Spis treści

(Hiper)komodyfikacja sportu w świecie globalnej anomii

Foro Italico

Kobieta-polityk – stereotypy płciowe a rzeczywistość społeczno-polityczna

Analiza sloganów wyborczych wybranych ugrupowań i kandydatów w kampaniach wyborczych w latach 1989–2015

Współpraca samorządów i partnerów społecznych w tworzeniu możliwości edukacyjnych dla dzieci i młodzieży na polskich obszarach wiejskich (na podstawie przykładów z województwa łódzkiego)

Praca socjalna i mediacja wobec opresji – teoria, praxis i etyka z perspektywy krytycznej

Visual Data Analysis – New Quality in the Interpretation of Advertisements. The Proposal of the Tool for Commercials Analysis

Balticum, mare nostrum

Czy debaty wokół książek Jana T. Grossa odcisnęły swe piętno na naszej pamięci zbiorowej?

Fot. T. Ferenc

(Hiper)komodyfikacja sportu w świecie globalnej anomii

Witold Wrzesień

Abstrakt

Otaczający nas współcześnie świat społeczny znalazł się w stanie permanentnej anomii. Normatywne rozregulowanie nie ominęło również subświata sportu. Jednym z bardziej zauważalnych jego przejawów jest (hiper)komodyfikacja sportu. Proces ten dezorganizuje dotychczasowe przestrzenie sportu poprzez dekompozycje dotychczasowych regulacji normatywnych i wzorów zachowań. Jest on jednakże korzystny zarówno dla głównych graczy świata sportu, dzisiaj przede wszystkim skupionych na maksymalizacji zysku, jak i dla głównych graczy sceny politycznej zainteresowanych kształtowaniem skosmopolityzowanych społeczeństw, mniej skorych do podważania obowiązujących/umiejętnie marketingowo narzucanych reguł. Niniejszy tekst stanowi próbę wstępnej diagnozy naszkicowanych powyżej przemian.

Słowa kluczowe:

anomia, kontrola społeczna, kultura konsumpcyjnego kapitalizmu, komodyfikacja i hiperkomodyfikacja sportu.

Jedną z symptomatycznych cech współtworzonej przez nas współczesności jest pogłębiający się stan anomii, który swoim zasięgiem obejmuje wszystkie (niemal) przestrzenie codzienności. Proces dekompozycji obowiązujących regulacji normatywnych i wzorów zachowań wyraźnie wyprzedza konstruowanie nowych ich form, a w szczególności stabilnych i trwałych. W ostatnich latach wielowymiarowy i zróżnicowany przebieg zmian społecznych przekształcił się w stan nie tyle przejściowy, ile ciągły, a społeczeństwom Zachodu (choć nie tylko), w tym polskiemu, przyszło żyć w realiach globalnej anomii, w których samo normatywne rozregulowanie stało się normą. To, co wyróżnia interesujące nas współczesne społeczeństwa (Zachodu), wszak formalnie kierujące się zasadami praworządności, to rosnący poziom niechęci wobec przestrzegania obowiązujących reguł (por. Williams, 2013). Odczuwalnie doświadczamy go w przestrzeniach świata życia codziennego w trakcie podejmowanych interakcji w różnorodnych subświatach[1] naszych aktywności. Najczęściej obserwujemy podważanie norm zwyczajowych i (rzadziej) obyczajowych, chociaż przestrzeganie norm prawnych odpowiedzialnych za regulacje działań jednostek w różnych obszarach społecznych rzeczywistości, również zauważalnie ulega osłabieniu. Zazwyczaj sytuacje, w których (…) ludzie nie bardzo wiedzą, czy i w jakim zakresie istniejące normy są dla nich wiążące (Siemaszko, 1993, s. 211) są rezultatem niepomyślnego przebiegu procesu socjalizacji (Berger i Luckmann, 1983) i/lub niedoskonałości systemu kontroli społecznej – przede wszystkim kontroli wewnętrznej, ale również ograniczeń w oddziaływaniach kontroli zewnętrznej[2].

Procesy socjalizacji i kontroli społecznej, towarzyszące nam w ciągu całego życia, są gwarantem trwałości i podtrzymywania społecznego ładu, a w czasach koniecznych zmian zapewniają jak najmniej problemowe „przejścia” pomiędzy zmieniającymi się rzeczywistościami. Oba procesy symbolicznie stoją na straży codzienności, tak porządkując jej przestrzenie, aby zagwarantować spójne typizacje i definiowanie sytuacji, niezbędnie do konstruowania podstaw społecznego życia. W pewnych okresach skuteczność obu procesów jednak traci swoją moc, co najczęściej jest następstwem przyspieszonego procesu społecznych zmian. Społeczny system normatywny ulega rozregulowaniu, pojawia się anomia, czyli stan zagubienia, powstały w wyniku (…) wypowiedzenia lojalności dotychczas obowiązującym normom, które dzięki temu tracą swoją regulacyjną siłę kształtowania ludzkich zachowań (Passas, 2000, s.20).

Stan anomii doświadczany przez nas obecnie to efekt kilku procesów, wśród których szczególną rolę pełnią: dominacja kultury konsumpcyjnego kapitalizmu, promocja ideologii neoliberalizmu i indywidualizmu, globalizacja oraz przyspieszony rozwój technologiczny. Przytoczona powyżej definicja Nikosa Passasa wpisuje się w nurt analiz zapoczątkowany przez Emile’a Durkheima, twórcę pojęcia anomii. Mimo iż w kolejnych latach pojęcie anomii przeszło znaczące modyfikacje, głównie za sprawą przedstawicieli amerykańskiej myśli społecznej (Orru, 1987; Besnard 1990), to współcześnie, wobec specyfiki złożoności globalnych przemian cywilizacyjnych, pierwotne ujęcie zauważalnie odzyskuje swoją atrakcyjność. Tendencję tę obserwujemy nie tylko zresztą wśród przedstawicieli socjologii czy nauk społecznych (Passas, 2000; Bernburg, 2002; Williams, 2013). Z tych też między innymi względów rozumienie anomii, które wykorzystuję we własnej pracy badawczej i zastosuję w toku dalszego wywodu, w przeważającej większości opieram na rozważaniach Emile’a Durkheima (2005) oraz pracach kontynuatorów jego myśli.

Emile Durkheim wykazywał, że specyficzne cechy społeczeństwa przemysłowego, zwłaszcza w przestrzeniach aktywności ekonomicznej, są odpowiedzialne za tworzenie się chronicznego stanu rozregulowania systemu aksjologiczno-normatywnego społeczeństwa (Durkheim 2005, s.215). Przyjmował, że skoro na straży nieprzekraczania granic i regulacji aspiracji jednostek stoi system kontroli społecznej, to (…) każdy »zna swoje miejsce«, wie, w jakim punkcie hierarchii społecznej się znajduje, co mu wolno, a czego nie. Dlatego też w należycie funkcjonującym społeczeństwie ludzie adekwatnie określają poziom swoich oczekiwań, dążeń i aspiracji (Siemaszko, 1993, s. 210). Sytuacja diametralnie ulega zmianie w trakcie intensywnych przemian społecznych, zarówno podczas kryzysów, jak i w czasach szybkiego wzrostu gospodarczego i prosperity. W takich przypadkach społeczeństwo na pewien czas staje się niezdolne do realizacji zadań kontrolnych i pogrąża się w stanie anomii, (…) czyli poczucia niezwiązania istniejącymi normami (Siemaszko, 1993, s. 210).

Zgodnie z tak – ogólnie naszkicowanym – stanowiskiem, anomia to stan normatywnego rozregulowania, który pojawia się w okresach dynamicznych zmian społecznych, a dotyczy zarówno celów ludzkich działań, jak i sposobów ich osiągania. Ta pierwotna perspektywa postrzegania i analiz anomii różni się od popularnego przez wiele lat stanowiska Roberta Mertona i kontynuatorów jego myśli, głównie na gruncie amerykańskim. Tam bowiem, istniała silna ideologiczna presja wskazująca społeczne cele jako dane, a zatem niepodlegające kwestionowaniu czy dyskusji. W Europie od naukowców i intelektualistów oczekiwano krytycznego podejścia do form kompozycji społecznej rzeczywistości. W Stanach Zjednoczonych natomiast od przedstawicieli nauki wymagano, aby nie krytykowali fundamentalnych podstaw społeczeństwa amerykańskiego. Zaliczały się do nich również społecznie wskazywane cele ludzkich dążeń, w tym przede wszystkim sukces materialny (Orru, 1987, ss.118–19).

Współczesność coraz bardziej przekonuje, że to właśnie społecznie promowane, narzucane, ale też spontanicznie akceptowane cele, które przekraczają granice realnych szans realizacji, a z drugiej strony tworzą iluzje nieskończonych możliwości ich urzeczywistniania, stają się głównym podłożem pogłębiającej się anomii w przestrzeniach współczesnej codzienności, podobnie jak w opisywanych przez Emile’a Durkheima czasach prosperity. W tym też kierunku zmierza wiele aktualnych ścieżek interpretacji stanu anomii w otaczających nas globalnie ujednolicanych rzeczywistościach (zob. Passas, 2000; Bernburg, 2002; Williams, 2013).

Siłą napędową, ideologiczną bazą globalizacji stała się doktryna neoliberalizmu, ze swoim fundamentalizmem rynkowym, chciwością, bezwzględnym dążeniem do maksymalizacji zysku i marginalizacją refleksji nad etyczno-moralnym wymiarem biznesu (Mączyńska, 2014). W wymiarach politycznych łączenie doktryny neoliberalnej z globalizacją wiązało się z narzucaniem kolejnym państwom neoliberalnej wizji świata, co bynajmniej nie łączyło się ze spełnianiem składanych obietnic. Neoliberalna polityka wcale nie zapewniała stałego wzrostu gospodarczego, lepszego podziału pracy, zwiększenia wydajności produkcji, niższego bezrobocia, wzrostu zamożności i dobrobytu (dla wszystkich), a także większej demokracji, ograniczeń społecznych nierówności i zmniejszenia skali ubóstwa (Passas, 2000, s. 23). Mimo wszystko relacje rynkowe przeniknęły ze świata biznesu i polityki do innych sfer życia codziennego, w tym subświatów mikrostruktur, skutkując z jednej strony promocją wartości gospodarki rynkowej (atrakcyjności sukcesu materialnego, dążeniem do maksymalizacji własnych korzyści, rywalizacji i konkurencji), a z drugiej osłabieniem regulacyjnego wpływu klasycznych agencji kontroli społecznej, w tym rodziny czy szkoły, lecz także policji, struktur władzy terytorialnej i państwowej, wspólnot religijnych oraz wielu podmiotów społeczeństwa obywatelskiego (rad, związków zawodowych, zrzeszeń, organizacji etc.) (Messner i Rosenfeld, 1994; Messner i Rosenfeld, 1997).

Powyższe procesy intensyfikowała promocja i asymilacja wartości indywidualistycznych w świecie życia codziennego. Indywidualizm to druga obok neoliberalizmu siła napędowa kultury konsumpcyjnego kapitalizmu. W ostatnich latach przybierał on coraz bardziej przekonywająco postać indywidualizmu, przez Emila Durkheima określanego mianem egoistycznego lub przesadnego (excessive) (Durkheim, 2005, s.168). Cechami charakterystycznymi tej jego formy są: postępująca erozja wspólnotowości i zastępowanie społecznej solidarności hedonistyczną samorealizacją oraz bezwzględne dążenie do realizacji własnych interesów połączone z instrumentalnym wykorzystywaniem partnerów interakcji. Taka postać indywidualizmu stanowi mocne, kulturowe podstawy dominacji systemu ekonomicznego i pogłębiania się stanu anomii, nie sprzyjając, a wręcz destabilizując procesy społecznej integracji, jak celnie zauważali Steven F. Messner, Helmut Thome i Richard Rosenfeld (Messner, Thome i Rosenfeld, 2008). Orientacja indywidualistyczna na poziomie rzeczywistości świata życia codziennego jednostek skutecznie wspierała ukierunkowane na maksymalizację zysku działania świata biznesu.

Paradoksem naszych czasów jest fakt, że anomia jest w swoisty sposób funkcjonalna – anomia się „opłaca”. Główni gracze świata biznesu i polityki potrafią dziś umiejętnie czerpać korzyści ze stałego podtrzymywania takiego stanu anomii na poziomie mikrospołecznym, który w skali makro gwarantuje łatwiejszą kontrolę nad całymi społeczeństwami, skupionymi na realizacji sprawnie marketingowo promowanych, indywidualistycznych celów działań w świecie życia codziennego.

Anomia nie ominęła również świata sportu[3]. Zróżnicowane przejawy normatywnego rozregulowania możemy śledzić niemal we wszystkich jego przestrzeniach. Poczucie niezwiązania obowiązującymi normami i osłabienie ich regulacyjnej siły kształtowania ludzkich zachowań obserwujemy zarówno wśród działaczy światowych organizacji sportowych, agentów, trenerów, zawodników, ale też i kibiców. Nikogo już nie dziwią afery korupcyjne na decyzyjnych szczytach sportu (na wszystkich zresztą szczeblach), doping i handel wynikami sportowej rywalizacji, nadużycia (w tym natury seksualnej) w relacjach trener-zawodnicy, a nawet agresywne zachowania kibiców-rodziców podczas sportowej rywalizacji dzieci (w tym wobec sędziujących zawody arbitrów, co jest niezmiernie rzadkie nawet w subświatach football hooligans). Trudno mieć pretensje do sportu, że w czasach globalnej anomii sam jej uległ. Szczególną rolę w tym procesie odegrała postępująca komodyfikacja sportu, a zwłaszcza jej współczesna, hiperkomodyfikacyjna forma, dzięki której sport stał się jednym z bardziej dynamicznie rozwijających się obszarów globalnej anomii.

Komodyfikacja to proces, w trakcie którego obiekt lub społeczne działania zyskują wartość wymienną lub znaczenie rynkowe i stają się towarem. Jak zauważała Elisabeth Anderson (1995) dobro może ulec komodyfikacji albo w drodze kupna/sprzedaży, albo wtedy, gdy postrzegane jest jako rzecz o określonej wartości pieniężnej (cenie), nawet wówczas, gdy nie jest w danej chwili przedmiotem jakiejkolwiek transakcji. Na przykład wartość rynkowa zawodnika mającego ważny kontrakt i niepodlegającego (w danym momencie jego kariery) działaniom transferowym klubów i tak określa status jego skomodyfikowania.

Proces komodyfikacji sportu rozpoczął się już po I Wojnie światowej (wraz z rozwojem nowych technologii komunikacyjnych gwarantujących masową skalę promocji i marketingu podczas imprez sportowych – najpierw radia, a później telewizji). Jednak dla naszej perspektywy analiz znacznie ważniejsze są wydarzenia, które towarzyszyły rozwojowi piłki nożnej (pierwszej w pełni zglobalizowanej dyscyplinie sportu), mniej więcej od początku lat 80. XX wieku, prowadząc do jej hiperkomodyfikacji. Wówczas to niespotykany dotąd napływ kapitału z nowych źródeł, wśród których należy wskazać między innymi sieci telewizji satelitarnych, korporacje telekomunikacyjne, korporacje produkujące sprzęt sportowy, międzynarodowe firmy public relations oraz Internet i giełdy papierów wartościowych, zainteresowane zyskami z obrotu akcjami klubów, doprowadził do istotnych ekonomicznych, społecznych, kulturowych, a nawet politycznych zmian wewnątrz i wokół piłki nożnej. Football, nie przestając być dyscypliną sportową, stał się wizytówką globalizacji, zdecydowanie plasując się w pierwszym szeregu ogólnoświatowych przemian. Piłka nożna zyskała status gry światowej i światowego (sub)rynku, w tym również rynku pracy, ponieważ migracje piłkarzy i trenerów stały się znakiem rozpoznawczym dyscypliny. Dynamicznie rozwijały się różnorodne formy działań służących maksymalizacji zysków klubów i federacji piłkarskich, między innymi przez organizację nowych rodzajów rywalizacji (na przykład Ligi Mistrzów). Bogaceniu się organizatorów i właścicieli świata futbolu towarzyszył gigantyczny wzrost wynagrodzeń piłkarzy i trenerów, niepoparty, wydawać by się mogło, nawet rachunkiem ekonomicznym. Pojawiły się również nowe rynki zbytu dla medialnych produktów związanych z piłką nożną – programy telewizji satelitarnej, klubowe stacje telewizyjne, strony i portale internetowe wraz z promowanymi tam nowymi wzorami kulturowych kodów zmieniających oblicza świata futbolu, jego percepcję i partycypację w nim (por. Giulianotti i Robertson, 2004; Giulianotti i Robertson, 2007).

Naszkicowany powyżej schemat hiperkomodyfikacji piłki nożnej stał się wzorcem dla innych dyscyplin. Współcześnie w interesującej nas perspektywie globalno-europejskiej oprócz piłki nożnej są to też: koszykówka, siatkówka, piłka ręczna (mają swoje europejskie rozgrywki ligowe), rugby, hokej (ze swoją Kontynentalną Hokejową Ligą – KHL) oraz inne, przynajmniej pretendujące do zglobalizowanych, rozgrywki sportowe np.: Puchar Świata w skokach narciarskich (i inne puchary narciarskie), Formuła 1, lekkoatletyczna Golden League, Grand Prix na żużlu, turnieje tenisowe ATP i WTA. Hiperkomodyfikacja sportu to z jednej strony niebywały wzrost rynkowo/kapitałowej wartości dyscyplin sportowych, z drugiej to podobny wzrost wartości różnych okołosportowych możliwości generowania zysku. Pierwsze ilustrują wzrosty rynkowej wartości klubów, zawodników i miejsc na stadionach, drugie obrazują wzrosty cen klubowych pamiątek, kontraktów telewizyjnych z klubami/organizatorami za transmisje i pozaboiskowe zarobki sportowców (zob. Sznajder, 2017).

Hiperkomodyfikacja doprowadziła do korporacjonizacji klubów sportowych, profesjonalizacji zawodników i… „skorumpowania” celów sportowych działań (anomia). Dziś głównym celem działań klubów sportowych jest maksymalizacja zysku (też poprzez aktywność ekonomiczną niezwiązaną bezpośrednio z rywalizacją sportową). Współcześnie kluby to marki, którym bardzo zależy na tym, aby kibice odczuwali jak najsilniejszą potrzebę identyfikacji z taką właśnie marką-klubem. Wartościowi dla klubów kibice to konsumenci i klienci, którzy – pod wpływem intensywnego marketingu – identyfikują się nie tylko z klubem, ale i z graczami-celebrytami, a dalej z całą gamą produktów z nimi łączonych. Są to oczywiście w pierwszej kolejności produkty producentów odzieży sportowej i sprzętu sportowego wybieranego przez klub/graczy, jednakże zakres marketingowego wykorzystania siły identyfikacji z marką (klub/zawodnik) podąża tu jeszcze dalej i szeroko stosowany jest w kampaniach reklamowych z udziałem gwiazd sportu. W trakcie procesu hiperkomodyfikacji sport porzucił swoje dotychczasowe tradycyjne normy, wartości i otaczający go etos, a stał się przede wszystkim rozrywką i de facto nowym biznesem, który próbuje udawać, że im do końca nie jest (a to również przejaw anomii).

Hiperkomodyfikacja sportu jest dla samego sportu zagrożeniem, z którego jego animatorzy, wydawać by się mogło, nie zdają sobie do końca sprawy. Skupianie się na maksymalizacji zysku podważa znaczenie sportu (w społeczności kibiców) i sens lojalności wobec niego – sport traci swoją społeczno-kulturową wartość, nie jest już wartością sam w sobie. Staje się za to wartością nową, wyznaczając cele działań tym, którzy wykorzystują go jak nową przestrzeń działalności biznesowej. Sytuacja ta nieco przypomina działania dezorganizatorów (disruptors)[4]. Stary świat sportu uległ dekompozycji, by nowy mógł zająć jego miejsce, ale (jak zresztą w świecie dezorganizatorów bywa) żaden nowy świat sportu się nie pojawił. Zamiast nowego sportu mamy tylko nowy biznes i kolejny segment rynku konsumpcyjnego kapitalizmu, w którym chciwość to wartość nadrzędna. Sport-towar staje się coraz droższy.

Większość współczesnych klubów (i innych instytucji sportowych) powstawało jako realizacja potrzeb wspólnot lokalnych – głównie rekreacyjnych, ale też integracyjnych, poprzez na przykład działania o charakterze charytatywnym. Więzi pomiędzy środowiskiem lokalnym a klubem były bardzo silne (co oczywiście najlepiej ilustrują football hooligans). Postępująca hiperkomodyfikacja sportu eliminuje tradycyjnych kibiców[5], bo mają zbyt małą siłę nabywczą, a ceny za karnety, gadżety klubowe, klubowe kanały telewizyjne rosną. Działania tego typu prowadzą do utraty zainteresowania sportem wśród do niedawna najbardziej oddanych kibiców i cynicznej niewiary w autentyczność sportu, jako sportu[6]. Dla skorporacjonizowanych klubów liczy się jednak wymierny zysk, a ten gwarantować mają nowi kibice – kosmopolityczni fani – klienci/konsumenci. Paradoksalnie, co widać wyraźnie na przykładzie piłki nożnej, bez tradycyjnych kibiców (w tym football hooligans oraz ultras) stadionowej kultury futbolu (atrakcyjnej dla nowych kosmopolitycznych fanów) po prostu nie ma, bo to oni właśnie, wraz z graczami tworzą szczególne wspólnoty uczestników sportowych wydarzeń.

Wśród kibiców nowego typu w ostatnich latach zauważalnie wzrasta liczebność kibiców, do określenia których Richard Giulianotti wykorzystał termin flaneur (Giulianotti, 2002, ss. 38–40), wprowadzony przez Charlsa Pierre’a Baudelaire’a, a dziś w ponowoczesności wyraźnie przeżywający swój renesans[7]. Flaneur to fascynat i esteta tłumu, ciągły poszukiwacz, wieczny „obcy”, nieodczuwający potrzeby bliskości ani wobec miejsc, ani ludzi. To pasjonat powierzchownego uroku i iluzji pobudzających wyobraźnię, nieprzywiązujący wagi do rozgraniczeń autentyczności i nieautentyczności, prawdy i fałszu. Przestrzenie sportu dla flaneura to tylko obszary (przeważnie nieregularnych) spacerów (poszukiwań rozrywki). Nie jest wierny jednej dyscyplinie i de facto jest typowym przykładem nowych konsumentów – obywateli świata. Dla współczesnej kultury konsumpcyjnego kapitalizmu są oni bardzo cenni – doskonale się na nich zarabia, umiejętnie marketingowo dozując hasła ideologii indywidualistycznej[8].

W hiperskomodyfikowanym sporcie nie jest to jednak już takie łatwe. Flaneur dziś kibicuje tenisiście, jutro będzie kibicował kierowcy F1, a w czasie letnich Mistrzostw Świata w piłce nożnej może wybierze siebie którąś z reprezentacji do kibicowania (niekoniecznie z własnego kraju), no chyba, że będzie wolał kolarzy, albo w ogóle sport mu się znudzi. Zysk generowany przez flaneurów w przestrzeniach sport-biznesu jest niestabilny i trudny do przewidzenia.

W tym punkcie świat sportowego biznesu musiał zareagować i zastosował mechanizmy wypróbowane przez konsumpcyjny kapitalizm w innych dziedzinach. W ostatnich dwóch dekadach podjęto zintensyfikowane działania multiplikujące możliwości udziału w sportowych wydarzeniach. Ligi rozrosły się, wzrosła liczba turniejów. Programów telewizyjnych – darmowych i płatnych – jest już tak dużo, że nie sposób wszystko zobaczyć itd. Stworzono iluzję niekończących się wyborów i iluzję umożliwiania jak najpełniejszego zaspokajania (sztucznych[9] przecież) potrzeb kibiców. Dzięki takiej konstrukcji relacji, świat sportowego biznesu „przywiązuje” (uzależniając) nowych kibiców (konsumentów-obywateli świata) do nigdy niekończącego się procesu poszukiwania nowych doznań[10] – co wcale nie oznacza finalnego efektu w postaci ich spełnienia – i dzięki temu tworzy (możliwe, że zupełnie nieświadomie) nową przestrzeń europejskiej integracji.

Nowym, rozproszonym, lecz masowym społecznościom zindywidualizowanych kibiców/konsumentów-obywateli świata, mającym nierzadko cechy flanerów, zaoferowano niekończący się ciąg doskonałej zabawy. Dzisiaj w przestrzeniach sportu, można uczestniczyć bez przerwy, dzięki przebogatej ofercie i nowoczesnym technologiom, których uzależniającym wpływem specjaliści od marketingu doskonale się posługują (zob. Weinschenk, 2012). A skoro nawet jedna dyscyplina/liga europejska się znudzi, to obok (na licznych kanałach/internetowych stronach sportowych) już czeka kilka kolejnych, gotowych do przejęcia nowych pasjonatów. W zjednoczonej Europie te uzależniające przestrzenie śledzenia sportowych (europejskich) rywalizacji zaczęły odgrywać podobną rolę jak studencka wymiana w programie Erasmus, w którym realizacja celów „europeizacyjnych” była/jest nawet ważniejsza od efektów edukacyjnych. Hiperkomodyfikacja sportu sprzyja „europeizacji” społeczeństw europejskich. Współcześnie kibicami Barcelony, Lazio, Realu Madryt, PSG, Manchesteru United[11], Juventusu, Bayernu Monachium są mieszkańcy nie tylko innych miast Niemiec, Francji, Hiszpanii czy Włoch, ale wszystkich krajów europejskich (pozaeuropejskich zresztą również, ale to temat na odrębne rozważania). Dzięki swoim wyborom nie tylko podnoszą poczucie własnej wartości, bo kibicować (nawet na odległość) tym, którzy są zwycięzcami zawsze jest przyjemniej, ale jednocześnie (nie w pełni w sposób świadomy) tworzą społeczności kibiców o ponadnarodowych cechach (kibicujących zresztą wielonarodowym drużynom). Żadne marketingowe „zaklęcia” w stylu „Bayern Roberta Lewandowskiego”, czy „Napoli Piotra Zielińskiego i Arkadiusza Milika” nie zmienią faktu, że Bayern Monachium jest drużyną niemiecką, a SSC Napoli włoską. Świat sportowego biznesu świadomie stara się tu tworzyć iluzje kibicowania „swoim drużynom”, aby maksymalizować zysk (przede wszystkim z okołosportowych możliwości generowania zysku), a równolegle kosmopolityzuje społeczność kibiców. Ze sprzedaży praw do transmisji sportowych korzyści czerpią podmioty sportowe (kluby, federacje), stacje telewizyjne, reklamodawcy. Im więcej widzów ogląda/uczestniczy, tym większy zysk. Tworzenie kosmopolitycznych quasi-więzi odwołujących się do narodowych sentymentów, to sprawne oddziaływania marketingowe, jednakże gdy ocenimy je z perspektywy kontroli społecznej, to już czysta manipulacja.

Hiperkomodyfikacja, to przejaw anomii wewnątrz świata sportu. Dezorganizuje jego dotychczasowe przestrzenie poprzez dekompozycje dotychczasowych regulacji normatywnych i wzorów zachowań, co szczególnie dotyka zbiorowość kibiców tradycyjnych. Proces ten niszczy również dawne relacje w świecie sportowych podmiotów, umożliwiając bogatym inwestorom nadmierny wpływ na rozwój i kontrolę sportu. Pieniądz, do tego stopnia dekomponuje regulacje normatywne, że dzisiaj już nikt nie dostrzega absurdalności wysokości zarobków „za pracę” niektórych sportowców. Przecież bez względu na to jak są doskonali, ich „praca” nie jest w żadnej mierze warta tak wielkich pieniędzy. Ale w świecie globalnej anomii nikt takich pytań stawiać nie będzie. We współczesnej kulturze konsumpcyjnego kapitalizmu – kulturze tworzącej ujednolicone masy konsumentów-obywateli świata, nieskłonnych do kontestacyjnego oporu wobec kultury dominującej (mimo codziennej skłonności do indywidualistycznego – „nikt nie będzie mi mówił, co mam robić” – nieprzestrzegania obowiązujących norm (anomia)) trudno liczyć na taką refleksję (przynajmniej w skali masowej). A taki bezrefleksyjny stan podążania kibiców/konsumentów za przygotowywaną dla nich ofertą jest korzystny zarówno dla głównych graczy w świecie sportu, którzy maksymalizują swoje zyski czerpane z rozproszonych, zindywidualizowanych i globalnych, ale masowych społeczności kibiców, jak i dla głównych graczy sceny politycznej – takie społeczeństwa łatwiej się kontroluje. Poprzez promocję ideologii indywidualizmu, dzisiejszą nową postać przemocy symbolicznej (Bourdieu i Passeron, 1979), procesy socjalizacji (też w trakcie partycypacji w wydarzeniach sportowych) zmierzają w stronę tworzenia przewidywalnych i stosunkowo łatwych do „prowadzenia” społeczeństw i ich podzbiorowości[12]. Jest to oczywiście proces wielowątkowy, wielowymiarowy i złożony, jednak efekt zauważalny jest niemal we wszystkich klasach, warstwach czy kategoriach społecznych. W tym wśród kibiców. Zadowoleni kibice/konsumenci-obywatele świata potencjalnie nie stanowią poważnego zagrożenia (niezmienne sprawdza się tu rzymska formuła panem et circenses). Świat sportu i wielkiej polityki podążają dziś ramie w ramię, a przy okazji, dzięki podsycaniu procesów kosmopolityzacyjnych tworzą podstawy ponadnarodowych („zeuropeizowanych”) społeczeństw mniej skorych do podważania obowiązujących/umiejętnie marketingowo narzucanych reguł.

Witold Wrzesień – socjolog, dr hab., profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kierownik Zakładu Socjologii Rodziny Instytutu Socjologii UAM. Jego podstawowe zainteresowania badawcze to socjologia młodzieży, kultura młodzieżowa, pokolenie, procesy socjalizacji i kontroli społecznej, świat życia codziennego w rodzinie. Autor czterech książek i wielu artykułów na temat relacji międzypokoleniowych, zmieniających się cech grup pokoleniowych w Polsce i na świecie, specyfiki systemu społecznej kontroli i procesów socjalizacji, subkultur i osobliwości form kultury młodzieżowej.

Adres miejsca pracy:

Instytut Socjologii UAM

ul. Szamarzewskiego 89

budynek C

60-568 Poznań

e-mail: witoldww@gmail.com

Bibliografia

Anderson, E. (1995). Value in Ethics and Economics. Cambridge: Harvard University Press.

Antonowicz, D., Wrzesiński, Ł. (2009). Kibice jako wspólnota niewidzialnej religii. Studia Socjologiczne, 1/2009, 115–149.

Bauman, Z. (1994). Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury.

Bernburg, J.G. (2002). Anomie, Social Change and Crime. A Theoretical Examination of Institutional-Anomie Theory. British Journal of Criminology 42/2002, 729–742.

Berridge, K.C., Robinson, T. E. (1998). What is the role of dopamine in reward: hedonic impact, reward learning, or incentive salience?. Brain Research Reviews, 28/1998, 309–369.

Besnard, P. (1990). Merton in Search of Anomie. W: J. Clark, C. Modgil & S. Modgil (red.) Robert K. Merton: Consensus and Controversy (s.243–254). London: Falmer Press.

Bourdieu, P., Passeron, J-C. (1997). The Inheritors: French Students and Their Relation to Culture. Chicago: University of Chicago Press.

Bower, J.L., Christensen, C.M. (1995). Disruptive Technologies: Catching the Wave, Harvard Business Review, 1/1995, 43–53.

Christensen, C.M. (1997). The Innovator’s Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail, Boston: Harvard Business School Press.

Christensen, C.M., Raynor M.E., McDonald R. (2015). What Is Disruptive Innovation?, Harvard Business Review, 12/2015, 44–53.

Critcher, Ch. (1979). Football Since the War. W: J. Clarke, Ch. Critcher, R. Johnson (red.), Working Class Culture. Studies in History and Theory (s. 161–184). London: Hutchinson.

Dixon, N. (2001). The Ethics of Supporting Sports Teams, Journal of Applied Philosophy, 2/2001, 149–158.

Drożak, J., Bryła, J. (2005). Dopamina – nie tylko neuroprzekaźnik, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 59/2005, 405–420 .

Durkheim, E. (2005). Suicide: A Study in Sociology. London & New York: Routledge.

Giulianotti, R. (2002). Supporters, Followers, Fans and Flaneurs. A Taxonomy of Spectator Identities in Football, Journal of Sport and Social Issues, 1/2002, 25–46.

Giulianotti, R., Robertson, R. (2004). The Globalization of Football. A Study in the Glocalization

of The ‘Serious Life’, British Journal of Sociology, 4/2004, 545–568.

Giulianotti, R., Robertson, R. (2009). Globalization and Football. London: Sage.

Guerreschi, C. (2010). Nowe uzależnienia, Kraków: Wydawnictwo Salwator.

Jędrzejko, M., Kowalski, M. Rosik, B. (red.). (2015). Uzależnienia behawioralne. Wybrane aspekty. Warszawa: Aspra .

Mączyńska, E. (2014). Anomia – jej przyczyny i ekonomiczne następstwa. W: S. Drzyżdżyk, M. Gilski (red.), Oblicza mądrości. Z czego wyrastamy, ku czemu zmierzamy (77–106). Kraków: Wydawnictwo Scriptum.

Messner, S.F., Rosenfeld, R. (1994). Crime and the American Dream. Belmont: Wadsworth .

Messner, S.F., Rosenfeld, R. (1997). Markets, Morality, and an Institutional-Anomie Theory of Crime. W: N. Passas, R. Agnew (red.), The Future of Anomie Theory (207–224), Boston: Northeastern Press.

Messner, S.F., Thome, H., Rosenfeld, R. (2008). Institutions, Anomie, and Violent Crime: Clarifying and Elaborating Institutional-Anomie Theory, International Journal of Conflict and Violence, 2/2008, 163–181.

Ogińska-Bulik, N. (2010). Uzależnienie od czynności. Mit czy rzeczywistość? Warszawa: Difin.

Orru, M. (1987). Anomie: History and Meanings. Boston: Allen & Unwin.

Passas, N. (2000). Global Anomie, Dysnomie, and Economic Crime: Hidden Consequences of Neoliberalism and Globalization in Russia and Around the World, Social Justice, 2/2000, 16–44.

Rowicka, M. (2015). Uzależnienia behawioralne. Terapia i profilaktyka. Warszawa: Fundacja Praesterno.

Sznajder, A. (2017). Sport jako biznes w czasach globalizacji. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Williams, P. (2013), Lawlessness and Disorder: An Emerging Paradigm for the 21st Century. W: M. Miklaucic, J. Brewer (red.), Convergence: Illicit Networks and National Security in the Age of Globalization (15–36), Washington: National Defence University Press.

Sztompka, P. (1967). Teoria kontroli społecznej, Kultura i Społeczeństwo, 3/1967, 131–149.

Weinschenk, S. (2012). Why We’re All Addicted to Texts, Twitter and Google. Pobrane z: https://www.psychologytoday.com.

Wrzesień, W. (2014). Modyfikacje wzorów socjalizacyjnych w rodzinie w czasach nałogowych konsumentów, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 3/2014, 261–280.

Wrzesień, W. (2017). Współczesne oblicza anomii, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 4/2017, 285–304.

(Hyper)Commodification Of Sport In The World Of Global Anomie

Summary

Social world is now in a permanent state of anomie. Lacking of normative regulation did not also miss the sport subworld. One of the most noticeable manifestations of this process is the hyper-commodification of sport. This process disorganizes the existing sport spaces through decomposition of existing normative regulations and patterns of behaviour. However, it is beneficial both for the main players in the world of sport, today mainly focused on maximizing profit, as well as for the main players on the political scene interested in shaping the cosmopolitanized societies less willing to challenge existing/skilfully imposed rules. This text is an attempt of initial diagnosis of sketched above changes.

Keywords:

anomy, social control, capitalist commercial culture, sport commodification and hyper-commodification.

1 Pojęciem subświatów, jako rzeczywistych i konstruowanych świadomościowo sfer aktywności jednostek posługuję się w rozumieniu Petera L. Bergera i Thomasa Luckmanna (Berger i Luckmann, 1983).

2 Kontrola wewnętrzna jest socjalizacyjnie wypracowaną (…) zdolnością jednostki do powstrzymywania się od takiego sposobu realizowania potrzeb, który pozostaje w konflikcie z normami i regułami obowiązującymi w społeczeństwie (Reiss, 1951, s.196). Natomiast kontrola zewnętrzna to (…) zdolność grup społecznych do skutecznego egzekwowania zachowań zgodnych z normami i regułami (Reiss, 1951, s.196). Kontrola wewnętrzna jest zespołem oddziaływań regulacyjnych, których źródłem jest psychika działającej jednostki. Występujący w jej ramach szereg sił powstrzymujących przed naruszaniem wymagań systemu aksjologiczno-normatywnego, w przypadku ich naruszenia, generuje powstawanie nieprzyjemnych dla jednostki stanów emocjonalnych (np. wyrzutów sumienia, poczucia winy itp.) . Analogicznie na kontrolę zewnętrzną składają się (…) te naciski społeczne, które działają na jednostkę z zewnątrz i które są negatywną lub pozytywną reakcją społeczeństwa na zachowanie jednostki w sferze normatywnie regulowanej (Sztompka, 1967, s. 145). Reakcja ta jest konieczną konsekwencją niedoskonałości procesu socjalizacji. Te normy i wartości, które nie uległy internalizacji (częściowo, lub w ogóle) determinują pojawienie się konkretnych oddziaływań kontrolnych, mających na celu uzupełnienie, kontynuację oddziaływań socjalizacyjnych.

3 Jego analizy w niniejszym artykule prowadzone będą jednakże nie z perspektywy socjologii sportu, choć ta będzie stanowić dla omawianych zjawisk istotne tło.

4 Nawiązuję tu do jakże popularnego dzisiaj terminu, teorii i biznesowej ideologii zapoczątkowanej rozważaniami Josepha Bowera i Claytona Christensena na łamach Harvard Business Review w 1995 roku (Bower i Christensen, 1995), a następnie ugruntowanej w wielokrotnie wznawianej pracy Claytona Christensena – The Innovator’s Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail z 1997 roku. W teoretycznym oryginale dezorganizacja (disruption) to pojęcie opisujące proces, w którym mniejsza firma dysponująca mniejszymi zasobami jest w stanie skutecznie podważyć pozycję dominującego, w danym segmencie rynku, przedsiębiorstwa. Dzisiaj, w często rozszerzonej wersji interpretacji przyjmuje się, że dezorganizacje (disruptions) dokonują dekompozycji istniejącego rynku, branży lub technologii wypierają je i produkują coś nowego, bardziej wydajnego i wartościowego (a przynajmniej tak dezorganizatorzy o tym mówią). W swoim założeniu idea dezorganizacji (disruption) jest zarazem destrukcyjna i twórcza. Niegdyś Apple czy Google, później Facebook, a dzisiaj AirB&B, Uber i liczne start-upy to przykłady takich działań (choć nie wszyscy eksperci godzą się na włączanie w ich szeregi całości innowacyjnie-dezorganizacyjnych form biznesowej aktywności, w tym sam Clayton Christensen (zob. Christensen, Raynor i McDonald, 2015)).

5 Typologii kibiców sportowych powstało w naukach społecznych wiele, na przykład Chasa Critchera, Nicolasa Dixona, Richarda Giulianottiego, Dominika Antonowicza i Łukasza Wrzesińskiego (Critcher, 1979; Dixon, 2001; Giulianotti, 2002; Antonowicz i Wrzesiński, 2009). W kontekście prezentowanych w niniejszym tekście rozważań najważniejszy jest (nieco uproszczony) dychotomiczny podział na kibiców dawnego typu – kibiców tradycyjnych i nowych kibiców – klientów/konsumentów sportowych wydarzeń. Zasygnalizowany tu manewr jest oczywiście celowy, bowiem bogactwo różnorodności konstruowania specyficznych cech wybranych grup i podgrup kibiców nie jest przedmiotem analiz w niniejszym opracowaniu.

6 Doskonałym przykładem tworzenia przez nich swoistej rzeczywistości alternatywnej i formą protestu przeciwko komercjalizacji współczesnej piłki nożnej jest ruch Against Modern Football.

7 Jak pisał w 1994 roku na kartach Dwóch szkiców o moralności ponowoczesnej Zygmunt Bauman, (…) uczył się spacerowicz traktować świat jako teatr, ulicę jako scenę, przechodniów jako aktorów mimo woli, siebie jako reżysera sztuk bez prologów i rozwiązań, a życie jako grę, w której nikt nie jest tym, kim się być zdaje, w której każdego może postrzegać na różne sposoby i w której różnice między prawdą, udawaniem i domysłami zacierają się – ale też są nieistotne i nikogo szczególnie nie frapują ani trapią (Bauman, 1994, s.23).

8 Konsumpcyjny kapitalizm, posługując się nowymi metodami marketingu stara się uzależnić ludzi od przedmiotów i usług przekonując ich, że wykorzystując je tworzą nowe, lepsze przestrzenie swojego życia. Na skutek bardzo sprawnie zaplanowanych i przeprowadzanych działań marketingowych wszyscy zdają się zauważać jedynie pozytywne strony dokonujących się zmian. Prawie nikt nie dostrzega zdalnego sterowania przez świat biznesu, czuje się dobrze, przede wszystkim bezpiecznie. Sensem życia staje się, coraz bardziej przyspieszana indywidualistycznymi mirażami tworzenia „własnych” („moich”, „swoich” etc.) światów, permanentna pogoń/polowanie, traktowane w kategoriach dobrej zabawy, połączone z nieprzywiązywaniem się do zdobyczy, szybkim nudzeniem się nimi i wyrzucaniem z własnego życia (zob. Wrzesień, 2014; Wrzesień, 2017).

9 Odwołuję się tu do klasycznej koncepcji Karola Marksa, za Benjaminem Barberem, który trafnie wskazywał, że: (…) dziś jednak konsumpcyjny kapitalizm osiąga zyski tylko wtedy, gdy może zwrócić się do ludzi, których podstawowe potrzeby zostały zaspokojone, ale którzy dysponują środkami na zaspokojenie »nowych« wymyślonych potrzeb – w ujęciu Marksa, sztucznych (Barber, 2008:18).

10 Tu nieoceniony okazał się, wykorzystywany w nowych metodach marketingowych, postęp wiedzy neurobiologicznej (zob. Berridge i Robinson, 1998; Drożak i Bryła, 2005; Wrzesień, 2014; Guerreschi, 2010; Jędrzejko, Kowalski i Rosik, 2010; Rowicka, 2015).

11 Brexit wprowadził tu oczywiste „zawirowania” interpretacyjne. Dzisiaj kibicowanie skosmopolityzowanym drużynom Premier League trudno wpisywać w tendencje „proeuropeizacyjne” w sensie strukturalnie postrzeganej Unii Europejskiej. Niemniej jednak nie należy zapominać o europejskich (nie brytyjskich) kibicach drużyn angielskich, których tak wielu współtworzy nadal rozrastającą się ponadnarodową społeczność kibiców sportowych.

12 Szeroko sygnalizowany tu proces omawiam gdzie indziej (zob. Wrzesień, 2017).

Foro Italico

Tomasz Ferenc

Foro Italico (wcześniej pod nazwą Foro Mussolini) – kompleks sportowy w Rzymie, w skład którego wchodzą m.in. obiekty przeznaczone do gry w piłkę nożną (w tym Stadio Olimpico), tenisa ziemnego i pływania. Odbywają się tam również koncerty oraz inne wydarzenia kulturalne.

Historia kompleksu

Prace nad projektem kompleksu sportowego zapoczątkował Enrico Del Debbio, a jego następcą został Luigi Moretti. Budowa Foro Mussolini obejmowała lata 1928–1938, a zatem czas rządów faszystów we Włoszech; stąd też kompleks został nazwany na cześć premiera Benita Mussoliniego, założyciela i przywódcy ruchu faszystowskiego. Inspiracją dla projektantów były budowle z czasów Cesarstwa Rzymskiego. Zespół spełniał ważną funkcję ideologiczną, dlatego stanowił jeden z ważniejszych obiektów architektonicznych dla rządzącego reżimu – łączył ze sobą sport i wojskowość, obrazując, że dzięki sile fizycznej Włochy mogą wykuwać siłę wojskową i należne im miejsce w świecie.

Stadio dei Marmi, zaprojektowany w latach 30. jako obiekt przeznaczony do uprawiania lekkoatletyki przez członków akademii wychowania fizycznego, obecnie spełniający funkcję treningową, otoczony jest 59 marmurowymi posągami ukazującymi atletów.

Jeden z posągów znajdujących się w Foro Italico, ustawiony przed wejściem do klubu tenisowego, przedstawia chłopca przypominającego osobę znajdującą się na korcie tenisowym. Muskularny, wysportowany i ubrany w szorty gimnastyczne młodzieniec zamiast rakiety tenisowej nosi jednak karabin i maskę gazową.

Do boiska piłkarskiego prowadzi Via dei Fori Imperiali, ścieżka łącząca wybudowany w 1932 roku obelisk Mussoliniego ze stadionem olimpijskim. Jest ona wybrukowana mozaikami z lat 30. XX wieku przedstawiającymi dokonaną przez rządzących interpretację włoskiej historii.

W 1936 roku Moretti zaprojektował Akademię Szermierki (wł. Accademia di scherma) będącą przykładem czystego modernizmu.

W 1959 roku, tuż przed igrzyskami olimpijskimi w Rzymie podczas debaty parlamentarnej zadecydowano o pozostawieniu marmurowych posągów bez zmian. Ostatecznie tylko najbardziej obraźliwe rzeźby zostały przekształcone.

Źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Foro_Italico

Fot. A. Makowska-Ferenc

Kobieta-polityk – stereotypy płciowe a rzeczywistość społeczno-polityczna

Katarzyna Rosół
Uniwersytet Pedagogiczny im KEN w Krakowie

Abstrakt

Celem publikacji jest porównanie panujących w polskim społeczeństwie stereotypów, dotyczących problematyki typowo kobiecych obszarów działalności społecznej i politycznej, z faktycznymi obszarami aktywności i zaangażowania kobiet-polityczek. Analiza obejmuje działalność polskich posłanek obecnej kadencji, ze szczególnym uwzględnieniem ich czynnego udziału w komisjach sejmowych oraz interpelacji, zapytań i pytań poselskich wniesionych przez parlamentarzystki, celem wskazania polityk i obszarów, w których kobiety są najaktywniejsze oraz tych, w których wykazują mniejszą bądź zerową aktywność. Punkt odniesienia stanowią rozpowszechnione wśród Polaków stereotypy, odnoszące się do społecznej i politycznej roli kobiet, uznające pewne dziedziny za „typowo męskie” oraz „typowo damskie”.

Słowa kluczowe:

stereotyp, płeć, kobiety w polityce, instrumenty kontroli sejmowej, komisje sejmowe.

Wprowadzenie

Mimo że kobiety zaangażowane są w politykę na wszystkich szczeblach, a ich działalność dotyczy wielu obszarów, w społeczeństwie rozpowszechnionych jest szereg stereotypów, które łączą polityczki z wybranymi dziedzinami, uznawanymi za typowo kobiece. Celem niniejszej publikacji jest wskazanie tych polityk i obszarów oraz porównanie ich z obszarami faktycznej działalności i zaangażowania polityczek. Analiza obejmuje aktywność polskich posłanek obecnej, tj. VIII kadencji Sejmu i dotyczy ich uczestnictwa w pracach komisji sejmowych oraz korzystania przez nie z indywidualnych procedur interpelacyjnych, takich jak interpelacje, zapytania oraz pytania poselskie. Zamierzeniem artykułu jest wskazanie polityk i obszarów, w których wykazywały one największą oraz najmniejszą aktywność, a także zestawienie ich ze stereotypowo rozumianymi kobiecymi dziedzinami.

W artykule utożsamiono dziedzinę, stanowiącą obszar zainteresowania kobiet w odniesieniu do procedur interpelacyjnych, z konkretnym ministerstwem, kierując się właściwościami poszczególnych ministrów, do których instrumenty te zostały skierowane. Taki uproszczony model wynika z obszerności zakresu tematycznego spraw, które w ramach procedur interpelacyjnych były rozpatrywane, co przekłada się na trudność w ich usystematyzowaniu. Tym samym uznano, że w uproszczeniu konkretne ministerstwa mogą odpowiadać pewnym stereotypowym obszarom, które przypisuje się konkretnym płciom.

Stereotypy płciowe a polityka – zarys problematyki

Stereotypy płciowe są to utrwalone w społeczeństwie przekonania „na temat cech charakteryzujących kobiety bądź mężczyzn oraz zajęć, które są dla nich odpowiednie” (Brannon, 2002, s. 240). Wyborcy, kierując się stereotypami, uznają pewne dziedziny polityki (np. obronność, gospodarkę) za typowo męskie, inne natomiast (np. zdrowie) za typowo kobiece. Powiązania te badane były przez amerykańskie badaczki. Zdaniem badanych, spośród dziedzin, z których cztery można uznać za typowo kobiece (edukacja, opieka społeczna dla starszych i uboższych oraz mniejszości etniczne), a cztery za typowo męskie (terroryzm, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, system obronności kraju, kryzys militarny), kobiety sprawdzają się lepiej w tych typowo kobiecych obszarach (Cwalina, Falkowski, 2006, s. 216, ss. 226–227).

Poglądy te zdają się podzielać liderzy partyjni. Polityczki często obsadzane są na stanowiskach związanych ze stereotypowo pojmowanymi kobiecymi obszarami, czyli powiązanymi z edukacją, służbą zdrowia czy pomocą społeczną. Mężczyźni zaś obejmują stanowiska w budownictwie, finansach, obronie narodowej, sprawach zagranicznych czy sprawach wewnętrznych (Niewiadomska–Cudak, 2012, s. 52).

Stereotypy płciowe przejawiają się również w postawach samych kobiet, które często czują potrzebę tłumaczenia się ze swoich odstępstw od utartego, stereotypowego obrazu. Odstępstwa te rodzą bowiem obawy przed utratą atrakcyjności w oczach innych osób bądź odrzuceniem społecznym (Kotlarska–Michalska, 2011, s. 27–28). Stąd też pojawiające się pytanie, czy posłanki w ogóle decydują się na odejście od stereotypów, wykazując aktywność także w typowo męskich dziedzinach, czy też zawężają swoje działania do wspomnianych już obszarów, tradycyjnie z nimi powiązanych.

Kobiety stereotypowo odbierane są jako uosobienie ciepła. Mężczyznom przypisuje się wszechstronność, erudycję i inteligencję (Buć, 2009, s. 61). Mężczyźni uważani są za kompetentnych, racjonalnych, nieulegających naciskowi, łatwo podejmujących decyzje, obdarzonych pewnością siebie, kobiety zaś uznaje się za emocjonalne, zdolne do poświęceń i dążące do łagodzenia konfliktów (Gawor, Mandal, 2007, s. 80). Wymiar męskość–kobiecość, zdefiniowany na poziomie kultur narodowych, pozwala stwierdzić, że „[…] od mężczyzn oczekuje się stanowczości, twardości, nastawienia na sukces materialny, aktywności i panowania nad emocjami. Kobiety natomiast powinny wyróżniać się opiekuńczością, troskliwością, skromnością i łagodnością. Mężczyznom przypisane są więc cechy sprawcze, wskazując na orientację zadaniową, kobietom zaś cechy wspólnotowe, determinujące nastawienie na pielęgnowanie relacji z innymi: (Buć, 2009, s. 57). Właśnie te cechy decydują o stereotypowym przyporządkowaniu kobiet i mężczyzn do konkretnych dziedzin aktywności, również politycznej.

Tymczasem „polityka powszechnie uważana jest za dziedzinę typowo męską, w której obowiązują twarde męskie reguły zachowania […]. Polityk w świetle potocznych przekonań jawi się jako osoba silna, bezwzględna, rywalizująca, manipulująca innymi, dbająca jedynie o własne interesy i niemoralna” (Gawor, Mandal, 2007, s. 80). Zgodnie z wynikami badań, wielu polityków posiada silną potrzebę osiągnięć, rywalizacji. Wykazują zdolności manipulacyjne, a ich celem jest zdobycie prestiżu i osobistych korzyści. Tym samym, cechom przypisywanym politykom o wiele bliżej do stereotypowych cech męskich niż kobiecych (Gawor, Mandal, 2007, s. 80). Stąd też prawdopodobnie przekonanie, że polityka nie jest odpowiednia dla kobiet, a jeśli już się w nią angażują, to w typowo kobiecych obszarach.

W niniejszym artykule przyjęto założenie, że aktywność posłanek, badana poprzez stosowanie przez nie procedur interpelacyjnych, jest wynikiem osobistego zainteresowania daną dziedziną. W przypadku uczestnictwa w składach komisji sejmowych, może to jednak być efektem działań partyjnych liderów, kierujących się stereotypami, wynikającymi z przekonań o niższych kwalifikacjach i zdolnościach kobiet, prowadzącymi nawet do założenia, że nie nadają się one do polityki (Kotlarska–Michalska, 2011, s. 30). Tym bardziej, że role pełnione przez kobiety w partiach politycznych nie odbiegają od stereotypów. Polityczki często mają ocieplać wizerunek ugrupowania. Są uznawane za „pracowite pszczółki” wykonujące konieczne, ale mało spektakularne zadania (Niewiadomska–Cudak, 2012, s. 53). Niska wiara we własne kompetencje oraz wspomniane stereotypy powodują u nich niejednokrotnie rezygnację z uważanych za typowo męskie funkcji. Stereotypizacja kobiet jest więc jedną z determinant mających istotny wpływ na udział kobiet w życiu politycznym (Niewiadomska–Cudak, 2012, s. 52).

Sejm VIII kadencji

Kobiety stanowią w Sejmie VIII kadencji około 30 procent (sejm.gov.pl: Dane o posłach wg stanu na dzień wyborów). W rządzie premier Beaty Szydło, pełniły funkcje Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (Elżbieta Rafalska), Ministra Edukacji Narodowej (Anna Zalewska), Ministra Cyfryzacji (Anna Streżyńska) oraz Ministra – Członka Rady Ministrów (Beata Kempa, Elżbieta Witek). W rządzie Mateusza Morawieckiego Elżbieta Rafalska, Anna Streżyńska, Anna Zalewska, Beata Kempa i Elżbieta Witek utrzymały stanowiska, a w styczniu 2018 roku Teresa Czerwińska została powołana na Ministra Finansów, a Jadwiga Emilewicz została Ministrem Przedsiębiorczości i Technologii. Beata Szydło została Wiceprezesem Rady Ministrów (Biuletyn Informacji Publicznej Rady Ministrów: Skład Rady Ministrów).

W świetle toczonych powyżej rozważań daje się zauważyć przede wszystkim niska partycypacja kobiet w Radzie Ministrów, zwłaszcza, że na jej czele stała kobieta. Drugim wnioskiem, który można wysunąć, jest obecność w rządzie Beaty Szydło dwóch kobiet na stanowisku ministra w obszarze uznawanym za typowo kobiecy (Ministerstwo Edukacji, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej), oraz jednej, niestereotypowo, jako Ministra Cyfryzacji.

W kolejnym rządzie podtrzymano wspomniane wyżej stanowiska, powołując dodatkowe kobiety. Także więcej kobiet stanęło na czele ministerstw, których zadania nie kojarzą się obszarami typowo kobiecymi (technologia, przedsiębiorczość, finanse czy cyfryzacja).

Procedury interpelacyjne i działalność komisji sejmowych

W odniesieniu do stosowania przez kobiety procedur interpelacyjnych kierowanych do poszczególnych ministrów, dla potrzeb artykułu przyjęto za obszary typowo męskie ministerstwa takie jak: ministerstwo cyfryzacji, ministerstwo energii, ministerstwo finansów, ministerstwo przedsiębiorczości i technologii, ministerstwo gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej, ministerstwo spraw zagranicznych, ministerstwo obrony narodowej, ministerstwo energii, ministerstwo finansów, ministerstwo spraw wewnętrznych, ministerstwo infrastruktury i budownictwa. Za kobiece zaś uznano: ministerstwo nauki i szkolnictwa wyższego, ministerstwo kultury i dziedzictwa narodowego, ministerstwo edukacji narodowej, ministerstwo rodziny, pracy i polityki społecznej. Część ministerstw, takie jak ministerstwo rolnictwa i rozwoju wsi czy ministerstwo sportu i turystyki nie zostało jednoznacznie sklasyfikowane.

Przy analizie procedur interpelacyjnych posłużono się danymi obliczonymi na podstawie aktywności każdej z posłanek z osobna. Te same interpelacje, zapytania i pytania bieżące mogą więc być liczone podwójnie itd., jakby były osobnymi pytaniami, jeśli złożone zostały nie przez jedną posłankę, lecz przez grupę posłanek.

Kompetencje kontrolne posłów wynikają nie tylko z funkcji kontrolnej Sejmu, ale także z mandatu przedstawicielskiego (Mojak, 2007, s. 370). Procedury te zwiększają realność kontroli, a upoważnienie do ich stosowania pojedynczych posłów pozwala na upublicznienie spraw niewygodnych dla rządu bądź większości parlamentarnej (Stębelski, 2012, s. 287–288). Przyznanie uprawień w procedurach interpelacyjnych pojedynczym posłom pozwala przypuszczać, że posłanki składały interpelacje, zapytania poselskie oraz pytania w sprawach bieżących w sprawach, które stanowiły dla nich istotny problem. Powołując się jednak na rozważania teoretyczne z początku artykułu pojawia się pytanie, czy obszary te to rzeczywisty obszar ich zainteresowań, czy są jedynie wynikiem rozpowszechnionych stereotypów i związanych z nimi obaw kobiet przed zaangażowaniem w dziedziny typowo męskie. Odpowiedź na to pytanie nie jest jednak możliwa bez szczegółowych badań nad motywacjami. Niniejszy artykuł stanowi więc jedynie zalążek badań w tym zakresie.

W tabeli 1 zestawiono liczbę interpelacji, zapytań oraz pytań poselskich złożonych ogółem w trakcie trwania VIII kadencji Sejmu w poszczególnych latach oraz liczbę posiedzeń komisji, które miały miejsce (stan na 29 października 2018 r.):

Tabela 1. Prace Sejmu VIII kadencji w zakresie procedur interpelacyjnych oraz posiedzeń komisji w latach 2015–2018:

Prace Sejmu VIII kadencji

2015

2016

2017

2018

Ogółem

Interpelacje poselskie (wg daty wpływu)

366

8635

9293

8636

26930

Zapytania poselskie (wg daty wpływu)

52

1743

4631

1576

8002

Pytania w sprawach bieżących

54

260

215

153

682

Posiedzenia komisji stałych, nadzwyczajnych i śledczych

158

1493

1506

1161

4318

Posiedzenia komisji stałych

155

1441

1416

1073

4085

Posiedzenia komisji nadzwyczajnych

3

33

38

31

105

Posiedzenia komisji śledczych

0

19

52

57

128

Źródło: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/page.xsp/prace_sejmu, dostęp: 01.11.2018.

Według danych zebranych w tabeli w trakcie obecnie trwającej kadencji (na dzień 29 października 2018 roku) złożono blisko 27 tysięcy interpelacji poselskich, 8 tysięcy zapytań oraz blisko 700 pytań w sprawach bieżących. W tym czasie odbyło się 4318 posiedzeń komisji, z czego zdecydowana większość to posiedzenia komisji stałych.

Interpelacje, zapytania, pytania…

Historia z pierwszej z omawianych procedur, interpelacji, sięga XVIII-wiecznej Francji. W Polsce zaczęto ją stosować po I wojnie światowej, w formie znanej również obecnie (Konaszyc, 1978, s. 28).

We współczesnej Polsce prawo do składania interpelacji wynika z ustawy zasadniczej, natomiast szczegółowe regulacje znajdują się regulaminie Sejmu oraz ustawie o wykonywaniu mandatu posła i senatora (sejm.gov.pl: Interpelacje i zapytania). Interpelacje mają na celu uzyskanie informacji i wyjaśnień od Rady Ministrów (Mojak, 2007, s. 360). Do złożenia interpelacji nie jest potrzebna decyzja całego klubu ani podpisy innych posłów (Kruk, 2008, s. 64). Przedmiotowy zakres interpelacji obejmuje sprawy o zasadniczym charakterze, związane z problematyką polityki państwa (sejm.gov.pl: Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej). Muszą one mieścić się w zakresie działania administracji rządowej i należeć do kompetencji interpelowanego (Mojak, 2007, s. 140).

Mimo że interpelacje traktowane są jako instrumenty kontroli indywidualnej, mogą być zgłaszane zbiorowo, czy to przez kilku posłów, czy przez jednego posła w imieniu grupy posłów (Kowalska, Szeliga, 2000, s. 81). Takie przypadki są jednak traktowane na równi z indywidualnymi interpelacjami (Mojak, 2007, s. 374).

Z tabeli 1 wynika, że łącznie we wspomnianym okresie złożono 26930 interpelacji. Kobiety złożyły ich 13242, czyli około połowę. Poniższa tabela systematyzuje liczbę złożonych w tym czasie przez posłanki interpelacji (wg adresata) w kolejności rosnącej:

Tabela 2. Liczba interpelacji złożonych przez posłanki do poszczególnych ministrów VIII kadencji Sejmu w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.).

Adresat interpelacji (minister)

Liczba interpelacji

szef kancelarii RM/członek RM

38

skarbu państwa

60

cyfryzacji

107

sportu i turystyki

139

przedsiębiorczości i technologii

151

gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej

209

spraw zagranicznych

220

nauki i szkolnictwa wyższego

259

kultury i dziedzictwa narodowego

436

obrony narodowej

462

inwestycji i rozwoju

484

energii

515

rolnictwa i rozwoju wsi

531

finansów

695

edukacji narodowej

757

środowiska

765

sprawiedliwości

814

spraw wewnętrznych i administracji

883

infrastruktury i budownictwa

1026

rodziny, pracy i polityki społ.

1086

Prezes Rady Ministrów

1247

zdrowia

2358

razem

13242

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/interpelacje.xsp, dostęp: 01.11.2018r.

Jak wykazuje tabela 2, najwięcej interpelacji, których nadawcami były kobiety, wpłynęło do ministra zdrowia (2358). Niemal połowę mniej do Prezesa Rady Ministrów (1247). Ponad tysiąc interpelacji od kobiet wpłynęło do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej oraz ministra infrastruktury i budownictwa. Najmniej – do ministra skarbu państwa, ministra cyfryzacji oraz ministra sportu i turystyki, innego członka RM i szefa Kancelarii RM. Interpelacje adresowane do ministra zdrowia dotyczyły m. in. profilaktyki chorób (np. interpelacja w sprawie profilaktyki otyłości wśród dzieci i młodzieży w działaniach Ministerstwa Zdrowia), refundacji leków (np. interpelacja w sprawie refundacji leku Translarna <Ataluren>), finansowania leczenia (np. interpelacja w sprawie finansowania podmiotów leczniczych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień) czy też konkretnych działań, takich jak kampania Ministerstwa Zdrowia promująca prokreację na przykładzie królików. Prezesa Rady Ministrów interpelowano w sprawach działalności rządu (interpelacja w sprawie realizacji programu „Mieszkanie Plus”), działań poszczególnych ministrów (interpelacja w sprawie wypowiedzi Minister Rafalskiej o zamiarze wycofania się z konwencji antyprzemocowej), spółek z udziałem Skarbu Państwa (interpelacja w sprawie spółki z udziałem Skarbu Państwa – Polskie Linie Lotnicze LOT SA) czy też zmian administracyjnych (interpelacja w sprawie zmiany granicy administracyjnej pomiędzy gminami Alwernia i Spytkowice). Do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej wpłynęły m. in. interpelacje w sprawach świadczeń socjalnych (interpelacja w sprawie pomocy rodzicom niepełnosprawnych, także dorosłych dzieci, interpelacja w sprawie programu „Rodzina 500 plus”). Minister infrastruktury natomiast interpelowany był m. in. w sprawach wynagrodzeń i nagród (interpelacja w sprawie nagród dla ministrów i wiceministrów w Ministerstwie Infrastruktury w latach 2008–2015), połączeń kolejowych i zmian w rozkładach jazdy (interpelacja w sprawie połączeń kolejowych TLK), remontów i budowy dróg (interpelacja w sprawie przyspieszenia budowy obwodnicy Bolkowa) czy rządowych programów mieszkaniowych (interpelacja w sprawie programu „Mieszkanie Plus”). Największą aktywnością w zakresie interpelacji wykazały się posłanki: Joanna Frydrych (PO) i Anna Elżbieta Sobecka (PiS), zgłaszając kolejno ponad 700 i ponad 800 interpelacji.

Jak można więc zauważyć, wśród trzech najczęściej interpelowanych przez posłanki ministrów był minister zdrowia, Prezes Rady Ministrów oraz minister rodziny, pracy i polityki społecznej. O ile interpelacje do premiera trudno rozpatrywać w kategorii stereotypów płciowych bez szczegółowej wiedzy czego dotyczyły, zwłaszcza że dotyczyć one mogą pracy każdego z ministerstw, o tyle liczne interpelacje do ministra zdrowia oraz do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej zgodnie z przyjętymi założeniami stanowią odniesienie do stereotypowo kobiecych obszarów działalności. Interpelacje dot. m. in. profilaktyki chorób czy świadczeń socjalnych nawiązują do cech kobiet jako dbających o dobro innych osób. Co ciekawe jednak, w dalszej części tabeli znajdują się minister infrastruktury i budownictwa oraz minister spraw wewnętrznych i administracji, czyli ministrowie właściwi dla obszarów wymienianych jako męskie.

Najmniej interpelacji posłanki złożyły do ministra skarbu oraz ministra cyfryzacji, niewiele więcej do ministra przedsiębiorczości i technologii, obszarów utożsamianych raczej z mężczyznami (finanse, technologia).

Zapytania poselskie

Przechodząc do kolejnego instrumentu jakim są zapytania poselskie, w polskim prawie parlamentarnym pojawiły się one w 1957 roku w Regulaminie Sejmu PRL (Kruk, 2008, s. 72). Do instrumentarium procedur interpelacyjnych wprowadzono je w 1972 roku, nowelizując regulamin sejmowy (Mojak, 2007, s. 363).

Zapytania poselskie składane są w sprawach o jednostkowym charakterze,
które dotyczą polityki wewnętrznej oraz zagranicznej prowadzonej przez rząd,
a także realizowanych przez administrację rządową zadań publicznych (sejm.gov.pl: Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej). Z założenia dotyczyć mają zagadnień bardziej szczegółowych niż interpelacje i mają na celu uzyskanie informacji. Jako środek kontroli służą głównie ujawnianiu istniejących nieprawidłowości i błędów w funkcjonowaniu administracji (Mojak, 2007, s. 360). W tabeli 3 przedstawiono dane statystyczne dot. zgłoszonych przez posłanki w trakcie VIII kadencji zapytań poselskich w kolejności rosnącej:

Tabela 3. Liczba zapytań poselskich złożonych przez posłanki do poszczególnych ministrów VIII kadencji Sejmu (w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.):

adresat zapytania (minister)

liczba zapytań

skarbu państwa

7

przedsiębiorczości i technologii

8

gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej

15

cyfryzacji

19

szef kancelarii RM/członek RM

21

rozwoju

23

nauki i szkolnictwa wyższego

24

sportu i turystyki

24

spraw zagranicznych

44

rolnictwa i rozwoju wsi

61

energii

72

kultury i dziedzictwa narodowego

75

rodziny, pracy i polityki społ.

93

środowiska

99

edukacji narodowej

106

spraw wewnętrznej i administracji

139

infrastruktury i budownictwa

140

finansów

166

obrony narodowej

210

zdrowia

236

Prezes Rady Ministrów

281

sprawiedliwości

939

razem

2802

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/interpelacje.xsp?view=2, dostęp: 01.11.2018.

W Sejmie VIII kadencji najwięcej pytań posłanki skierowały do ministra sprawiedliwości – było ich 939, z czego aż 777 autorstwa Elżbiety Dudy (PiS). Znaczna większość z nich dotyczyła prowadzenia postępowania przygotowawczego dotyczącego prawidłowości przekazania przez Gminę Miejską Kraków nieruchomości. Inne złożone przez posłanki zapytania dot. m. in. ściągalności alimentów.

Ponad trzykrotnie mniej zapytań wpłynęło do premiera (m.in. zapytania dotyczące nagród przyznanych poszczególnym ministrom) oraz ministra zdrowia (zapytanie dotyczące badań psychotechnicznych kierowców/operatorów sprzętu ciężkiego czy też poprawy warunków żywieniowych w szpitalach).

Najmniej zapytań skierowano do ministra skarbu państwa oraz ministra przedsiębiorczości i technologii (poniżej 10). Zaledwie kilkanaście zapytań wpłynęło do ministra gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej oraz do ministra cyfryzacji. Kwestie finansów oraz kwestie technologii spotkały się znów z najmniejszym zainteresowaniem kobiet.

Pytania w sprawach bieżących

Instytucja pytań w sprawach bieżących funkcjonuje w polskim systemie od 1997 roku (Mojak, 2007, s. 385). Maria Kruk podkreśla, że mimo pozornie niskiej rangi tego instrumentu posiada on duże znaczenie w relacjach pomiędzy opozycją a rządem. Poprzez swój sposób funkcjonowania (odpowiedź ustna na posiedzeniu plenarnym) zmusza rząd do udzielenia wyjaśnień nadawcom (Kruk, 2008, s. 73). „Bieżący” charakter pytań łączy je z pilnymi, aktualnymi sprawami (Stębelski, 2012, s. 295).

Tabela 4. Liczba pytań w sprawach bieżących złożonych przez posłanki do poszczególnych ministrów VIII kadencji Sejmu w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.):

adresat pytania (minister)

liczba pytań

spraw zagranicznych

1

przedsiębiorczości i technologii

1

szef kancelarii RM/członek RM

2

sportu i turystyki

3

skarbu państwa

6

gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej

7

cyfryzacji

7

nauki i szkolnictwa wyższego

14

inwestycji i rozwoju

15

obrony narodowej

23

finansów

31

kultury i dziedzictwa narodowego

32

rolnictwa i rozwoju wsi

35

energii

37

edukacji narodowej

40

infrastruktury i budownictwa

43

środowiska

44

spraw wewnętrznych i administracji

45

sprawiedliwości

48

Prezes Rady Ministrów

53

rodziny, pracy i polityki społ.

71

zdrowia

99

razem

657

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/interpelacje.xsp?view=3, dostęp: 01.11.2018r.

Najwięcej tego rodzaju pytań posłanki skierowały w VIII kadencji do ministra zdrowia (99) oraz ministra rodziny, pracy i polityki społecznej (71). O połowę mniej do Prezesa Rady Ministrów. Zaledwie jedno pytanie wniesiono do ministra spraw zagranicznych (pytanie w sprawie ewentualnej inicjatywy rządu dotyczącej negocjacji umów dwustronnych między RP a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej w związku z referendum w Wielkiej Brytanii z dnia 23 czerwca 2016 r.) oraz do ministra przedsiębiorczości i technologii (pytanie w sprawie efektów, jakie przynosi tzw. ulga na start po pół roku obowiązywania Konstytucji Biznesu). Niewiele więcej (3 pytania) do ministra sportu i turystyki. Dotyczyły one planów powstania Kodeksu Dobrych Praktyk Sponsorskich, realizacji i podsumowania programu „Klub” w 2016 r. oraz zakresu pomocy małym miejscowościom w celu budowy boisk oraz sal gimnastycznych. Pytania bieżące do ministra zdrowia dotyczyły m.in. walki z dopalaczami i opieki psychiatrycznej a pytania do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej m. in. wdrażania systemu e-zwolnień czy też zatrudnienia i aktualnej sytuacji kobiet na rynku pracy.

Ponownie posłanki najbardziej zainteresowane były problematyką zdrowia (walka z uzależnieniami) oraz pomocy socjalnej (sytuacja na rynku pracy). Najmniejsze zainteresowanie wykazały, jak w przypadku innych procedur interpelacyjnych, w dziedzinie przedsiębiorczości i technologii, a także spraw zagranicznych, dziedzin powyżej uznanych za męskie.

Komisje sejmowe

Oprócz procedur interpelacyjnych, aktywność kobiet w Sejmie wiąże się z ich uczestnictwem w pracach komisji sejmowych. Komisje te podzielić można na stałe oraz nadzwyczajne. Pierwszy typ powstaje na mocy regulaminu Sejmu i jego funkcjonowanie powiązane jest długością kadencji Izby. Komisje nadzwyczajne tworzone są ad hoc, w celu rozpatrzenia konkretnej sprawy. Szczególny rodzaj komisji stanowią komisje śledcze (Secler, 2013, s.210). Komisje stałe najczęściej odpowiadają istniejącym resortom, ale mogą także wiązać się z pewnymi problemami czy zadaniami (Sokołowski, 2008, ss. 58–59). Komisje nadzwyczajne natomiast są tworzone w celu usprawnienia prac legislacyjnych bądź skoncentrowania prac w jednej komisji (Sokołowski, 2008, ss. 58–59).

W tabeli poniżej zebrano informacje dotyczące stałych komisji sejmowych obradujących w VIII kadencji. Uwzględniono liczbę członków komisji, liczbę kobiet–członków, a także informacje ile kobiet pełniło funkcję przewodniczącej bądź wiceprzewodniczącej:

Tabela 5. Udział kobiet w komisjach stałych Sejmu VIII kadencji w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.):

nazwa komisji

liczba członków komisji

liczba kobiet członków komisji

przewodni-
cząca

wiceprzewodnicząca

Komisja ds. Służb Specjalnych

7

0

Komisja Cyfryzacji, Innowacyjności i Nowoczesnych Technologii

18

1

1

Komisja Etyki Poselskiej

5

1

Komisja Gospodarki i Żeglugi Śródlądowej

18

1

1

Komisja ds. Petycji

16

2

1

Komisja Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki

26

2

Komisja ds. kontroli państwowej

17

3

3

Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi

34

3

1

Komisja Obrony Narodowej

39

4

Komisja Regulaminowa, Spraw Poselskich i Immunitetowych

18

4

Komisja Gospodarki i Rozwoju

38

6

2

Komisja Mniejszości Narodowych i Etnicznych

17

6

1

Komisja Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej

30

6

1

Komisja Spraw Zagranicznych

29

6

1

Komisja Ustawodawcza

30

6

1

Komisja do Spraw Energii i Skarbu Państwa

32

7

1

Komisja ds. UE

45

7

1

Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej

16

7

1

Komisja Polityki Senioralnej

18

9

1

1

Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka

32

9

1

Komisja Administracji i Spraw Wewnętrznych

39

10

Komisja Infrastruktury

43

10

Komisja Łączności z Polakami Za Granicą

40

10

1

1

Komisja Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa

34

11

2

Komisja Finansów Publicznych

50

12

3

Komisja Kultury i Środków Przekazu

31

13

1

2

Komisja Edukacji, Nauki i Młodzieży

41

16

3

Komisja Zdrowia

38

16

2

Komisja Polityki Społecznej i Rodziny

41

21

1

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_STALE&Nrkadencji=8, dostęp: 01.11.2018r.

Podobnie jak w przypadku procedur interpelacyjnych, na komisje i obszary ich działania można spojrzeć jak na dziedziny, które w wyniku utartych w społeczeństwie stereotypów powiązać można z wybraną płcią.

Jak wynika z danych zawartych w tabeli, w Komisji ds. Służb Specjalnych nie zasiada obecnie ani jedna kobieta, jednak jest to jedyna spośród 29 komisji, w której nie ma ani jednej przedstawicielki płci żeńskiej. Po jednej posłance zasiada w Komisji Cyfryzacji, Innowacyjności i Nowoczesnych Technologii, Komisji Etyki Poselskiej i w Komisji Gospodarki i Żeglugi Śródlądowej. Najwięcej kobiet (21) znajduje się w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, gdzie z resztą stanowią one połowę składu komisji. Podobnie w przypadku Komisji Polityki Senioralnej. Blisko połowę panie stanowią w Komisji Kultury i Środków Przekazu, Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży, Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej oraz Komisji Zdrowia. Jedną czwartą – w Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, Komisji Infrastruktury i Komisji Łączności z Polakami Za Granicą, jedną trzecią zaś w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych.

Biorąc pod uwagę stosunek liczby kobiet do liczby mężczyzn najgorzej wypada Komisja ds. UE, gdzie na 45 członków komisji zaledwie 7 to kobiety, Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi (34 mężczyzn, 3 kobiety), Komisja Obrony Narodowej (39 posłów i 4 posłanki) oraz Komisja Gospodarki i Rozwoju (38 panów i 6 pań).

W ośmiu komisjach kobiety są przewodniczącymi, w siedemnastu pełnią funkcje wiceprzewodniczących, z czego w kilku jest ich na tym stanowisku więcej niż jedna. Tak jest m. in. w przypadku Komisji ds. kontroli państwowej, Komisji Finansów Publicznych, Komisji Zdrowia czy Komisji Gospodarki i Rozwoju.

Działalność kobiet w stałych komisjach sejmowych skupia się głównie na polityce społecznej i polityce senioralnej. Duża obecność kobiet zaznacza się także w komisjach z zakresu kultury, edukacji czy zdrowia. Jak już było wspomniane, ani jedna kobieta nie zasiada w Komisji ds. Służb Specjalnych, której prace związane są z Centralnym Biurem Antykorupcyjnym. Niewielka liczba kobiet zasiada w komisjach z zakresu polityki zagranicznej (komisja ds. UE) i obrony narodowej. Kolejny raz daje się zauważyć wysoka reprezentacja kobiet w obszarach powiązanych stereotypowo z nimi oraz niewielka w dziedzinach powiązanych z obronnością, bezpieczeństwem czy sprawami zagranicznymi.

Oprócz komisji stałych, w Sejmie VIII kadencji istnieją 3 komisje nadzwyczajne. Także w nich zasiadają kobiety, choć ich reprezentacja jest niska, co obrazuje tabela 6:

Tabela 6. Udział kobiet w komisjach nadzwyczajnych Sejmu VIII kadencji w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.):

nazwa komisji

członkowie komisji

kobiety w komisji

Przewod-
nicząca

Wiceprzewod-
nicząca

Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfikacjach

18

3

Komisja Nadzwyczajna do spraw deregulacji

13

1

2

Komisja Nadzwyczajna do rozpatrzenia projektów ustaw z zakresu prawa wyborczego

17

1

1

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_NADZWYCZAJNE&NrKadencji=8, dostęp: 01.11.2018r.

W dwóch komisjach – Komisji Nadzwyczajnej do spraw deregulacji oraz Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw z zakresu prawa wyborczego zasiada po jednej posłance, natomiast do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach należą 3 posłanki. W jednej ze wspomnianych komisji kobieta jest przewodniczącą (Komisja Nadzwyczajna do rozpatrzenia projektów ustaw z zakresu prawa wyborczego), w kolejnej (Komisja Nadzwyczajna do spraw deregulacji) są dwie wiceprzewodniczące. Prace wspomnianych komisji dot. m. in. rządowych projektów ustaw o zmianie ustaw takich jak Kodeks rodzinny i opiekuńczy czy Kodeks karny.

Ze względu na specyfikę tego rodzaju komisji i różnorodność prowadzonych przez nie prac trudno jednoznacznie ocenić obecność bądź nieobecność kobiet za przejaw dyskryminacji czy wpływ stereotypów płci. Pewne wnioski można natomiast wysnuć rozpatrując prace kolejnego rodzaju komisji, tj. komisji śledczych. W obecnej kadencji działają dwie tego typu komisje.

Tabela 7. Udział kobiet w komisjach śledczych Sejmu VIII kadencji w okresie od 12 listopada 2015 r. do 29 października 2018 r.):

nazwa komisji

członkowie komisji

kobiety w komisji

przewod-
nicząca

Komisja Śledcza do zbadania prawidłowości i legalności działań organów i instytucji publicznych wobec podmiotów wchodzących w skład Grupy Amber Gold

9

1

1

Komisja Śledcza do zbadania prawidłowości i legalności działań oraz występowania zaniedbań i zaniechań organów i instytucji publicznych w zakresie zapewnienia dochodów Skarbu Państwa z tytułu podatku od towarów i usług i podatku akcyzowego w okresie od grudnia 2007 r. do listopada 2015 r.

9

2

Źródło: opracowanie własne na podstawie: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_SLEDCZE&Nrkadencji=8, dostęp: 01.11.2018r.

Wśród dziewięciu członków komisji ds. Amber Gold znajduje się jedna kobieta – Iwona Arent (PiS). Pracom komisji przewodniczy posłanka PiS, Małgorzata Wassermann. W drugiej obecnie działającej komisji śledczej zasiadają dwie członkinie, posłanki Małgorzata Janowska (PiS) oraz Genowefa Tokarska (PSL–UED) (sejm.gov.pl: Komisja Śledcza do zbadania prawidłowości i legalności działań oraz występowania zaniedbań i zaniechań organów i instytucji publicznych w zakresie zapewnienia dochodów Skarbu Państwa z tytułu podatku od towarów i usług i podatku akcyzowego w okresie od grudnia 2007 r. do listopada 2015 r. (SKVAT)). Liczba kobiet uczestniczących w pracach wspomnianych komisji nie jest zbyt duża, choć warte odnotowania jest przewodnictwo komisji ds. Amber Gold przez kobietę, zwłaszcza biorąc pod uwagę charakter komisji i przedmiot jej prac związany z funkcjonowaniem piramidy finansowej (TVN24 BIZ: Afera Amber Gold krok po kroku. Przypominamy, jak do niej doszło i co do tej pory ustalono).

Wnioski

Kobiety, stereotypowo traktowane jako łagodne, opiekuńcze, nastawione na cele wspólnotowe i pomoc innym, powiązane w badaniach przez respondentów z dziedzinami takimi jak zdrowie czy edukacja, po przeanalizowaniu ich aktywności w procedurach interpelacyjnych oraz ich udział w komisjach sejmowych faktycznie okazują się być najbardziej aktywne w tych właśnie obszarach. W Sejmie VIII kadencji najwięcej interpelacji, których nadawcami były kobiety, zaadresowano do ministra zdrowia. Często interpelowani przez posłanki byli także minister rodziny, pracy i polityki społecznej oraz, co ciekawe, minister infrastruktury i budownictwa. Niskim zainteresowaniem kobiet cieszyły się problemy powiązane z resortami skarbu państwa, cyfryzacji, przedsiębiorczości czy technologii, o czym świadczy niski odsetek złożonych przez nie interpelacji do właściwych ministrów.

Rekordowo dużo zapytań poselskich posłanki złożyły do ministra sprawiedliwości. Trzykrotnie mniej do Prezesa Rady Ministrów i ministra zdrowia. Najmniej zapytań skierowały do ministra skarbu, ministra przedsiębiorczości i technologii, ministra gospodarki morskiej i żeglugi śródlądowej oraz ministra cyfryzacji, podobnie jak w ramach składania interpelacji. W przypadku pytań poselskich najwięcej złożyły ich do ministra zdrowia, ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, premiera oraz ministra sprawiedliwości, najmniej – do ministra spraw zagranicznych, ministra przedsiębiorczości i technologii, ministra sportu i turystyki czy ministra skarbu państwa. Daje się zauważyć tendencja, zgodnie z którą dziedziny takie jak zdrowie czy polityka społeczna powtarzają się w każdej procedurze interpelacyjnej jako najczęściej będące przedmiotem zainteresowania kobiet. Analizując tabele można jednak zauważyć, że obszary takie jak edukacja czy nauka i szkolnictwo wyższe z reguły mieszczą się w połowie zestawienia i wbrew stereotypom nie cieszą się największym zainteresowaniem kobiet.

W przypadku prac komisji sejmowych, choć jak już było wspomniane nie musi to wynikać bezpośrednio z motywacji kobiet, lecz z decyzji liderów partii o skierowaniu ich do prac w danej komisji, kobiety najliczniej uczestniczą w pracach Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży, Komisji Zdrowia i Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. Żadna posłanka nie uczestniczy w pracach Komisji ds. Służb Specjalnych, a niewielka ich liczba zasiada w komisjach: Cyfryzacji, Innowacyjności i Nowoczesnych Technologii, Etyki Poselskiej oraz Komisji Gospodarki i Żeglugi Śródlądowej. Ponownie więc kobiety wydają się być włączone w prace w obszarach powiązanych z edukacją, zdrowiem czy polityką społeczną, stereotypowo przypisywanym płci żeńskiej, a stanowią margines w organach z dziedzin technologicznych czy gospodarczych. Oczywiście analiza ta i wnioski z niej płynące stanowią jedynie próbę zarysowania problemu. Dla zrozumienia przyczyn takiego stanu rzeczy oraz rzeczywistego wpływu stereotypów płciowych na aktywność posłanek konieczna wydaje się bardziej szczegółowa analiza procedur interpelacyjnych oraz zbadanie motywacji kobiet (jawnych bądź ukrytych). Jest to jednak zbyt obszerne zagadnienie by mogło stać się przedmiotem badań niniejszego artykułu, może jednak stanowić przyczynę do kolejnych badań.

Katarzyna Rosół – doktorantka nauk o polityce Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, absolwentka administracji i politologii. Zajmuje się problematyką aktywności politycznej kobiet i rozwiązaniami równościowymi stosowanymi w tym obszarze. Jej zainteresowania naukowe dotyczą polityki krajowej, głównie partii i systemów politycznych oraz ich funkcjonowania.

Bibliografia

Akty normatywne:

Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, dostępne online: http://www.sejm.gov.pl/prawo/regulamin/kon7.htm

Opracowania:

Brannon, L. (2002). Psychologia rodzaju. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Buć, M. (2009). Wpływ zaprogramowania kulturowego na stopień maskulinizacji społeczeństwa polskiego. W: Jeziński Marek, Wincławska Maria, Brodzińska Barbara (red.), Płeć w życiu publicznym. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Cwalina, W; Falkowski, A. (2006). Marketing polityczny. Perspektywa psychologiczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Gawor, A., Mandal E. (2007). Kobieta czy polityk? : treść i struktura stereotypu kobiety zajmującej się polityką, Chowanna, 1, http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Chowanna/Chowanna-r2007-t1/Chowanna-r2007-t1-s79–93/Chowanna-r2007-t1-s79–93.pdf, dostęp 24.02.2019

Konaszyc, A. (1978). Kontrola parlamentarna w PRL. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydaw. Polskiej Akademii Nauk.

Kowalska, M., Szeliga, Z. (2000). Sejmowa kontrola działalności rządu oraz odpowiedzialność rządu przed Sejmem. W: M. Żmigrodzki (red.). Polityczno-prawne aspekty transformacji systemowej w Polsce. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Kruk, M. (2008). Funkcja kontrolna Sejmu RP. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Mojak, R. (2007). Parlament a rząd w ustroju Trzeciej Rzeczypospolitej Polskiej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Secler, B. Sejmowe komisje śledcze w systemie politycznym RP. Bilans dotychczasowych doświadczeń, http://www.academia.edu/8215784/Sejmowe_komisje_%C5%9Aledcze_w_systemie_politycznym_RP._Bilans_dotychczasowych_do%C5%9Bwiadcze%C5%84, dostęp: 12.11.2018

Sokołowski, J. K. (2008). Organizacja wewnętrzna, tryb i zasady funkcjonowania organów ustawodawczych. W: J. K. Sokołowski, P. Poznański (red.). Wybrane aspekty funkcjonowania Sejmu w latach 1997–2007. Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne – Oficyna Wydawnicza AFM : na zlec. Krakowskiej Szkoły Wyższej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Stębelski, M. (2012). Kontrola sejmowa w polskim prawie konstytucyjnym. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Czasopisma:

Niewiadomska–Cudak Małgorzata (2012), Stereotypowe postrzeganie ról kobiet i mężczyzn w społeczeństwie przyczyną niskiej partycypacji płci żeńskiej w sferze polskiej polityki, „Pedagogika rodziny” 2/4, dostępne online: http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pedagogika_Rodziny/Pedagogika_Rodziny-r2012-t2-n4/Pedagogika_Rodziny-r2012-t2-n4-s49–61/Pedagogika_Rodziny-r2012-t2-n4-s49–61.pdf

Strony internetowe:

https://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/sklad-rady-ministrow/4574,Sklad-Rady-Ministrow.html

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/page.xsp/prace_sejmu

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_STALE&Nrkadencji=8

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_NADZWYCZAJNE&NrKadencji=8

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=KOMISJE_SLEDCZE&Nrkadencji=8

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/agent.xsp?symbol=SKLADKOMSL&NrKadencji=8&KodKom=SKVAT

http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/interpelacje.xsp

http://www.sejm.gov.pl/prawo/regulamin/kon7.htm

Interpelacje i zapytania:

http://www.sejm.gov.pl/Sejm7.nsf/komunikat.xsp?documentId=E738F0957F26F926C1257A78002BE7A4

https://tvn24bis.pl/z-kraju,74/amber-gold-kalendarium-wydarzen-co-ustalono-w-tej-sprawie,750620.html

Woman-politician – gender stereotypes and socio-political reality

Summary

The aim of this publication is to compare widespread stereotypes present in Polish society regarding the issues of typically female areas of societal and political activity, with the actual areas of activity and involvement of women politicians. The analysis covers the activities of Polish parliamentarians of the current term, with particular emphasis on their active participation in Sejm’s committees and submitted interpellations, questions and parliamentary questions. The goal is to identify policies and areas in which women are most active, and those in which they show less or even no activity and compare them with stereotypes among Poles, relating to the social and political role of women, recognizing certain areas as ‘typically masculine’ and ‘typically feminine’.

Keywords:
stereotype, sex, women in politics, instruments of parliamentary control, parliamentary commissions.

Fot. M. Rawluk

Analiza sloganów wyborczych wybranych ugrupowań i kandydatów w kampaniach wyborczych w latach 1989–2015

Michał Pienias
Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Abstrakt

Slogan reklamowy staje się nieodzownym narzędziem marketingu politycznego, ma na celu przykuć uwagę odbiorców, zdefiniować adresowany do niego przekaz oraz w kilu słowach określić intencje nadawcy wobec odbiorcy. Marketing polityczny korzytając z doświadczeń marketingu produktowego wykorzystuje w kampaniach politycznych slogany jako jedno z narzędzi budowania perswazyjności języka.

Słowa kluczowe:

slogan reklamowy, kampania wyborcza, partie polityczne.

Wprowadzenie

Slogan reklamowy ma na celu przykuć uwagę odbiorców, zdefiniować adresowany do niego przekaz oraz w kilu słowach określić intencje nadawcy wobec odbiorcy. Marketing polityczny korzytając z doświadczeń marketingu produktowego wykorzystuje w kampaniach politycznych slogany jako jedno z narzędzi budowania perswazyjności języka. Rolą sloganów jest zachęcenie osbiorców do podjęcia kroków zgodnych z intencją nadawcy. W ramach nich może być budowanie poczucia wspólnoty lub obrona wartości ważnych dla grupy do któtej adresowany jest przezkaaz i tym samym zachęcanie do podjęcia konkretnych działań, może być również funkcją mobilizującą elektorat do działania.

Celem artykułu jest prezentacja znaczenia sloganu w formułowaniu przekazu w kampanii wyborczej.

W artykule dokonana zostanie analiza sloganów wykorzystanych w polskich kampaniach wyborczych – prezydenckich i parlamentarnych z lat 1989 – 2015.

W pracy zostanie przedstawione znaczenie sloganów reklamowych w polityce, ukazanie procesu profesjonalizacji w tworzeniu sloganów reklamowych w kampaniach wyborczych w Polsce. W ramach analiz zostaną zaprezentowane slogany wykorzystywane w kampaniach wyborczych w okresie 25 lat istnienia III RP. W ramach analiz przedstawione zostaną slogany wybranych partii politycznych oraz kandydatów na urząd Prezydenta RP. Przygotowane zostanie również zestawienie wszystkich omówionych sloganów wyborczych występujących podczas wyborów parlamentarnych i prezydenckich w latach 1989–2015.

Analizy będą miały charakter badań jakościowych, w oparciu o wtórną analizę materiałów zastanych zostanie dokonana analiza sloganów zawartych na ulotkach, plakatach komitetów wyborczych, kandydatów w wyborach prezydenckich i parlamentarnych. W ramach analizy wykorzystane będą dane archiwalne ze specjalistycznych stron internetowych poświęconych tematyce marketingu politycznego. Ze względu na utrudniony dostęp do archiwalnych materiałów wyborczych z lat dziewięćdziesiątych wykorzystano do analiz obszerną literaturę przedmiotu oraz raporty CBOS, w których prezentowano stosunek wyborców do sloganów wyborczych prezentowanych przez kandydatów i partie polityczne.

Slogany reklamowe w kontekście analizy językowej

Slogan to utarty zwrot niezawierający głębokiej treści, a może przyjmować wręcz postać banału. W słowniku współczesnego języka polskiego slogan definiuje się jako zwięzłe hasło propagujące pogląd lub zasadę postępowania, adresowane do masowego odbiorcy (Sikorska-Michalak, Wojniłko, 2000, s.320). Pojęcie „slogan” opisywane jest również jako zwrot, który poprzez nadmierne używanie w wypowiedziach publicznych stracił na swoim znaczeniu. Zdaniem M. Kochana sloganem jest również łatwe do rozpoznania i zapamiętania kilkuwyrazowe wyrażenie zawierające powszechnie znane prawdy lub poglądy, które poprzez swoje rozpowszechnienie straciło na oryginalności, a często i autentyczności, przestając zwracać na siebie uwagę odbiorców (Kochan, 2002, s. 22).

Zdaniem J. Bralczyka slogan to coś, co może zastępować nazwę. Slogan ma skojarzyć się odbiorcy z odpowiadającą mu rzeczą lub nazwą. Slogan nie tylko orzeka, ale przede wszystkim nazywa – cała nazwa ma działać jak impuls, ewolujący w umyśle odbiorcy poprzez odpowiednie treści (Bralczyk, 2004, ss. 169–177).

W literaturze przedmiotu nie ma jednej definicji sloganu natomiast można wyróżnić wspólne cechy i elementy. Dotyczą one aspektu formalnego. Zgodnie z nim slogan, żeby był zauważony, zrozumiały i zapamiętany, powinien cechować się lapidarnością. Jak zauważa M. Kochan w przypadku aspektu formalnego slogan musi być efektowny i charakterystyczny (cechy formalne wzmagają walory użytkowe tekstu). Kolejnym elementem jest aspekt komunikacyjny, który pokazuje slogan jako lapidarny i efektowny komunikat przekazujący określoną treść (np. cechę produktu czy ideę). Nie tyle po prostu cechuje go lapidarność i efektowność, lecz te cechy odnoszą się do sposobu niesienia przez niego jakichś treści; aspektu działania, mówiącego, że użycie sloganu towarzyszy działaniu, ma je wywołać bezpośrednio lub przez ewokowanie w umysłach odbiorców określonych skojarzeń (emocji, cech produktu itp.) (Kochan, 2002, ss. 19–20). Jednak slogany bardzo często same w sobie nie mówią nam zbyt wiele, za to ich sens i znaczenie jest nierozerwalnie związane z kontekstem w jakim występują.

Slogan reklamowy bardzo często wykracza poza tradycyjne kanony i reguły językowe. Zdarza się nawet, że celowo wprowadza błędy, dzięki którym staje się bardziej wyrazisty, oryginalny i łatwiejszy do zapamiętania. Wszystkie zabiegi językowe związane z tworzeniem tekstu reklamowego podyktowane są chęcią uzyskania jak najlepszego efektu finalnego. Aby to uczynić, musi on spełniać kilka podstawowych cech, które go charakteryzują (Bralczyk, 2004, ss. 44–45).

Dobry komunikat reklamowy powinien być sugestywny. Po jego przeczytaniu odbiorca musi przejawiać chęć do działania. Istotnym elementem jest także wzbudzanie emocji. Tekst nie powinien być jednoznaczny, ponieważ jego siłą jest rozmaitość interpretacji i wieloznaczność (Kwarciak, 1997, ss. 145–146).

Wśród najpopularniejszych i najbardziej charakterystycznych cech sloganu reklamowego wymienia się przede wszystkim: atrakcyjność, sugestywność, zrozumiałość, zapamiętywanie, zwięzłość i oryginalność. Nie są one ściśle ze sobą powiązane. Występowanie jednej cechy nie jest związane z koniecznością występowania drugiej. Jednak im jest ich więcej, tym lepiej (Bralczyk, 2004, s. 45).

Zainteresowanie komunikatem reklamowym wiąże się z jego atrakcyjnością. Odbiorca zwraca uwagę na różne rzeczy, w tym takie, które go brzydzą czy bulwersują. Przyciąga bowiem także to, co z pozoru nie jest atrakcyjne. Dlatego zdarza się, że twórca komunikatu chce być zauważony za wszelką cenę i wprowadza do tekstu wulgaryzmy czy inwektywy (Fill, 2013, ss. 90–91).

Atrakcyjne jest wszystko to, co jest bliskie odbiorcy, a z drugiej strony to, co jest wyjątkowe i egzotyczne. Uwagę przyciąga także żart czy dowcip. Jednak nie wszyscy mają jednakowe poczucie humoru, odbiorca może źle interpretować dowcip, co w efekcie może prowadzić do zrażenia się potencjalnego nabywcy. Nie wszystkich bawi to samo, a to co jednym wydaje się śmieszne, dla innych może być obraźliwe. Dlatego powinno się żartować z mocnych i niepodważalnych stron produktu (Budzyński, 2005, s. 106). Tekst uatrakcyjniają także bezpośrednie zwroty w kierunku odbiorcy. Dobry wpływ mają również pochwały, jednak nie należy przesadzać z ilością komplementów w kierunku odbiorcy, bo gdy będzie ich za dużo tekst może stracić na wiarygodności (Budzyński, 2005, ss. 46, 106).

Oprócz atrakcyjności tekst musi również przekonać potencjalnego odbiorcę, dlatego kolejną cechą tekstu reklamowego jest sugestywność. Jak zauważa W. Budzyński sugestywność zależy również od typu odbiorcy i od jego nastawienia do komunikatu. Na jednych silniej działa wypowiedź jednoznaczna, pewna i kategoryczna, a czasem nawet „nasycona” demagogicznymi elementami, a inni bardziej ulegają delikatniejszym sugestiom. Ma na to wpływ wiele czynników. Sugestywność zależy m. in. od sposobu postrzegania nadawcy i jego wiarygodności czy też od sytuacji w jakiej nadawany jest komunikat reklamowy (Budzyński, 2005, s. 50). Dla lepszego oddziaływania tekstu potrzebne jest także jego zrozumienie przez odbiorców. W tym wypadku najważniejsze jest przekonanie odbiorcy, że zrozumiał wypowiedź (Budzyński, 2005, s. 106). Jednak osiągnięcie tego celu nie jest takie proste. Często na odbiorców oddziaływają teksty, których prawdziwego przekazu nie potrafią rozszyfrować. Nie chcą wówczas przyznać się do niewiedzy czy niewystarczającej błyskotliwości i inteligencji. W tym przypadku nie możemy oczekiwać od odbiorców, że powtórzą i przełożą zawarte w tekście treści (Bralczyk, 2004, s. 51).

Występują również inne aspekty zrozumiałości, które objawiają się poprzez czytelność konwencji, możliwość rozpoznawania w komunikacie aluzji, żartów i cytatów. W momencie, gdy odbiorcy uda się odczytać „ukryte” przesłania może on czuć się usatysfakcjonowany, a jednocześnie mieć przeświadczenie o iluzorycznej więzi, jaka łączy go z nadawcą. Taki odbiór sprawia, że widz staje się bardziej podatny na namowy, które płyną z komunikatu reklamowego (Bralczyk, 2004, s. 52).

Zastosowanie sloganów w reklamie

Slogany najczęściej występują w reklamach, które można zdefiniować jako oddziaływanie polegające na perswazji oraz na kształtowaniu opinii i gustów klienta. Reklama stosowana jest przez producenta i sprzedawcę w celu takiego poinformowania klienta o towarze czy usłudze, aby wzbudzić jego zainteresowanie i nakłonić go do kupna. Reklama to także napis, rysunek, plakat czy audycja służąca zachęceniu klienta do kupna towaru, korzystania z usługi oferowanej przez producenta lub sprzedawcę (Sikorska-Michalak, Wojniłko, 2000, s.174).

Do najczęściej wymienianych korzyści z wykorzystywania rekalmy należy zdolność docierania do olbrzymich mas rozproszonych geograficznie adresatów, przy relatywnie niskim koszcie jednostkowego kontaktu z adresatem. Zdaniem J. Kall reklama zamieszczana w czasie największej oglądalności w przeliczeniu na kontakt z jednym telewidzem jest tańsza niż reklama w radiu, prasie codziennej, popularnej stronie internetowej czy czasopiśmie (Kall, 2010, s. 17).

Reklama jako przekaz nierozerwalnie związana jest z „komunikowaniem”, rozumianym jako przekaz informacji od nadawcy do odbiorcy. Reklama należy do podstawowych instrumentów komunikowania się i jest rozumiana jako bezosobowa forma komunikacji między nadawcą a odbiorcą (Kozłowska, 2006, s. 13). Reklama jest aktem komunikacji. Każdy akt komunikacji angażuje co najmniej dwóch uczestników – nadawcę i odbiorcę, pomiędzy którymi następuje przekaz informacji (Lewiński, 2008, s. 24). Istota procesu komunikacji zależna jest podzielania wspólnego pola doświadzeń między aktorami procesu komunikacji, im jest on wyżdzy, tym wzrasata stopień zrozumienia przekazu. W kontekście analizy wpływu reklamy politycznej na odbiorców ważną rolę odgrywają czynniki demograficzne odbiorców i nastroje społeczne. Istotną rolę odgrywają ponadto postawy, które z kolei przekładają się na preferencje i zachowania polityczne. Jak podkreśla B. Dobek – Ostrowska silnie skorelowany z poziomem oddziaływania reklamy jest poziom zaangażowania odbiorców, na kreowanie postaw wpływ mają dwa procesy: pierwszy to centralne procesy perswazyjne, czyli wysokie zaangażowanie odbiorców i racjonalna analiza argumentów. Zaangażowanie jest świadome i towarzyszy mu dokładne przemyślenie argumentów. Drugim procesem są peryferyjne procesy perswazji, zakładają one, że reklama jest przyjmowana na podstawie emocjonalnych przesłanek – występuje wówczas, gdy zaangażowanie odbiorców jest stosunkowo niskie (Dobek – Ostrowska, 2007, s. 88).

Slogany wyborcze w Polsce w latach 1989–90

Slogany reklamowe wykorzystywane w politycznych spotach, podobnie jak i same reklamy, znacznie zmieniały się na przestrzeni lat. Wynika to z nieustannego dążenia do docierania do coraz bardziej sprecyzowanej grupy odbiorców. Dążenie do maksymalizacji skuteczności nierozerwalnie wiąże się z wprowadzeniem lepszych technik oddziaływania na obywateli. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku zaczęły powstawać w Polsce reklamy polityczne i towarzyszące im slogany. Jak podkreśla A. Kawecki możliwość prezentowania haseł wyborczych w Polsce na ogólnokrajową skalę zrodziła się jednak już nieco wcześniej – przy okazji pierwszych, częściowo demokratycznych wyborów do Sejmu i Senatu z 4 czerwca 1989 roku (Kawecki, 2006, s. 52). Kampanie wyborcze prowadzone przez polityków wspieranych przez PZPR były spokojne i powściągliwe. Większość kandydatów ograniczała się tylko do spotkań z wyborcami. Jednak część kandydatów PZPR skorzystała z bardziej oryginalnych form komunikacji z potencjalnymi wyborcami (Kawecki, 2006, s. 56).

Poprzez piosenki swoje kandydatury promowali Zenon Grabowski i Marian Jeż. Teksty dla obu napisał Tadeusz Klimowski. Piosenki były skuteczną formą komunikacji z wyborcami, ponieważ szybko stały się bardzo popularne i rozpoznawalne. Marian Jeż zasłyną również z hasła wyborczego: „Jeż nie próżnuje – mieszkania buduje”. Z kolei Ryszard Karger promował się poprzez slogan: „Głosujemy na Kargera, on dolary na nas zbiera” (Kawecki, 2006, s. 57).Kandydaci wywodzący się z PZPR (m. in. Ryszard Karger czy Władysław Radziun), na swoich plakatach wyborczych często nie zamieszczali logo ani nazwy partii, z ramienia której startowali w wyborach. Zdarzało się również, że zamiast napisu PZPR na plakatach widniały nazwy organizacji społecznych czy stowarzyszeń zawodowych (Kawecki, 2006, ss. 59–60).

Z kolei kandydat Jacek Piechota wprowadził do swojej kampanii elementy żartu. Na jednym ze zorganizowanych przez niego wieców, rozdawano znaczki z satyrycznym sloganem i rysunkiem Henryka Sawki. Owe znaczki przedstawiały urnę wyborczą i hasło: „Głosuj na Piechotę. Spacerek dobrze Ci zrobi”. Władysław Radziun z kolei wykorzystywał fakt, że był rolnikiem. Na swoim plakacie umieścił prosiaki, które zwracały się do gospodarza: „Nie pójdziemy do punktu skupu jeśli nie wygra Waldek”. Na posterze znajdowała się również informacja, że Władysław Radziun jest jedynym rolnikiem wśród kandydatów do Senatu (Kawecki, 2006, s. 58).

W przypadku kampanii wyborczej „Solidarności”, najbardziej charakterystycznym elementem były plakaty, na których kandydaci byli sfotografowani wspólnie z Lechem Wałęsą. Miało to symbolizować jedność. Dodatkowo postać L. Wałęsy dodawała prestiżu i wiarygodności poszczególnym kandydatom. Plakaty te, w przeciwieństwie do posterów ludzi z PZPR, miały duże logo „Solidarności”. Nie posiadały żadnych sloganów wyborczych, a wszystkie informacje zawierały się w krótkim zdaniu: „Głosuj na X, kandydata do Sejmu/Senatu” lub „Wałęsa radzi, głosuj na X” (Kawecki, 2006, s. 68).

Hasła wyborcze także tworzone były dla wszystkich kandydatów i cechowały się uniwersalnością. Wśród sloganów dominował: „Bronimy praw, godności i interesów całego świata pracy”.

Popularnym sloganem nawołującym do głosowania, a jednocześnie wprowadzającym elementy żartu, było hasło: „Nie głosując przez lenistwo, oddasz władzę komunistom”. Jeszcze bardziej bazujący na dowcipie był slogan wyborczy lansujący Mieczysława Ustusiaka. Kandydat na senatora promował się poprzez hasło: „Jeśli na szyi nie nosisz pustaka, na senatora wybierz Ustusiaka” (Kawecki, 2006, ss. 67–74).

Slogan Mieczysława Ustusiaka okazał się skuteczną próbą komunikacji z wyborcami. Kandydat został senatorem. Na nic zdały się za to plakaty wyborcze i oryginalne sposoby agitacji stosowane przez przedstawicieli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Spośród 100 miejsc, które były do obsadzenia w Senacie, udało im się zdobyć tylko jeden mandat, który przypadł Henrykowi Stokłosie. Pozostałe 99 miejsc zajęli politycy „Solidarności” (Kawecki, 2006, s. 79).

Ponad siedemnaście miesięcy po wyborach do Sejmu i Senatu, 25 listopada 1990 roku, odbyła się pierwsza tura wolnych wyborów prezydenckich. Wymagania uprawniające do ubiegania się o najwyższy urząd spełniło 6 kandydatów: Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Stanisław Tymiński, Roman Bartoszcze, Włodzimierz Cimoszewicz i Leszek Moczulski, którym udało się zebrać pod swoimi kandydaturami po 100 tysięcy podpisów od obywateli, którzy posiadali czynne prawo wyborcze (www.solidarnosc.org.pl).

Wśród najbardziej charakterystycznych haseł na uwagę zasługuje slogan firmowany przez premiera T. Mazowieckiego: „Siła spokoju”. Jako zaletę wykorzystano w nim to, co dla niektórych mogło wydawać się wadą, czyli powolność kandydata. W haśle przedstawiono ją jednak jako „spokój” – celowe i świadome opanowanie (Tygodnik Polityka, s. 17). W kontekście omawiania politycznych sloganów wykorzystywanych do promocji kandydatów pod koniec 1990 roku, nie można zapomnieć o Stanisławie Tymińskim. Założyciel partii X, imigrant, który po 20 latach wrócił do Polski promował się za pomocą sloganu: „Dla Ojczyzny ratowania wrócił się przez morze” (Kawecki, 2006, s. 146). Mimo, że Tymiński posiadał aż trzy obywatelstwa (polskie, kanadyjskie i peruwiańskie), to mówił o sobie jako patriocie i człowieku, dla którego liczy się tylko Polska (Stępińska, 2004, s. 254).

Inny kandydat na prezydenta – Roman Bartoszcze – za pośrednictwem sloganu zwracał się bezpośrednio do wyborcy i przestrzegał go mówiąc: „Nie ufaj elitom”. Sam nie uważał się za człowieka „z salonów”. Identyfikował się ze swoimi wyborcami, głosząc: „Jestem jednym z Was”. Bardzo ciekawie z kolei poprzez hasło wyborcze przedstawiał swój punkt widzenia odnośnie polityki międzynarodowej. Zdaniem Romana Bartoszcze współpracować należy „I z Zachodem i ze Wschodem, ale głównie z własnym narodem” (www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm).

L. Wałęsa propagował slogan: „100 milionów dla każdego” oraz powtarzał wypowiedź, w której stwierdził, że „zrobi z Polski drugą Japonię”. Sam pomysł L. Wałęsy, czyli pożyczka dla obywateli, którą trzeba spłacić w ciągu 10 lat, nigdy nie doszedł do skutku. Mimo tego, że slogan nie był traktowany poważnie przez większość wyborców, nie przeszkodziło to Lechowi Wałęsie w odniesieniu zdecydowanego zwycięstwo w drugiej turze wyborów (9 grudnia 1990 roku) i zostaniu prezydentem Rzeczpospolitej Polskiej (www.prezydent.pl/prezydent/historia-prezydentury/iii-rzeczpospolita/).

Slogany wyborcze w Polsce w latach 1992–97

Dużo oryginalnych sloganów pojawiło się przy okazji wyborów parlamentarnych, które odbyły się 19 września 1993 roku. Przykładem może być Kongres Liberalno-Demokratyczny, który komunikował się z wyborcami przy użyciu sloganu: „Żadnych haseł. Tylko fakty”. Przewrotnie partia publikując hasło jednocześnie deklarowała, że jej celem jest odnoszenie się tylko i wyłącznie do konkretów. Mimo tak odważnej zapowiedzi, która wynikała z pierwszego sloganu KLD, kolejny „Milion nowych miejsc pracy”, miał już podłoże agitacyjne (Słodkowska, 2001, ss. 9–11). Z kolei Unia Demokratyczna stworzyła slogan „Wszyscy mówią – my wiemy jak to zrobić”. Sposobem, w jaki chciała to uczynić było „ożywienie” gospodarcze. Dlatego drugim hasłem popularyzującym Unię Demokratyczną było: „Po pierwsze gospodarka” (www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm).

Polskie Stronnictwo Ludowe wychodziło z założenia, że „Polska potrzebuje Gospodarza”. Politycy PSL poprzez to hasło widzieli siebie w roli rządzących Polską. Inaczej niż PSL, na podział mandatów zapatrywała się prawicowa Konfederacja Polski Niepodległej. KPN komunikując się z wyborcami używała sloganu: „Żegnaj lewico – wraca Polska”. Z kolei koalicja Sojusz Lewicy Demokratycznej informowała za pośrednictwem swojego hasła wyborczego, że za sprawą SLD, ówcześnie panująca sytuacja w kraju może się zmienić. I to na dobre, bo ich zdaniem „Tak dalej być nie musi”. Hasło SLD nawiązywało do sloganu, który partia promował dwa lata wcześniej. W 1991 roku Sojusz lansował hasło: „Tak dalej być nie może”. (Paszkiewicz, 2004, s. 241). SLD przedstawiał się jako ugrupowanie odpowiedzialne i będące przeciwwagą dla radykalizmu prawicy. Wyważona kampania spowodowała wzrost poparcia dla SLD do poziomu 15%. Poparcie utrzymywało się na tym samym poziomie i dawało miejsce w czołówce sondaży. Koalicja SLD wygrała wybory, zdobywając 20,4% głosów i 171 mandatów (Dudek, 2013, ss. 279–280).

Analizując kolejne slogany wyborcze tworzone przez partie polityczne przed wyborami w 1993 roku, można dojść do wniosku, że przydzielone poszczególnym ugrupowaniom numery list wyborczych, nie były dla nich bez znaczenia. Konfederacja Polski Niepodległej, której kandydaci znajdowali się na liście wyborczej numer cztery, komunikowała się ze swoim elektoratem poprzez hasło: „2 x 2 = 4”. Jeszcze bardziej do „swojej” liczby przywiązane było Porozumienie Centrum. Przedstawiciele tej partii twierdzili nawet, że wylosowanie pierwszego numeru zawdzięczają bożej opatrzności. Na dowód i potwierdzenie tych słów wymyślili slogan: „Bóg nam dał numer 1”. O tym, że najlepszym ugrupowaniem jest Sojusz Lewicy Demokratycznej informowało hasło: „SLD na 5”. Polskie Stronnictwo Ludowe z kolei, było przekonane, że „6 (to) najwyższa wygrana” (www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm).

Podczas kampanii prezydenckiej w 1995 roku najbardziej charakterystycznym sloganem wyborczym okazało się hasło Aleksandra Kwaśniewskiego: „Wybierzmy przyszłość”. Podczas sondażu, który przeprowadzono między pierwszą, a drugą tura wyborów, kandydata lewicy i jego hasło rozpoznawało 16 procent ankietowanych. W zmienionym brzmieniu hasło potrafiło przytoczyć kolejne 3 procent respondentów. Kontrkandydat Kwaśniewskiego w drugiej turze wyborów – Lech Wałęsa – nie mógł pochwalić się aż tak dobrym rezultatem. Jego slogan: „Kandydatów jest wielu, Lech Wałęsa jeden” rozpoznawało zaledwie 2 procent badanych (Dukaczewska, 1995, s. 3).

Hanna Gronkiewicz-Waltz, która lansowała slogan „Zaopiekujmy się Polską”, została z nim skojarzona przez 5 procent respondentów. Z kolei hasło Jacka Kuronia: „Kandyduję, bo zmiany są potrzebne” poprawnie potrafiło wskazać niespełna 4,5 procenta ankietowanych (Dukaczewska, 1995, s. 4).

Podczas kampanii przed wyborami prezydenckimi w 1995 roku, których pierwsza tura odbyła się 5 listopada, oczy większości Polaków zwrócone były w kierunku dwóch kandydatów: Lecha Wałęsy i Aleksandra Kwaśniewskiego. Faworytem był Lech Wałęsa, który piastował najwyższe stanowisko w państwie od 1990 roku. Sam L. Wałęsa zdawał się być przekonany, że wygra, dlatego hasło: „Kandydatów jest wielu, Lech Wałęsa tylko jeden” oddawało jego silną pozycję i pewność siebie. Jednak nawet kandydaci wywodzący się z tej samej części sceny politycznej, co L. Wałęsa nie do końca byli przekonani co do zasadności prowadzonej przez niego polityki. Hasło: „Kandyduję, bo zmiany są konieczne” Jacka Kuronia czy „Spójrz prawdzie w oczy” Janusza Korwina-Mikke, najlepiej to oddają. Jan Olszewski stworzył zdecydowanie najdłuższe hasło wyborcze, które ze względu na zasobność słów przypominało bardziej wiersz niż slogan. „Prezydent o czystych rękach, co przed komuną nie klęka, powstrzyma napór moskiewski, nazywa się Jan Olszewski” w zdecydowany sposób pokazywało polityczny kierunek i stronę w którą zamierzał podążać J. Olszewski. Z kolei jego drugie hasło: „Polska równych szans” nawiązywało do coraz bardziej pogłębiających się różnic materialnych w społeczeństwie (Dukaczewska, 1995, s. 3).

Wśród ubiegających się o prezydenturę znalazł się także satyryk i aktor – Jan Pietrzak. Jego hasło wyborcze: „Żeby Polska była Polską” było fragmentem refrenu najpopularniejszej wykonywanej przez niego pieśni. Natomiast drugi slogan („Dobry znajomy – prezydent”) miał przypominać wyborcom, że Pietrzak nie jest elitarnym politykiem, a tylko zwykłym „zjadaczem chleba”.

Waldemar Pawlak upatrywał swej szansy w prowincjonalnym pochodzeniu i śmiało posługiwał się twierdzeniem: „Waldemar Pawlak jedynym kandydatem wsi”. Głosił również slogan: „Prawda zamiast haseł”. Tadeusz Zieliński bazował na fakcie, że od 1992 roku (aż do marca 1996) był Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Jego slogan: „Rzecznik twoich praw, twoim prezydentem” bezpośrednio nawiązywał do funkcji którą wówczas pełnił (Dukaczewska, 1995, s. 3).

Z kolei slogan głównego przeciwnika Lecha Wałęsy, który wywodził się z postkomunistycznego obozu politycznego – Aleksandra Kwaśniewskiego – w bezpośredni sposób nawoływał do zaprzestania podziałów i zakończenia sporów. Hasłem A. Kwaśniewskiego była „Wspólna Polska” (Dukaczewska, 1995, s. 3).

Badania pozwalają również rejestrować związek między stopniem zapamiętywania hasła, a wynikami wyborów. W 1995 roku w drugiej turze wygrał Aleksander Kwaśniewski, którego slogan był najlepiej rozpoznawalny.

W wyborach parlamentarnych z 1997 roku najwyższe poparcie uzyskała AWS, na którą zagłosowało 33.8 procent uprawnionych do głosowania. Lansowane przez nich hasło miało ponad dwa razy więcej zwolenników niż slogan SLD. Sojusz Lewicy Demokratycznej zajął drugie miejsce w wyborach z wynikiem gorszym o 6,7 procent (www.infor.pl/prawo/wybory/parlamentarne/686956,Wybory-parlamentarne-1997-roku.html).

Przy ocenie sloganów warto wspomnieć, iż autorom zależy na przekonaniu tylko pewnego grona odbiorców. Poza tym hasła są wielowymiarowe, czyli ciężko jest oceniać czy są dobre czy nie na podstawie wszystkich kryteriów. Łatwiej jest to zrobić gdy przy ocenie sloganu bierze się pod uwagę jedną z wielu szczegółowych kategorii Jak podkreśla M. Kochan „Najogólniejszym wnioskiem z zaprezentowanych prób oceny haseł jest konieczność wielowymiarowego patrzenia na ich „jakość” i wielopłaszczyznowej oceny sloganów. Różne cechy decydują o ocenie w różnych wymiarach i tym samym różne kryteria powinny być brane pod uwagę dla oceny różnych aspektów „jakości” sloganów, tym bardziej, że często wysokie oceny w poszczególnych wymiarach mogą być ze sobą sprzeczne” (Kochan, 2002, s. 119).

W 1997 roku, podczas wyborów parlamentarnych najlepszym sloganem reklamowym okazał się slogan promujący Akcję Wyborczą Solidarność. Zaproponowane przez AWS „Zawsze Polska, zawsze wolność, zawsze rodzina” lub w skróconej wersji „Zawsze Polska, wolność, rodzina”, cieszyło się popularnością wśród 37 procent respondentów. Z kolei propozycję największego konkurenta AWS, Sojuszu Lewicy Demokratycznej, pozytywnie odbierało zaledwie 15 procent ankietowanych. Hasło zaproponowane przez SLD „Dobre dziś, lepsze jutro” popierało tylko nieco ponad 40 procent liczby tych, którzy za dobre uważali hasło AWS (Pankowski, 1997, s. 99).

Polskie Stronnictwo Ludowe promowało się hasłem „Łączy nas Polska”, ten slogan podobał się 12 procentom respondentów. Slogan Unii Pracy „Zasługujesz na więcej” popierało 9 procent badanych. Hasło „W lewo? W prawo? Zawsze do przodu!” lansowane przez Unię Wolności cieszyło się poparciem o jeden procent mniejszym. Z kolei slogan Ruchu Odbudowy Polski „Nie będziesz sam. Razem odbudujemy Polskę” podobał się 5 procentom ankietowanych (Pankowski, 1997, s. 99).

W 1997 roku, podczas kampanii przed wyborami parlamentarnymi, Akcja Wyborcza Solidarność nawoływała „Chodźcie z nami”. Stronę, w którą należałoby pójść wskazywał za to slogan Unii Wolności: „W lewo? W prawo? Zawsze do przodu!”. Jednak hasło zaproponowane przez UW nie spotkało się z aprobatą. Zarzucano wówczas Unii, że nie określa kierunku polityki, do jakiego będzie zmierzać, dlatego szybko slogan zmieniono na: „Mądry wybór – lepsze życie” (Pankowski, 1997, s. 99).

„Twoją szansą na lepsze życie” była z kolei propozycja Unii Pracy, która uważała także, że „Zasługujesz na więcej”. Podobnego zdania był Sojusz Lewicy Demokratycznej, który głosił: „Dobre dziś – lepsze jutro”. Ruch Odbudowy Polski przy tworzeniu sloganu wyborczego użył części swojej nazwy tworząc hasło: „Nie będziesz sam. Razem Odbudujemy Polskę”. W odbudowywaniu ROP-owi z pewnością mogłaby pomóc Krajowa Partia Emerytów i Rencistów, która – mimo znacznych różnic ideologicznych i programowych (nawet jeśli Polskie Stronnictwo Ludowe uważa, że „Łączy nas Polska” ) – wychodziła z założenia, że „Najpierw Polska”. Co później? Tego KPEiR już nam jednak nie zdradza (Pankowski, 1997, s. 99).

Analiza sloganów dowodzi, że najbardziej rozpoznawane są hasła większych
i popularniejszych partii oraz kandydatów, którzy znajdują się na szczycie rankingów. Dlatego można zaryzykować, że ich kampanie i slogany są lepsze. Jednak jakość reklamowania się jest nierozerwalnie związana z ilością funduszy, jakie mogą przeznaczyć na kampanię poszczególne komitety. I jeśli nawet wymyślony przez nie slogan nie będzie najwyżej oceniany przez respondentów, to pieniądze pozwolą na jego częste publikacje w mediach, co pozytywnie wpłynie na rozpoznawalność hasła.

Slogany wyborcze w Polsce w latach 2000–2005

Wybory parlamentarne, odbyły się 23 września 2001 roku Partie walczące o miejsca w Sejmie i Senacie ponownie prześcigały się w wymyślaniu sloganów, za pośrednictwem których skutecznie mogłyby nakłonić wyborców do oddania na nie głosu. Platforma Obywatelska uważała, że bez społecznego poparcia nie jest możliwe skuteczne sprawowanie władzy, i że tylko „Razem możemy wiele zmienić”. Dzięki zmianom Platforma chciała „Uwolnić energię Polaków!”. Tym bardziej, że deklarowała iż „Niskie podatki to więcej miejsc pracy”, a przecież ludzie pełni wigoru są odpowiedniejszymi kandydatami do ich zapełnienia. W końcu: „Normalni ludzie, (to) normalna Polska”.

Sojusz Lewicy Demokratycznej uważał, że odzyskanie stabilizacji w państwie może stać się ich udziałem, dlatego apelował: „Przywróćmy normalność. Wygrajmy przyszłość”. Metodą na przeprowadzenie zmian w Polsce była, zdaniem Unii Wolności, „Silna klasa średnia”, a to jakie wartości w Polsce wyznawać sugerowało hasło: „Prawo i Sprawiedliwość”, które jednocześnie było nazwą partii, która lansowała ów slogan. Tymi, którzy najodważniej deklarowali podjęcia się przeprowadzenia zmian była Akcja Wyborcza Solidarność, której slogan głosił: „My zmieniamy Polskę!”.

Samoobrona apelowała do wyborców poprzez hasło: „Zaufaj sobie. Wybierz Polskę”, a Polskie Stronnictwo Ludowe deklarowało, że jest „Blisko ludzkich spraw”. Ruch Odbudowy Polski wykorzystał slogan, którego użył w 1997 roku. Lansowanym przez ROP hasłem ponownie stało się: „Razem odbudujemy Polskę”.

Na przełomie wieków, 8 października 2000 roku, odbyły się kolejne wybory prezydenckie w Polsce. Wystartowało w nich dwunastu kandydatów: Aleksander Kwaśniewski, Andrzej Olechowski, Marian Krzaklewski, Jarosław Kalinowski, Andrzej Lepper, Janusz Korwin-Mikke, Lech Wałęsa, Jan Łopuszański, Dariusz Grabowski, Piotr Ikonowicz, Tadeusz Wielecki, Bogdan Pawłowski.

Najprostsze i najmniej skomplikowane hasło wyborcze wymyślił Dariusz Grabowski, który legitymował się sloganem: „Kandydat na Prezydenta RP”. Innym jego hasłem, a zarazem wyrażeniem poglądów związanych z gradacją ważności, było stwierdzenie, że liczy się dla niego „Przede wszystkim człowiek”. Jarosław Kalinowski, przedstawiciel i członek Polskiego Stronnictwa Ludowego, długo nie był kojarzony przez wyborców z żadnym konkretnym hasłem. Dopiero pod koniec kampanii wyborczej „przylgnął” do niego slogan: „Czas na zmiany”.

Brak przynależności do ugrupowania wykorzystał za to Bogdan Pawłowski, który uważał, że lepszy będzie: „Prezydent z narodu, nie z partii”. Z kolei Tadeusz Wilecki był zdania, że potrzebny jest „Silny człowiek na trudne czasy”. Emerytowany generał w innym lansowanym przez siebie haśle stwierdzał, że: „Kandydatów jest wielu, Generał jeden” (www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm).

Najmniej „kolorowe” hasło wyborcze przedstawił Lech Wałęsa, który ograniczył się do stwierdzenia, że „Czarne jest czarne, białe jest białe”. Piotr Ikonowicz chciał za to tylko „Pracy i chleba”, a Janusz Korwin-Mikke apelował do wyborców: „Bądźcie ze mną!”. Jan Olszewski uważał, że działa „Zawsze w słusznej sprawie”, z kolei Andrzej Olechowski mówił: „Przejdźmy do konkretów”. Jan Łopuszański był przekonany co do swojej racji i głosił slogan: „Polska – prosty wybór!”. Andrzej Lepper informował wyborców, że on, czyli: „Kandydat zwykłych ludzi… także twój” jest najlepszym spośród wszystkich ubiegających
się o prezydenturę.

Prawdziwą ofensywę wyborczych haseł i reklam przeprowadził Marian Krzaklewski. Najpopularniejszym sloganem wyborczym ówczesnego przewodniczącego Akcji Wyborczej Solidarność, było: „Krzak – Tak”. Wielu jednak śmiało się z hasła M. Krzaklewskiego nawiązując do ówczesnej reklamy jednej z sieci telefonii komórkowej, w której dwa pingwiny mówiły: „Tak Tak”. Nie zraziło to jednak przywódcy AWS, którego kolejny slogan był już bardziej rozbudowany i brzmiał: „Bezpieczna przyszłość – rodzina na swoim” (www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm).

Autorzy hasła Aleksandra Kwaśniewskiego ponownie zwrócili uwagę, aby odnosiło się ono do jedności i zaprzestania podziałów. Slogan: „Dom wszystkich – Polska”, dobrze oddawał wcześniejsze założenia. Drugie hasło Kwaśniewskiego: „Wybierzmy przyszłość” również nawiązywało do odżegnywania się od równic światopoglądowych
i nawiązywało do próby budowy jednolitej wspólnoty. Środowiska prawicowe, konkurencyjne dla A. Kwaśniewskiego, żartobliwie przekręcały jednak jego slogan tworząc nowe hasło, które brzmiało: „Wybielmy przeszłość” i odnosiło się do komunistycznej przeszłości kandydata. Jednak nie przeszkodziło to Aleksandrowi Kwaśniewskiemu w odniesieniu zwycięstwa już w pierwszej turze wyborów. Zagłosowało na niego blisko 9,5 miliona Polaków, co stanowiło 53,9 procenta wszystkich głosów (Mazur, 2006, s. 253).

W 2005 roku w Polsce odbywały się „podwójne wybory” – Polacy wybierali przedstawicieli do Parlamentu i Prezydenta. Najpierw, 25 września 2005 r. odbyly się wybory parlamentarne, natomiast 9 października 2005 roku z kolei odbyła się pierwsza tura wyborów prezydenckich (druga dwa tygodnie później – 23 października) (www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1389184,Wybory-2005-Lech-Kaczynski-pokonal-Donalda-Tuska).

Wśród partii, które walczyły o miejsca w Sejmie i Senacie znalazły się: Ruch Patriotyczny, Polska Partia Pracy, Liga Polskich Rodzin, Partia Demokratyczna, Socjaldemokracja Polska, Prawo i Sprawiedliwość, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Platforma Obywatelska, Polska Partia Narodowa, Polskie Stronnictwo Ludowe, Partia Centrum, Platforma Janusza Korwin-Mikke, Ogólnopolska Koalicja Obywatelska, Polska Konfederacja Godność i Praca, Samoobrona, Partia Inicjatywa RP, Dom Ojczysty i Narodowe Odrodzenie Polski. Do walki o prezydenturę początkowo przystąpiło piętnastu kandydatów, ale z rywalizacji wycofał się Włodzimierz Cimoszewicz. Ostatecznie o najwyższy urząd państwowy ubiegali się: Henryka Bochniarz, Marek Borowski, Leszek Bubel, Włodzimierz Cimoszewicz, Maciej Giertych, Liwiusz Ilasz, Lech Kaczyński, Jarosław Kalinowski, Janusz Korwin-Mikke, Andrzej Lepper, Daniel Pokrzycki, Jan Pyszko, Adam Słomka, Donald Tusk i Stan Tymiński (http://wybory.gpv.pl/).

Wśród licznych haseł reklamowych i sloganów wyborczych, które w 2005 roku pojawiały się we wszelkiego rodzaju mediach, na uwagę zasługuje seria sloganów, które przygotowała Socjaldemokracja Polska i kandydat na prezydenta z jej ramienia – Marek Borowski, jednym z nich było odwołanie się do popularnego serialu emitowanego w telewizji: „M jak miłość, B jak Borowski”. Partia M. Borowskiego m. in. w dwuznaczny sposób zwróciła się do młodych ludzi mających czynne prawo wyborcze mówiąc im: „Jeśli robisz to pierwszy raz – zrób to z nami” i dodawała: „Polska równych szans – nowa lewica”. Sam M. Borowski przekonywał, że jest „Wierny wyborcom, nie układom” i uważał się za „Prawego człowieka lewicy”, który doprowadzi do tego, że w Polsce będzie: „Więcej edukacji, mniej lustracji” (www.marekborowski.pl/kronika/).

„Z nadzieją w przyszłość” było to hasło Macieja Giertycha. Z kolei hasłem Lecha Kaczyńskiego było „Prezydenta IV RP”. Uważał również, że „Silny prezydent (to) – uczciwa Polska”. Oba hasła miały ukazać zmianę w polskim życiu publicznym i wzmocnienie pozycji głowy państwa. Sojusz Lewicy Demokratycznej użył hasła: „Zmieniając siebie, zmieniajmy Polskę”, nawiązywało do roszad kadrowych, jakie nastały w SLD po głośnych aferach z udziałem posłów tej partii w okresie sprawowania przez SLD władzy. Platforma Obywatelska szła do wyborów z hasłem „Pełna Odpowiedzialność”. Partia tym sloganem podkreśła koniczność wprowadzenia pełnej transparentności w życiu publicnym.

Jedyna kobieta w stawce walczących o prezydenturę, Henryka Bochniarz, stanowczo mówiła: „Wybierzmy konkrety”. Spośród sloganów pozostałych kandydatów na prezydenta RP warto wspomnieć hasło Janusza Korwin-Mikkego: „Walka z 5xB tj. z Bezrobociem, Biedą, Bezprawiem, Biurokracją, Bałaganem”. Liwiusz Eliasz z kolei zachęcał do oddawania na siebie głosów, bo jak twierdził był „Ponad politycznym układem”. Natomiast Donald Tusk, jako kandydat na Prezydenta RP miał slogan: „Człowiek z zasadami”.

Wartościami, które w przekazie wyborczym wymieniał Andrzej Lepper były: „Człowiek, rodzina, praca, godne życie”. Sednem hasła było: „Człowieka z charakterem”, a jego partia, Samoobrona w wybroach do Sejmu i Senatu miała hasło” „Każdy człowiek jest ważny”. Stan Tymiński kandydował na prezydenta pod hasłem: „Żeby Polska była naszą matka, a nie okrutną macochą”.

Slogany wyborcze w Polsce w latach 2007–2015

Pierwszymi wyborami po 2005 roku były przedterminowe wybory parlamentarne, które odbyły się 21 października 2007 roku. Jednym z powodów rozpisania wcześniejszych wyborów były konflikty wewnątrz koalicji rządzącej PiS – LPR – Samoobrona.

Polskie Stronnictwo Ludowe – ówczesna opozycja – przystąpiło do wyborów z hasłem „Porozumienie Służy Ludziom”. Rywal PSL w walce o głosy elektoratu wiejskiego, Samoobrona RP, kampanię rozpoczynała ze sloganem: „O prawdę i godność”.

W tych samych wyborach Platforma Obywatelska zabiegała o głosy obywateli propagując slogan: „By żyło się lepiej. Wszystkim”. Z kolei Prawo i Sprawiedliwość obiecywało, że „Zlikwiduje korupcję”. Liga Polskich Rodzin, której liderem był Roman Giertych, starała się przekonać do siebie wyborców sloganem „Silna rodzina, bezpieczna szkoła, niskie podatki”. Bogusław Ziętek, lider Polskiej Partii Pracy, był zdania, że dobry wynik w wyborach pozwoli mu osiągnąć „Wyższa płaca minimalna, krótszy tydzień pracy”.

Wybory parlamentarne wygrała Platforma Obywatelska, która zbudowała koalicję z Polskim Stronnictwem Ludowym.

Istotnym elementem kampanii wyborczej z 2007 roku była również reklama telewizyjna przygotowana przez Platformę Obywatelską. W spocie wystąpiła aktorka Anna Cugier-Kotka, która na potrzeby kampanii zagrała rolę pielęgniarki. W spocie wyborczym kobieta bardzo źle wypowiadała się na temat rządów PiS. Była niezadowolona przede wszystkim z niskich pensji pielęgniarek i niespełnionych obietnic, zgodnie z którymi personel medyczny miał otrzymać podwyżki. Aktorka krytycznie oceniała rządy koalicji tworzonej przez Prawo i Sprawiedliwość, Ligę Polskich Rodzin oraz Samoobronę. Dwa lata później podczas wyborów do Parlamentu Europejskiego w spotach PiS – gdy w Polsce rządziła już Platforma Obywatelska wspólnie z Polskim Stronnictwem Ludowym – ta sama kobieta mówiła, że miała ogromne nadzieje, ale nowa władza ją zawiodła. Dawała jasno do zrozumienia, że jej wybór sprzed dwóch lat był chybiony. Anna Cugier-Kotka zagrała w spocie emitowanym w telewizji, ale także – dla wzmocnienia i uwiarygodnienia przekazu – brała udział w wiecach wyborczych PiS w całym kraju (Wójcik, Graczyk, 2009, s. 3).

W 2010 roku w Polsce odbyły się wybory prezydenckie. Kampania poprzedzająca wybory oraz samo głosowanie odbywało się w cieniu katastrofy smoleńskiej, w której zginął m.in. Prezydent RP Lech Kaczyński. W wyborach w 2010 roku wystartowało dziesięcu kandydatów. Marek Jurek przystąpił do wyborów z hasłem: „Najważniejsza jest wiarygodność.” Jarosław Kaczyńki deklarował, że „Polska jest najważniejsza”, a Bronisław Komorowski, który przed katastrofą z 10 kwietnia piastował urząd Marszałka Sejmu, przekonywał, że „Zgoda buduje”. Kandydat Sojuszu Lewicy Demokratycznej – Grzegorz Napieralski – do wyborów przystąpił ze sloganem „Razem zmienimy Polskę”.

Pozostali kandydaci starali się zwrócić uwagę wyborców komunikując się za pomocą sloganów nawiązujących m.in. do zmian, dobrobytu czy dialogu. Andrzej Olechowski zachęcał, by „Wybrać swój dobrobyt”, a Janusz Korwin-Mikke stawiał na „Wolność i praworządność”. Andrzej Lepper odwoływał się do hasła: „Prezydent zwykłych ludzi”, a Waldemar Pawlak przekonywał, że kluczowy jest „Dialog i porozumienie”. W swoich wyborców mocno wierzył Kornel Morawiecki, który do wyborów przystapił z hasłem: „Razem. Polacy dla Polski.” Wybory prezydenckie wygrał Bronisław Komorowski.

Wybory parlamentarne z 9 października 2011 roku były szczególne przede wszystkim dlatego, że po raz pierwszy w historii III Rzeczpospolitej, partia rządząca utrzymałą władzę. Platforma Obywatelska obroniła swoje osiągnięcie z 2007 roku i po 4 latach wspólnych rządów z PSL ponownie uzyskała najlepszy wynik w Polsce. Na partię Donalda Tuska, która w kampanii obiecywała „Zrobimy więcej”, swój głos oddało niemal 40% osób biorących udział w głosowaniu w 2011 roku (http://wybory2011.pkw.gov.pl/wyn/pl/000000.html#tabs-1).

Wynik Platformy Obywatelskiej był najlepszy pomimo, iż Prawo i Sprawiedliwość popularyzowało slogan, że „Polacy zasługują na więcej”. Ugrupowanie Polska Jest Najważniejsza przekonywało, że „Wszystko jest możliwe”. W ich obietnicę nie uwierzyli wyborcy, ponieważ na partię założoną przez Pawła Kowala zagłosowało 2,19% wyborców (http://wybory2011.pkw.gov.pl/wyn/pl/000000.html#tabs-1).

Sojusz Lewicy Demokratycznej startował z hasłem „Jutro bez obaw”, a Ruch Palikota z hasłem: „Nowoczesne państwo”. Waldemar Pawlak, który rok wcześniej w wyborach prezydenckich przekonywał, że liczy się przede wszystkim „Dialog i porozumienie”, tym razem – jako lider Polskiego Stronnictwa Ludowego – promował slogan „Człowiek jest najważniejszy”. W swoim haśle wyborczym niezadowolenie z dotychczasowego poziomu debaty publicznej wyrażał Bogusław Ziętek z Polskiej Partii Pracy. PPP do wyborów startowała z hasłem „Oni się kłócą. My wybieramy przyszłość”.

Przełomem na polskiej scenie politycznej były wybory z 2015 roku. W maju 2015 roku, w Polsce odbyły się wybory prezydenckie, a w październiku wybory parlamentarne. Kandydaci na prezydenta oraz partie polityczne zabiegały o głosy na wiele sposobów. W 2015 roku, po raz pierwszy na szerszą skalę, w kampanii wykorzystano media społecznościowe (Trzeciak, 2014, s. 46). Udział Social Mediów w kreowaniu wizerunku partii i polityków zauważalny był szczególnie w przypadku wyborów parlamentarnych, choć kandydaci na Prezydenta RP również nie stronili od aktywności w mediach społecznościowych.

W wyborach prezydenckich dużą aktywność na Twitterze i Facebooku wykazywał Andrzej Duda. Kandydat popierany przez Prawo i Sprawiedliwość przemierzał Polskę „Dudabusem”, a relacje z kolejnych spotkań z wyborcami były skrupulatnie opisywane na Facebooku kandydata na urząd Prezydenta RP. Andrzej Duda znajdował również czas, by na Twitterze prowadzić dyskusje ze swoimi wyborcami. Z kolei pierwszego kwietnia 2015 roku wykazał się dużym dystansem do samego siebie i nagrał klip z najciekawszymi wpisami o sobie samym. Niedługo przed pierwszą turą wyborów zorganizował tweetup, czyli spotkanie z najaktywniejszymi twitterowiczami (www.wirtualnemedia.pl/artykul/aktywnoscia-na-facebooku-i-twitterze-prezydent-andrzej-duda-wygrywa-internety-opinie).

Urzędujący Prezydent Bronisław Komorowski, ubiegający się o reelekcję wykazywał się o wiele mniejszą aktywnością w mediach społecznościowych niż A. Duda. Brakowało stałej interakcji z potencjalnymi wyborcami w social mediach.

Pozostali kandydaci na najwyższy urząd w państwie również korzystali z mediów społecznościowych jako formy komunikowania sie z elektoratem. W ich przekazie dominowały informacyjne wpisy na Twitterze oraz fotografie ukazujące spotkania z wyborcami zamieszczane na Facebooku. Zasięg ich aktywności był bardzo różny. W czasie kampanii przed wyborami najwięcej fanów na Facebooku miał Janusz Korwin-Mikke, z kolei na Twiterze najwięcej osób śledziło wpisy Janusza Palikota (www.newsweek.pl/polska/wybory-prezydenckie-2015-kampania-w-internecie-social-media,artykuly,362806,1.html).

W kampanii przed wyborami parlamentarnymi partie bardzo mocno postawiły na media społecznościowe. Platforma Obywatelska – która w tradycyjnych mediach promowała się sloganem „Silna gospodarka, wyższe płace” – w swoim przekazie wprowadziła cykliczne posty na Facebooku, odnoszące się do programu wyborczego partii oraz aktualnej sytuacji na scenie politycznej. Z kolei na oficjalnym koncie partii na Twitterze dominowały wpisy poświęcone aktywności Premier Ewy Kopacz (https://socialpress.pl/2015/10/wybory-w-social-media-analiza-komunikacji-najwiekszych-partii-politycznych).

Partia KORWiN, której liderem był Janusz Korwin-Mikke, na swoich profilach społecznościowych publikowała posty, w których m.in. wypominała błędy opozycji. Nieco inaczej swoje konta w Social Mediach prowadził Paweł Kukiz. Lider ugrupowania Kukiz’15 podchodził do prowadzenia komunikacji mniej szablonowo niż partie z większym stażem na scenie politycznej. Komentatorzy i publicyści dostrzegali błędy komunikacyjne w zamiesczanych postach, ale byli pod wrażeniem charyzmy, naturalności i otwartości byłego wokalisty zespołu „Piersi” (https://socialpress.pl/2015/10/wybory-w-social-media-analiza-komunikacji-najwiekszych-partii-politycznych).

Przed wyborami parlamentarnymi w 2015 roku hasłem Prawa i Sprawiedliwości było „Praca, nie obietnice”. Politycy PiS w reklamach telewizyjnych lansowali tradycyjny model rodziny i obiecywali, że jeśli dojdą do władzy to żadne dziecko nie będzie głodne. Przekonywali również, że mają przygotowany projekt ustawy wprowadzający zapomogę w wysokości 500 zł na każde dziecko (Brzezińska, 2016, s. 88).

Prawo i Sprawiedliwość było bardzo aktywne również w mediach społecznościowych. Partia, poza Twitterem i Facebookiem, do promocji wykorzystała m.in. Instagram. Na zdjęciach pojawiała się często postać Jarosława Kaczyńskiego i Beaty Szydło. Promowanie pozostałych polityków, w porównaniu z wymienioną dwójką, było symboliczne. Kampania PiS okazała się na tyle skuteczna, że ugrupowanie zdobyło władzę w ramch szerszej koalicji Zjednoczonej Prawicy.

Podsumowanie

Analiza sloganów występujących w reklamie politycznej na przestrzeni lat pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków: po pierwsze nastąpił zauważalny proces profesjonalizacji tworzenia sloganów, w ramach których miejsce chaotycznych działań, których celem było zwrócenie uwagi wyborców na odpowiednich kandydatów, zastąpiono zaplanowanymi akcjami promocyjnymi realizowanymi przy udziale profesjonalnych sztabów wyborczych.

Po drugie przekaz kierowany przez polityków do odbiorców, systematycznie przybierał coraz bardziej innowacyjne formy. Na przestrzeni lat politycy zaczęli wykorzystywać również coraz większą liczbą kanałów przekazu. W 1989 roku podstawowym nośnikiem sloganów wyborczych były ulotki i plakaty. W kolejnych latach wyborczych politycy do pozyskiwania elektoratu coraz częściej wykorzystywali media elektroniczne – najpierw radio i telewizję, a następnie internet. Politycy dostrzegli potencjał w mediach społecznościowych i obecnie jest to jedno z najbardziej popularnych kanałów komunikcji z młodym wiekowo elektoratem.

Po trzecie zmodyfikowano również treści głoszone przez polityków. Długie, opisowe slogany zostały wyparte przez krótkie, łatwe do zapamiętania hasła. Konstruowane slogany odwoływały się do problematyki egzystencjalnej (walka z biedą, wykluczeniem), poczucia wspólnoty (narodowej, duchowej, etc.), odwoływania się do przeszłości bądź szukania nadziei na poprawę warunków w przyszłości.

Slogany mają na celu mobilizować elektoraty, utwierdzać ich w przekonaniu, że oddając głos przyczyniają się swoimi wyborami do zmiany kraju. Slogany poprzez emocjonalizację języka mają siłę perswazyją. Slogan zyskuje coraz ważniejszą rolę nie tylko w tworzeniu tradycyjnych narzędzi marketingowych, takich jak m.in, ulotki czy plakaty, ale przede wszystkim zyskuje na znaczeniu w mediach społęcznościowych. Dzięki nim w krótkim czasie może docierać do licznych odbiorców i wykorzystywać swoją funkcję perswazyjną.

Michał Pienias – dr nauk humanistycznych, socjolog, adiunkt na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Uczelni Łazarskiego w Warszawie. Jest autorem kilkunastu publikacji naukowych z zakresu marketingu politycznego oraz socjologii organizacji. Główne zainteresowania badawcze związane są z marketingiem politycznym, socjologią pracy i socjologią organizacji.

Afiliacja

Katedra Zarządzania i Marketingu

Wydział Ekonomii i Zarządzania

Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bibliografia

Bralczyk, J. (2004), Język na sprzedaż. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Brzezińska, M. (2016), Wybory prezydenckie i parlamentarne w Polsce w 2015 roku. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Budzyński, W.(2005), Reklama, techniki skutecznej perswazji. Warszawa: Wydawnictwo Poltext.

Dobek-Ostrowska, B. (2007), Kampania wyborcza: marketingowe aspekty komunikowania politycznego. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Dudek, A. (2013), Historia polityczna Polski 1989–2012. Kraków: Znak.

Dukaczewska, A. (1995), Hasła wyborcze w kampanii prezydenckiej ‚95. raport CBOS, Warszawa, grudzień 1995, https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/1995/K_188_95.PDF

Fill, Ch. (2013), Marketing communications: Brands, Experiences and Participation. Londyn: Pearson Education – Business.

Kall, J. (2010), Reklama. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.

Kawecki, A. (2006), Od plebiscytu do wyborów. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek,

Kochan, M. (2002), Slogany w reklamie i polityce. Warszawa: Wydawnictwo TRIO.

Kozłowska, A. (2006), Reklama. Socjotechnika oddziaływania. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa.

Kwarciak, B. (1997). Co trzeba wiedzieć o reklamie. Kraków: Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu.

Lewiński, P. H. (2008). Retoryka reklamy. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Mazur, M. (2006). Marketing polityczny. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Paszkiewicz, K. A. (2004). Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Pankowski, K. (1997). Ocena haseł wyborczych. raport CBOS, Warszawa, wrzesień 1997. https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/1997/K_119_97.PDF

Sikorskiej-Michalak, A., Wojniłko, O. (2000). Słownik Współczesnego Języka Polskiego. Kraków: Zespół Wydawnictwa Wilga, tom IV.

Słodkowska, I. (2001). Wybory 1993. Partie i ich programy. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN.

Stępińska, A. (2004). Marketingowe strategie wyborcze. Poznań: Wydawnictwo Naukowe INPiD UAM.

Trzeciak, S. (2014). Drzewo kampanii wyborczej. Czyli jak wygrać wybory. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Tygodnik Polityka, nr 16 (2601). 2007 r., artykuł „Siła Spokoju”.

Wójcik, M., Graczyk, M. (2009). Grała dla PO, wziął ją PiS. „Dziennik: Polska, Europa, Świat”, nr 120.

Linki z internetu

www.solidarnosc.org.pl/en/aktualnosci-zagranica/item/6114–25-listopada-1990-pierwsze-wolne-wybory

www.marketingwpolityce.zgora.pl/haslo.htm

www.prezydent.pl/prezydent/historia-prezydentury/iii-rzeczpospolita

www.infor.pl/prawo/wybory/parlamentarne/686956,Wybory-parlamentarne-1997-roku.html

www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1389184,Wybory-2005-Lech-Kaczynski-pokonal-Donalda-Tuska

www.wybory.gpv.pl

www.marekborowski.pl/kronika

www.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,143907,7965899,Wybory_2010___Razem_zmienimy_Polske____haslo_wyborcze.html

www.wybory2011.pkw.gov.pl/wyn/pl/000000.html#tabs-1

www.wirtualnemedia.pl/artykul/aktywnoscia-na-facebooku-i-twitterze-prezydent-andrzej-duda-wygrywa-internety-opinie

www.newsweek.pl/polska/wybory-prezydenckie-2015-kampania-w-internecie-social media,artykuly,362806,1.html

www.socialpress.pl/2015/10/wybory-w-social-media-analiza-komunikacji-najwiekszych-partii-politycznych/

Tabela 1. Charakterystyka sloganów wyborczych na przestrzeni lat 1989–2015.

Lp.

Wybory (rok i rodzaj)

Kandydat / ugrupowanie polityczne

Slogan wyborczy

1.

1989 r. – wybory parlamentarne

Mieczysław Ustasiak (Solidarność)

Jeśli na szyi nie nosisz pustaka, na senatora wybierz Ustusiaka

2.

1989 r. – wybory parlamentarne

Ryszard Karger (PZPR)

Głosujemy na Kargera, on dolary na nas zbiera

3.

1989 r. – wybory parlamentarne

Władysław Radziun (PZPR)

Nie pójdziemy do punktu skupu jeśli nie wygra Waldek

4.

1990 r. – wybory prezydenckie

Lech Wałęsa

100 milionów dla każdego

5.

1990 r. – wybory prezydenckie

Stan Tymiński

Dla Ojczyzny ratowania wrócił się przez morze

6.

1990 r. – wybory prezydenckie

Tadeusz Mazowiecki

Siła spokoju

7.

1993 r. – wybory parlamentarne

Kongres Liberalno-Demokratyczny

Żadnych haseł. Tylko fakty

8.

1993 r. – wybory parlamentarne

Unia Demokratyczna

Wszyscy mówią – my wiemy jak to zrobić

9.

1993 r. – wybory parlamentarne

Konfederacja Polski Niepodległej

Żegnaj lewico – wraca Polska

10.

1995 r. – wybory prezydenckie

Lech Wałęsa

Kandydatów jest wielu, Lech Wałęsa jeden

11.

1995 r. – wybory prezydenckie

Aleksander Kwaśniewski

Wybierzmy przyszłość

12.

1995 r. – wybory prezydenckie

Jacek Kuroń

Kandyduję, bo zmiany są potrzebne

13.

1995 r. – wybory prezydenckie

Jan Olszewski

Prezydent o czystych rękach, co przed komuną nie klęka, powstrzyma napór moskiewski, nazywa się Jan Olszewski

14.

1997 r. – wybory parlamentarne

Unia Wolności

W lewo? W prawo? Zawsze do przodu!

15.

1997 r. – wybory parlamentarne

Akcja Wyborcza Solidarność

Zawsze Polska, zawsze wolność, zawsze rodzina

16.

1997 r. – wybory parlamentarne

Ruch Odbudowy Polski

Nie będziesz sam. Razem odbudujemy Polskę

17.

1997 r. – wybory parlamentarne

Sojusz Lewicy Demokratycznej

Dobre dziś, lepsze jutro

18.

2000 r. – wybory prezydenckie

Lech Wałęsa

Czarne jest czarne, białe jest białe

19.

2000 r. – wybory prezydenckie

Marian Krzaklewski

Krzak – Tak

20.

2000 r. – wybory prezydenckie

Andrzej Olechowski

Przejdźmy do konkretów

21.

2000 r. – wybory prezydenckie

Bogdan Pawłowski

Prezydent z narodu, nie z partii

22.

2001 r. – wybory parlamentarne

Sojusz Lewicy Demokratycznej

Przywróćmy normalność. Wygrajmy przyszłość

23.

2001 r. – wybory parlamentarne

Unii Wolności

Silna klasa średnia

24.

2001 r. – wybory parlamentarne

Samoobrona

Zaufaj sobie. Wybierz Polskę

25.

2005 r. – wybory parlamentarne

Platforma Obywatelska

Pełna Odpowiedzialność

26.

2005 r. – wybory parlamentarne

Sojusz Lewicy Demokratycznej

Zmieniając siebie, zmieniajmy Polskę

27.

2005 r. – wybory parlamentarne

Samoobrona

Każdy człowiek jest ważny

28.

2005 r. – wybory prezydenckie

Lech Kaczyński

Prezydenta IV RP

29.

2005 r. – wybory prezydenckie

Marek Borowski

M jak miłość, B jak Borowski

30.

2005 r. – wybory prezydenckie

Maciej Giertych

Z nadzieją w przyszłość

31.

2007 r. – wybory parlamentarne

Platforma Obywatelska

By żyło się lepiej. Wszystkim

32.

2007 r. – wybory parlamentarne

Prawo i Sprawiedliwość

Zlikwidujemy korupcję

33.

2007 r. – wybory parlamentarne

Liga Polskich Rodzin

Silna rodzina, bezpieczna szkoła, niskie podatki

34.

2010 r. – wybory prezydenckie

Bronisław Komorowski

Zgoda buduje

35.

2010 r. – wybory prezydenckie

Jarosław Kaczyńki

Polska jest najważniejsza

36.

2010 r. – wybory prezydenckie

Janusz Korwin-Mikke

Wolność i praworządność

37.

2011 r. – wybory parlamentarne

Platforma Obywatelska

Zrobimy więcej

38.

2011 r. – wybory parlamentarne

Ruch Palikota

Nowoczesne państwo

39.

2011 r. – wybory parlamentarne

Sojusz Lewicy Demokratycznej

Jutro bez obaw

40.

2015 r. – wybory prezydenckie

Andrzej Duda

Dobra zmiana

41.

2015 r. – wybory prezydenckie

Marian Kowalski

Czyny, nie słowa!

42.

2015 r. – wybory prezydenckie

Paweł Kukiz

Potrafisz Polsko!

43.

2015 r. – wybory parlamentarne

Prawo i Sprawiedliwość

Damy radę

44.

2015 r. – wybory parlamentarne

Polskie Stronnictwo Ludowe

Blisko ludzkich spraw

45.

2015 r. – wybory parlamentarne

Nowoczesna Ryszarda Petru

Naprawmy Polskę!

Źródło: opracowanie na podstawie materiałów Komitetów Wyborczych.

Analysis of electoral slogans of selected groups and candidates in election campaigns in 1989–2015

Summary

The advertising slogan becomes an indispensable tool of political marketing, aims to catch the attention of the recipients, define the message addressed to it and in a few words determine the intentions of the sender towards the recipient. Political marketing, using the experience of product marketing, uses slogans in political campaigns as one of the tools to build language’s persuasiveness.

Keywords:

advertising slogan, election campaign, political parties.

Fot. M. Domański

Współpraca samorządów i partnerów społecznych w tworzeniu możliwości edukacyjnych dla dzieci i młodzieży na polskich obszarach wiejskich
(na podstawie przykładów z województwa łódzkiego)

Ewa Gabryelak

Abstrakt:

Celem artykułu jest prezentacja modeli współpracy aktorów społecznych i władz lokalnych gmin wiejskich z terenu województwa łódzkiego, na których terenie podejmowane są działania służące tworzeniu możliwości edukacyjnych dla dzieci i młodzieży oraz efektów podejmowanych działań. Do analizy wybrano 6 gmin wiejskich, które z powodzeniem aplikowały o fundusze unijne przeznaczone na działania wpierające rozwój edukacji przedszkolnej, zajęcia dodatkowe i programy wyrównawcze dla dzieci ze szkół podstawowych i ponadpodstawowych, oraz projekty inwestycyjne w latach 2007–2013. Współdziałanie przedstawicieli lokalnych organizacji pozarządowych, grup nieformalnych i rodziców z nauczycielami, dyrekcją szkoły oraz władzami lokalnymi, sprawującymi nadzór nad kierunkami rozwoju gminy przynoszą najlepsze efekty w pozyskiwaniu funduszy zewnętrznych. Niezwykle istotną rolę w tym procesie odgrywają lokalni liderzy.

Słowa kluczowe:

współpraca NGO i gminy, szanse edukacyjne, gminy wiejskie, dzieci i młodzież z obszarów wiejskich.

Realizacja zadań oświatowych jest wyzwaniem dla wielu gmin. Organizacja i wdrażanie zadań z zakresu edukacji obejmuje szereg, często kosztownych działań. Zarówno ustawa o systemie oświaty jak i ustawa samorządowa nakładają na władze gminy wiele obowiązków związanych z organizacją edukacji na danym terenie, dookreślając także sposób finansowania tych zadań. Często przewidziane na ich realizację środki finansowe okazują się niewystarczające, a możliwości przesunięć kwot w budżecie są ograniczone. Dlatego władze gminy zmuszone są do poszukiwania alternatywnych rozwiązań, lub realizacji swoich zadań w ograniczonym zakresie. Szanse edukacyjne dzieci i młodzieży zależą od wielu czynników, a jednym z nich są także warunki zapewnione przez organy prowadzące placówki oświatowe. Szczególnie w gminach wiejskich pełnią one znacznie szerszą rolę niż szkoły w dużych aglomeracjach.

Często spośród pedagogów i nauczycieli, oraz zrzeszonych wokół szkoły rodziców powstają grupy nieformalne. Inicjatywy przez nie podejmowane, realizowane są zwykle najpierw na rzecz szkoły, później także dla społeczności lokalnej, prowadząc do powstawania i umacniania społeczeństwa obywatelskiego na obszarach wiejskich. Realizacja wspólnych działań wspierających dzieci i młodzież często powodowana jest chęcią uzupełnienia oferty szkoły. Z jednej strony działania takie mogą być podejmowane spontanicznie, jako element mniej lub bardziej sformalizowanej współpracy szkoły z otoczeniem. Forma i rodzaj podejmowanych inicjatyw zależą w dużej mierze od kapitału społecznego wsi i otoczenia szkoły. Aktywność rodziców i nauczycieli prowadzić może do realizacji ciekawych przedsięwzięć na rzecz uczniów, które mogą przyczyniać się do wyrównywania dysproporcji i zwiększać szanse dzieci. Istotne jest aby takie działania były prowadzone w sposób kompleksowy i systematyczny, a dyrektor placówki oświatowej odnosił się przychylnie do tego typu aktywności. Z drugiej strony społeczność lokalna, jak pokazują doświadczenia wielu małych gmin, aktywizuje się w momencie „zagrożenia” dla dalszego funkcjonowania przedszkola czy szkoły. Proces nawiązywania współpracy pomiędzy przedstawicielami mieszkańców i władzami gminy wymaga wspomagania. Aktywność społeczna Polaków w ciągu ostatnich lat systematycznie wzrasta. Najczęściej podejmowanie działania dotyczą właśnie sektora oświaty, a deklarowane formy aktywności na rzecz szkół i pomocy sąsiedzkiej. Dlatego też ważne jest aby lokalne władze wspierały ten proces, zamiast traktować lokalnych liderów jak potencjalnych konkurentów w najbliższych wyborach samorządowych. Współpraca władz gminy z innymi podmiotami w zakresie organizacji sieci placówek oświatowych, poprzez realizację zadań zleconych, czy też wspólne pozyskiwanie środków zewnętrznych i realizacja przedsięwzięć partnerskich może bowiem przynosić pozytywne efekty. Istotnym elementem, związanym z realizacją zadań oświatowych, szczególnie biorąc pod uwagę prognozy demograficzne, jest planowane działań z wyprzedzeniem. Uwzględnienie zmieniających się uwarunkowań przy planowaniu działań w zakresie edukacji świadczy o dojrzałości władz jednostki samorządu terytorialnego.

Możliwe modele współpracy samorządu i organizacji społecznej

Szkoły, podobnie jak i inne rodzaje placówek oświatowych, w celu realizacji swoich zadań nawiązują współpracę ze środowiskiem lokalnym, z rodzicami i przedstawicielami organizacji pozarządowych. Prowadzenie działań angażujących różne podmioty z otoczenia szkoły kreuje możliwości rozwoju uczniów. Wyniki badań, prowadzonych przez Kamilę Hernik, Marka Solon-Lipińskiego i Jędrzeja Stasiowskiego, prezentują typologię modeli współpracy szkoły z innymi podmiotami. Autorzy prezentują pięć modeli: współpraca lokalna, ponadlokalna, tematyczna, incydentalna, oraz symbiotyczna. Typologia ta uwzględnia podstawowe problemy związane z budowaniem i wykorzystaniem przez szkołę jej kapitału społecznego. Najczęściej szkoły realizują model partnerstwa w wymiarze lokalnym, z władzami gminy, kościołem, miejscowymi przedstawicielami administracji, policją, strażą pożarną. Często angażują się także we wspólne przedsięwzięcia, na zasadzie wzajemności, z instytucjami kulturalno-oświatowymi, bibliotekami czy poradniami psychologiczno-pedagogicznymi. Działania wspólne w ramach tego modelu realizowane są także przez organizacje pozarządowe. Drugim często spotykanym modelem jest współpraca o charakterze incydentalnym, obejmująca działania z przedsiębiorcami, dostawcami usług czy instytucjami kultury. Często ten typ współpracy inicjowany jest przez aktywnych rodziców, ale bez zaangażowania ze strony szkoły nie może się on przekształcić w stałą formę współpracy. Rzadziej realizowane są modele ponadlokalne, które dotyczą zdaniem badaczy, zwykle szkół w dużych ośrodkach i częściej szkół gimnazjalnych niż podstawowych. (…) O ile w większych miejscowościach instytucje kultury i nauki są na wyciągnięcie ręki, o tyle w wypadku miejscowości mniejszych i położonych peryferyjnie dojazd na lekcję muzealną lub wykład na uniwersytecie wiąże się z dodatkowymi nakładami w postaci czasu i kosztów dojazdu uczniów. Stanowi to element nierówności szans edukacyjnych uczniów z metropolii i prowincji. Zróżnicowana jest w tym wypadku nie tylko częstotliwość kontaktów, ale także ich zakres. Dla uczniów z prowincji wizyta w takiej instytucji jest często elementem szerszego programu wycieczki szkolnej lub wyjazdu o podobnym charakterze, a nie wyjściem edukacyjnym w ramach zajęć z danego przedmiotu, co ma wpływ na możliwości skorzystania w pełni z takiej oferty (Hernik, Solon-Lipiński, Stasiowski, 2012, s. 7). Współpraca szkół, w wymiarze symbiotycznym dotyczy zwykle szkół w małych gminach, a w wymiarze tematycznym obejmuje działania dotyczące wybranego obszaru specjalizacji szkoły. Oba te modele występują dość rzadko (Hernik i in., 2012, ss. 5–9). Z perspektywy szkoły istotne jest, aby współpraca z innymi podmiotami przynosiła lepsze efekty niż działania samodzielne. W polskich realiach nie istnieją żadne narzędzia zachęcające dyrektorów czy nauczycieli do aktywnej postawy w zakresie poszukiwania partnerów do wspólnych działań. Bardzo istotną rolę w tym procesie mogą odegrać rodzice. Nawiązując do doświadczeń międzynarodowych i polskich, Katarzyna Bieroń wskazuje, iż istotna jest forma organizacji spotkań z rodzicami i danie im możliwości aktywnego udziału w życiu szkoły. (…) Możliwości korzystania z zasobów środowiska jest mnóstwo. Właściwie wystarczy spotkać ludzi, pokazać im ideę, a pomysły przyjdą same. Istota tkwi jednak w tym, żeby stworzyć płaszczyznę, na której mogą się spotkać ludzie budujący lokalną społeczność, by wzajemność oddziaływań urzeczywistniła się w inicjatywach współpracy na rzecz wspólnego rozwoju. O takiej przestrzeni musi pamiętać zarówno dyrektor (zapewniając czas i miejsce na dialog między nauczycielami) jak i nauczyciele (stwarzając takie okazje uczniom i rodzicom) oraz cała społeczność szkolna (wychodząc naprzeciw ludziom i instytucjom otoczenia szkolnego) (Mazurkiewicz, 2012a, ss. 295–296). Podobne wnioski dotyczące współdziałania szkoły z jej otoczeniem prezentuje Roman Dorczak. Jego zdaniem znaczna część inicjatyw i relacji odbywa się w sposób chaotyczny, często bezrefleksyjny. Umiejętność kreowania środowiska współpracy cechuje więc zdaniem autora wybrane, „dobre szkoły” (Mazurkiewicz, 2012a, ss. 311–315). Zaproponowane przez autora modele współpracy obejmują: model współpracy negatywnej, nakierowanej na uzyskanie własnych korzyści kosztem partnera; model „gorącego ziemniaka”, w którym, gdy szkoła nie radzi sobie z wyzwaniem przekazuje je innej instytucji, w której problem nadal nie jest rozwiązywany, więc zostaje przekazany kolejnej itd., model dominacji, w którym zasady i przebieg współpracy są określane przez jednego z partnerów, oraz model działania równoległego w którym współpraca jest realizowana okazjonalnie. Najrzadziej spotykanym w praktyce jest model współdziałania, opierający się na współpracy partnerskiej wielu podmiotów otaczających szkołę. Działania są planowane i realizowane wspólnie a partnerzy mają równorzędne pozycje. Wypracowanie ostatniego modelu współpracy wymaga zaangażowania kadry pedagogicznej i przekonania o roli nauczycieli i szkoły w środowisku lokalnym w szerszym kontekście. Warunkiem koniecznym jest także, zdaniem autora, wiedza o złożonych problemach uczniów i świadomość ograniczeń szkoły, a przede wszystkim otwartość na współpracę z innymi podmiotami i organizacja wspólnej pracy (Mazurkiewicz, 2012a, ss. 319–328).

Odnotowana w ramach badań CBOS aktywność Polaków w organizacjach jest najwyższa od 1998 roku. Najwyższy wzrost aktywności w ramach grup społecznych dotyczy rolników (o 19 %), uczniów i studentów (o 18%), osób o najniższych dochodach (o 14%). (…) W ubiegłym roku co szósty dorosły Polak (16%, o 3 punkty procentowe więcej niż dwa lata wcześniej) angażował się społecznie w pracę zarówno na rzecz swojej społeczności, jak i organizacji obywatelskich. Co czternasty (7%, tak jak w 2015 roku) działał jedynie w środowisku lokalnym, a niemal co czwarty (24%, tak jak w 2015 roku) pracował wyłącznie w organizacjach obywatelskich. W sumie społecznicy stanowili w minionym roku niemal połowę ogółu dorosłych obywateli (48%, o 4 punkty więcej niż w roku 2015), co oznacza, że wskaźnik zaangażowania w pracę społeczną po znaczącym spadku w 2007 roku systematycznie rośnie i obecnie przyjmuje wartość najwyższą od 2001 roku, czyli od początku monitorowania tej kwestii. („Aktywność Społeczna Polaków, Komunikat z Badań CBOS”, 2018, s. 6). Najczęściej podejmowaną aktywnością w ramach wolontariatu jest zaangażowanie w organizacji charytatywnej działającej na rzecz potrzebujących dzieci (podejmowana przez 11% badanych), oraz na rzecz szkolnictwa, oświaty, np. komitet rodzicielski, rada rodziców, fundacja szkolna, (10,3%).

Społeczeństwo obywatelskie w Polsce, jak pisze Marek Rymsza, po zwiększonej aktywności wynikającej z przemian lat 90. w latach kolejnych uległo stagnacji. Eksperci Komisji Europejskiej, diagnozując potrzeby i problemy rozwojowe Polski, wskazali na niewystarczającą aktywność obywatelską Polaków[1]. Organizacje pozarządowe[2] mogą być istotnym partnerem samorządu z zakresie tworzenia nowych miejsc pracy, rozwoju zatrudnienia w formach pozarynkowych, wsparcia osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym czy budowy partnerstwa publiczno-społecznego, działalności pożytku publicznego (Długosz, 2005, ss. 17–19). Jedną z podstawowych form współpracy JST i organizacji pozarządowej jest program współpracy gminy na dany rok, uchwalany przez radę gminy. Michał Guć charakteryzuje mądry program współpracy jako spełniający następujące kryteria: partnerski (ponieważ przedstawiciele trzeciego sektora biorą udział w jego tworzeniu, dysponując często dużo większą wiedzą i rozeznaniem co do potrzeb środowiska lokalnego), otwarty (zakładający jasne reguły współpracy, możliwe do realizacji przez różne organizacje), różnorodny (odzwierciedlający zróżnicowanie trzeciego sektora), wzmacniający (uwzględniający wagę sektora obywatelskiego i jego roli w kreowaniu lokalnej społeczności) oraz zakładający ewaluację i ewolucję (z uwagi na zmienność trzeciego sektora, jego niestabilność i pojawiające się z roku na rok nowe organizacje pozarządowe). Opracowanie spójnego programu współpracy gminy z trzecim sektorem daje jednocześnie organizacjom pozarządowym poczucie stabilności i pozwala na rozwój społeczeństwa obywatelskiego (Guć, 2005, ss. 42–45). Wprowadzona w 2010 roku nowelizacja ustawy o pożytku publicznym i o wolontariacie[3] wprowadza kolejne rozwiązania mające na celu usprawnienie współpracy samorządu i trzeciego sektora. We wprowadzonej nowelizacji uproszczeniu uległ tryb realizacji zadań publicznych przez organizację, wprowadzono także nowe rozwiązanie: tryb małych zleceń, w ramach których możliwe jest wykonanie zadania publicznego z pominięciem konkursu ofert gdy wartość dofinansowania ze strony gminy wynosi poniżej 10 tys. zł. Nowelizacja ustawy przewiduje także inicjatywę lokalną mieszkańców np. dotyczącą budowy czy rozbudowy drogi, kanalizacji ale również działań w zakresie edukacji, oświaty i wychowania czy kultury. Kosztorys realizacji takiego zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej mieszkańców opracowywany jest wspólnie z samorządem, który określa tryb wyboru takich projektów. Współpraca jednostki samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowej jest często bardzo korzystna szczególnie w przypadku realizacji wspólnych przedsięwzięć dofinansowanych ze środków unijnych. Często tego rodzaju partnerstwa są pozytywnie oceniane przez grantodawców[4]. Część z gmin zdecydowała się także na współpracę w tym zakresie z organizacjami pozarządowymi, mającymi większą elastyczność i doświadczenie w pozyskiwaniu funduszy unijnych. Wspólne opracowywane wniosków o dofinansowanie na podstawie zapotrzebowania gminy jest bardzo korzystnym rozwiązaniem. Małe gminy na obszarach wiejskich bardzo rzadko dysponują wystarczającym zapleczem kadrowym i instytucjonalnym do obsługi merytorycznej projektu. Powierzenie zarządzania projektem i jego prawidłowego rozliczenia organizacji pozarządowej, która ma potencjał i doświadczenie, przy jednoczesnej realizacji zadań merytorycznych na terenie gminy dla jej mieszkańców jest zadowalające dla obydwu stron. Partnerstwa administracji i trzeciego sektora są też pozytywnie oceniane przez asesorów i ekspertów weryfikujących projekty.

Przykłady podejmowanej współpracy w badanych 6 gminach wiejskich

Celem przeprowadzonej analizy jest prezentacja w jaki sposób każda z sześciu badanych gmin wiejskich próbuje zwiększać szanse edukacyjne dzieci i młodzieży ze swojego terenu, pozyskując fundusze Unii Europejskiej (na podstawie dostępnej dokumentacji jak i w opiniach wybranych respondentów). Obszarem analizy w ramach proponowanego studium przypadku są powody i procedury pozyskiwania funduszy UE w wybranych gminach wiejskich oraz typy efektów przedsięwzięć edukacyjnych, których celem było zwiększane szans dzieci i młodzieży.

W celu udokumentowania procesu pozyskiwania funduszy, planowania inwestycji w zakresie edukacji w wybranych gminach, jak również subiektywnej oceny efektów tych działań przeprowadzono wywiady w osobami kluczowymi. Z uwagi na charakterystykę tych osób oraz ich wzajemne zależności zdecydowano o podziale na 2 grupy i co za tym idzie świadomie zastosowanie różnych technik[5].

Dla zapewnienia swobody wypowiedzi, a z drugiej strony uzyskania pogłębionych informacji zrealizowano wywiady swobodne z przedstawicielami władz gmin (tak żeby uzyskać od nich jak najpełniejsze informacje, a z drugiej strony żeby ich obecność nie peszyła i nie ograniczała wypowiedzi ich podwładnych), oraz wywiady zogniskowane grupowe (w ramach małej grupy) z dyrektorami przedszkoli i szkół, nauczycielami zaangażowanymi w realizację projektów czy przedstawicielami stowarzyszeń działających lokalnie i prowadzących na terenie gminy działania z zakresu edukacji, oraz ekspertami zatrudnionymi w urzędach gmin, wspomagającymi pedagogów w procesie pozyskiwania i rozliczania środków zewnętrznych[6].

Tabela 1. Stosowane modele współpracy lokalnych liderów i władz gmin wiejskich

Gmina

Typ 1 – współpraca lokalna, ponadlokalna, tematyczna, incydentalna, lub symbiotyczna.

Typ2 – model współpracy negatywnej; model „gorącego ziemniaka”, model dominacji, model działania równoległego lub model współdziałania,

Typ 3 – partnerski otwarty, różnorodny, wzmacniający lub zakładający ewaluację i ewolucję

Brójce

współpraca lokalna

model współdziałania

otwarty

Buczek

współpraca lokalna

model działania równoległego

otwarty

Kocierzew Południowy

współpraca lokalna

model działania równoległego

otwarty

Sędziejowice

współpraca lokalna

model współdziałania

otwarty

Skierniewice

współpraca symbiotyczna

model współdziałania

partnerski

Zgierz

współpraca lokalna

model współdziałania

Partnerski

Źródło: opracowanie własne.

Wszystkie analizowane gminy aplikowały o środki na edukację przedszkolną. W gminie Sędziejowice zrealizowano 2 projekty, po 3 projekty w gminach Buczek, Brójce i Skierniewice, oraz po 4 projekty w gminach Kocierzew Południowy i Zgierz. W przypadku projektów szkolnych gminy Buczek (2 projekty) i Brójce (1) zrealizowały tylko projekty systemowe, dotyczące indywidualizacji nauczania w klasach I-III szkoły podstawowej. W pozostałych gminach zrealizowano po jednym tego typu projekcie. Łącznie w gminie Kocierzew Południowy zrealizowano 5 projektów szkolnych, w gminie Sędziejowice 2 projekty, Skierniewice 8 i w gminie Zgierz 5 projektów. W odniesieniu do projektów oddolnych inicjatyw na obszarach wiejskich wiodącą w tym zakresie była gmina Sędziejowice, w której zrealizowano 8 tego typu projektów skierowanych do dzieci, po 2 w gminie Brójce i 1 w gminie Buczek. W gminie Zgierz, jako jednej z wybranej grupy zrealizowano 2 projekty inwestycyjne.

Efekty podejmowanych strategii współpracy w odniesieniu do zrealizowanych projektów

Programy wyrównywania szans edukacyjnych są odpowiedzią na wyzwanie dotyczące zwiększenia dostępności edukacji poprzez działania ukierunkowane na zniesienie barier, które określonym grupom społecznym, np. mieszkańcom obszarów wiejskich, utrudniają możliwość korzystania z usług edukacyjnych. (…) Szanse edukacyjne powinny być wyrównywane szczególnie w początkowych fazach edukacji, tj. już na etapie przedszkolnym, kiedy kształtowane są predyspozycje edukacyjne przyszłych uczniów. Potrzeba upowszechniania edukacji przedszkolnej w szczególnym wymiarze odnosi się do mieszkańców obszarów wiejskich, gdzie edukacja przedszkolna jest dostępna w znacznie mniejszym stopniu niż w miastach. Innym obszarem, w którym widoczne są nierówności w dostępie do edukacji, jest formalne kształcenie ustawiczne. Wsparcie Programu w tym obszarze przyczyni się to do wyrównania dysproporcji istniejących obecnie pomiędzy różnymi grupami społecznymi. Zwiększony dostęp do edukacji, umożliwiający udział w kształceniu wszystkim grupom społecznym, będzie miał realny wpływ na umocnienie oddziaływania edukacji i wykształcenia jako czynników przeciwdziałających wykluczeniu społecznemu i przyczyniających się do poprawy sytuacji na rynku pracy. Program Operacyjny Kapitał Ludzki, Priorytet: 9 Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach, Działanie: 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty.

Podejmowane działania były w znacznej mierze pochodną zdiagnozowanych lokalnie potrzeb, jednocześnie wpisując się w katalog form możliwych do sfinansowania w ramach programów operacyjnych. Takie podejście zdaniem respondentów jest jednocześnie szansą i ograniczeniem. Pisanie projektów pod wytyczne konkursowe zwiększa szanse na pozyskanie dofinansowania, z drugiej strony ogranicza pole możliwych form działania i często wyklucza innowacyjność.

Jak wskazuje wielu autorów, m.in. Marek Kłodziński, Monika Stanny, Andrzej Rosner, Jerzy Wilkin, myślenie strategiczne władz lokalnych może przyczyniać się do sprawniejszego zarządzania i co za tym idzie skuteczniejszego aplikowania o fundusze zewnętrzne. Tworzenie dokumentów strategicznych wymusza inny sposób myślenia, analizę posiadanego potencjału gminy, widzianej także poprzez porównania z gminami ościennymi. (…) W planowaniu strategicznym nie można traktować gminy jako układu zamkniętego, gdyż jej rozwój jest zdeterminowany także warunkami zewnętrznymi. Planowanie strategiczne nastawione na dłuższy horyzont czasowy uczy także lokalne społeczności, że przyszły rozwój musi się czasami odbywać kosztem zaspokajania potrzeb bieżących. Tworzenie podstaw długotrwałego rozwoju często koliduje z bieżącymi korzyściami, do których samorządy przywiązują zbyt duże znaczenie. Strategia wymusza niejako kompromis miedzy działaniami doraźnymi a działaniami długofalowymi (Kłodziński, 2006, s. 25). Planowanie strategiczne obejmujące ocenę stanu gminy, wizję rozwoju w perspektywie 5 czy 10 lat oraz opis działań i programów zaplanowanych do realizacji powinien być realistyczny, a nie tylko życzeniowy. Zapisane w dokumencie plany i potencjalne źródła finansowania przedsięwzięć powinny być poparte gruntowną diagnozą. Koniecznym i bardzo istotnym, choć często traktowanym pobieżnie elementem są także konsultacje społeczne takiego dokumentu .

Założenie przyświecające aplikowaniu o środki zewnętrzne jest takie, że dyrektorzy dostają odpowiednie pełnomocnictwa. Gmina wychodzi z założenia: Jeżeli sobie poradzicie to róbcie. Dopiero od 2015 roku w gminie zatrudniona jest osoba, która wspomaga dyrektorów i nauczycieli w tym procesie, wcześniej to zadanie było realizowane przez kilka osób, jako ich dodatkowe obowiązki. W przypadku otrzymania dofinansowania dyrektorzy otrzymują pełnomocnictwo do realizacji projektu. (SdA1)

We wszystkich gminach z powodzeniem pozyskiwano środki zewnętrzne służące tworzeniu i rozwojowi edukacji przedszkolnej. Efekty tego typu projektów są najbardziej znaczące z punktu widzenia wyrównywania szans edukacyjnych dzieci. W badanych gminach dzięki projektom znacząco poprawiła się dostępność edukacji przedszkolnej. Projekty realizowane w szkołach wiejskich pozwoliły na objęcie diagnozą psychologiczno-pedagogiczną i wsparciem logopedycznym znacznie większej liczby dzieci, niż byłoby to możliwe ze środków subwencji oświatowej. We wszystkich badanych gminach zrealizowano projekty systemowe dotyczące indywidualizacji nauczania skierowane do najmłodszych uczniów i uczennic szkół podstawowych. Projekty szkolne obejmowały zwykle standardowe, przewidziane w ramach konkursów, formy wsparcia takie jak zajęcia wyrównawcze i zajęcia dodatkowe dla uczniów zdolnych.

Myślę, że projekty to po prostu możemy podzielić, chyba się Panowie z gminy ze mną zgodzą, na takie trzy grupy (…) Grupa projektów jako oddolna inicjatywa nauczycieli (…) druga grupa projektów wspólna i potem trzecia grupa projektów, gdzie angażują się wszystkie szkoły z terenu gminy. (…)

W tej ostatniej grupie faktycznie inicjatywa jest głównie po stronie gminy. (BrS1)

We wszystkich gminach projekty szkolne pozwoliły na zakup dodatkowych pomocy dydaktycznych i wyposażenia pracowni szkolnych. W opinii respondentów jest to swego rodzaju wartość dodana projektów. Pozyskane wyposażenie pozwala na prowadzenie zajęć z uczennicami i uczniami w inny sposób. Zakupione sprzęty i pomoce są także wykorzystywane z kolejnymi grupami dzieci również po zakończeniu projektu. Wymierne efekty projektów przedszkolnych, wskazywane przez wszystkich respondentów, odnoszą się do lepszych wyników kształcenia w ramach nauczania w klasach I-III. Zajęcia dodatkowe w opinii badanych przyczyniają się do lepszych efektów kształcenia na poszczególnych etapach edukacji, weryfikowanych wynikami egzaminów zewnętrznych.

Teraz jest nacisk na nie wiadomo jakie analizy. Tak praktycznie, szkoła nam zgłaszała jakąś potrzebę, było spotkanie. Dyrektorzy mówili gdzie oni widzą, w jakich klasach, jakie potrzeby. Od dołu wychodziła inicjatywa, ale to była nasza tutaj gminna, a teraz wydaje mi się, że projekty co dostają dofinansowania to jakieś trzeba sztuczne robić analizy, rozeznania rynku, badania potrzeb przez jakieś firmy wyspecjalizowane. Ankiety i jakieś cuda, jak to jest na zasadzie naukowej to to jest dobrze widziane i te projekty dostają dofinansowanie. No bo my tego nie robimy, my się opieramy na tym co znamy, na potrzebach przez nas rozpoznanych. Nie wynajmujemy firm, które nam badają gusta mieszkańców. (ZgA2)

Pierwszy typ gmin – do którego zaliczyć można Brójce i Zgierz, to gminy, w których podejmowane działania są zgodne z wytyczonymi kierunkami rozwoju, zapisanymi w dokumentach strategicznych. W gminach tych ze względu na skalę zrealizowanych działań zaobserwowano współpracę pracowników urzędu gminy i nauczycieli w szkołach. Jest to spowodowane także występującą na terenie gmin rozległą siecią placówek oświatowych. Realizacja projektów w gminach typu pierwszego odpowiadała na potrzeby coraz większej liczby ludności przeprowadzającej się na teren gminy z sąsiedniego miasta. W ramach realizacji projektów wykorzystują swój potencjał, rozwijając współpracę z aglomeracją łódzką i prowadzą szereg działań (nie tylko związanych z edukacją, ale w szerszym kontekście przedsięwzięć inwestycyjnych) w ramach stowarzyszenia Łódzki Obszar Metropolitalny. Istotną rolę w tym procesie odgrywa także Lokalna Grupa Działania aktywna na terenie tych gmin. Może to świadczyć o wyższym, niż w przypadku pozostałych dwóch typów gmin kapitale społecznym. Przypuszczalnie ich motywacja do podejmowania tak szeroko zakrojonych działań wiąże się ze zdiagnozowanymi lokalnie potrzebami, szczególnie zgłaszanymi przez napływowych mieszkańców tych obszarów. Gminy te rozwijają się w sposób dynamiczny, kreują także nowe inwestycje, co wynika z rosnących aspiracji mieszkańców i oczekiwań co do jakości oferty edukacyjnej. Spektrum podejmowanych inicjatyw edukacyjnych wynika w przypadku tych gmin ze zgromadzonych doświadczeń. W wypowiedziach respondentów, odpowiedzialnych za pozyskiwanie funduszy europejskich, przeważa przeświadczenie dotyczące konieczności kontynuowania podejmowanych wcześniej działań edukacyjnych. Projekty są dla władz narzędziem do stymulowania dalszego rozwoju gminy. Działania służące pozyskiwaniu dofinansowania są zarówno podejmowane przez szkoły z własnej inicjatywy, jak i stymulowane przez przedstawicieli urzędu gminy. W tym celu z gminach zatrudnione są osoby odpowiedzialne za przygotowanie aplikacji i rozliczenie przyznanej dotacji. Bazując na wcześniejszym doświadczeniu, w gminach typu pierwszego, po części także z uwagi na skalę podejmowanych działań coraz większy ciężar w zakresie pozyskiwania funduszy jest przenoszony na dyrektorów szkół.

Największym problemem był niż demograficzny, w pewnym mało dzieci. Jak przyciągnąć ludzi? Więc było to takie postępowanie, mieliśmy działki do sprzedania. Działka przyciągnie rodziny, więc dzieci, dzieci więc musi być szkoła, musi być przedszkole i to było robione takimi etapami. W całościowym podejściu było to strategiczne myślenie, żeby tutaj można było przyciągnąć ludzi, zwiększyć populację, a czasami było to wynikiem, wypadkową danej sytuacji. Na przykład przedszkole, ono gdzieś się przejawiało, ale nie było to takim punktem, że było posadowione w planie rozwoju lokalnego, dlatego, że mieliśmy niepubliczne przedszkole i ono jak gdyby, na pewnym etapie nam zaspokajało nasze potrzeby, ale z uwagi na to, że pojawiły się działki pojawiło się, że może ludzi będzie więcej, a więc pojemność tego niepublicznego przedszkola i pojawiły się problemy związane z jego prowadzeniem.

Bo w pewnym momencie już te osoby prowadzące sygnalizowały, że nie będą, że będą chciały zrezygnować, bo i jak gdyby lokal stał się za mały, więc wiedzieliśmy, że tutaj zacznie nam się coś dziać i w pewnym momencie może być tak, że możemy zostać bez niczego, więc pojawiła się w tym momencie koncepcja budowy przedszkola. To jest czasami tak, strategia strategią, plan rozwoju lokalnego planem lokalnym, aczkolwiek też sytuacja bieżąca i powiedzmy pojawiające się problemy, czy jakieś sytuacje powodowały, że zaczęliśmy myśleć o tym żeby iść w tym kierunku. (BuA1)

Gminy typu drugiego – obejmujące Sędziejowice i Skierniewice, realizowały te projekty, które pozwalały na zapewnienie jak najlepszej oferty edukacyjnej. Podejmowano przedsięwzięcia odpowiadające na lokalne zapotrzebowanie, natomiast zdaniem respondentów dokumenty strategiczne nie były bardzo istotne w tym procesie. Projekty były realizowane zarówno przez pracowników urzędu gminy jak i pedagogów, a działania przez nich podejmowane były w małym stopniu skoordynowane. W procesie pozyskiwania funduszy zewnętrznych na cele edukacyjne aktywną rolę odgrywają zarówno pracownicy urzędu gminy jak i dyrektorzy placówek oświatowych. Przyczyną podejmowanych inicjatyw jest przede wszystkim chęć zapewnienia jak najlepszych standardów oferty edukacyjnej. Z uwagi na konstrukcję budżetu gminy i niewystarczające środki własne władze gmin typu drugiego stawiają głównie na aktywność w pozyskiwaniu funduszy zewnętrznych. Podobnie jak w gminach typu pierwszego, pracownicy analizują ogłoszenia o konkursach i starają się występować z wnioskami o dotacje na działania edukacyjne. W ramach tego procesu angażują także nauczycieli i dyrektorów placówek oświatowych. W urzędach gminy za pozyskiwanie funduszy odpowiadają pojedyncze osoby.

W gminach typu trzeciego – Buczek i Kocierzew Południowy, o największych potrzebach związanych z funkcjonowaniem oświaty przystąpienie do projektu było efektem nieustannego poszukiwania informacji o możliwościach dofinansowania działań edukacyjnych. Działania te nie są ściśle powiązane z planami zapisanym w dokumentach strategicznych gmin, a odpowiedzialność za przygotowanie i realizacje projektu jest przeniesiona na dyrektorów szkół. Z uwagi na skalę gmin (mała liczba placówek oświatowych) efekty zrealizowanych działań są tam najbardziej widoczne. Zmiany w zakresie oferty edukacyjnej są największe w gminach typu trzeciego. Można zakładać, iż podstawową motywacją gminy typu trzeciego dla pozyskiwania funduszy unijnych jest chęć podejmowania działań stanowiących, niezbędne w opinii władz gminnych, uzupełnienie oferty edukacyjnej. Projekty, zrealizowane na terenie gmin typu trzeciego, obejmują działania służące wspieraniu placówek edukacyjnych znajdujących się w trudnej sytuacji z uwagi na wyzwania demograficzne i niskie nakłady własne na oświatę. Na terenie gmin występują bowiem zarówno placówki gminne jak i szkoły i przedszkola niepubliczne. Z uwagi na specyfikę gmin wsparcie w ramach projektów europejskich może być odebrane jako znaczna zmiana warunków kształcenia dzieci i młodzieży. Podobnie jak w przypadku poprzednich dwóch typów inicjatorem procesu pozyskiwania funduszy jest pracownik urzędu gminy, który do współpracy angażuje wybranych dyrektorów placówek edukacyjnych. W miarę upływu czasu i nabywania doświadczenia współpraca ta realizowana jest na coraz bardziej partnerskich zasadach.

Efekty projektów edukacyjnych można podzielić na trzy grupy, z uwagi na możliwość ich obiektywnej oceny:

1. efekty oczywiste i obiektywnie weryfikowalne np. utworzenie czy rozwój funkcji placówek oświatowych. Dotyczy to głównie projektów przedszkolnych oraz projektów infrastrukturalnych, których rezultaty są policzalne i mierzalne.

W przypadku projektów edukacji przedszkolnej ich wymiernym efektem jest przede wszystkim wzrost odsetka dzieci w wieku 3–5 lat objętych taką ofertą na terenie gminy. Utworzenie przedszkoli czy innych form wychowania przedszkolnego w gminach wiejskich, jak wskazuje wielu autorów przyczynia się do wyrównywania szans edukacyjnych dzieci.

Zarówno dla uczestników projektów jak i ich rodziców czy prowadzących zajęcia nauczycieli widoczne są także efekty w postaci zmiany warunków nauczania, doposażenia pracowni czy zakupu pomocy dydaktycznych.

2. efekty, które trudno jest ocenić, ponieważ nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że zmiana jaka zachodzi w uczestnikach projektu jest spowodowana udziałem w różnych formach zajęć. Efekty te są możliwe przynajmniej w części do zaobserwowania m.in. poprzez poprawę wyników nauczania, weryfikowaną za pomocą wyników egzaminów zewnętrznych.

Ponieważ system monitorowania programów nie uwzględnia osiągnięć uczestników projektu, na podstawie przeanalizowanych dokumentów nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie czy lepsze wyniki egzaminów zewnętrznych uczniów ze szkół biorących udział w projekcie są wynikiem zaproponowanego im wsparcia. W przypadku większości projektów analiza średnich wyników egzaminu szóstoklasisty i egzaminu gimnazjalnego, wskazuje na znaczą poprawę. Ponieważ w projektach przewidziano zajęcia wyrównawcze i dodatkowe z przedmiotów takich jak język polski, języki obce, matematyka czy przedmioty przyrodnicze można przypuszczać, że udział uczniów w tych zajęciach przyczynił się do lepszych wyników egzaminu. Ten typ efektu wsparcia projektowego jest często wymieniamy przez respondentów, którzy podkreślają, że dobre wyniki egzaminów przekładają się na szanse absolwentów gminnych gimnazjów na dostanie się do lepszej szkoły ponadgimnazjalnej.

3. efekty niemierzalne, które polegają na zmianie kompetencji i umiejętności dzieci i młodzieży w zakresach, które nie są monitorowane w ramach projektu. Efektami takimi mogą być potencjalny rozwój dzieci i młodzieży przekładający się na większe ich szanse w kolejnych etapach kształcenia.

Ten typ efektu dotyczy przede wszystkim zajęć związanych z diagnozą i terapią oraz wspomaganiem rozwoju dzieci. Zapewnienie dzieciom wsparcia logopedy, psychologa czy pedagoga może w istotny sposób przyczyniać się do poprawy ich szans edukacyjnych. Jest to także szczególnie ważne w przypadku dzieci z obszarów wiejskich, gdzie na miejscu nie ma specjalistycznych gabinetów czy poradni psychologiczno-pedagogicznych. Wsparcie zapewniane przez specjalistów współpracujących ze szkołą jest też dogodniejsze dla rodziców, ponieważ odbywa się na miejscu w znanej placówce i nie wymaga dowożenia dziecka na konsultacje do najbliższego miasta.

Przykładem tego typu efektu jest także, wskazywana przez respondentów, większa integracja dzieci biorących udział w projekcie. Planowanie zajęć pozalekcyjnych w mniejszych grupach, czasem także w oderwaniu od grup klasowych pozwala na nawiązywanie nowych kontaktów przez uczniów. Często także istotnym elementem zajęć realizowanych w projektach była praca grupowa i zajęcia warsztatowe. Takie formy przyczyniają się do rozwijania kompetencji społecznych dzieci.

Podsumowanie

Projekty współfinansowane z funduszy UE miały być impulsem do wprowadzania zmian na obszarach interwencji. W założeniu pierwotnym podejmowane inicjatywy wynikają z zasady pomocniczości, stanowiąc uzupełnienie działań bieżących. Projekty i związane z nimi fundusze UE nie miały natomiast stanowić jedynej gotowej odpowiedzi czy rozwiązania problemu. Dlatego właśnie podejmowane inicjatywy są współfinansowane z budżetu UE i z budżetu Państwa, często występuje także niewielki wkład własny finansowy ponoszony przez wnioskodawcę. Analizując wypowiedzi respondentów można odnieść wrażenie, że środki unijne traktowane są jako główne narzędzie wspomagające realizację zadań oświatowych gminy. Przedstawiciele władz lokalnych podkreślają, że dzięki projektom możliwe jest zapewnienie dużo lepszej i bardziej kompleksowej oferty edukacyjnej. Jest to dla nich ważne, ponieważ są oceniani przez swoich wyborców, a projekty często są przedstawiane jako sukces wójta. Projekty są także ważne dla dyrektorów placówek oświatowych, dla których są one istotnym uzupełnieniem oferty przedszkola czy szkoły.

Realizacja projektów jest na tyle powszechna, że następuje ich dewaluacja. Są one coraz bardziej dostępne i wdrażane w większości placówek oświatowych. Wytyczne dotyczące sporządzania wniosku o dofinansowanie, zapisy dokumentacji konkursowej jak również instrukcje dokładnie określają możliwe do sfinansowania formy wsparcia. W ramach poszczególnych działań programu zwykle określone są rodzaje kwalifikowalnych działań. Z jednej strony, w opinii respondentów jest to ograniczenie, narzucające określony sposób konstrukcji projektu, z drugiej strony nadal możliwe jest kreatywne przedstawienie pomysłu wpisującego się w ustalone ramy.

Typ gminy, w niewielkim stopniu różnicuje motywacje do pozyskiwania środków zewnętrznych jak i podejście do zarządzania projektami. Różnice pomiędzy poszczególnymi gminami wynikają raczej z doświadczenia i kwalifikacji pojedynczych osób pracujących w urzędzie gminy lub wiodącej szkole. W procesie pozyskiwania funduszy UE istotna jest rola lokalnego lidera, który zwykle monitoruje ogłaszane konkursy i aktywnie poszukuje źródeł finansowania działań, jak również często odpowiada za koordynację przedsięwzięcia. Można się doszukiwać różnych przyczyn większej aktywności w zakresie pozyskiwania funduszy UE w badanych gmin w stosunku do innych gmin wiejskich. Przypuszczalnie może być to związane z większym kapitałem ludzkim i społecznym w tych gminach, przejawiającym się w otwartości i chęci współpracy pomiędzy dyrektorami placówek oświatowych. W gminach, w których zatrudnione są osoby do obsługi projektów UE, mają one wysokie kwalifikacje i często także duże doświadczenie praktyczne. Ważnym elementem jest też przekonanie władz gminy o zasadności podejmowania tego typu inicjatyw, mimo, iż wiążą się one także z niepowodzeniami.

dr Ewa Gabryelak – od 2005 r. pracuje jako członek zespołu projektowego i kierownik projektu w organizacjach pozarządowych (Towarzystwo Inicjatyw Europejskich – projekty edukacyjne i społeczne dla społeczności lokalnych finansowanych w ramach EFS), środowisko akademickie (Uniwersytet Łódzki, np. UPGEM w 6PR, WS DEBATE w 6.) oraz sektor publiczny (Miasto Łódź np. projekty wspierające edukację i kulturę w RPO 2007–2013 i Województwo Łódzkie np. SCREEN w H2020, FINCH – Interreg Europe). Absolwentka Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych (2005), specjalizacja amerykanistyka i mass media na Uniwersytecie Łódzkim. W 2008 r. ukończyła studia podyplomowe z funduszy Unii Europejskiej w Katedrze Europejskiego Prawa Gospodarczego i Zbiorowego Prawa Pracy na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego.

W 2017 r. uzyskała tytuł doktora na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego w dziedzinie socjologii. Autorka kilku recenzowanych publikacji z zakresu współpracy samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych w sferze edukacji, nierówności edukacyjnych na obszarach wiejskich oraz wykorzystania środków unijnych w latach 2004–2013. W czasie studiów doktoranckich brała udział w realizacji 3 projektów naukowo-badawczych, realizowanych w Katedrze Socjologii Wsi i Miasta pod kierunkiem dr hab. Elżbiety Psyk-Piotrowskiej, w tym jeden projekt międzynarodowy.

Od 2005 r. aktywnie działa w III sektorze, w Towarzystwie Inicjatyw Europejskich, od 2009 r. prezes organizacji. Współautor wielu projektów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego przygotowanych i realizowanych przez organizację pozarządową.

Adres mailowy: ewa.gabryelak@gmail.com

Bibliografia:

Długosz, D. (2005). Współpraca administracji publicznej i organizacji pozarządowych w świetle Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007–2013. Przegląd najważniejszych kwestii.

Długosz, P. (2012). Stare i nowe nierówności edukacyjne wśród młodzieży wiejskiej. Wieś i Rolnictwo, (1 (154)), 132–145.

Gabryelak, E. (2011a). Szanse edukacyjne i emocjonalna gotowość szkolna dzieci 6-letnich (na przykładzie projektów „Małe Przedszkole w Każdej Wsi” i „Małe Przedszkola w 5 wsiach województwa łódzkiego…” Kwartalnik Nauczanie Początkowe, Wydawnictwo UJK, Kielce, 88–93.

Gabryelak, E. (2011b). Wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci przedszkolnych w regionie łódzkim (na podstawie współdziałania samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowej przy udziale środków unijnych). Społeczno-ekonomiczne problemy regionów, Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie, 235–253.

Gabryelak, E., & Psyk-Piotrowska, E. (2015). Wykorzystanie środków unijnych w obszarach nierówności w edukacji. Na przykładzie działań wybranych trzech gmin wiejskich województwa łódzkiego w latach 2006–2013. Studia Obszarów Wiejskich, 40, 95–113

Guć, M. (2005). Program współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi jako wyznacznik polityki władz lokalnych.

Hernik, K., Solon-Lipiński, M., & Stasiowski, J. (2012). Kapitał społeczny szkoły: budowanie i wykorzystywanie. Polityka Społeczna, (1), 5–9.

Mazurkiewicz, G. (2012a). Jakość edukacji. Różnorodne perspektywy. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kłodziński, M. (2006). Aktywizacja społeczno-gospodarcza gmin wiejskich i małych miast. Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk.

Psyk-Piotrowska, E., Gabryelak, E., (2018). Edukacja formalna w kontekście przemian demograficznych wsi Wieś i Rolnictwo, (1), 123–140

Aktywność Społeczna Polaków, Komunikat z Badań CBOS, 2018

Cooperation of self-government and social partners in creating educational opportunities for children and youth in Polish rural areas (based on the examples from lodzkie region)

Summary

The aim of the article is to present models of cooperation between social actors and local authorities of rural communes in the Lodzkie region, where actions are taken to create educational opportunities for children and youth and the effects of undertaken activities. Six rural communes, which successfully applied for EU funds for actions supporting the development of pre-school education, additional classes and compensatory programs for children from primary and secondary schools, as well as investment projects in 2007–2013 were selected for the analysis. The cooperation of representatives of local non-governmental organizations, informal groups and parents with teachers, the school management and local authorities, supervising the development of the commune, bring the best results in obtaining external funds. Local leaders play and important role in this process.

Keywords:

cooperation of NGO’s and local community, educational opportunities, rural communities, rural children and youth.

1 Transformacja systemowa od roku 1989 dawała przestrzeń dla współpracy Państwa i organizacji pozarządowych. Ustawa Prawo o stowarzyszeniach z 1989r. była jednym z postulatów okrągłego stołu. W latach 90. organizacje pozarządowe pozostały, na uboczu, a ich aktywność w zakresie usług społecznych i kooperacja z instytucjami administracji publicznej jest bardziej widoczna po 2003 roku, jednakże jest ona znacznie niższa w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej (porównaj Rymasza, 2005).

2 Powoływane i działające zgodnie z zapisami Ustawy prawo o stowarzyszeniach z dn. 7 kwietnia 1989 r. (Dz.U. 1989 Nr 20 poz. 104 późniejszymi zmianami) oraz Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dn. 24 kwietnia 2003 r. (Dz. U. 2003 Nr 96 poz. 873 z późniejszymi zmianami)

3 Ustawa o pożytku publicznym i o wolontariacie Dz. U. 2010 Nr 28. poz. 146 z późniejszymi zmianami

4 Porównaj: Gabryelak E., (2011) Szanse edukacyjne i emocjonalna gotowość szkolna dzieci 6 – letnich (na przykładzie projektów „Małe Przedszkole w Każdej Wsi” i „Małe Przedszkola w 5 wsiach województwa łódzkiego…”), Kwartalnik Nauczanie Początkowe, Kielce, i Gabryelak E., (2011),Wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci przedszkolnych
w regionie łódzkim (na podstawie współdziałania samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowej przy udziale środków unijnych), [w:] Społeczno-Ekonomiczne Problemy Regionów, pod red. Anny Organiściak-Krzyszkowskiej
i Bożeny Balcerzak-Paradowskiej, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych
w Warszawie.

5 Wywiady grupowe zaplanowano na zasadzie minigrupy ze względu na złożoność poszukiwanych informacji, wynikającą z kompleksowości działań w ramach zrealizowanych w poszczególnych gminach projektów. Technika ta jest podyktowana specyfiką sieci placówek oświatowych w przyjętych do analizy gmin. Dyrektorzy szkół i przedszkoli oraz osoby zaangażowane w proces planowania i realizacji projektów (zarówno po stronie urzędu gminy – jako odrębne stanowisko jak i nauczyciele w placówkach oświatowych) są traktowani jako eksperci, którzy mogą wnieść istotny wkład w zrozumienie zasadności zrealizowanych działań jak i ocenę ich efektów. (porównaj m.in. (Maison, 2001, strony 25–29)

6 Badania przeprowadzono w 2016 roku na potrzeby pracy doktorskiej pt. Fundusze Unii Europejskiej jako instrument poprawy sytuacji edukacyjnej dzieci i młodzieży z terenów wiejskich województwa łódzkiego.
Przeanalizowano dokumentacje 55 projektów edukacyjnych zrealizowanych w wybranych 6 gminach wiejskich województwa łódzkiego.

Fot. T. Ferenc

Praca socjalna i mediacja wobec opresji – teoria, praxis i etyka z perspektywy krytycznej

Iwona Kudlińska-Chróścicka
Beata Kudlińska-Wodo

Abstrakt

W artykule scharakteryzowano dwa zawody pomocowe, pracę socjalną oraz mediację, ich istotę, zaplecze teoretyczne, metodyczne i etyczne, głównie w kontekście wyzwania, jakim jest walka z opresją i dyskryminacją. Celem artykułu jest scharakteryzowanie wybranych aspektów procesu pomagania w kontekście postulatów antyopresyjnej i krytycznej teorii, praktyki i etyki działania. Na przykładzie pracy socjalnej i mediacji Autorki prezentują możliwości adaptacji nurtu krytycznego (w tym radykalnego i antyopresyjnego) w obszarze pomocy człowiekowi.

Słowa kluczowe:

praca socjalna, mediacja, opresja, teoria krytyczna, antyopresyjna teoria.

Wprowadzenie

Płynna nowoczesność i procesy indywidualizacji, liberalizacji i emancypacji, jakie ponowoczesność przyniosła pchnęły człowieka w zawieszenie egzystencjalne, które charakteryzuje brak poczucia bezpieczeństwa zakorzenionego dotąd w stałych instytucjach, takich jak rodzina, państwo, czy kościół (Beck, 2002; Giddens, 2004, Bauman, 2007). Współcześnie, jednostka staje w obliczu z jednej strony różnorodności i mnogości wyborów (kim być, jaką drogą podążać, jak rozwiązywać swe problemy), a z drugiej strony ryzyka i niepewności (podejmowanych decyzji, wyborów życiowych) oraz rozproszenia i tymczasowości (znaczeń, sensów, wartości). Przy coraz większej liczbie zmartwień, jednostki mają coraz większą potrzebę (i presję), by się odnaleźć, rozwijać i żyć jako osoby spełnione i wyjątkowe. Wszechobecność i wielość problemów, kryzysów i patologii zarówno w społeczeństwach, jak i pojedynczych biografiach ludzi sprawia, że i oferta rozwiązań, ułatwień i pomocy poszerza się i mnoży docierając dziś do niemal każdego człowieka, który chce i potrzebuje żyć coraz lepiej, zdrowiej, bardziej satysfakcjonująco. Na te wyzwania współczesności i potrzeby jednostek borykających się z coraz większą liczbą problemów odpowiada zarówno rynek ze swoją bogatą ofertą ekspertów od wszelkich kłopotów, jak i państwo, które musi wziąć odpowiedzialność za niektóre z nich kształtując wachlarz działań pomocowych w ramach określonych polityk: od pomocy socjalnej, przez opiekuńczą, po działania resocjalizujące. Nastąpiło weberowskie „odczarowanie świata”, czyli zwrócenie się mas od religii i tradycji w kierunku racjonalności, medycyny i wiedzy eksperckiej (Weber, 2004). Dziś każda przeszkoda, porażka czy niepowodzenie jednostek może zostać uznane za przejaw zaburzenia lub choroby wymagający nadzoru medycznego, zwłaszcza w obszarze zdrowia psychicznego, a następnie generuje reakcję instytucji rynkowych lub państwowych oferujących działania zaradcze, naprawcze, czy lecznicze, których celem jest pomoc jednostkom w zmienianiu siebie i swojego życia, tak by pozbyć się problemu. Jak piszą socjologowie problemów społecznych Rubington i Weinberg, niektórzy analitycy twierdzą, że współczesne społeczeństwa produkują więcej problemów niż rozwiązań, inni uważają, że prawdziwy problem stanowi nadprodukcja tak zwanych rozwiązań (2003, s.3). Nie brak jednak głosów bardziej radykalnych, że to rozwiązania problemów wywołują kolejne problemy. Mamy zatem do czynienia z medykalizacją problemów, czyli traktowaniem kłopotów jako części obszaru zdrowia (zwłaszcza zdrowia psychicznego) i rozwiązywaniem ich poprzez działania lecznicze (psychiatryczne lub psychoterapeutyczne). Powszechna terapeutyzacja życia prowadzi do postrzegania go w kategoriach samodoskonalenia, leczenia, ciągłego ulepszania i rozwijania. Jednostka i jej życie stają się przedmiotem zabiegów pomocowych i wspomagających czyniących tożsamość człowieka samodoskonalącego się produktem. Taka medykalizacja, czy psychologizacja problemów, zarówno społecznych, jak i jednostkowych idzie w parze z procesem patologizacji problemów i jednostek z tymi problemami się zmagających. Zatem duża część społeczeństwa „wymaga” jakiegoś rodzaju opieki, czy leczenia, nawet osoby chcące tylko poprawić swoje samopoczucie lub polepszyć jakość swojego życia definiują się i/lub są społecznie definiowane jako chore lub zaburzone.

Celem artykułu jest scharakteryzowanie wybranych aspektów procesu pomagania w kontekście postulatów antyopresyjnej i krytycznej teorii, praktyki i etyki działania. Na przykładzie pracy socjalnej i mediacji Autorki prezentują możliwości adaptacji nurtu krytycznego (w tym radykalnego i antyopresyjnego) w obszarze pomocy człowiekowi.

Praca socjalna i/a mediacja jako zawody pomocowe

Helping professions, czyli zawody pomocowe, choć z powodzeniem działające od początku XX wieku, zdają się pełnić coraz większą rolę w ponowoczesnym świecie, albowiem ich celem jest pomoc jednostkom, grupom lub społecznościom w przezwyciężeniu coraz większej liczby realnych i wyobrażonych problemów. Spektrum działania tych profesji jest niezwykle szerokie, od edukacyjnych, przez socjalne, po terapeutyczne. Nauczyciele, szkoleniowcy, tutorzy, coach’e, mentorzy, terapeuci, doradcy, opiekunki/nowie, pracownicy socjalni, psychologowie, kuratorzy, mediatorzy i inni profesjonaliści korzystając z zaplecza teoretycznego, metodycznego i organizacyjno-technicznego usprawniają, wspierają lub leczą jednostki, grupy i całe społeczności.

Na szczególną jednak uwagę, zdaniem Autorek, spośród wszystkich form helping professions zasługują zawody zinstytucjonalizowane, sprofesjonalizowane, wystandaryzowane, a działające w ramach dwóch najważniejszych obszarów działania państwa odpowiedzialnego za pomoc słabszym jednostkom: pomocy społecznej oraz sądownictwa, czyli praca socjalna i mediacja. Po pierwsze dlatego, że obie profesje są prowadzone w ramach metodycznych, sprofesjonalizowanych działań państwa biorącego odpowiedzialność za rozwiązywanie różnych problemów swoich obywateli, m.in. ubóstwa, bezrobocia, uzależnień, konfliktów, problemów rodzinnych, finansowanych głównie przez państwo i przez państwo kontrolowanych. Po wtóre, klienci/ odbiorcy tych działań pomocowych to często osoby z wieloma problemami, czyli takie, które zmagają się z wieloma różnymi nakładającymi się na siebie problemami/ kłopotami/ zaburzeniami społecznymi, behawioralnymi oraz zdrowotnymi (w tym psychicznymi), przez co powiązane są z wieloma instytucjami pomocowymi. Nie powinno dziwić zatem, że takie życie niesie groźbę kryzysu, traumy, poczucia bezradności i utraty kontroli nad własnym życiem, a osoby te są szczególnie zagrożone wykluczeniem społecznym, odrzuceniem, czy dyskryminacją. Po trzecie wreszcie, wydaje się, że w porównaniu z innymi profesjami nakierowanymi na pomoc innym, to właśnie praca socjalna pełni szczególną rolę – przeciwstawiania się przyczynom i przejawom społecznej opresji (Strier, 2007). Każdy przejaw dyskryminacji i opresji powinien napotkać systemowy sprzeciw, zwłaszcza, że dyskryminacja w obszarze instytucji pomocowych i pracy socjalnej to zjawisko szczególne ze względu na funkcje, jakie ma pełnić szeroko rozumiana pomoc osobom wykluczonym, w tym praca socjalna, czy mediacja.

Praca socjalna jest profesjonalną, zawodową działalnością, prowadzoną o charakterystyczne dla siebie zasady etyczne, a jej celem jest pomoc jednostkom, grupom i społecznościom w odzyskaniu sił do samodzielnego i satysfakcjonującego funkcjonowania w środowisku społecznym. Praca socjalna jest specyficzną dziedziną: zarówno teoretyczną, jak i praktyczną. Należy ona do społecznych nauk praktycznych, czy inaczej mówiąc nauk stosowanych, które gromadzą i porządkują wiedzę w celu praktycznego zastosowania poznanych praw nauki i opracowywania racjonalnych planów przekształcania rzeczywistości (Szatur-Jaworska, 1995, s.111). Z drugiej strony, praca socjalna ma swoje korzenie w działalności praktycznej, wywodzi się z praktyki i ma cele praktyczne (jest tzw. „unaukowioną filantropią” [Szatur-Jaworska, 1995, s.110]). Po drugie, praca socjalna jest dziedziną interdyscyplinarną, ponieważ wykorzystuje dorobek teoretyczny, metodologiczny i empiryczny z takich nauk jak socjologia, psychologia, polityka społeczna, pedagogika, ekonomia, prawoznawstwo, kryminologia itd. Po trzecie, praca socjalna jest dziedziną sprofesjonalizowaną i zestandaryzowaną, co oznacza, że jej wykonywanie oparte jest o specyficzne dla siebie metody i techniki, które można poznać na drodze kształcenia zawodowego lub akademickiego. Po czwarte wreszcie, praca socjalna jest dziedziną prowadzoną zarówno jako mikropraktyka, czyli praca z indywidualnym klientem face to face (inaczej kliniczna praca socjalna) oraz makropraktyka, czyli działalność w sferze publicznej, taka jak uświadamianie społeczeństwa, lobbying, udział w procesie prawotwórczym (inaczej polityczna praca socjalna).

Praca socjalna rozwija się od ponad stu lat i przez ten czas wytworzyła kilka modeli/teorii pracy: model systemowy, ekologiczny, model psychodynamiczny, zorientowany na osobie, poznawczo-behawioralny, model zadaniowy i interwencja kryzysowa, model zorientowany na rozwiązania, a także praca w nurcie radykalnym i marksistowskim, krytycznym i feministycznym, a także empowerment i rzecznictwo. Pracownik socjalny ma zatem wszelkie narzędzia do wprowadzenia zmiany, która jest istotą pracy socjalnej – zmiany zarówno w jednostce, grupie czy społeczności, ale również zmian w makroprzestrzeni społecznej, świadomości społecznej, czy systemie prawnym. Jednak to eklektyzm w pracy socjalnej (czy to teoretyczny, czy metodyczny), czyli podejście polegające na poznaniu, łączeniu i wykorzystywaniu zaleceń wyprowadzonych przez kilka teorii jest tyleż pragmatyczne i skuteczne, co upodmiotawiające klienta, który ma prawo korzystać z pełnej wiedzy teoretycznej i metodycznej, jaką posiada pracownik socjalny (szerzej Payne, 2005, s.51; Kantowicz, 2005, s. 86).

Relacja między pracownikiem a systemem klienckim powinna być kształtowana w oparciu o przepisy prawa oraz, co bodaj ważniejsze, wartości etyczne, takie jak upodmiotowienie, poszanowanie godności, równość, czy przeciwstawianie się praktykom niehumanitarnym. Klientom doświadczającym wykluczenia, czy dyskryminacji należy się od pomocy społecznej opieka, która jest nierozerwalnie związana z głównymi wartościami pracy socjalnej, jakimi są ludzka godność i wartość, społeczna sprawiedliwość oraz odpowiedzialność społeczna za ochronę klientów, a także szacunek wobec klientów, którzy mają mocne strony i pokłady wewnętrznej siły oraz są prawdziwymi ekspertami w dziedzinie własnych silnych stron. Pracownik socjalny ma wydobyć i wzmacniać te mocne strony, niwelować nierówności społeczne i dążyć do społecznej sprawiedliwości. Dzięki temu pracownik socjalny może zmniejszać nierówności przywilejów i obszary społecznej opresji.

Mediacja z kolei to sposób rozwiązywania konfliktów z udziałem osoby trzeciej – facylitatora. Ze względu na wielość technik i metod mediacyjnych oraz rodzajów mediacji, a także oczekiwań co do celów i funkcji, jakie ma spełniać nie jest łatwo mediację ująć w jedną akceptowalną definicję (Gmurzyńska i Morek, 2014). Ogólnie rzecz ujmując „mediacja to dowolny i poufny proces dochodzenia do rozwiązania sporu, prowadzony w obecności osoby neutralnej, mediatora” (Podobas, 2014, s. 72). Łączy ona w sobie wielość definicji, wystarczy przytoczyć tą z amerykańskiego Słownika terminologii prawniczej: „mediacja to niewiążąca metoda rozwiązania sporów z udziałem neutralnej osoby trzeciej, której zadaniem jest pomoc stronom zaangażowanym w spór w osiągnięciu wspólnie akceptowalnego rozwiązania” (Gmurzyńska, 2007, s. 31 za: Podobas, 2014, s. 72). Ważna przy analizowaniu istoty mediacji jest mnogość i różnorodność celów jakie towarzyszą stronom. I tak, nadrzędnym celem każdej mediacji powinno być zawarcie ugody (formułowana zarówno w formie pisemnej, jak też ustnej), sensu largo – jako rozwiązanie sporu, ale i możliwość zapobieżenia mu, rozumianej jako zobowiązania stron do przestrzegania pewnych warunków (głównie pisemna), regulującej często fundamentalne dla człowieka sprawy majątkowe (np. spory majątkowe i spadkowe), dla grup zawodowych (spory zbiorowe), dla rodziny (sprawy alimentów, szczegółów i sposobu opieki nad dziećmi), jako poszanowanie pewnych wartości i doprowadzenie do pewnego stanu (głównie ustna np. godząca zwaśnione strony, ale jednocześnie nie wprowadzająca żadnego nowego ładu prawnego). Poza ugodą mediacja przynosi również inne korzyści, takie jak odreagowanie emocjonalne przez klientów, rozładowanie negatywnych emocji, uzyskanie poczucia poszanowania własnego stanowiska (poczucie godności, pewności siebie), zyskanie/odzyskanie przez klientów poczucia wpływu na rzeczywistość (Kalisz, Zienkiewicz, 2015). Celem może być również zrozumienie się wzajemne stron (np. konflikty rodzinne, międzypokoleniowe) poprzez odbudowanie pozytywnych relacji i podstaw nie tylko współpracy, ale w ogóle funkcjonowania pomiędzy stronami sporu. Celem społecznym z kolei jest ekonomiczne i organizacyjne odciążenie sądownictwa[1]. Dlatego też jak pisze Rafał Morek, jest fenomenem społecznym i szczególnie delikatnym, ale wymagającym spectrum kompetencji od mediatora rodzajem działalności pomocowej (Gmurzyńska, Morek, 2014).

Biorąc pod uwagę udział i rolę jaką w procesie mediacji pełni mediator można wyróżnić (Gmurzyńska, Morek, 2014) kilka rodzajów tego procesu: pierwszą z nich jest mediacja facylitatywna, w której mediator jest tylko stroną wspomagającą w dojściu do ugody, stroną która czuwa aktywnie nad przebiegiem mediacji, zadaje pytania w celu zidentyfikowania interesów i odkrycia potrzeb stron oraz kwestii do rozwiązania, ale nie proponuje rozwiązań sporu oraz oceny faktycznej i prawnej a jedynie jest wspomagającym w dojściu do rozwiązań. To klasyczna i dość bierna postawa. Drugi rodzaj to mediacja ewaluatywna. W tym przypadku mediator nie tylko kontroluje przebieg mediacji, ale i pomaga stronom w ocenie słabych i mocnych aspektów ich problemu oraz – co jest najważniejszą różnicą w stosunku do bardziej ograniczonej w działaniu mediacji facylitatywnej – proponuje sposoby rozstrzygnięcia sporu i przewiduje ewentualne rozstrzygnięcia sądu. Przeciwstawną do wspomnianej jest mediacja transformatywna, której ideą jest zmiana relacji wynikających z konfliktu, poprzez wzmocnienie stron (empowerment), odbudowanie ich poczucia własnej wartości i siły oraz poczucia, że same będą w stanie rozwiązywać problemy. Ma ona charakter quasi-terapeutyczny. O podobnym charakterze quasi-terapeutycznym można mówić w mediacji narratywnej i mediacji humanistycznej. Mediacja narratywna skupia się nie na sytuacji, która doprowadziła strony do konfliktu, a w konsekwencji do mediacji, ale na języku jakiego używają strony. Mediator pomaga stronom zbudować na nowo historię o ich konflikcie. Z mediacją humanistyczną z kolei mamy do czynienia, gdy między stronami istnieje silne zaangażowanie emocjonalne oraz silny kontekst stron, kiedy jest potrzeba wypowiedzenia emocji i usłyszenia ich przez drugą stronę, np. pomiędzy ofiarą i sprawcą. Często się jej używa w sporach pracowniczych. Celem nie jest ugoda, ale uzdrowienie relacji.

Mediacja podobnie jak praca socjalna ma głębokie podstawy teoretyczne, m.in. w teorii symbolicznego interakcjonizmu, teorii konfliktu, czy teorii krytycznej. Po pierwsze, mediacja to instytucja o specyficznym i delikatnym charakterze, którego powodzenie zależy od interakcji między stronami polegającymi na konstruowaniu przez jej uczestników sytuacji dla nich zrozumiałej. Mediacja to działanie polegające na wymianie znaczących symboli werbalnych i niewerbalnych. Droga do porozumienia w trakcie działania komunikacyjnego wiedzie przez zrozumienie, które oparte jest na indywidualnej, własnej znajomości siebie i świata. Kluczem jest otwarcie się na inny niż własny system znaczeń, które prowadzić ma do osiągnięcia porozumienia. Dlatego też mediacja wpisuje się w teorię symbolicznego interakcjonizmu (Dragon, 2014, ss.143 – 144). Po drugie, zarzewiem i przyczyną każdej mediacji jest konflikt wyrastający nie tylko z faktu, że jest on nieodłączną naturą człowieka, ale głównie z tego, że społeczeństwo jest podzielone na rozkazodawców (order – givers) i rozkazobiorców (order – takers), o czym mówi w swojej teorii konfliktu Randal Collins. Uważa on, że w grę wchodzi nie tylko różnica interesów i zachowań związanych bezpośrednio związanych z ich obroną, lecz również różnica światopoglądów i całego w istocie stylu życia (Szacki, 2012, ss. 836 – 837). Po trzecie wreszcie, mediacja w dyskursie poradoznawczym wpisuje się również w nurt teorii krytycznej. Zdaniem A. Kargulowej rozwiązywanie problemów osoby zmagającej się z trudnościami odbywa się przy współudziale osoby wspomagającej, która pomaga radzącemu się w modyfikacji jego stosunku do sytuacji, w której się znalazł, tak „aby poczuł się on zmobilizowany do działań aktywnych, pozytywnych, społecznie akceptowanych i okazał się zdecydowany na wprowadzenie zmian w swoim życiu” (2007, ss.43 – 44 za: Dragon, 2014, s. 143).

Praca socjalna i mediacja to odrębne profesje pomocy człowiekowi, jednak da się wyznaczyć ich wspólne, podobne lub zachodzące na siebie obszary myślenia, działania i etyki:

Za wspólne cele i funkcje należy uznać:

- ▶ Rozwiązywanie problemów, sporów i konfliktów

- ▶ Pomoc w uświadamianiu praw klientom

- ▶ Pomoc w odzyskiwaniu przez klientów zdolności do samodzielnego rozwiązywania problemów

- ▶ Pomoc klientom zmagającym się z podobnymi problemami (m.in. problemy z ustaleniem zasad opieki nad dziećmi, rodzicami i innymi niesamodzielnymi członkami rodziny oraz podziału majątku, zaburzone relacje małżeńskie i partnerskie, problemy prowadzące do dysfunkcji rodziny (np. bezrobocie, uzależnienia), konflikty w relacjach sąsiedzkich, z pracodawcami, czy instytucjami, sytuacje angażujące agresję i do pewnego stopnia przemoc w rodzinie.

Wspólnymi wartościami i zasadami pozostają: autonomia, akceptacja i szacunek, godność, społeczna sprawiedliwość, empowerment.

Wspólne metody pracy to:

- ▶ Metodyka pracy wykorzystująca: umiejętności interpersonalne, empatię, umiejętności negocjacji, umiejętność oceny potrzeb i interesów, planowanie strategiczne

- ▶ Mediacje jako narzędzie wykorzystywane przez pracownika socjalnego albo jako instytucja wspierająca pracownika socjalnego

- ▶ Poziom mikropraktyki, jak i makrospołecznej pracy socjalnej

Wspólne bogate zaplecze teoretyczne obejmuje: teorie konfliktu, teorie komunikacji, teorie systemowe, teorie funkcjonalne, teorie behawioralne, teorie krytyczne.

Nadto, można mówić o łączeniu roli pracownika socjalnego i mediatora w jednej osobie. Mediacje (czy też: podejście mediacyjne) są wpisane w pracę socjalną: wspomagają bliskość, poprawiają jakość życia rodzinnego klientów, oferują im możliwość rozwoju osobistego, upodmiotawiają ich. Mediacja w pracy socjalnej nie musi oznaczać całościowego, klasycznego procesu mediacyjnego i formalnego wejścia pracownika socjalnego w rolę mediatora (Bunio-Mroczek, 2016, s.20). Mediacje mogą pełnić ważną rolę w obszarze pracy socjalnej pod warunkiem, że są prowadzone przez przygotowanego do tego pracownika socjalnego/ asystenta/ kuratora. Najważniejsze (ważniejsze niż w przypadku innych ról, jakie pełni pracownik socjalny) jednak, by wiedzieć, kiedy podjąć rolę mediatora.

Mediację można podjąć, gdy:

- ▶ Skonfliktowane strony dobrowolnie uczestniczą w procesie wypracowywania porozumienia i są gotowe wziąć odpowiedzialność za wypracowany wynik

- ▶ Skonfliktowane strony są świadome i zdolne do podjęcia bezpośredniej rozmowy

- ▶ Skonfliktowane strony chcą pojednania zamiast sądzenia czy zaogniania konfliktu

- ▶ Nie podejmujemy mediacji, gdy powyższe warunki są niemożliwe do spełnienia oraz gdy:

- ▶ Uczestik/cy są uzależnieni od środków psychoaktywnych

- ▶ Uczestik/cy mają zaburzenia poznawcze lub psychiczne

- ▶ Spór dotyczy sytuacji zagrażających życiu

- ▶ Spór dotyczy sytuacji społecznie niesprawiedliwych i bezprawnych (np. przemoc).

Praca socjalna i mediacja to zawody, które dysponują wszelkimi narzędziami i możliwościami pomocy człowiekowi doświadczającymi wielu problemów, w tym skumulowanego wykluczenia społecznego. Czy jednak istnieje możliwość realnego przeciwstawienia się opresji i dyskryminacji przez pracownika socjalnego i mediatora?

Opresja i dyskryminacja jako wyzwanie dla pracy socjalnej i mediacji

Pojęcie opresji oznacza systematyczną, celową strategię tłumienia możliwości i potencjału ludzi poprzez legitymizowanie i instytucjonalizowanie wartości niehumanitarnych. Opresja ujawnia się w tych relacjach społecznych, które oparte są na władzy, a które dzielą ludzi na uprzywilejowanych (z większym dostępem do władzy) i defaworyzowanych, na lepszych i gorszych, na swoich i obcych. Relacje władzy polegają na systematycznej dewaluacji cech i wartości tych osób, które są uznane za gorsze oraz wykluczeniu tych osób ze społecznych zasobów, do których dostęp mają uprzywilejowani (Dominelli, 2002, s.8). Istotą zjawiska opresji jest proces traktowania w kategoriach Innego (Othering). Othering jest symbolicznym procesem różnicowania, dystansowania i demarkacji, na mocy którego o ludziach gorszych myśli się, mówi się i traktuje jak innych i obcych dla reszty społeczeństwa. Linia ta to dystans społeczny dzielący lepszych od gorszych, przy czym dystans ten jest obecny na różnych poziomach i w różnych sferach życia społecznego, w relacjach nieformalnych, w kontaktach z instytucjami, ale również w mediach, systemie pomocy społecznej i polityki społecznej, prawa i innych. Proces ten to mechanizm władzy symbolicznej lepszych nad gorszymi, który pozbawia ludzi uznanych za gorszych podmiotowości sprowadzając ich do stereotypowych cech. Proces ten działa jako strategia symbolicznego wykluczania, rozumianego zwłaszcza jako ograniczony lub brak dostępu do zasobów, usług, instytucji, systemów społecznych umożliwiającym funkcjonowanie w życiu zbiorowym (Lister, 2007, ss.126–128). Dyskryminacja jest pojęciem pokrewnym i oznacza nierówne traktowanie jednostek i grup społecznych ze względu na ich rzeczywiste lub domniemane cechy, np. rasę, płeć, wyznanie. Dyskryminacja (w odróżnieniu od np. stygmatyzacji, czy stereotypizacji) odnosi się do zjawisk o charakterze strukturalnym czy instytucjonalnym. Dyskryminacja i opresja mogą ulec instytucjonalizacji, czyli stać się elementem systemu i być reprodukowane przez instytucje. Opresja i dyskryminacja mogą pojawić w relacjach klient pomocy społecznej – system pomocowy (polityka społeczna), klient pomocy społecznej – instytucje, a także klient pomocy społecznej – pracownik socjalny (jako element ich relacji). Opresja może mieć zatem charakter instytucjonalny, jak i osobisty/ incydentalny. Może mieć również wymiar zarówno mikrospołeczny/ relacyjny, jak i makrospołeczny/strukturalny.

Jeśli chodzi o wymiar mikrospołeczny, to relacja pomocowa, szczególnie w tradycyjnym ujęciu, narażona były i krytykowana z powodu swej potencjalnej opresyjności. Pomaganie pierwotnie było relacją pomocową lub terapeutyczną prowadzoną głównie metodą indywidualnego przypadku zwykle w nurcie psychodynamicznym lub poznawczo-behawioralnym. Metoda indywidualnego przypadku (case work) powstała na początku XX wieku i od tego czasu była najczęściej aplikowaną metodą w działaniach helping professions w szerokim kontekście instytucjonalnym. Mimo, że metoda ta była niejednokrotnie krytycznie oceniana i poddawano w wątpliwość jej efektywność, to metoda ta była i jest bardzo powszechna, wyodrębniło się nawet kilka modeli pracy z indywidualnym przypadkiem (psychospołeczny, funkcjonalny, zorientowany na rozwiązywanie problemów, czy model modyfikacji zachowań) i nawet współcześnie – kiedy zauważamy tendencję do łączenia metod i teorii pracy socjalnej – case work jest w pewnym sensie źródłem wszystkich innych metod (Kantowicz, 2001, s.89). Takie tradycyjne podejście do pomocy jednostce zmagającej się z różnymi problemami charakteryzuje się następującymi często poddawanymi krytyce cechami:

- ▶ proces pomocowy to relacja długotrwała, której celem jest dotarcie do źródła problemu (terapia nierzadko bywa kosztowna, bolesna, niosąca ryzyko uzależnienia klienta),

- ▶ celem takiej relacji jest analiza, poszukiwanie i wydobywanie deficytów i problemów klienta/pacjenta (w centrum zainteresowania jest negatywna przeszłość i teraźniejszość jako źródło problemu), by móc owe problemy rozwiązać,

- ▶ relacja taka jest asymetryczna, hierarchiczna, terapeuta/ pracownik socjalny jest stroną dominującą, klient zaś biernym odbiorcą,

- ▶ pracownik socjalny, czy terapeuta jest ekspertem w kwestii problemu i życia klienta i to on proponuje/ narzuca cel i metody terapii,

- ▶ relacja oparta jest na języku medycznym i psychologicznym, który jest hermetyczny, a czasem opresyjny, bywa, że niezrozumiały dla osób z niższymi kompetencjami językowymi i poznawczymi,

- ▶ relacja taka może być wykluczająca ze względu na to, że od klienta wymaga się świadomego podejścia do terapii, wiedzy na temat tego, czym jest i na czym polega terapia.

Jeśli zaś chodzi o wymiar strukturalny, to źródłem opresji będzie każdy mechanizm i relacja społeczna oparta na władzy, czyli m.in. relacja pracownik-pracodawca, uczeń-nauczyciel, biedny-bogaty. Do takich relacji należą również relacje klientów/odbiorców oferty pomocowej z profesjonalnymi „pomagaczami”. Pracownicy helping professions w systemie opartych na władzy relacji społecznych są ważnym ogniwem. Z jednej strony, powołani do pomocy grupom bezsilnym mają za zadanie dostarczanie zasobów społecznych niezbędnych do wydostania się z obszarów ubóstwa i wykluczenia, z drugiej jednak pozostają funkcjonariuszami państwa (przez niego opłacanymi) o ustroju kapitalistycznym, czyli takim, w myśl którego sukces zależy od faktu posiadania pracy oraz takich przymiotów, jak pracowitość, czy motywacja, a kto ich nie posiada staje się gorszy lub zbędny, a co za tym idzie nierówności społeczne stają się naturalne i sprawiedliwe (usprawiedliwione). Rolą helping professions staje się pilnowanie tak rozumianego porządku społecznego poprzez alokację zasobów społecznych i ekonomicznych zgodnie z kapitalistyczną ideologią władzy oraz kontrolowanie tych segmentów społecznych, które gdy wystarczająco wyemancypowane mogłyby podnieść bunt prowadzący do zmiany władzy. Te radykalne i krytyczne głosy teoretyczne i praktyczne dostrzegały tę szczególnie trudną rolę pracowników pomocowych polegającą na pracy wokół dylematu „czyim rzecznikiem – państwa czy klientów – jest pracownik pomocowy?” Zasadne zatem staje się postawienie pytania, czy pracownicy helping professions powinni oraz czy mogą (i ewentualnie jak) oprzeć się opresji społecznej?

W stronę krytycznej pracy socjalnej oraz krytycznej teorii rozwiązywania konfliktów

Dla tych pomagaczy, dla których rola „terapeutyczna”, czy „medyczna” relacji pomocowej okazała się niewystarczająca, ponieważ charakterystyczne dla nich traktowanie klienta jako biernego odbiorcy usług socjalnych, nierzadko winnego swojej sytuacji jest nieefektywne i niehumanitarne odpowiednim podejście było podejście antyopresyjne. Koncepcje antyopresyjne wyrosłe na gruncie podejść radykalnych, krytycznych i feministycznych sprzeciwiają się wszelkiej opresji w stosunkach państwo-obywatel, zwłaszcza system pomocowy-klient pomocy społecznej. Podejście antyopresyjne konfrontuje profesjonalną pracę socjalną z potrzebą poszukiwania nowych metod pracy z grupami wykluczonymi. W praktyce pracy socjalnej postuluje się głębokie zmiany w strukturach organizacyjnych i kulturze instytucjonalnej w obszarze służb społecznych, a dyrektywy te oparte są na przekonaniu, że praca socjalna powinna wprowadzać takie zmiany, by ci doświadczający opresji mogli odzyskać kontrolę nad swoim życiem oraz przywrócić swoje prawo do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym (Dalrymple, Burke, 2000; por. Dominelli 2002). Koncepcje te łączy nieufność wobec teorii medyczno-psychologicznych, przenosząc akcenty na aspekty strukturalne i systemowe jako źródło różnych problemów społecznych, których wspólnym mianownikiem są nierówności społeczne i brak sprawiedliwości społecznej. Teorie krytyczne skłoniły się w kierunku analizy wszelkich form opresji w społeczeństwie zachodnim. Jak twierdzili przedstawiciele teorii krytycznych, opresja przejawia się we wszystkich rodzajach stosunków międzyludzkich, a relacje dominacji mają przeważnie ukryty charakter, są wpisane w codzienność w taki sposób, że większość społeczeństw uznaje je za normalne i uzasadnione (Foucault, 1977; 1993). Kluczowe w krytycznej pracy jest usunięcie czynnika władzy (jak w radykalnych odmianach teorii), a przynajmniej zniwelowanie jego nierównościowych skutków (jak w pozostałych niemarksistowskich nurtach krytycznych).

Koncepcją szczególnie akcentującą podmiotowość i wzmacnianie sił podopiecznych jest koncepcja empowerment (upodmiotowienie, uprawomocnienie, oddanie władzy). Celem praktyki empowerment jest pobudzanie i wzbogacanie podmiotowości, oznaczającej rozwijanie cech autonomiczności i aktywności, zasadnicze jest wzmacnianie tych, którzy dążą do wzbogacenia swej świadomości, zwiększenia swej intelektualnej i praktycznej siły oraz poprawy swojej sytuacji. Empowerment w pracy socjalnej to idea, stanowisko, w którym – podobnie jak w nurcie antyopresyjnym i antydyskryminacyjnym – odchodzi się od postrzegania klienta w kategoriach osobistych deficytów, porażek i problemów. Pracownicy socjalni powinni pracować z ludźmi, by wzmocnić ich kompetencje, by zapewnić dostęp do zasobów i społecznego wsparcia, by kształtować odpowiedzialne służby społeczne oraz by wpływać na politykę społeczną. Wykorzystywanie zasad empowerment przebiega zarówno na poziomie aksjologicznym (jasno sformułowanych zasadach etycznych), praktycznym (pracy socjalnej z poszczególnymi klientami, grupami, społecznościami) oraz politycznym (udziału pracowników socjalnych w kształtowaniu polityki społecznej). Empowerment w mediacji zaś oznaczał będzie oddawanie władzy jej uczestnikom poprzez angażowanie w proces podejmowania decyzji, w szczególności:

- ▶ Jeśli strony rozwiążą problem, to zachowują władzę, np. im bliżej członkom rodziny do osiągnięcia porozumienia w kwestii opieki nad starszym członkiem rodziny, tym więcej władzy do samostanowienia zostaje w zasobach rodziny, niepotrzebny jest bowiem arbiter, czy sędzia

- ▶ Możliwe porozumienie pomiędzy stronami o dużej różnicy władzy (np. pomiędzy rodzicami a dziećmi, a nawet pomiędzy grupą potrzebującą wsparcia a władzą), nawet wtedy, gdy jedna ze stron nie ma potrzeby porozumienia – poprzez wykreowanie takiej potrzeby na drodze działań edukacyjnych lub innych technik z obszaru makropraktyki, np. lobbingu czy związywania koalicji z innymi grupami interesu.

Władza klientów a (pozorna) neutralność profesjonalisty

Kwestia „uwładzowienia” z zasady słabszego klienta jest kluczowa w odzyskaniu sił, zarówno w toku pracy socjalnej, jak i mediacji. Władza w tym kontekście jest pojęciem wieloznacznym, może bowiem odnosić się do kilku aspektów w dwóch najważniejszych wymiarach:

- ▶ Jednostkowym odnoszącym się do przyrodzonych każdej jednostce praw, takich jak kontrolowanie własnego życia, możliwość odkrywania własnych wewnętrznych zasobów (władza rozumiana jako „power to”). Ten rodzaj władzy jest wyrazem samostanowienia jednostki i należy ją wzmacniać;

- ▶ Strukturalnym odnoszącym się do możliwości kontrolowania społecznych, politycznych i ekonomicznych zasobów, czyli przywileju jednych grup kosztem interesu lub pozycji innych (władza rozumiana jako „power over”). Ten rodzaj władzy jest źródłem opresji i należy ją neutralizować;

- ▶ Interakcyjnym jako rodzaj relacji, która może otwierać lub zamykać możliwości jednostek lub grup społecznych, przy czym możliwości odczytywać można jako posiadanie zasobów, rozwijanie własnej tożsamości, wyrażanie swoich potrzeb, myśli, uczuć lub renegocjowanie relacji międzyludzkich (Tew, 2002, s. 165; Tew 2006).

Pracownik socjalny czy mediator musi zmierzyć się z problemem stosunku do władzy odbiorcy pomocy z istoty swej podmiotu słabszego. Pracownicy socjalni i mediatorzy muszą wyrażać świadome podejście:

- ▶ do relacji władzy pomiędzy klientem a inną osobą lub strukturą wobec niego opresyjną,

- ▶ do relacji pomiędzy klientem a nim samym (jako strukturą władzy i potencjalnym źródłem opresji).

W obu przypadkach idea empowerment wzmacniana może być poprzez dwa sposoby działania:

1. „Na zewnątrz”, czyli rzecznictwo. Rzecznictwo polega na wspieraniu klientów w dążeniu do zdobycia tego, co im się należy lub powinno im się należeć (Beckett, 2010, s.136). Rzecznictwo przyczynia się do wzrostu pewności siebie klientów oraz zapewnia, że głos usługobiorców będzie dobrze słyszalny. Rzecznictwo polega na rozwiązywaniu problemów „na zewnątrz” klienta i pomagacza, przy czym chodzi o sprawy i zadania wskazane przez klienta. Działanie w najlepszym interesie klienta, kiedy to pracownik rozpoznaje potrzeby klienta i oręduje za nimi niezależnie od klienta nie jest przez wszystkich uznane za rzecznictwo (jest to ochraniająca, ale jednak władza nad klientem, por. Tew, 2006, s.41). Za bardziej upodmiotawiające przyjmuje się sytuację, w której pracownik rozpoznaje potrzeby i angażuje go w proces podejmowania decyzji.

2. „Do wewnątrz”, czyli praca nad własną neutralnością. Neutralność jest uznawana za podstawową, choć kontrowersyjną zasadę pracy socjalnej i mediacji. Etyka (działać w najlepszym interesie dziecka, działać z zachowaniem zasady sprawiedliwości społecznej, działać w obronie słabszego) i natura pracy socjalnej i mediacji (rola własnych wartości i przekonań pracownika) niemal wykluczają obiektywizm i neutralność pracownika socjalnego i mediatora. Neutralność mediatora/pracownika socjalnego zaś wyklucza rzecznictwo. Neutralność zatem wydaje się być cechą wymagającą krytycznego przepracowania.

Neutralność określa stosunek mediatora do przedmiotu sporu i oznacza brak interesu w konkretnym rozwiązaniu konfliktu czy też szczególnym sposobie jego zakończenia. Bezstronność zaś to zasada, która reguluje stosunek mediatora do stron postępowania. Mediatorowi nie wolno być sprzymierzeńcem żadnej ze stron, każdą z nich powinien traktować tak samo. Mediatorowi nie wolno okazywać szczególnej sympatii żadnej ze stron, ani opowiadać się po żadnej z nich. Mediator nikogo nie reprezentuje, ani nie jest niczyim przedstawicielem. W sytuacji, w której mediator jest w relacji zawodowej, rodzinnej, towarzyskiej, sąsiedzkiej z którąkolwiek ze stron, winien w pierwszej kolejności zanim podejmie się prowadzenia mediacji rozsądzić czy występuje tu konflikt interesów, a w dalszej kolejności – jeśli uzna, że taka sytuacja nie zachodzi – poinformować strony o zaistniałej sytuacji. Nie ma tu zupełnie znaczenia czy relacja z jedną ze stron konfliktu ma charakter podległy, nadrzędny (pionowy) czy równoważny. Nadto, mediator nie powinien dokonywać porównań, ani pozytywnych, ani negatywnych. Nie wolno mu oceniać stron pod względem wykształcenia, pochodzenia, płci, rasy, wieku. Nie wolno mu faworyzować, nawet w sytuacji, kiedy jednej ze stron współczuje. Takie zachowanie dotyczy zarówno spotkań wspólnych, jak i indywidualnych. Żadna ze stron nie powinna mieć poczucia, że mediator jej sprzyja, jak i również, że jest przeciwko niej. Czy jednak mediator może być w pełni bezstronnym? Czy równe traktowanie stron mediacji oznacza traktowanie tak samo? Czy sprawcy potrzebne jest tyle samo czasu na mówienie o sytuacji co poszkodowanemu, który ma potrzebę opowiedzenia o swoich emocjach i przeżyciach? Sposób wyrażania siebie, swoich myśli, sądów każdego z nas jest inny ze względu na sposób komunikowania, typ osobowości, wiek, ale i wykształcenie czy też doświadczenie (Gmurzyńska i Morek, 2014). Zasada neutralności/bezstronności dość idealistycznie traktuje o tym, że mediator powinien odrzucić wszystko to, co może wpłynąć na jego pracę pod względem jego osądu ludzi czy też sytuacji. Wraz z gromadzeniem doświadczeń tych pozytywnych, jak i negatywnych tworzą się w ludziach odruchy sympatii, antypatii, czy podświadome oceny osób, sytuacji i zjawisk, także tych problematycznych. Sprzyjanie silniejszej stronie, np. płatnikowi usługi nie jest w praktyce mediatora niczym zaskakującym.

W świetle krytycznej literatury przedmiotu proponuje się sposób na takie przepracowanie zasady neutralności/braku stronniczości, aby nie była ona przeciwskuteczna i wtórnie opresyjna. Postuluje się mianowicie ujmowanie neutralności jako contuniuum, tak by w każdym przypadku mediator mógł umiejscowić się na skali neutralności dla różnych rodzajów spraw zamiast dokonywać wyboru między dychotomicznymi alternatywami: neutralny-nieneutralny. W ten sposób możliwa jest zmiana definicji neutralności. Zamiast rozumienia neutralności jako brak stronniczości postuluje się definiowanie neutralności jako równe traktowanie przez mediatora (Taylor, 2002, s.174). Neutralność nie jest już rozumiana jako brak czegoś (stronniczości), ale jako obecność, zastosowanie (równego traktowania). Dzięki temu, mediatorzy, czy pracownicy socjalni mogą interweniować i wpływać na proces mediacji w taki sposób, by niwelować nierówności, oddawać głos słabszym, równoważyć dysproporcje, czy promować komunikację zorientowaną na rozwiązanie w oparciu o zasady etyczne pracy socjalnej. A do wartości etycznych wspierających upodmiotowienie, zarówno w wymiarze pracy klinicznej, jak i politycznej należy zaliczyć m.in.:

- ▶ Etykę krytycznego myślenia, ponieważ praktyczna praca socjalna wymaga zaangażowania się w działania wymagające poinformowania, wiedzy i analizy kontekstu społecznego, kulturowego i politycznego społecznych kwestii i ich konsekwencji. Niezbędna jest wspólna praca z klientem, by zrozumieć, w jaki sposób płeć, rasa, wiek czy sytuacja materialna wpływa na kulturę, ekonomię i politykę w codziennym życiu i związane z nimi nierówności społeczne, by móc je skutecznie niwelować.

- ▶ Etykę krytyki, która zakłada, że pracownicy socjalni powinni krytycznie analizować społeczno-polityczno-ekonomiczne rozwiązania oraz założenia leżące u podstaw porządku, w którym uprzywilejowane są interesy jednych oraz możliwa jest dyskryminacja drugich.

- ▶ Etykę sprawiedliwości, bowiem zasada sprawiedliwości gwarantuje klientom dostęp do służb i usług społecznych, do możliwości doświadczania społecznych i ekonomicznych przywilejów, gwarantuje głos w formułowaniu polityki oraz możliwość wpływania na sposób rozdzielania zasobów.

- ▶ Etykę antyopresji, ponieważ zwalczanie opresji wymaga od pracowników socjalnych nazwania doświadczeń ludzi w kategoriach opresji, badanie skutków opresji oraz samo zwalczanie zarówno w wymiarze osobistym, jak i politycznym.

- ▶ Etykę obrony, ponieważ obrona i ochrona to centralna aktywność pracy socjalnej. Etyka obrony oznacza, że pracownik socjalny ochrania przed lub zwalcza dominację, wykorzystywanie i dyskryminację przeciwko jakiejkolwiek osobie lub grupie z powodu rasy, narodowości, pochodzenia, orientacji seksualnej, wieku, stanu cywilnego, przekonań politycznych, wiary czy niepełnosprawności. Etyka obrony w kontekście empowerment oznacza również rozmawianie z innymi, a nie za nich (Miley, Dubois, 2007).

Zakończenie

Praca socjalna i mediacja to wyspecjalizowane zinstytucjonalizowane dziedziny profesjonalnego pomagania osobom i grupom doświadczającym wykluczenia społecznego. Jako zawody zaufania publicznego powinny przeciwstawiać się zjawiskom i mechanizmom dyskryminacji i opresji. Obie dziedziny jednak kojarzy się głównie z pracą z klientami w nurcie terapeutycznym, której celem jest zmiana w zachowaniu klienta, nie zaś w jego otoczeniu społeczno-prawnym. Zmiana społeczna w relacyjnym, instytucjonalnym i prawnym otoczeniu klienta, znosząca stosunki społeczne oparte na dominacji i podporządkowaniu, jest przynajmniej równie ważna, co zmiana jednostkowa. Ani pracownik socjalny, ani mediator nie są bezbronni wobec problemu opresji rozumianej jako nadużywanie władzy jednej grupy społecznej nad inną. Współczesne, antydyskryminacyjne podejście do profesji pomagających odrzuca te założenia tradycyjnego modelu pracy z jednostką, które uwalniają opresję/dyskryminację i wzmacniają asymetryczność relacji proponując nowe zasady i metody pracy:

- ▶ Świadome podejście do kwestii opresji – zwalczanie opresji wymaga postrzegania historii klienta z uwzględnieniem analizy kontekstu społecznego, kulturowego i politycznego oraz nazwania jego problemów w kategoriach opresji lub dyskryminacji, na którą nie miał wpływu, a której skutki pogarszają jego sytuację.

- ▶ Świadome podejście do relacji z klientem – należy uświadomić sobie, że relacja pracownika socjalnego z klientem zawsze będzie relacją asymetryczną, w której pracownik socjalny ma przywileje i władzę, jakich nie ma klient. Niekiedy władzę tę można wykorzystać na rzecz interesu klienta, jednak jakakolwiek przewaga winna być uświadomiona w relacji z klientem/podopiecznym/ pacjentem/ uczniem, czyli z istoty swej słabszym podmiotem relacji.

- ▶ Świadome podejście do własnego warsztatu – należy uświadomić sobie własne opresyjne praktyki i przyzwyczajenia, takie jak język pełen stereotypów, uzależnianie podejmowanych działań od własnych stereotypów, częstsze stawianie wymagań i odwoływanie się do obowiązków niż do praw odbiorców pomocy, osądzanie klientów w kategoriach moralnych, czy dzielenie klientów instytucji pomocowych na lepszych i gorszych (zasługujących i niezasługujących na pomoc).

- ▶ Świadome podejście do zaplecza metodycznego i teoretycznego – praca nie tylko metodą indywidualnego przypadku, ale przede wszystkim tworzenie grup wsparcia/ samopomocy, organizowanie środowiska lokalnego czy oddziaływanie w sferze polityki i prawa oraz Stosowanie technik i narzędzi, które zapewniają symetrię między stronami (np. wspieranie słabszej strony w artykułowaniu potrzeb i pomysłów poprzez zarządzanie komunikacją).

Namysł – tak teoretyczny, jak i praktyczny, czy etyczny – nad istotą władzy, a także neutralnością pomagacza i jej ograniczeniami, jak również nad możliwościami korekty tego podejścia są próbą aplikacji teorii krytycznej w obszarze mediacji i mediacyjnej pracy socjalnej. Jest to podejście nie dość w rodzimej literaturze przedmiotu z obszaru pracy socjalnej i mediacji doceniane. Warto uświadomić sobie, że teoria krytyczna, zwłaszcza aplikowana w praktykę pracy helping professions, ma wiele zalet:

- ▶ Kładzie nacisk na zrozumienie konfliktów i ich przyczyn w kontekście społecznych i strukturalnych nierówności

- ▶ Analizuje konflikty pomiędzy jednostkami, grupami i społecznościami w odniesieniu do relacji władzy, jakie panują między ludźmi

- ▶ Postuluje, aby mediatorzy rozwijali umiejętności krytycznego myślenia, by mogli identyfikować dysproporcję sił, a następnie zmieniać negatywne relacje

- ▶ Odrzuca wymóg neutralności na rzecz walki o sprawiedliwość społeczną (czyli fundamentalną wartość w pracy socjalnej) poprzez rzecznictwo (advocacy), działania edukacyjne, lobbing itd.

- ▶ Pozwala rozwiązać dylemat profesjonalny (czyli neutralny, bezstronny) mediator czy profesjonalny pracownik socjalny

- ▶ Łączy rolę mediatora z innymi rolami helping professions – rzecznika, aktywisty, edukatora

- ▶ Pozwala pogodzić mikropraktykę z pracą socjalną w sferze publicznej

- ▶ Pozwala obronić mediacje przed zarzutami o brak namysłu nad szerszymi strukturalnymi i społecznymi źródłami konfliktów.

Bibliografia

Bauman, Z. (2007). Płynna nowoczesność. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.

Beck, U. (2002). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej rzeczywistości. Warszawa: Wydawnictwo Scholar.

Beckett, Ch. (2010). Podstawy teorii dla praktyków pracy socjalnej, Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej.

Bunio-Mroczek, P. (2016). Rodzaje mediacji i ich rola w pracy socjalnej, Zeszyty pracy socjalnej, 21, z. 1: 11–21.

Dalrymple, J., Burke, B. (2000). Anti-opressive practice. In: The Blackwell Encyclopaedia of Social Work. (ed.) M. Davies, Blackwell Publishing.

Dominelli, L. (2002). Anti-opressive Social Work Theory and Practice. Palgrave MacMillian.

Dragon, A., (2014). Mediacja w świetle symbolicznego interakcjonizmu. Zielona Góra: Dyskursy młodych andragogów 15, Uniwersytet Zielonogórski.

Foucault M. (1993). Nadzorować i karać. Warszawa: Wydawnictwo Fundacji Aletheia, wyd I.

Foucault M. (1977). Narodziny kliniki. Warszawa: Wydawnictwo KR.

Giddens, A. (2004). Nowoczesność i tożsamość. Warszawa: PWN.

Gmurzyńska, E., Morek, R. (2014). Mediacje. Teoria i praktyka. Warszawa: Wolters Kluwers.

Gmurzyńska, E., Morek, R. (2011). O problemach dotyczących rozstrzygania spraw o błędy lekarskie i o roli mediacji, kwartalnik ADR nr 3(15).

Kalisz A., Zienkiewicz A. (2015). Polubowne rozwiązywanie konfliktów w pomocy społecznej. Komunikacja, psychologia społeczna, negocjacje i mediacje socjalne. Sosnowiec: Wyższa Szkoła Humanitas.

Kantowicz, E. (2005). Praca socjalna w Europie. Inspiracje teoretyczne i standardy kształcenia. Olsztyn: Wydawnictwo UWM.

Kantowicz, E. (2001). Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn: Wydawnictwo UWM.

Lister, R. (2007). Bieda. Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Miley K., DuBois B. (2007). Ethical preferences for the clinical practice of empowerment social work, Social work in health care, 44(1–2):29–44.

Payne, M. (2005). Modern social work theory, Lyceum Books.

Podobas, I., (2014). Mediacje i negocjacje w pracy socjalnej, Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich,

Rubington, E., Weinberg, M. (2003). The Study of Social Problems: Seven Perspectives,

7th Ed., New York: Oxford University Press.

Strier R. (2007). Anti-Oppressive Research in Social Work A Preliminary Definition, British Journal of Social Work, vol. 37.

Szacki, J. (2012). Historia myśli socjologicznej wydanie nowe, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Szatur-Jaworska, B. (1995). Teoretyczne podstawy pracy socjalnej. [W:] Pilch T., Lepalczyk I. (red.) Pedagogika społeczna. Człowiek w zmieniającym się świecie, Warszawa: Wydawnictwo Żak.

Taylor, A. (2002). Handbook of Family Dispute Resolution: Mediation Theory and Practice. San Francisco: Jossey-Bass.

Tew, J. (2002). Social Theory, Power and Practice. Basingstoke: Palgrave.

Tew, J. (2006). Understanding Power and Powerlessness. Towards a Framework for Emancipatory Practice in Social Work in: Journal of Social Work, 6(1): 33–51.

Weber, M. (2004). Racjonalność, władza, odczarowanie (wybór pism). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Mgr Iwona Kudlińska-Chróścicka – magister Socjologii. W 2009 roku otrzymała Wyróżnienie w Konkursie na najlepsze prace magisterskie i doktorskie w dziedzinie problemów pracy i polityki społecznej organizowanym przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych pod patronatem Ministra Pracy i Polityki Społecznej za pracę magisterską pt. „Wykluczenie społeczne i stygmatyzacja społeczna w biograficznym doświadczeniu biednych kobiet”. Od 2012 r. pracowniczka Katedry Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej. Specjalizuje się w socjologii problemów społecznych, a główne zainteresowania naukowo-badawcze to: problemy społeczne (w szczególności ubóstwo i wykluczenie społeczne, zaniedbywanie dzieci, stygmatyzacja społeczna i dyskryminacja w obszarze pracy socjalnej), a także teorie i metodyka pracy socjalnej oraz polityka społeczna, zwłaszcza w perspektywie konstrukcjonizmu społecznego. Autorka lub współautorka 20 artykułów i monografii poświęconych ww. problematyce. Była jest kierownikiem dwóch samodzielnie realizowanych projektów badawczych: „Bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych – społeczne konstruowanie i zarządzanie problemem społecznym” (grant Narodowego Centrum Nauki nr 2011/03/N/HS6/03267) oraz „Między wykluczeniem a inkluzją – Povertyism jako bariera profesjonalnej pracy socjalnej z wybranymi klientami pomocy społecznej – rodzinami z młodzieżą ze szczególnymi potrzebami wychowawczymi” (grant przyznany w ramach dotacji celowej MNiSzW dla młodych naukowców).

Mgr Beata Kudlińska-Wodo – absolwentka Wydziału Prawa i Administracji UŁ, doktorantka w Instytucie Socjologii UŁ, w Katedrze Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej. Mediator przy Sądzie Okręgowym w Łodzi i Sądzie Okręgowym w Sieradzu. Od 17 lat pośrednik w obrocie nieruchomościami. Trener kompetencji miękkich i społecznych. Mediator w sprawach gospodarczych i cywilnych, prowadzi również mediacje narracyjne. Zainteresowania naukowe to: mediacje społeczne, praca i etyka w zawodzie mediatora, konflikty pomiędzy grupami społecznymi i zawodowymi, rynek nieruchomości, społeczne problemy związane z mieszkalnictwem, socjologia zamieszkiwania.

Social work and mediation against oppression - theory, praxis and ethics from a critical perspective

Abstract

The article describes two helping professions, social work and mediation – their essence, theoretical, methodical and ethical background, mainly in the context of the challenge of fighting oppression and discrimination. The aim of the article is to characterize selected aspects of the helping process in the context of postulates of antioppressive and critical theory, practice and ethics. On the example of social work and mediation, the authors present the possibilities of adapting the critical thinking (including radical and anti-opressive theory) in the area of helping.

Keywords:
social work, mediation, opression, critical theory, antioppressive theory.

1 Mediacja jest procesem 5-krotnie tańszym od postępowania sądowego z powodu niezaangażowania w niego kosztownego wymiaru pracy, poprzez wykonanie jej „tańszymi rękoma mediatora” w dużo krótszym czasie (13 razy szybciej) niż postępowanie sądowe.

Fot. A. Makowska-Ferenc

Visual Data Analysis – New Quality in the Interpretation of Advertisements. The Proposal of the Tool for Commercials Analysis

Aleksandra Mijalska

Abstract

The issue that sociologists, psychologists and anthropologists are still facing is developing new and effective methods of qualitative research into advertising – one of the most important elements of modern word of broadly defined consumption.

This text presents not only a detailed description of visual analysis method in the qualitative research but also a proposal of an authorial and universal tool for advertising messages analysis while providing empirical examples of its application.

Keywords:

visual analysis, qualitative methods, advertising, advertising research.

Introduction

The article is based on the own research experiences which influenced to a large extent creation of the authorial research instrument. The aim of the text is to demonstrate usefulness of visual analysis in qualitative research with paying great attention to the utilization of methodology of the social research for the analysis of advertising images. The article emphasizes the tool which is used for visual analysis of advertising messages. Application of the tool was demonstrated on the example of two commercials which were subjected to analysis in the research conducted in 2013 and 2015.

Visual Culture in the Social Reality

“Modern life takes place on screen” –Nicholas Mirzeoeff (2012, s. 158) begins his dissertation on visual culture by this conceptualization. He justifies this bold thesis by technological revolution due to which people tend to use various devices more eagerly therefore, concentrating social life on visual media such as Internet and television (Mirzeoeff, 2012, s. 158). As a result of ensuing transitions modern world can be observed as being riddled with “images and visual impressions” (Sztompka, 2012, s. 12). The change had a great impact especially on the visual culture. Ubiquitous and pervading social structures postmodernity influences the need to become acquainted with visualizations which are present all around us in a wider sociological perspective. The area of evolution involves “creation, diffusion and perception of image as well as observation of other people or their civilizational environment” (Sztompka, 2012, s. 12). Currently, owing to modern technology, widespread access to the Internet and media, elite circle no longer exists. However, it used to be responsible for paintings diffusion only as art presented in museums or on exhibitions. Due to popularization of gadgets such as mobile phones, tablets, PCs or video cameras, images that are spread around by people gained a completely different meaning. They form some sort of personalized art seen through their eyes. The interpretation of Keith Moxey –an American cultural expert concerning comprehension of the modern art only confirms its inclusivism: “Works of art, which status has traditionally been guaranteed by notions of aesthetic value, are not the only kind of visual objects whose presence requires recognition.”(Moxey, 2008, s. 136).

The notion of visual culture belongs in the four categories – iconosphere, social sphere, regimens of imagery and visual regimens

1. Iconosphere – images which can be observed in one’s environment “ranging from pieces of art to billboard advertisements on the streets”.

2. Social sphere – space of social life “how people, things and objects look which is a content of visual impression and can later become an intentional image.

3. Regimens of imagery – “rules, models and styles of producing images, image creation or design of manufactured objects”.

4. Visual regimens – rules allowing for or prohibiting observation of given individuals, “preserving images”, for example through photography. (Sztompka, 2012, s. 13)

Saturating the world with visuality makes it possible for individuals to live in culture “in which technological progress enables production and distribution of images in a range that used to be unimaginable” (Jay, 2002, s. 88 as cited in Sztompka, 2012, s. 14). Apart from innovative technologies which enriched the structures of the visual culture, attention should be also paid to the economic logic having a great impact on construction of given message. Capitalism which promotes consumerist attitudes causes that “appearance, form, packaging and image are major marketing strategies of products as well as people and have become crucial markers of social status and success” (Debord, 1994 as cited in Sztompka, 2012, s. 14). Despite ubiquitous communication noises, multitude innovative forms of message construction to specific target groups can be observed. It is done in such a way that they would involve expressive elements, be engraved on memory and answer individuals’ needs and interests. Consumer takes part in game of some sort, in which new sensations that have not been aroused and recognized before play the most crucial part.

The Interpretation of Visuality

Visuality refers to the way “how we see, how we are able, allowed, or made to see, and how we see this seeing and the unseeing therein” (Rose, 2010, s. 20). In the modern society the visual sphere is understood as the one that is perceived thanks to sight and due to possibilities that new technologies give us, people are able to benefit from visual messages.

Sociologists deciding to use visual research techniques such as photography, video recordings or other electronic visual forms contribute to the fact that visual sociology is having more and more meaning in the scientific environment (Konecki, 2005, s. 43). Research connected with action, communication and interpretation processes or interactions is according to Krzysztof Konecki (2005) the main basis of visual sociology which is particularly adjusted to such type of exploration through its relationship with the phenomenologist tradition and social constructionism.

Considerable role in the processes of the visual analysis plays semiotics[1]. Semiotics as the study of signs enables to interpret received image – “Human culture is made up of signs, each of which stands for something other than itself, and the people inhabiting culture busy themselves making sense of those signs.” (Hawkes, 1988). There are many definitions of signs however, the most relevant approach in the context of qualitative research, taking into account vast spectrum of meanings that can be incorporated into analysis is represented by Terence Hawkes (1988) who stated that “anything which can be isolated, then connected with something else and ‘interpreted’, can function as a sign.” In the visual research it is essential when it comes to interpretation of received images. A lot depends on the researcher himself as he can abstract the signs constituting the basis for the particular analysis.

Charles Sanders, recognized as one of the main creators of semiotics, presents many viewpoints concerning the essence of sign interpretation. Irena Hubner in the article on the subject of semiotics condenses Pierce’s choses theses whilst paying attention to the fact that they constitute an established set of semiotics’ claims (Hubner, 2005, s. 17):

A sign gains meaning during substitution, i.e. replacing something that it is not itself.

There are three basic types of substitution (replacing, representation) and accordingly three types of signs: icons (based on resemblance or imitation), indexes (in which occurs actual connection and often cause and effect relationship between the sign and the object) and symbols (connected with the object in a fictitious way).

A sign exists for somebody (but not necessarily through somebody, because of somebody), it requires recognition and “reading” i.e. recipient’s interpretation.

Gillian Rose recognizes concrete methodological areas which are useful during the analysis of the visual materials. There are three spheres enabling to create meanings. The production of an image is the first aspect and it primarily involves aspects such as how visual materials were made and how the circumstances of their production may contribute to the effect they have. The second aspect is the image itself and its detailed characteristics, the third one is the audience – recipients of the image. It must be borne in mind that all the theoretical considerations about visual materials interpretation have to take account of those three aspects and the researcher can but does not have to include all of them during the analysis of the given research material (Rose, 2010).

Qualitative analysis in the visual sphere is mainly aimed at sociological visual data. According to Piotr Sztompka any objects or occurring empirical phenomenon can give a chance providing with an opportunity to become acquainted with social reality in a deeper, descriptive and generalized way. Moreover, in visual sociology a great importance is attached to human actions as well to circumstances which activated the person. Visual analysis enables to verify whether the presented image can lead the researcher to hidden layers, features or accuracy of a given problem which would not be seen by the naked eye (Sztompka).

Research on Advertisements

Contemporary meaning of the word advertisement does not say much about its genesis. In Latin the word reclamo means to scream, to call and it was used while calling someone over to the stand at the marker. The term advertisement derived from English means the same as announcement and in Polish is translated as reklama which does not reflect ambiguity of this term (Golka, 1994). However, using definition sources it can be seen how many meanings has the word advertisement. According to Marian Golka (1994, s. 13) it is:

Every payable way of nonpersonal presenting and reinforcing purchase of goods (services, ideas) with the help of specified measures in specified legal frameworks and conditions along with providing information about products themselves – their virtues, alternatively prices, location and possibilities of purchase fulfillment.

It plays the role of institution, it is something more than only a way to publicize information about a product – it as a significant communication instrument. It is also of an importance as a medium for diverse persuasion, which is an ability to persuade other person to one’s own reasons. “Advertising is a type of persuasive communication – its function is to exert influence on choices that consumers make” (Lewiński, 1999, s. 9).

Total record of researches on advertising has currently two dimensions. On the one hand emerges a conception of studying advertisements as elements of marketing strategies – whether the advertisements achieves the desirable effect and what are the consumers’ preferences and needs, on the other appears an idea of studying the advertisements content and what it communicates.

As a result of mass market development and increasing competition advertisers started to treat the research as a basis for their activity. Sociological research is used by advertisers in order to forecast the probability of purchasing the product by potential consumers and to create consumer’s profile as detailed as possible (Russel, Lane, 2000, s. 478). Copy testing, media research and campaign assessment are the most important areas in advertising research. Moreover, as it is indicated by Roger D. Wimmer and Joseph R. Dominick specific strategies of qualitative research are distinguished. Employing them is aimed at testing the effect of advertising messages. Screening methods, respondent journals and participant observation are among these strategies (Wimmer, Dominick, 2008, s. 548). Thomas J. Russel and Ronald W. Lane presented their conception in a slightly different way by separating phases of marketing research in a strictly oriented strategy, in which respective research papers are to help in whole campaign creation. One of the significant research methods in that perspective is cohort analysis which enables to identify long – term consumer preferences due to research of demographical, psychological and behavioral layers and life style (Russel, Lane, 2000, s. 478).

Specialists from the social science field raise numerous research problems and areas for which advertising forms a starting point for theoretical speculations. Among other things they pay attention to messages transmitted in advertisements while exploring issues of stereotypes, studying advertisement perception, ethical and moral aspects, dealing with the issues of gender relations and consumer manipulation.

Krzysztof Arcimowicz for an example made a profile of research instruments for the analysis of man’s image appearing in commercials. The framework for the analysis was Erwin Panofsky’s and Umberto Eco’s iconographic analysis and Ewelina Nurczyńska’s method of film work analysis.

Erwin Panofsky – a prominent German art historian and theoretician known for the study of iconography and proposal for visual representations interpretation. As Krzysztof Arcimowicz noticed Panofsky’s model was used for analysis of visual communication and had three layers which are crucial when it comes to the advertisement analysis conducted contemporarily.

1. Primary level: scheme of lights, colors, shadows, basic understanding of the presented characters, objects, gests, expressions, linkage between meanings presented in the given painting;

2. Conventional level relating to a given culture: motives or combinations of motives with themes and notions;

3. Intrinsic level: content.

Method of interpretation advertising messages through identification of functions that the text has in advertisements proposed by Umberto Eco in “A Semiotic Landscape” book is another aspect taken into consideration in Krzysztof Arcimowicz’s research analysis. Moreover, the author recalls Ewenila Nurczyńska’s views. She notices that when it comes to an analysis of film messages general principles which could be applied to-down do not exist however, it is possible to indicate its basic foundations applying to the content as well as the form and the message. The analysis of the content involves categories such as the topic, plot, threads, characters and the ideological content. The style and composition of the piece are the elements of the form the analysis. Krzysztof Arcimowicz in his interpretation concentrates mostly on the content analysis (Arcimowicz, 2003, s. 20).

Method of commercials analysis proposed by Krzysztof Arcimowicz refers to the leading authors, classics in their field however, it should be noticed that the author does not give away the detailed directives connected with the process of conducted analysis, he just points out the theoretical sources which he has used.

A Research Instrument – the Tool for Advertisements Analysis

Due to possibilities that the visual analysis gives it is possible to get wider sociological perspective that explains essence and reveals secrets of the message which frequently influences potential consumers in a significant way. It is difficult to attribute an unambiguous sociological method of analysis to advertisement as verbal visual communication act (Lewiński, 1999). That is why during the attempts to interpret advertising spots, all the aspects accompanying visual analysis should be taken into consideration. That sphere of social life which is represented by the visual materials needs special research methods. Essential dimensions of the analysis are image, sound with verbal side and the characters that perform in the commercial.

While analyzing and interpreting commercials 10 universal categories presented below should be taken into consideration.

1. The title of the commercial is a relevant category having classificatory function of the tool for commercials analysis. It enables recognition of the research material. It is useful to establish an exact name of advertising message because of potential persuasive techniques which can be seen as a hint for interpretation.

2. The product name enables the researcher to pay attention to commercial creators’ linguistic strategy. Moreover, it determines what the advertised product is – an object, a food product, clothing, a piece of furniture, a cosmetic. Simultaneously a field of market emerges where the product comes from (e.g. marker of merchandise, services, fashion).

3. The most important element of the tool is the context of the whole commercial. Its scope depends on elements such as the time of the spot and the image presented – what the researcher sees on the screen while watching advertising material. The commercials are usually from 15 to 45–60 seconds long[2] depending on whether producers decide to air the spot during the commercial break or to broadcast the spot on the Internet, or in the cinema before a movie – then the commercial may last even a few minutes. Very often there is a possibility to view a given spot in an extended version on the Internet where producers are not restricted by the time specified in the agreement with a given media broadcaster. In the proposed tool division of the commercial into three parts of proportional duration – the beginning, middle and ending of the commercial is taken account of. Due to that the researcher is able to precisely take in seen image, taking account of the action in the commercial to the very second so that nothing would escape his notice. The register process of the commercial spot shifts the researcher’s attention to the issues that could be unnoticed after having seen the commercial just one time. Exact description of the episodes enables to pick out a basis for interpretation of the events and to begin arriving at some conclusions.

4. Registering the sound that appears is another aspect of commercials’ analysis and interpretation. Sound in the spot can have a crucial role: first of all through the use of proper music in the background of the spot can evoke certain feelings and sensations in recipient’s mind or the use of sounds of nature connoting particular impressions and even lack of sound can also call recipient’s attention. Another common situation in commercials is the use of music known by wider audience which can highly influence the fact that the recipient will be more eager to look at the screen just after hearing a trendy song.

5. Characters performing in the commercial are essential aspect in analysis and interpretation of the spots because of the function that they have in the commercial. Thanks to them the linkage with the given brand can be made. Characteristic features of the protagonists are memorized by the recipient, who later on recreates the commercial when he sees people from the spot or billboard on the products packaging. The protagonists are the ones that tell a story to watchers, create image of product and by the way they act they present stereotypical behaviors. What is more, such a message can appear where the protagonist will be a product itself, playing the leading role – anthropomorphism of a product is also a technique that should be taken into consideration during analysis and interpretation.

6. Recipients of the commercials is the group for which a particular product is intended. Possibility to grasp this category enables to notice whether in a given advertising message the product that is advertised is aimed at clients of a specific gender, at children, elderly people or whether it is presented as universal product for a group of all ages.

7. Following category is a semiotic layer. It forms a compilation of meanings and symbols which the advertising message presents, sometimes it can be indistinguishable at the first glance.

8. Persuasion function is the category that enables the researcher to notice which (if any) mechanisms are used in the commercial so it would evoke certain emotions in recipients, be memorized and influence individuals through appearance of given schemes. The researcher can determine himself which functions of persuasion he decides to study in chosen advertising messages.

9. Own comment is the category enabling to register the researcher’s interpretation that could appear during filling in the previous parts of the tool. Moreover, depending on what is the subject matter of the research and what problems and hypotheses were made, it is possible to take into consideration other important aspects which were spotted during analysis and write them in comments. It is about ensuring that any important information will not escape the researcher’s notice as they may influence drawn conclusions. In this category it is also possible to distinguish additional subcategories for instance: the man’s image in the commercial, the child’s image in the commercial or matters of the commercial’s ethics.

10. Visualization of the message – arrangement of screenshots of the spot in the form of single illustration which highlights significant visual elements of the commercial that the researcher wants to analyze.

The picture below presents a blank form of the tool for commercials analysis in the form of a whole table.

Table 1. The tool for the analysis of commercials. Source: Author’s own research

Title of the commercial

Product name

Image

Time (secs.)

0–10

11–20

21–30

The image depicts:

Sounds

Characters

Recipients

Semiotics

Persuasive functions

Own comment

Visualization

Methodology, Scope and Exemplification of Conducted Empirical Research Using the Proposed Tool for Commercials Analysis

Examples of using the proposed tool will be presented basing on two pieces of empirical research. Because of restricted length of the article only the most important aspects of these analyses will be raised.

The first study was conducted for purpose of a bachelor thesis and involves visual analysis and interpretation of commercials starring children. Main research questions were connected with three problem areas. The first one is an attempt to answer the question about what kind of children images were presented in chosen media messages. Typology of child image was derived from Beata Łaciak’s work and served to reason out what if any persuasive mechanisms are used in commercial so it would evoke specific feeling in recipients and be memorized. The second one was verification of a hypothesis whether socio – psychological mechanisms used to exert an influence were prevalent in the commercial spots. This and last area was concentrated on child’s role in commercial hence whether its appearance in the spot is it ethical and necessary for message comprehension and whether products advertised came from child’s world.

In the second research conducted for master thesis purpose, combination of two research techniques from the field of qualitative methods was employed. The visual analysis of commercials was used to reconstruct typical images of men appearing in advertising messages as well to observe whether persuasive mechanisms which may influence recipients appear in the spots. In the research it was attempted to observe which commercials depict a man and then confront images presented in media with men’s opinion in this problem area. Unstructured interviews with respondents were conducted in order to check whether men can clearly recognize strategies of creating a specific type of male characters in commercials and to see what a broadly defined concept of masculinity means to them. The aspect of paramount importance while analyzing commercials was observation of characters performed by men but overall context of the whole commercial was also meaningful. The types of men’s images – essential for commercials interpretation – were distinguished based on the typology of Krzysztof Arcimowicz (2003), Zbyszko Melosik (2002) and Piotr Lewiński (1994) while taking into consideration the researcher’s authorial premises. The typology of men appearing in commercials was used to verify what (if any) mechanisms are used in commercials so that it would evoke specific emotions in recipients, be memorized and influence consumer’s choices through activation of particular masculinity schemes appearing in those commercials.

In both cases commercials were selected purposely – 20 commercials in the first research and 20 commercials in the second one. In the research “A child in commercials as a subject of consumer’s manipulation” the main choice criterion was the age of children appearing in the spots. Through using the category of children’s age attention was paid to the fact that in case of children under the age of 10 parents are the decision makers , they exert influence on them, control their behavior, it can be even said that they treat them in an instrumental way. The chosen commercials were broadcasted on Polish television channels– TVP 1, TVP 2, Polsat and TVN in the time span from 17th of January to 15th of May 2013. The exception were foreign commercials which were accessible only in the Internet and it remained unknown were exactly they were broadcasted. Moreover, some of these commercials were officially banned due to not being in a good taste and bending ethical norms e.g. a child playing with a vibrator.

The research “Men’s images in commercials and social perception of them” included commercials broadcasted on Polish television channels– TVP 1, TVP 2, Polsat, TVN and MTV in the time span from 3rd of January 2014 to 22th of April 2015. The main choice criterion was the man appearing in the commercial, his image presented in a given way by authors of the commercials that caught the researcher’s attention.

The examples of applying the proposed tool derived from unpublished graduated works are listed below.

Table2. Visual analysis of the commercial “Ibum malinowy” Source: “A child in the commercial as a subject of consumer’s manipulation”, unpublished graduate work, Institute of Sociology UŁ, Łódź 2013

.Commercial title

„Ibum malinowy”

Name of the product

Medicine for fever for babies

Image

Time (secs.)

0–10

11–20

21–30

The image depicts:

A baby whose gender is not determined. The child is depicted in the scenery of a pink, fluffy carpet. It is wearing a pink bunny costume. In the initial phase a narrator tis talking about the child and calls it a bunny, the narrator plays the role of baby’s mother and speaks in the first person singular. The child is smiling and crawling. Then objects suggesting headache connected with fever start appearing. The narrator is informing that that is the moment when child’s happiness disappears. Later there is a close-up on the child’s face, its eyes are filled with tears. The woman appears, is throwing away the objects correlated with fever. Then she is putting in baby’s mouth an object by which she gives a medicine for fever.

The narrator is informing that the child likes Ibum malinowy the most because it has a taste of raspberries. Twirling raspberries are appearing all around the baby and it is not having problems with downing the medicine. A smile is appearing on children’s face and it has sparkling eyes. Fever and pain disappear after taking Ibum. The child heads towards a giant soft toy imitating a big raspberry.

The baby is leaning against the raspberry. The second narrator starts reading pharmaceutical formula and lowers his voice when the child sleeping on the big raspberry appears. At the end apart from the baby and the toy there is also the woman sitting and above her there is also a rhyming slogan – pyszny ibum malinowy gorączka i ból z głowy (eng. Tasty ibum malinowy and the pain is out of the way) and on their left side the syrup Ibum with device for application and the packaging appears.

Sound

At the beginning of the commercial there is calm melody such as lullaby without any words in the background. Then the melody turns into more nervous and gloomy one. During the change of the child’s mood the music in the commercial also changes into more calm.

Characters

The baby, the woman

Recipients

The commercial is aimed at mothers who have a problem while giving their babies medicine and generally at parents whose children have fever.

Semiotic layer

Objects connoting specific associations and emotions (fever, headache), taste of the syrup (plush raspberry), caring mother acting in defense of the baby’s health (throwing the objects connected with headache away)

Persuasive functions

Declaration – the commercial shows that this is a new product and encourages to try it

Justification – Advantages of having the product are shown in the commercial

Emotional aspect – The commercial aims to evoke positive emotions connected with the product

Reinforcement – it highlights values such as responsibility for the family

Own comment

The child taking part in that commercial is an unaware, innocent baby and is not able to perform many activities on its own. For the purpose of the commercial it had to be dressed up as a pink bunny. Moreover, people responsible for the set had to somehow control child’s behavior treating it almost as a puppet so that it would cry or smile in the right moment. Probably it was generated artificially for the commercial purposes also putting drops into the baby’s eyes is ethically questionable.

Visualisation of the image

Table 3. Visual analysis of “REVEAL Calvin Klein” commercial. Source: “Men’s images in commercials and social perception of them”, unpublished graduate work, Institute of Sociology UŁ, Łódź 2015.

Title of the commercial

„REVEAL Calvin Klein”

Name of the product

Perfume for women

Image

Time (secs.)

0–10

11–20

21–30

The image depicts:

A landscape of a modern city with skyscrapers. The scene shows turned away blonde woman opening curtains. She is wearing sexy, black, lace underwear. The scene depicts a man looking out a window of a modern apartment. The man is holding his hands in pockets and is wearing elegant, black trousers and shirt. The scene emphasizes the woman’s face looking into the distance in a sensual way. She is probably looking at the man while she is moving the curtain. The man is watching the woman with interest from his apartment. The next shot depicts woman’s eyes with heavy makeup which suggests growing desire.

The scene shows blurred back of the man’s head who is observing blonde woman standing wearing black dress that exposes her leg with a stocking on it. The women is approaching the window in a sensual way, is slightly brushing her hair back, corners of her lips are parted. They are observing each other. The men cannot take his eyes off the woman, they flirt with each other through exchanging glances in a seductive way.

The next scene presents the woman wearing a black dress, behind her there is a vague figure of the man observing her while entering her sleeping room and unfastening a button of his shirt. The scene shows the lovers kissing passionately, then the man is embracing the women and is breathing her scent in. Then the shot shifts into a modern urban landscape and on the screen the perfume with its name Reveal and the designer’s – Calvin Klein’s logo appear. Woman’s voice is saying in English: The new fragrance for her, from Calvin Klein

Sound

Sensual song by Gary Clark Jr. „Bright Light”

Characters

The man – an actor Charlie Hunman, the woman – a model Doutzen Kroes

Recipients

Product for men and well as women who plan to purchase women perfumes

Semiotic layer

Looks, gestures, clothes, makeup, black indicating sexuality, elegance and sensuality. Gestures of actors taking part in the commercial create an emotional bond. Breathing in the woman’s scent has become a significant factor in the reception of the promoted product.

Persuasive functions

Emotional aspect – The commercial aims to evoke positive feelings for given product. Due to the music, image and sounds it creates positive aura about the product. The scene from the characters’ life who achieve outstanding results because of the product.

Own comment

Image of a seducing man. Perfumes are the key to success when it comes to seducing an attractive man such as a famous character. Scenery of the modern city with young and well known characters and presence of plush interiors enables to assume to the product is aimed at people from higher social classes. The character played by Charlie Hunman is elegant, handsome, dominant over women through making some gestures in the woman’s direction, seducing her by attracting her sight

Visualisation

After filling the form it is possible to move on to further part of the analysis. Data compressed thanks to the tool should be presented as short characteristics of the commercial which would enable to organize the gathered material. The next step is the process of spots analysis and conclusions. As during studying men’s images presented in commercials it is useful to group the commercials according to typology of images described earlier. In order to systematize the research conducted. The segregation will allow the researcher to spot instantly amount of the commercials in which a given image appears. Moreover, it will indicate which one is dominant or sporadic in the advertising messages, enable to separate persuasive functions that it has. In this manner it is possible to point out other issues that the researcher considers important. Preserving logical system of the categories appearing in the tool grants that one category will lead naturally into the next one and the researcher will be able to make conclusions based on obtained data.

Advantages and Limitations of the Tool for Commercials Analysis

It seems that an indisputable advantage of the tool is introducing very precise timeline and detailed analysis of many dimensions of the visual message. In that way the tool enables to spot various elements of the message and separate factors and layers increasing the commercial’s persuasive power. Moreover, it shows the commercial’s visual aspects in a dynamic and multidimensional way – not a static one – although not a whole commercial is shown but only its categorized fragments. What is more, the tool also takes into consideration ethical dimension which is significant in terms of the analysis. It seems that a limitation can be a fact that the tool is more adjusted to analysis of the commercials with a narrator that tells a story (narrates also in a visual way) embedded in everyday experiences and social rituals that recipients know very well. It is unknown how the tool would perform in the commercials that are less narrative and differ from everyday experiences or are visually shocking ones. Analysis of them could require different interpreting competences, ones that are more avant-garde.

Summary

Persuasive techniques used in the spots were deliberate and planned by their authors and induce to deeper reflection about their sense and meaning (Arcimowicz, 2003). Referencing to psychological mechanisms, stereotypes treated as thinking patterns, daily routine and specific behaviors , individuals can be classified by recipients due to given criterions. All these techniques are treated instrumentally in order to promote given product in the most attractive way.

It should be crucial for a social researcher to spot and describe persuasive mechanisms used in commercials based on available psychological and sociological knowledge as they serve to exert influence on potential recipients. As Piotr Lewińśki claims in “Retoryka reklamy” (1999) subliminal messages play very important role in influencing people in front of TV. I hope that the tool proposed in the article can be a universal tool for advertising researchers who would like to use visual qualitative methods and that it would enable them to verify their hypotheses and answer problematic questions.

Aleksandra Mijalska – sociologist, doctoral student in the Department of Sociology of Morality at the Institute of Sociology of the University of Lodz. Main research interests: sociology of the body, identity, sociology of advertising, mass media, qualitative methods.

Afiliation

Uniwersytet Łódzki

Adress: Cebertowicza 26, 91-164 Łódź

Address for correspondence: Katedra Socjologii Polityki i Moralności UŁ, ul. Rewolucji 1905 r. 41

E-mail: aleksandra.mijalska@gmail.com

Bibliography

Arcimowicz K. (2003). Obraz mężczyzny w polskich mediach. Prawda. Fałsz. Stereotyp. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Bogunia-Borowska M., Sztompka P. (2012). Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Golka M. (1994). Świat reklamy. Agencja Badawczo-Promocyjna ARTIA.

Hawkes T. (1988). Strukturalizm i semiotyka. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Hübner I. (2005). Semiotyka a literatura i literaturoznawstwo. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”.

Konecki K. (2005). Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze w socjologii wizualnej a metodologia teorii ugruntowanej. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, tom I, nr 1.

Lewiński P. (1999). Retoryka reklamy. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Nowotniak J. (2013). Badania etnograficzne z elementami wizualnymi w kształceniu akademickim – możliwości i ograniczenia. „Opuscula Sociologica”, nr 4, s. 17.

Melosik Z. (2002). Kryzys męskości w kulturze współczesnej. Poznań: Wydawnictwo Wolumin.

Moxey K. (2008). Visual Studies and the Iconic Turn. “Journal of Visual Culture”, nr 2, s. 131–146.

Mirzoeff N. (2012). Czym jest kultura wizualna. W: M. Bogunia-Borowska, P. Sztompka (red.). Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Rose G. (2010). Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Russel T., Lane R. (2000). Reklama według Ottona Kleppnera. Kraków: Wydawnictwo FELBERG SJA.

Sztompka P. (2005). Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Wimmer R., Dominick J. (2008). Mass media. Metody badań. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Internet sources:

http://4e.com.pl/spoty-reklamowe/spot-telewizyjny-agata-meble/ (accessed December 7, 2015)

1 Taking into consideration differences resulting from defining the notion of sign in Anglo – Saxon tradition opposite to the French tradition, in the article I will be using the notion semiotics not semiology taking account of Charles Peirce’s terminology.

2 http://4e.com.pl/spoty-reklamowe/spot-telewizyjny-agata-meble/ dostęp z 7.12.2015

Balticum, mare nostrum

Maciej Rawluk

Pamięć wspomagana zdjęciem z rodzinnego albumu, na którym golas robi babeczkę z piasku, otwiera ślad pierwszego dotknięcia morza. Prawie każdy z nas ma zakodowane podobne wspomnienie. Wakacje nad Bałtykiem, to nasza część wspólna. Gdy dorastaliśmy, wiaderka i foremki traciły znaczenie, zaczęliśmy dostrzegać pofalowaną przestrzeń i dowiedzieliśmy się, że po drugiej stronie też jest brzeg, na którym może ktoś stoi i patrzy w naszą stronę. To działało na wyobraźnię.

Dziś, gdy inne morza są dla nas jak nigdy przedtem dostępne, warto zadać pytanie co to jest właściwie Bałtyk, lub precyzyjniej czym jest rejon, który nazywamy bałtyckim. Granice z tym płytkim, mało słonym, niebezpiecznie pofalowanym i jednym z najbardziej zanieczyszczonych na świecie mórz ma dziewięć państw. Niemcy, czołowe pod względem gospodarczym państwo świata i dwukrotnie biorąca ślub z morzem Polska, dalej na wschód dawne republiki sowieckie: Litwa, Łotwa i Estonia, potem Finlandia, Szwecja i Dania – kolejne państwa regionu, dziś jedne z najlepszych miejsc do życia na Ziemi.

Jestem pewny, że warto powtórzyć te dziecięce pytanie: czym jest Bałtyk? I zadać nowe. Czy Bałtyk łączy czy dzieli? Jaka jest specyfika kulturowych krajobrazów dziewięciu państw? Czy istnieje wspólna tożsamość krajów położonych w basenie Morza Bałtyckiego? Jaka jest przyszłość tego obszaru?

Barbarum fretum, Sarmaticum okeanos to dawne określenia Bałtyku. Czy jest to miejsce trzeciorzędne, zimne i brudne? Czy kraina wódki, piwa i deficytu słońca to peryferie tracącej znaczenie Europy? A może to tu, z rejonów słońca, wina, grappy, przesunęło się centrum cywilizacji. Czy rejon morza Śródziemnego pogrążając się w kolejnych kryzysach nie oddał mimowolnie symbolicznego środka Europy obszarowi położonemu gdzieś pomiędzy Skagerrak a Bottenviken?

Projekt, który nazwaliśmy roboczo „Balticum, mare nostrum” realizujemy w trzyosobowym zespole (Tomasz Ferenc, Marek Domański, Maciej Rawluk). Na cel pierwszej wyprawy wybraliśmy Litwę, Łotwę i Estonię. Pojechałem tam w lipcu ubiegłego roku razem z Markiem Domańskim. Po tym fotograficznym rekonesansie i realizacji pierwszej części materiału widzę, że swoją uwagę koncentruję na trzech obszarach. Pierwszy dotyczy wizualnego aspektu kontaktu z Bałtykiem i jego otoczeniem. Mówiąc wprost interesuje mnie jak zmienia się morze, jego brzeg, okoliczny krajobraz i jak tę przestrzeń kształtują ludzie. Drugi element to „refleksja ekologiczna” wywołana nie tylko prognozowanymi skutkami globalnego ocieplenia, ale też skalą zanieczyszczenia Bałtyku i ilością potencjalnego dalszego jego skażenia pod postacią zatopionych składowisk broni chemicznej czy choćby kilku milionów litrów mazutu w leżącym na dnie tankowcu Franken. Trzecim obszarem, na którym koncentruje się moja uwaga jest brak poczucia stabilności i bezpieczeństwa w tej części Europy. Powodowane jest to oczywiście zachowaniami kolejnego państwa z dostępem do Bałtyku – Rosji i zagrożeniami płynącymi z jej strony. Te nastroje są charakterystyczne właśnie dla najmniejszych krajów nadbałtyckich. Nawet potoczna nazwa regionu, Pribałtika, ma etymologię rosyjską i uważa się, że nie jest to nazwa neutralna, ale wyraża ona traktowanie przez Rosję tak nazwanych narodów bałtyckich jako części własnej strefy wpływów.

Połąga, Litwa

Kłajpeda, Litwa

Kłajpeda, Litwa

Połąga, Litwa

Kłajpeda, Litwa

Kłajpeda, Litwa

Mariampol, Litwa

Kowno, Litwa

Pasvalys, Litwa

Pomnik poświęcony zaginionym na morzu, Lipawa, Łotwa

Lipawa, Łotwa

Iecava, Łotwa

Lennusadam, Muzeum Morskie, Tallin, Estonia

Linnahall (pierwotnie Pałac Kultury i Sportu im. Lenina), Tallin, Estonia

Droga nr 8, Estonia

Prom na wyspę Hiiumaa, Estonia

Wyspa Rukkirahu, Estonia

Wyspa Saaremaa, Estonia

Estonia

Fot. T. Ferenc

Czy debaty wokół książek Jana T. Grossa odcisnęły swe piętno na naszej pamięci zbiorowej?

Recenzja książki
Magdalena Nowicka-Franczak
Niechciana debata. Spór o książki Jana Tomasza Grossa

Łukasz Kutyło
Katedra Socjologii Polityki i Moralności UŁ

Przedmiotem niniejszej recenzji jest książka pt. Niechciana debata. Spór o książki Jana Tomasza Grossa, napisana przez Magdalenę Nowicką-Franczak, opublikowana w Wydawnictwie Akademickim „Sedno”. Zawarte zostały w niej wyniki badania zrealizowanego przez Autorkę. Zanim przejdę do krótkiego omówienia jego założeń teoretycznych i metodologicznych, a także do przedstawienia i omówienia przynajmniej części rezultatów uzyskanych w procesie analizy przez Nowicką-Franczak, chciałbym skupić wpierw swoją uwagę na temacie pracy. Punktem wyjścia dla rozważań Autorki stały się trzy książki napisane przez Jana Tomasza Grossa, w tym kolejno: Sąsiedzi, Strach oraz Złote żniwa, poruszające problem relacji polsko-żydowskich w okresie II wojnie światowej, a także polskiego współuczestnictwa w Holokauście. Zwłaszcza pierwsza z nich wywołała gorącą debatę publiczną, a sam jej autor stał się nie tylko przedmiotem zainteresowania opinii publicznej, ale też ofiarą ataków, jako osoba podważająca polską pamięć zbiorową. Wydaje się dzisiaj, że ów prowokacyjny charakter Sąsiadów, przejawiający się – jak słusznie zauważyła Nowicka-Franczak – już w samej narracji, miał wywołać szok w społeczeństwie – szok umożliwiający nie tylko demitologizację pewnych romantycznych skądinąd przekonań w nim obecnych, ale powodujący też trwałą rekonfigurację pamięci zbiorowej i redefinicję tożsamości narodowej. Skutkiem tego rodzaju próby podjętej przez Grossa stał się swego rodzaju lęk dezintegracyjny. Sięgam tutaj do pojęcia używanego kilka dekad temu przez polskich psychiatrów, m.in. Stanisława Dąbrowskiego czy Antoniego Kępińskiego, nie po to, by szok zainicjowany przez autora Sąsiadów sprowadzić do emocji indywidualnie przeżywanej, ale by zwrócić uwagę na to, że ów lęk wyraża zbiorowe, często wyparte odczucia, będące reakcją na dezintegrację pamięci zbiorowej i tożsamości narodowej, struktur kształtujących poczucie wspólnoty, nadających sens zbiorowym wysiłkom. Tego rodzaju lęk skutkuje pojawieniem się tego, co można byłoby nazwać mianem społecznych mechanizmów obronnych, ukierunkowanych na odbudowę bądź obronę „zbiorowej samooceny”
(w końcu, zgodnie z koncepcją Henriego Tajfla oraz Johna Turnera, tożsamość społeczna ma wzmacniać poczucie dumy z przynależności do danej kategorii społecznej). Jak zauważyła Autorka recenzowanej książki, matrycą dla tych mechanizmów staje się dyskurs, a jego analiza daje możliwość ich rekonstrukcji.

Można zatem odnieść wrażenie, że punktem wyjścia dla Nowickiej-Franczak stały się trzy problemy, dotyczące kolejno: (a) „głosu” inicjującego spór, a zarazem stanowiącego wyzwanie dla dotychczasowych ram definiujących pamięć i tożsamość narodową; (b) społecznie wytwarzanych i podtrzymywanych mechanizmów obronnych, ukierunkowanych bądź na ponowną integrację zdezintegrowanej pamięci zbiorowej, bądź na obronę tej pamięci przed dezintegracją; (c) efektów, do jakich ostatecznie przyczynia się tego rodzaju spór. Jak stwierdziła Autorka, podobne debaty, poruszające wstydliwy problem mordowania ludności żydowskiej w czasie wojny, miały miejsce w innych krajach europejskich, głównie w Niemczech oraz we Francji. Nowicka-Franczak szczegółowo je zresztą opisała, skupiając uwagę m.in. na towarzyszących im dyskursywnych mechanizmach obronnych. Biorąc za punkt wyjścia dla swoich rozważań książki napisane przez Grossa, Autorka zastrzegła na wstępie, że nie zamierza rozstrzygać, kto w sporze toczącym się wokół nich miał rację ani gdzie leży historyczna prawda. Sam spór stał się dla niej swego rodzaju laboratorium, umożliwiającym zastanowienie się nad tym, jak tego rodzaju proces i towarzyszące mu zabiegi przejawiają się w ramach polskiego dyskursu publicznego. Poruszona przez nią problematyka wydaje się o tyle ciekawa, że kontekst historyczny, w jakim doszło do dyskusji nad Sąsiadami, a później także – choć w zdecydowanie mniejszym stopniu – nad innymi książkami Grossa, jest jednak różny od kontekstu właściwego debatom pojawiającym się w krajach Europy Zachodniej. Sąsiedzi ukazali się w roku 2000, w okresie, kiedy w polskim społeczeństwie dalej żywe były odczucia wywołane przez transformacje ustrojową, manifestujące się w poczuciu braku stabilności czy osłabieniu więzi społecznych. Należy domniemywać, że reakcja na ów „głos” i towarzyszący mu szok mogła być silniejsza, gdyż jego dezintegracyjny potencjał związany z zasadną potrzebą redefinicji pamięci i tożsamości zbiorowej był zapewne większy w społeczeństwie próbującym na nowo wypracować ramy symboliczne swej wspólnotowości.

Swe instrumentarium teoretyczno-metodologiczne, które miało okazać się pomocne w realizacji badania w obrębie tego społecznego laboratorium, jakim jest dyskurs, Autorka przedstawiła w części I pt. Fetysz obcości w dyskursie publicznym. Składają się na nią cztery rozdziały zatytułowane odpowiednio: Pamięć zbiorowa i jej kontestatorzy (rozdział I), Postfoucaultowska analiza dyskursu (rozdział II), Intelektualista, głos z zewnątrz, obcy (rozdział III), Żydowskość jako przedmiot sporu (rozdział IV). Powinienem w tym miejscu zastrzec, że nie jestem specjalistą w obszarze, w jakim porusza się Nowicka-Franczak. Nie mogę ocenić, na ile przyjęte przez nią stanowisko pozostaje zasadne (choć wydaje mi się, biorąc pod uwagę przywołane przez Autorką argumenty, że jej wybór co do podejścia użytego w badaniu był słuszny, usprawiedliwiony). Spośród wielu zagadnień, jakie zostały podjęte w tej części, cztery z nich są szczególnie ważne – zwłaszcza w kontekście interpretacji wyników badania.

Po pierwsze, Autorka skupiła się na zagadnieniach związanych z pamięcią zbiorową, procesami pamiętania i zapominania. Już na wstępie swych rozważań stwierdziła, odwołując się przy tym do Maurice’a Halbwachsa, że pamięć zbiorowa jest warunkiem koniecznym dla zaistnienia pamięci indywidualnej: Pamięć może być funkcją zbiorowości, dlatego że istnieją społeczne konwencje werbalne – elementarne ramy, pozwalające wychwycić ze strumienia wspomnień pojedyncze zdarzenia, gesty czy osoby. Dzięki społecznym ramom (rodzinnym, religijnym, klasowym) to, co nieciągłe, wywołuje wrażenie ciągłości i zostaje „rozpoznane” (Ibidem:23). Stanowisko prezentowane przez Halbwachsa budzi jednak pewne zastrzeżenia czy wątpliwości, formułowane także przez samą Autorkę, dotyczące m.in. tego, że w obrębie tego podejścia akcentuje się integrującą funkcję pamięci zbiorowej, a także podtrzymuje się wizję pamięci historycznej jako symbiozy istniejącej między pamięcią indywidualną
i wiedzą historyczną. Nowicka-Franczak wskazała na obecność sytuacji konfliktowych, kiedy np. zinstytucjonalizowana przez państwo wiedza historyczna wyklucza wspomnienia indywidualne, spycha je w obszary prywatności. Te rozważania nad konfliktami wokół pamięci i historii doprowadziły ją do przeanalizowania dwóch istotnych z perspektywy recenzowanej pracy kategorii: pamiętania oraz zapominania. Przedmiotem uwagi stali się także obcy, kontestatorzy pamięci zbiorowej, tzw. „głosy z zewnątrz”, z pewnego dystansu próbujący stawiać opór wobec dominujących dyskursów, narracji historycznych.

Po drugie, Magdalena Nowicka-Franczak skupiła swą uwagę na foucaultowskim pojęciu dyspozytywu, będącym dla niej swego rodzaju kluczem do zrozumienia procesów stanowiących reakcją na debatę zainicjowaną przez „głos z zewnątrz”. Pojęcie to ma służyć do (…) opisu stosunków władzy (…) które funkcjonują jednocześnie na poziomie makroskopowym, instytucjonalnym oraz jednostkowym (Ibidem:49). Tak rozumiany dyspozytyw: (a) obejmuje zarówno dyskursywne jak i niedyskursywne manifestacje władzy; (b) (…) nie oznacza zbioru zatomizowanych praktyk, ale odnosi się do ich nieprzypadkowej kompozycji i siatki zależności między nimi (Ibidem:51); (c) podstawowym zadaniem dyspozytywu jest regulowanie (tzn. wyjaśnianie, neutralizowanie bądź maskowanie) za pomocą określonych mechanizmów sytuacji nagłych i nieprzewidywalnych, społecznie problematycznych, stanowiących zagrożenie dla status quo. Praca badawcza Autorki wpisuje się zatem w nurt postfoucaultowskiej analizy dyskursu, stawiający w centrum zainteresowania zagadnienia związane z dyspozytywem, władzą dyskursu i reżimów prawdy manifestujących się w dyskursie.

Po trzecie, Nowicka-Franczak odwołała się w swej pracy do pojęcia „głosu z zewnątrz”, obcego kwestionującego dominujący dyskurs. Punktem wyjścia dla jej rozważań w tym obszarze stała się koncepcja „wygnańczego intelektualisty” zaproponowana przez Edwarda Saida. Na jej gruncie społeczna rola intelektualisty rozpatrywana jest w sposób dynamiczny jako wypadkowa trzech osi: (a) „bycia na miejscu” – „bycie nie na miejscu”; (b) niezaangażowanie – zaangażowanie; oraz (c) etnocentryczna perspektywa poznawcza – świadomość kontrapunktowa. Interesujący Autorkę „wygnańczy intelektualista” wyraźnie sytuuje się po jednej stronie w ramach przedstawionych dychotomii. Eksponuje własny brak przynależności, nie działa według tego, co konwencjonalne. Nie jest wyłącznie mówcą, który elokwentnie podejmuje określone problemy, ale też aktywnie, refleksyjnie włącza się w praktyczną przebudowę świata. Cechuje go też świadomość kontrapunktowa – (…) to wyczulenie na różnicę i punkty styczne oraz antydogmatyzm i permanentne poczucie obcości mogące przełożyć się na nieschematyczny przekaz (…) (Ibidem:97).

Po czwarte, przedmiotem uwagi stała się także kwestia żydowskości „wygnańczych intelektualistów”, wśród których Autorka wymieniła m.in. Hannah Arendt czy Daniela J. Godlhagena. Interesowało ją tutaj to, w jaki sposób żydowskie pochodzenie tych intelektualistów było interpretowane w ramach dyskursu. Ciekawa część rozważań dotyczy zwłaszcza wątków polskich. Nowicka-Franczak skupiła się m.in. na postaciach Jerzego Kosińskiego czy też Henryka Grynberga, którzy przez swoich krytyków postrzegani byli jako „głosy ze <<zgniłego>> Zachodu”, „nielojalni imigranci”, „antypolscy rzecznicy strony żydowskiej”, „<<mściciele>> ofiar” itd. W obrębie polskiego dyskursu publicznego pojawia się jednak też kategoria dobrego Żyda (alibi Jew), a jej manifestacją staje się sposób, w jaki portretowany jest Marek Edelman. Jak zauważyła Autorka, taki dobry Żyd (…) jeśli ma być potraktowany jako postać nie-obca, nie-wygnańcza i nieoddzielona dystansem kulturowym od społeczeństwa polskiego – jest wpasowywany w kulturowy model „dobrego Polaka”: patrioty i chrześcijanina – pomimo jego żydowskiego dziedzictwa (Ibidem:137).

Czy takim „głosem z zewnątrz”, „wygnańczym intelektualistą”, podważającym dominującą narrację historyczną, a poprzez to uruchamiającym cechujące dany dyspozytyw mechanizmy odpowiedzialne za regulację sytuacji nagłych i nieprzewidywalnych, jest Gross? To pytanie stało się punktem wyjścia dla badania Autorki. W analizie danych jakościowych (wytworzonych w obrębie dyskursu publicznego w trakcie trzech odsłon sporu wokół kolejnych książek Grossa) zastosowanie znalazły podstawowe zasady i praktyki teorii ugruntowanej w ujęciu Barneya G. Glasera oraz Anselma C. Straussa, a w szczególności w jej konstrukcjonistycznym wydaniu, zaproponowanym przez Kathy Charmaz. Przedmiotem analizy Autorka objęła przekazy medialne pojawiające się na łamach polskiej prasy
(w tym m.in. w „Gazecie Wyborczej”, „Rzeczpospolitej”, „Polityce”, „Uważam Rze”), w audycjach radiowych (w tym m.in. w Radiu Maryja, Programie I Polskiego Radia, RMF FM), programach telewizyjnych (w tym m.in. w TVP1, TVN24) oraz na portalach internetowych. W skład korpusów weszły też wybrane tytuły prasy amerykańskiej, brytyjskiej, niemieckiej i francuskiej, a także te przekazy publiczne, które nie były wytwarzane przez media masowe, w tym: podręczniki, monografie książkowe, oświadczenia instytucji publicznych i politycznych. Poszczególne korpusy, odnoszące się do debat toczących się wokół kolejnych książek, okazały się nie tylko zróżnicowane, ale też rozbudowane. Dla przykładu, korpus dotyczący sporu wokół Sąsiadów, uwzględniał: 47 artykułów prasowych i 12 innych przekazów (a korpus ten był najmniejszy z trzech poddanych analizie). Ponadto, refleksją badawczą Nowicka-Franczak objęła także praktyki niedyskursywne, obiekty materialne i symboliczne, wytwarzane w ramach rozważanego sporu. Jak stwierdziła, podsumowując rozważania metodologiczne, wybrane przez nią podejście (…) jest próbą połączenia optyki Foucaultowskiej i interpretatywnych narzędzi mikroanalizy, ma charakter eksploracyjny, ilustrujący złożone zagadnienia teoretyczne i metodologiczne – nie jest gotowym programem badawczym (Ibidem:160).

Wyniki analizy zostały zaprezentowane w części II książki pt. Jan Tomasz Gross – głos z zewnątrz w sporach o pamięć zbiorową. Składa sią na nią ogółem siedem rozdziałów zatytułowanych kolejno: Krajobraz pamięci o relacjach polsko-żydowskich przed Sąsiadami (rozdział I), Spór o Jedwabne – od głosu poruszyciela sumień po głos nie-Polaka (rozdział II), Neighbors/Voisins/Nachbarn – głos historyka (rozdział III), W oczekiwaniu na Strach – formowanie głosu z zewnątrz (rozdział IV), Spór o Strach – między odtwarzaniem a wytwarzaniem dyskursu (rozdział V), Dyskusja wokół Złotych żniw – nowe otwarcie sporu? (rozdział VI), Krajobraz po Grossie – warianty rekontekstualizacji pamięci (rozdział VII). Nie chciałbym referować tutaj ich treści. Moja uwaga skupi się na jednym ze sporów – tym zainicjowanym książką na temat pogromu ludności żydowskiej w Jedwabnem.

Zanim Autorka przystąpiła do identyfikacji obecnych w nim dyspozytywów, wraz z typowymi dla nich mechanizmami obronnymi, regulującymi sytuację nagłą i nieprzewidzianą, poświeciła nieco miejsca na przybliżenie postaci Grossa, podkreślając te wątki biograficzne, które mogły przyczynić się później do definiowania go jako „głosu z zewnątrz”. Wspomniała zatem o żydowskim pochodzeniu jego ojca, o udziale Grossa w wydarzeniach marcowych z 1968 roku i związaną z tym emigrację, o pracy akademickiej na amerykańskich uczelniach. Nowicka-Franczak szczegółowo opisała też kontekst,
w jakim spór wokół Sąsiadów wybuchł. Zwróciła przy tym uwagę na to, że problematyka poruszona przez Grossa była już wcześniej podejmowana przez historyków, choć nie wywoływała dotąd aż tak gorących sporów, ani też nie „przebiła się” do dyskursu publicznego. Aby to mogło nastąpić, potrzebny był „głos z zewnątrz”, manifestujący się w osobie Grossa. W obrębie sporu wokół Sąsiadów Autorka wyróżniła dwa dyspozytywy: historiograficzny i moralistyczny. Pierwszy z nich nazwała historiograficznym a nie historycznym, gdyż (…) to relacja między tym, jak przedstawiciel danego stanowiska
w sporze rozumie powinności historiografii, a tym, czy lokuje Grossa i jego książkę wewnątrz czy na zewnątrz swojej definicji historiografii, będzie rzutować na rozstrzygnięcie tego, czy tezy Sąsiadów są narracją historyczną, subiektywną pamięcią o historii czy manipulacją (Ibidem:168). Z kolei dyspozytyw moralistyczny (…) obejmuje (…) relacje między wizjami powinności członka społeczeństwa a motywacjami przypisywanymi Grossowi (Ibidem:168). W ramach pierwszego z nich, który przybrał formułę sporu historyków, pojawiają się dwa typy dyskursywnych reprezentacji autora Sąsiadów. Po pierwsze, ów „głos z zewnątrz” staje się „głosem samozwańczego historyka”. Tego rodzaju reprezentacja wyłania się głównie w krytycznych wobec Grossa wypowiedziach, formułowanych głównie przez historyków bądź publicystów zajmujących się tematyką historyczną, kwestionujących m.in. warsztat metodologiczny autora Sąsiadów, tezę o winie Polaków, a nawet samą zasadność podejmowania tematu Jedwabnego. Po drugie, ten „głos z zewnątrz” staje się „głosem interweniującego w Historię”. Jak zauważa Autorka, słowo „Historia” pisane jest tutaj z dużej litery, ponieważ interwencja dokonywana przez Grossa ma dotyczyć nie tyle faktów, co historii symbolicznej. O istotności „głosu z zewnątrz” ma decydować jego rola w demitologizacji pamięci zbiorowej.

Z kolei w ramach dyspozytywu moralistycznego pojawiają się dwa następujące warianty reprezentacji Grossa jako „głosu z zewnątrz”: „głos nie-Polaka” oraz „głos poruszyciela sumień”. Pierwszy wariant opiera się na definiowaniu etnicznego dystansu kulturowego. W jego umiarkowanej wersji Gross umieszczany jest na granicy dyskursu publicznego oraz dyskursu ofiar Holokaustu. Przypisuje mu się perspektywę z zewnątrz, która faworyzuje narrację żydowską. W radykalnej wersji Gross – jako „głos” podważający obrazy Polaków-ofiar oraz Polaków-bohaterów – sytuowany jest poza polskim dyskursem publicznym. Takie usytuowanie pozwala na formułowanie oskarżeń o istnienie ukrytych motywów stojących za jego książką. Te negatywne reprezentacje Grossa jako „głosu z zewnątrz” pojawiały się głównie w dyskursie narodowo-katolickim – Autorka poświęciła im osobny podrozdział.

W kolejnych partiach książki Autorka dokonała identyfikacji mechanizmów towarzyszących sporom wokół takich książek Grossa jak Strach oraz Złote żniwa (której współautorką jest Irena Grudzińska-Gross), coraz wyraźniej pokazując przy tym, jak narracja formułowana przez „głos z zewnątrz” nie tylko nie musi skutkować redefinicją pamięcią zbiorowej, ale też może posłużyć jako element wzmacniający status quo (kiedy jego przekaz jest rekontekstualizowany i wtórnie służy do podtrzymania obowiązującego porządku). Podsumowując swe rozważania, Nowicka-Franczak dokonała porównania sporu o książki Grossa z innymi europejskimi debatami, koncentrującymi się wokół „trudnej przeszłości”. Jak stwierdziła, można zaobserwować wiele podobieństw, w tym: (…) postępującą personalizację sporu (…), zbliżone gry figurą obcego-Żyda, polaryzację wokół kategorii etnicznych i zawodowych, zaangażowanie elit symbolicznych po obu stronach sporu w roli metakomunikacyjnych arbitrów (Ibidem:353). Istnieją też pewne różnice między tymi debatami, podkreślające lokalną specyfikę sporu: Żydowskość autora jest silnie przeciwstawiana katolickiemu rysowi polskości. W kontekście badanej debaty żydowskość nie jest postrzegana wyłącznie jako przynależność do grupy ofiar wojny, ale głównie w kategoriach obcości narodowej, kulturowej i religijnej (Ibidem:353).

Podsumowując, recenzowana książka wydaje się bardzo interesującym, dojrzałym pod względem teoretycznym i metodologicznym, studium nad próbą redefiniowania pamięci zbiorowej i tożsamości narodowej przez „głos z zewnątrz”, a także nad mechanizmami obronnymi, odpowiedzialnymi za regulację sytuacji nagłych i nieprzewidzianych, które tę redefinicję uniemożliwiają bądź utrudniają. Podobny proces obserwowałem podczas swojego pobytu na Ukrainie, kiedy w dyskursie publicznym pojawił się temat rzezi wołyńskiej, ostatecznie porzucony na skutek rosyjskiej inwazji na wschodzie kraju. Interesujące wydaje się uchwycenie różnic manifestujących się w tego rodzaju sporach występujących w krajach, gdzie istnieje tradycja debatowania i w tych, w których takiej tradycji nie ma. Czy ten wspomniany przeze mnie na wstępie lęk dezintegracyjny, wywołany próbą redefinicji pamięci zbiorowej, skutkuje silniejszą reakcją w krajach mniej demokratycznych albo dopiero demokracji się uczących? Czy ta reakcja jest większa w społeczeństwach, które dopiero konstruują swoją tożsamość, wcześniej będąc poddane kolonialnemu uciskowi? Te pytania pozostają otwarte, a książka Autorki może posłużyć jako punkt wyjścia do znalezienia na nie odpowiedzi.

Ponadto, z refleksji podjętej przez Nowicką-Franczak wyłania się też problem być może bardziej zasadny – na ile takie spory są rzeczywiście w stanie przyczynić się do rekonfiguracji pamięci zbiorowej (a więc też, do redefinicji status quo)? Sama Autorka nie jest pesymistką w tym względzie, formułuje pewne rekomendacje dotyczące tego, w jaki sposób należy debatować, aby sama dyskusja w mniejszym stopniu koncentrowała się na „głosie z zewnątrz” (i tym samym podtrzymywała status quo), a w większym na samym problemie.

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelny: Konrad Kubala (od 2017 r.)

Redaktorzy prowadzący: Karolina Messyasz, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Danuta Walczak-Duraj, Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Volodymyr Satsyk, Kyiv National Economy University

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza Sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Piotr Świderek

zdjęcia

Tomasz Ferenc

finansowanie

Czasopismo finansowane ze środków Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego.