Spis treści

Wstępniak: Praca. Polityka. Moralność

Dyskusja: O roli Akademii, Kościoła katolickiego i języku debaty publicznej rozmawiają Andrzej Boczkowski, Kaja Kaźmierska, Krzysztof Konecki, Anna Matuchniak-Mystkowska i Jan Sikora

Fotoesej: Charcoal Kids – Kasia Stręk

Interview with Kasia Stręk

Czy opozycja musi być bezsilna? Model MAP, polityka sporu, ramowanie i sprawa polska – Marek Czyżewski

Toksyczni politycy: socjotechnika, propaganda i poprawianie historii – Mieczysław Gałuszka

Patologia władzy samorządowej na przykładzie gminy Kleszczów – Zdzisława Janowska

Współdziałanie i współdzielenie w zarządzaniu ryzykiem w działąlności MSP na przykładzie mikro-firm – Lesław H. Haber

Miejsce pracy zawodowej w życiu kobiet śląskich – Urszula Swadźba

Relacje między zawodem a pracą w Polsce. Przegląd poglądów – Elżbieta Kolasińska

Czy praca w przyszłości może ulec dehumanizacji? – Jolanta Kopka

Indywidualizacja rodziny w ponowoczesnym społeczeństwie – Janusz Mariański

Moralność i konsumpcja etyczna: dyskusja nad wymiarami etycznymi w konsumpcji – Felicjan Bylok

Obowiązkowa bezżenność i abstynencja seksualna księży rzymskokatolickich w wyobrażeniach i ocenach kobiet żyjących z księdzem we wspólnym związku – Józef Baniak

Ekonomiczno-społeczne uwarunkowania wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ w Polsce – Jan Sikora, Agnieszka Wartecka-Ważyńska

Fotoesej: EC2 – dokument przestrzeni – Aleksandra Sumorok, fotografie: Marek Domański

Esej: W obliczu nowej odsłony „odwiecznej walki synów przeciw ojcom” – Wiesław Wątroba

Esej: Długi cień suwerena – W. Andrzej Rostocki

Publikacja: Rozumienie granic. Granice rozumienia. Fenomenologicznie inspirowane interwencje w polu sztuki i humanistyki – Kamila Biały

Praca. Polityka. Moralność

Numer dedykowany prof. zw. dr hab. Danucie Walczak-Duraj

Jest nam szalenie miło przedstawić czytelnikom numer wyjątkowy i ważny dla wszystkich członkiń i członków redakcji „Władzy Sądzenia”. Powodem wspomnianego stanu ducha jest dedykacja niniejszego tomu Profesor Danucie Walczak-Duraj. Jednocześnie, by uniknąć nieporozumień, pragniemy podkreślić, że przygotowany numer nie wieńczy kariery akademickiej Pani Profesor i to jest naszą największą radością. Profesor zwyczajna, dr hab. Danuta Walczak-Duraj nieustannie publikuje, kontynuuje badania i z pasją dydaktycznie prowadzi kolejne roczniki adeptów socjologicznego, i nie tylko, myślenia. Liczymy na to, że z pożytkiem dla całego środowiska akademickiego czynić to będzie jak najdłużej. Równolegle wystąpiły dwie okoliczności, które skłoniły nas do tego, by zaprosić Autorki i Autorów do wspólnego popełnienia tomu, który miałby charakter podziękowań złożonych na ręce Pani Profesor. Rok 2017 był cezurą czasową, w trakcie której Profesor Danuta Walczak-Duraj zdecydowała o powierzeniu kierownictwa Katedry Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ dr hab. Alicji Łaskiej-Formejster. Równolegle przekazała funkcję redaktora naczelnego „Władzy Sądzenia” nowemu prowadzącemu.

Szeroko rozumiana obecność i sposób pełnienia funkcji przez Profesor Danutę Walczak-Duraj nie były dla nas li tylko rzetelną pracą, stanowiły raczej wyjątkowy rodzaj intelektualnego i życiowego wsparcia. Dlatego, przekonani, że dla środowiska akademickiego aktywność Pani Profesor miała podobny wyraz, z satysfakcją odnotowujemy w niniejszym tomie udział wielu osób pozostających z nią w stosunkach zawodowych i koleżeńskich. Chcielibyśmy serdecznie podziękować wszystkim Autorkom i Autorom za to, że przyjęli zaproszenie do wspólnego redagowania tego tomu i żyjemy nadzieją, że pozytywnie odnajdą niniejszy numer „Władzy Sądzenia”. Otwiera go dyskusja nad zaproponowanymi przez redakcję zagadnieniami dotyczącymi kształtu debaty publicznej/politycznej, roli Kościoła katolickiego w Polsce, zmian zachodzących w etosie akademickim czy też w obszarze form zatrudnienia. Należy zauważyć, że ich diapazon związany jest z problematyką podejmowaną w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ, powołanej do życia przez Panią Profesor w 2003 roku i do niedawna przez nią prowadzonej. Współpraca ze stworzonym zespołem zaowocowała w roku 2012 inicjatywą redagowania i publikowania „Władzy Sądzenia”. Jednocześnie od 2002 roku nieustająco pełni ona funkcję redaktora naczelnego jednego z istotnych czasopism interdyscyplinarnych „Humanizacji Pracy”. Wszyscy goście zaproszeni do przedstawienia swojego stanowiska skorzystali ze swobody ekspresji literackiej, w wyniku czego dwie z wypowiedzi zyskały charakter eseistyczny i zamykają niniejszy tom. Prezentujemy również „Wprowadzenie” i wybrane fotografie do właśnie drukowanej książki pod redakcją Kamili Biały i Marka Domańskiego „Rozumienie granic. Granice rozumienia. Fenomenologicznie inspirowane interwencje w polu sztuki i humanistyki”. Jest ona owocem współpracy Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego i Wydziału Sztuk Wizualnych Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi.

Wyjątkowo gorące podziękowania składamy na ręce Kasi Stręk oraz Marka Domańskiego. Dzięki ich materiałowi wizualnemu nasze czasopismo uzyskuje kształt, o którym marzyliśmy. Obraz uzupełnia, a czasami wyprzedza tutaj słowo i może stanowić zarówno punkt wyjścia dla dyskusji nad zaproponowanymi tematami, jak i klamrę kompozycyjną, będącą niekiedy bardzo smutnym posłowiem dla akademickich opracowań świata pracy.

Dziękujemy Pani Profesor za nieustającą inspirację.

Redakcja WS

O roli Akademii, Kościoła katolickiego i języku debaty publicznej

rozmawiają Andrzej Boczkowski, Kaja Kaźmierska, Krzysztof Konecki, Anna Matuchniak-Mystkowska i Jan Sikora

Uczestnicy:

Andrzej Boczkowski – prof. nadzw. dr hab., w latach 1995–2016 w Instytucie Socjologii UŁ, obecnie w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Opolskiego. Główne obszary zainteresowań: socjologia edukacji, socjologia zdrowia i medycyny oraz metodologia badań społecznych. Autor bądź współautor stu kilkudziesięciu publikacji naukowych oraz licznych wystąpień na krajowych i zagranicznych konferencjach naukowych.

Kaja Kaźmierska – socjolog, doktor habilitowana, profesor Uniwersytetu Łódzkiego, kierownik Katedry Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego, dyrektor Instytutu Socjologii. Specjalizuje się w badaniach biograficznych, zagadnieniach tożsamości i pamięci biograficznej. Autorka książek: Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji Kresowych (IFiS PAN, Warszawa 1999), Biografia i pamięć. Na przykładzie generacyjnego doświadczenia ocalonych z Zagłady (NOMOS, Kraków 2008) oraz Biography and Memory: The Generational Experience of the Shoah Survivors Academic Studies Press, Boston 2012. Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków (2012), współautorka Opowiedzieć Uniwersytet. Łódź akademicka w biografiach wpisanych w losy Uniwersytetu Łódzkiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź (2015 drugie wyd. 2016).

Krzysztof T. Konecki – profesor zwyczajny i prodziekan ds. nauki na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego oraz kierownikiem Katedry Socjologii i Zrządzania. Jego zainteresowania obejmują socjologię jakościową, symboliczny interakcjonizm, teorię ugruntowaną, metodologię nauk społecznych, socjologię wizualną, komunikację i zarządzanie międzykulturowe, kulturę organizacyjną i zarządzanie oraz badania kontemplatywne. Jest redaktorem naczelnym „Przeglądu Socjologii Jakościowej” i pełni aktualnie funkcję przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Socjologicznego.

Anna Matuchniak-Mystkowska – profesor socjologii, kierownik Katedry Socjologii Sztuki i Edukacji Uniwersytetu Łódzkiego – zajmuje się socjologią kultury i sztuki, socjologią francuską, socjologią historyczną, ruchami społecznymi, instytucjami kultury i publicznością.
Jest autorką wielu artykułów, rozdziałów w monografiach wieloautorskich i kilku książek: Gust i kompetencja. Społeczne zróżnicowanie recepcji malarstwa (Wyd. UŁ, Łódź 1988); Publiczność wobec metafory plastycznej. O recepcji groteski Jerzego Dudy-Gracza (Wyd. UŁ, Łódź 1999); Zarys socjologii sztuki Pierre’a Bourdieu (Oficyna Naukowa, Warszawa 2010), Za drutami oflagów. Studium socjologiczne (Wyd. Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych, Opole 2014), Za drutami oflagów. Jeniec wojenny 613X/A (Wyd. CMJW, Opole 2016), a także współautorką: z Jacqueline Heinen, L’Avortement en Pologne. La croix et la bannière (L’Harmattan, Paris 1992) i Aborcja w Polsce. Kwadratura koła (Polskie Towarzystwo Religioznawcze, Warszawa 1995); z Norbertem Bandier i Bogusławem Sułkowskim, Pratiques culturelles et logique des institutions Cultural Practicies and the Logic of Institutions (Lyon – Łódź) (Wyd. UŁ, Łódź 2004); z Norbertem Bandier, Abdelhafidem Hammouchem i Bogusławem Sułkowskim, Lokalne pola produkcji kulturalnej w Polsce i we Francji (Wyd. UŁ, Łódź 2010).

Jan Sikora – profesor zwyczajny. Zainteresowania naukowo-badawcze prof. J. Sikory ukierunkowane są na społeczno-ekonomiczne problemy obszarów wiejskich, politykę społeczną dotyczącą pracy zawodowej i czasu wolnego seniorów, socjologię zarządzania, ekonomiczno-socjologiczne uwarunkowania turystyki i agroturystyki, etykę biznesu turystycznego. Jest autorem bądź współautorem kilkudziesięciu publikacji zwartych oraz ponad czterystu artykułów.

Władza Sądzenia: „Dyskurs publiczny w społeczeństwach demokratycznych, również w Polsce, jest z jednej strony oparty na zasadzie niepohamowanego języka, z drugiej zaś na konwersacyjnej wstrzemięźliwości, podporządkowanej przede wszystkim zasadzie poprawności politycznej. Ten specyficznie pojęty proces moralizacji polityki prowadzi do tego, iż pewne poglądy, stanowiska i tematy zostają z góry wyłączone z dyskusji publicznej”, pisała prof. Danuta Walczak-Duraj w pierwszym numerze naszego czasopisma (2012). Czy możemy wskazać podstawowe kierunki tego procesu, wyodrębnić zespoły wartości, przekonań i norm narzucających się nam z niepohamowaną siłą a tym samym wpływających na proces socjalizacji politycznej oraz tych, które pozostają w zaniku? Jak można by próbować podsumować konsekwencje etyczne funkcjonowania i dominacji określonych tendencji dyskursywnych?

Andrzej Boczkowski: Wspomniany w cytacie dyskurs polityczny (czy też publiczny dyskurs polityczny) uległ w ostatnich latach gwałtownej radykalizacji polegającej między innymi na głębokiej erozji idei poprawności politycznej, co w istocie oznacza, iż przestaje ona (właściwie już przestała) funkcjonować jako zasada, czy regulator dyskursu i staje się tylko wspomnieniem minionej politycznej epoki. Dla jednych jest to przykre wspomnienie niedopuszczalnego ograniczenia wolności ekspresji negatywnych uczuć wobec bliźnich, dla innych – nostalgiczne wspomnienie czasu nadziei na kompromis w jakiejkolwiek merytorycznej debacie. Obecnie jeśli można mówić o moralizacji polityki, to chyba tylko w sensie politycznego moralizatorstwa podporządkowanego doraźnym interesom walki politycznej. Szczególnym aspektem tak rozumianej moralizacji polityki jest podporządkowywanie się szczególnemu, w znacznej mierze zdestabilizowanemu i zrelatywizowanemu systemowi norm moralnych odwołujących się do etycznej doktryny kościoła rzymsko-katolickiego. To podporządkowanie rzeczywiście powoduje wyłączenie niektórych tematów z publicznej dyskusji – bo według tej doktryny nie podlegają one dyskusji. Zawsze też możliwe było, i nadal jest, niepodejmowanie tematów niewygodnych ze względu na doraźne cele polityczne. Niepokój budzi to, że dominacja kościoła katolickiego w sferze odniesień moralnych nie jest zgodna – w opinii znacznej części społeczeństwa polskiego – z działaniami k.k. jako instytucji realizującej materialne i polityczne cele. Postrzeganie tej niezgodności, ewentualnie coraz większej rozbieżności między doktryną etyczną a codzienną praktyką może być niebezpieczne prowadząc do swoistego posybilizmu etycznego a w dalszej konsekwencji do nieograniczonego permisywizmu.

Krzysztof T. Konecki: Rzeczywiście retoryka braku wstydu ma miejsce w przestrzeni publicznej. Coraz częściej słyszymy słowa, zdania, opinie, otwarcie wyrażane poglądy, które kiedyś były nie do wyrażenia. Hamował polityków i publicystów prosty, ludzki wstyd. Ta podstawowa emocja społeczna ma obecnie coraz mniejsze znaczenie. Słyszymy coraz więcej wypowiedzi antysemickich…

Anna Matuchniak–Mystkowska: Analiza dyskursu medialnego nie jest przedmiotem moich aktualnych zainteresowań i badań, niemniej jednak mam pewne doświadczenia zawodowe i uwagi osobiste. W początku lat 90. XX wieku zajmowałam się kwestią społecznego postrzegania aborcji i regulacji prawnych w tej kwestii, przedstawiając wyniki moich rozważań i badań w wielu publikacjach[1]. Problematyka ta jest nadal aktualna, o czym świadczą chociażby badania dr Eweliny Wejbert-Wąsiewicz, których wyniki prezentowała w kilku książkach[2]. Problem jest indywidualny i społeczny, ma aspekty moralne, religijne, prawne i praktyczne, a także kulturowe i artystyczne. Jak wynika z analiz socjologicznych kwestia aborcji dotycząca kobiet i dzieci poczętych, dramatyczna per se, jest raczej przedmiotem społecznych rozgrywek niż spójnej polityki społecznej, a w dyskursie medialnym pojawia się bardziej dla zadrażnienia relacji społecznych niż wyjaśniania i proponowania godziwych rozwiązań. W tej ważnej i drażliwej kwestii rolę mediów oceniam negatywnie ze względu na przewagę funkcji perswazyjnych nad informacyjnymi, co wspiera polaryzację opcji światopoglądowych. Znamienne, że eksperci występujący po obu stronach (Pro Life i Pro Choice) podają się za ekspertów po prostu. Cenię wymóg metodologiczno-moralny Stanisława Ossowskiego polegający na podawaniu słuchaczom czy czytelnikom swoich poglądów – socjolog, badacz, naukowiec, człowiek ma przecież do nich prawo – a nie „opakowywania” ich w naukowy dyskurs.

Obecnie zajmuję się socjologią historyczną i kwestią pamięci społecznej o sprawach polskich w czasie II wojny światowej, zwłaszcza o losach polskich oficerów jeńców wojennych. Jest to temat nieobecny w dyskursie medialnym – sfera niepamięci. Sfera pamięci związana jest z pierwszym układem kultury (rodzinnym i przyjacielskim) oraz drugim – instytucjonalnym (muzea, stowarzyszenia), a także systemem internetowym. Podsumowując chce zwrócić uwagę na nierzetelne prezentowanie kwestii społecznych w mediach: „mechanizmy manipulacji” i „mechanizmy braku”.

Władza Sądzenia: W poprzednim ustroju katolicyzm zyskał rangę religii narodowej, a w zasadzie wiary narodu. Wartości głoszone przez Kościół katolicki dla wielu Polaków pełniły funkcję integracyjną i orientacyjną. W początkach transformacji ustrojowej Kościół katolicki postrzegany był jako silna instytucja o zwiększonym wpływie na naród, przez wielu był osadzony w roli moralnego autorytetu. Pomagał również tworzyć podwaliny pod rodzący się nowy system polityczny. Zasadnym wydaje się pytanie, co zmieniło się przez ostatnie ćwierćwiecze i jaka jest współczesna rola Kościoła w kształtowaniu moralności Polaków? Jaki jest jego wpływ na logikę przemian politycznych? Czy podejmowane obecnie działania mają na celu budowanie jedności i solidarności narodu polskiego?

Andrzej Boczkowski: Religia, także wyznanie to jednak nie to samo, co wiara. Od kilku do kilkudziesięciu procent Polaków wyznania rzymsko-katolickiego nie wierzy w poszczególne dogmaty tej religii, w związku z tym (między innymi) nie stosuje się do traktowanych tylko pro forma zasad katolickiej moralności. Taką wiarę obok dogmatów polski kościół katolicki akceptuje ze względów czysto politycznych, dla realizacji własnych interesów. Kształtuje przy tym moralność według własnych, na pewno nieekumenicznych, a w pewnej mierze również nie całkiem chrześcijańskich (w rozumieniu Nowego Testamentu) wzorów. W istocie odchodzi od tej tradycji, a w każdym razie niespecjalnie się z nią liczy. Można wysunąć tezę, iż czyniąc tak oscyluje w kierunku nieco zmodyfikowanej tradycji starotestamentowej… Praktyka hierarchii kościelnej (przecież swoista emanacja instytucji jako całości) jest realizacją patchworkowej koncepcji kształtowanej i wciąż modyfikowanej zarówno doraźnymi (kościół toruński), jak i długofalowymi (kościół warszawski) interesami redukowalnymi do potęgi i władzy.

Religią „narodową” katolicyzm rzymski stał się o wiele dawniej, na pewno nie dopiero w poprzednim – realsocjalistycznym – ustroju. To samo dotyczy funkcji integracyjnej i orientacyjnej. Nie należy przy tym zapominać o tym, że instytucja kościoła katolickiego dążąc od bardzo dawna do uczynienia tej religii „narodową” oraz spełniając wspomniane funkcje – zresztą nie zawsze chętnie, pod naciskiem opinii społecznej i tylko przez część aparatu wykonawczego – realizowała swoją podstawową instytucjonalną funkcję podporządkowania sobie społeczeństwa i jego władców. To w tym sensie k.k. tworzył podwaliny pod nowy system polityczny – sprzyjający celom instytucjonalnym, a więc przede wszystkim podporządkowany. Minione ćwierćwiecze, to okres sukcesów w realizacji tych celów, jak również związana z tym właśnie pogłębiająca się formalizacja stosunków kościół-społeczeństwo, której nie jest w stanie zniwelować kościelny populizm, i w reakcji na którą nabierają siły quasi-schizmatyczne ruchy nowej duchowości. Na polu tych stosunków kościół, delikatnie mówiąc, nie odnosi sukcesów, natomiast jest niewątpliwym zwycięzcą politycznym, nie tylko wpływającym na, ale wręcz wytyczającym kierunek i dynamikę przemian politycznych. Działania przezeń podejmowane rzeczywiście mają na celu jedność i solidarność narodu rozumianego jako Polacy-katolicy – w opozycji i wrogości do pozostałych członków społeczeństwa, innych narodów niekatolickich oraz społeczeństw zsekularyzowanych (bezbożnych).

Kaja Kaźmierska: Biorąc pod uwagę systematycznie prowadzone badania nad religijnością Polaków (wystarczy odwołać się do komunikatów CBOS) katolicyzm ciągle w jakimś sensie pozostaje religią narodową skoro ponad 80% Polaków deklaruje się jako osoby wierzące. Odsetek praktykujących, choć systematycznie spada, wciąż pozostaje na dość wysokim poziomie zwłaszcza jeśli porówna się go z aktywnością religijną społeczeństw Europy Zachodniej. W postawionym przez Redakcję pytaniu należy odnieść się do dwóch wymiarów funkcjonowania Kościoła katolickiego w społeczeństwie polskim – nazwałabym go religijnym i społeczno-politycznym. W odniesieniu do tego drugiego nie ulega wątpliwości, iż Kościół pełnił w okresie PRL-u rolę szczególną. Jej wyjątkowość należy rozpatrywać zarówno w skali „makro” tj. w odniesieniu do innych krajów pozostających za żelazną kurtyną jak i w skali „mikro” w odniesieniu do kontekstu polskiego. W porównaniu z innymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej pozycja Kościoła polskiego była wyjątkowa. Dzięki postawom jego przywódców, zwłaszcza prymasa Stefana Kardynała Wyszyńskiego oraz specyfice polskiego realnego socjalizmu (powiedzenie, iż Polska jest najweselszym barakiem w obozie państwa socjalistycznych dobrze odzwierciedlało istnienie pewnego marginesu swobody) Kościół zdołał nie tylko przetrwać ale też stać się znaczącą siłą społeczną i w jakimś sensie polityczną, z którą musiały liczyć się władze i konsekwencje tej silnej pozycji widać do dziś jeśli porównamy wskaźniki religijności i współczesną pozycję Kościoła w innych krajach bloku postsowieckiego. Z kolei w perspektywie społeczeństwa polskiego Kościół stał się, zwłaszcza w okresie stanu wojennego i dalej w latach osiemdziesiątych, jedyną enklawą wolności, przestrzeni dla głoszenia poglądów sprzecznych z dominująca ideologią. Ta krytyka odbywała się w dwóch ramach – przesłania czysto ewangelicznego oraz społeczno-politycznego związanego z upominaniem się o wolność głoszenia poglądów czy po prostu o uwolnienie ojczyzny od ateistycznej ideologii. Nie należy się więc dziwić, że zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, stanowiących ostatni akt polskiego socjalizmu, w Kościele znalazła się przestrzeń dla kontestatorów – np. ludzi świata sztuki czy nauki, którzy być może niekoniecznie weszliby w te ramy gdyby istniały inne przestrzenie wolności. Część z tych osób, prowadząc działalność publiczną, artystyczną, intelektualną itp. pozostała w Kościele (dobrym przykładem jest tu postać aktorki Danuty Szaflarskiej, która współpracując z ks. Jerzym Popiełuszką odnowiła swoją osobistą relację z Kościołem – po 40 latach wyspowiadała się i stała się osobą gorliwie wierzącą), duża część po przemianach systemowych znalazła właściwe dla siebie aktywności nie związane ze sferą sacrum. Nie ulega jednak kwestii, że polski Kościół wszedł w okres transformacji mając w społeczeństwie silną pozycję wynikającą z konsekwentnej postawy wobec systemu, będąc przecież zarazem jego ofiarą. Figura ks. Jerzego Popiełuszki stała się tego symbolem. Tak więc, biorąc pod uwagę zarówno wskaźniki religijności jak i wysoką pozycję Kościoła lata dziewięćdziesiąte jawiły się jako kontynuacja tej tendencji, zwłaszcza z perspektywy duszpasterskiej. Wydaje mi się, że hierarchowie nie łączyli procesów transformacji z globalnym zmianami kulturowymi, które na ten proces się nałożyły. Krytyczne słowa Jana Pawła II wygłaszane podczas pielgrzymki do Polski w czerwcu 1991, kiedy swoje homilie oparł o Dekalog, który powinien być fundamentem życia osobistego, rodzinnego i społecznego stały się profetyczne w konfrontacji ze współczesnością, a myślę, że wówczas zlekceważone zostały na równi przez duchowieństwo jak i wiernych. Reasumując tę część mojej argumentacji, pozycja Kościoła wchodzącego w nową rzeczywistość była dobra lecz czy tak samo dobra, mimo wysokich wskaźników, była kondycja religijna jego wiernych? Przychylam się tu do poglądu prof. Janusza Mariańskiego, który stwierdził: „Wiele wskazuje na to, że załamanie się kondycji moralnej społeczeństwa polskiego nastąpiło już wcześniej (swoiste przesuniecie w uznawanych wartościach). W latach dziewięćdziesiątych pewne zjawiska uległy jedynie pogłębieniu i upowszechnieniu. Twierdzenie, że przed 1989 rokiem moralność Polaków miała chrześcijański wymiar jest przesadą, bardziej mitem i stereotypem niż rzeczywistością” (Mariański 1999 s 257). Do tego należy dodać zmiany kulturowe związane nie tyle z transformacją jako taką ale z głębokimi przemianami społeczeństwa ponowoczesnego podkreślającego indywidualizm i legitymizującego prawo do indywidualnego wyznaczania granic własnych zachowań. W tej sytuacji oddziaływanie Kościoła i propagowanie zasad wiary – w naszym przypadku chrześcijaństwa staje się coraz trudniejsze. Można podać przykład następujący: z badań CBOS wynika, że ponad 1/3 respondentów uważa za niedopuszczalne wypowiadanie się Kościoła na tematy moralne i obyczajowe. Można ten pogląd przełożyć na przekonanie, że księża nie powinni pouczać wiernych odnośnie do ich życia prywatnego. Można wskazać tu kilka równoległych przyczyn: utrata autorytetu Kościoła w tym księży połączona ze spadkiem dominicantes, przekaz medialny zwłaszcza lewicowy i neoliberalny wyraźnie ukazujący potrzebę oddzielenia sacrum od profanum i kompetencji księży w tym zakresie. Zmiany kulturowe prowadzące między innymi do sekularyzacji moralności i jej kryzysu, który „jest rozumiany jako proces deinstytucjonalizacji moralności chrześcijańskiej i przejawia się najdobitniej w wybiórczym traktowaniu oferty moralnej Kościoła, aż po jej całkowite odrzucenie. Deinstytucjonalizacja oznacza, że wiara i moralność nie są w takiej mierze jak dawniej zinstytucjonalizowane i społecznie sankcjonowane, niektóre ich elementy podlegają głębokiej transformacji” (Mariański 1999, 245). Dochodzi zatem do selektywności norm, do sprowadzenia kwestii „moralnych i obyczajowych” do sfery czysto prywatnej. Pojawia się też inny zakres znaczeniowy pojęcia „wolna wola” czyli prawa do nierespektowania danego ładu przez usunięcie normy a nie świadomość jej przekroczenia. „Moralność przestaje być wyrazem zbiorowości, a staje się wyrazem opcji indywidualnych według własnych potrzeb i życzeń. W swoich decyzjach i działaniach człowiek stał się do tego stopnia autonomiczny, że normom moralnym oddzielającym to, co dobre i złe, szlachetne i nieszlachetne, podlega na tyle, o ile sam się na to zgodzi” (Smyczek 2002, 37). W tej sytuacji oddziaływanie Kościoła staje się dużo, jeśli nie coraz trudniejsze, gdyż przestaje być on traktowany jako punkt odniesienia dla zachowań jednostek a stanowisko Kościoła w kwestiach moralnych i obyczajowy traktowane jest często jako ingerencja w wolność jednostki oraz interpretowane jako element sporu politycznego. Dobrym przykładem tej sytuacji jest odbywająca się obecnie dyskusja na temat aborcji eugenicznej.

Władza Sądzenia: Neil Postman w „Technopolu” zapowiadał, że o jakości naszej pracy będzie stanowić przede wszystkim jej wydajność. Wspomagać ją miały rozwiązania technologiczne, parametryzacja i programy motywacyjne. Chcemy w takim razie zapytać, w jakim stopniu różne formy „uprzyjemniania” pracy, sprowadzania jej do zabawy, jakie można zaobserwować obecnie w niektórych firmach (np. w Google), należałoby traktować jako przejaw humanizacji stosunków pracy, a w jakim stopniu są one nową, bardziej wysublimowaną formą dyscyplinowania pracowników, wymuszania produktywności?

Kaja Kaźmierska: W moim odczuciu chodzi o tą drugą kwestię. Retoryka neoliberalna tworzy iluzję podmiotowości i szczerej identyfikacji ze światem pracy rozumianym dwutorowo – po pierwsze” pracownik realizuje się w pracy, dobrze się tam czuje a jego kreatywność daje mu możliwości rozwoju siebie i firmy; po drugie: pracodawca rozumie potrzeby pracownika, ciągle się o nie pyta i tworzy iluzję odpowiedzi na postulaty pracowników, jednak w końcu i tak dość bezwzględnie egzekwuje swoje oczekiwania. Bardzo dobrym przykładem takich działań jest choćby to co dzieje się obecnie na naszym wydziale.

Jan Sikora: W dyskusji na temat tego zagadnienia pragnę posłużyć się współczesną koncepcją humanizacji pracy w ujęciu polskich socjologów. Wskazuje ona na potrzebę humanizacji warunków pracy i warunków życia pracowników (D. Walczak-Duraj) oraz na potrzebę uwzględniania jej na poziomie makrospołecznym i mikrospołecznym (J. Sztumski ). Wszystkie podejścia humanizacji pracy determinują wydajność procesów pracy. W menedżersko-technokratycznym ujmowaniu humanizacji pracy funkcjonują przeważnie wyostrzone instrumenty powodowania wydajności pracy, jak np.: dyscyplinowanie pracowników. Zapomina się lub pomija pogląd, że wydajność pracy jest kategorią ekonomiczno-socjologiczną, w której ważną rolę pełni podmiotowe ujmowanie pracownika. Że wydajność pracy jest wypadkową, funkcją wielu czynników kapitału ludzkiego, społecznego, finansowego, techniczno-użytkowego. Wymaga zatem umiejętnego zarządzania tymi kapitałami, skierowanego na jego skuteczność / ujęcie socjologiczne / i efektywność / ujęcie ekonomiczne /. Skuteczność pracy łączy się z kapitałem ludzkim i społecznym pracowników oraz menedżerów, z ich kompetencjami zawodowymi twardymi i miękkimi wykorzystywanymi nie tylko w procesie pracy lecz także w środowisku poza pracą. Efektywność pracy jako kategoria bardziej ekonomiczna, uwzględnia koszty, przychody, dochody pracy. Tylko skuteczne i efektywne zarządzanie procesami pracy wpływa na jej wysoką lub niską wydajność, przy czym zarządzanie to determinowane jest warunkami prawnymi, organizacyjnymi, politycznymi w skali makro i mikro. Kadra zarządzająca podmiotami gospodarczymi oraz instytucjami publicznymi a także zatrudnieni tam pracownicy licząc tylko na wydajność pracy nie mogą nie dostrzegać treści i znaczenia kategorii skuteczności oraz efektywności pracy. Zatem dzisiaj idea humanizacji pracy nie może być przeżytkiem i zapomnianą tradycją niepasująca do współczesnych warunków i nowych form pracy. Jest ona nadal aktualna. Wymaga tylko odpowiedniej promocji skierowanej do nowej, młodej kadry menadżerskiej i pracowniczej oraz do decydentów poczuwających się do odpowiedzialności za politykę gospodarczą i społeczną w kraju.

Władza Sądzenia: Na koniec chcieliśmy zapytać, czy współcześnie, członkowie akademii – jako reprezentanci elit – uczestniczą w kształtowaniu postaw i pragnień obywateli, czy współredagują nowe słowniki, które służyć mają do opisu świata i jego lepszego zrozumienia, czy też ich rola sprowadza się dziś głównie do obserwacji i opisu otaczającej nas rzeczywistości oraz środowiskowego wzburzenia, które z trudem przekracza mury uniwersytetu?

Andrzej Boczkowski: Członkowie akademii – reprezentanci elit oraz intelektualiści en bloc nie uczestniczą w kształtowaniu postaw i pragnień obywateli, etc. Ich rola w najlepszym razie sprowadza się dziś do obserwacji i opisu (częściej – komentowania) rzeczywistości oraz umiarkowanego środowiskowego wzburzenia, które nie wykracza poza zróżnicowane rodzajowo wieże z kości słoniowej, w szczególności poza uniwersytet. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy – być może jedną z głównych – jest to, że od kilku dekad uniwersytety nie są nastawione na kształtowanie intelektualistów, to znaczy ludzi, których główna aktywność obejmuje kreowanie, ewaluację i dystrybucję kultury oraz wspieranie bądź krytykę tych jej elementów, które pozostają w polu ich uwagi. Oczywiście samo wykształcenie uniwersyteckie nie czyni z człowieka intelektualisty, ale stwarza podwaliny pod uformowanie się takiej struktury umysłu, takich dążeń poznawczych i takiego uspołecznienia, które mogą zaowocować działalnością określaną najczęściej tym mianem. Można powiedzieć, że intelektualistą staje się dopiero poprzez społecznie akceptowaną, zobiektywizowaną twórczość, zwłaszcza taką, która znajdując odzwierciedlenie w świadomości innych ludzi wpływa na stan świadomości społecznej. Kształcenie uniwersyteckie powinno uruchamiać i rozwijać postawy innowacyjne, zaś jego etos powinien pobudzać do działań twórczych, których efekty miałyby szanse na przetrwanie jako elementy kultury.

Intelektualista, to świadomy twórca, w szczególności w sferze naukowej, także – artystycznej. Niekiedy twierdzi się, że intelektualistami są ci spośród uczonych i artystów, którzy nie pozostają wyłącznie na gruncie twórczości w ramach swoich dyscyplin naukowych lub twórczości literackiej, lecz próbują zastosować swoją wiedzę, umiejętności czy talenty do rozstrzygania czy rozwiązania kwestii ogólnospołecznych, wykraczających poza ich indywidualne zainteresowania i codzienną aktywność zawodową. Intelektualiści to awangarda „klasy kreatywnej”, którą stanowią ludzie zdolni – ze względu na wykształcenie i wewnętrzne predyspozycje – przyswoić sobie i stosować w społecznej praktyce kody konstruowane przez innych intelektualistów.

Podczas gdy nie-intelektualiści zdobywają konkretną wiedzę i umiejętności potrzebne do wykonywania poszczególnych zawodów oraz lepiej lub gorzej radzą sobie z własnymi problemami, intelektualiści patrzą szerzej i głębiej niż inni ludzie, chcą zrozumieć rzeczywistość społeczną. Po to stworzyli nauki społeczne gdzie próbują formułować zasady i reguły funkcjonowania społeczeństwa jako takiego, przez co czują się uprawnieni do formułowania postulatów, propozycji – czasami żądań – zmiany zasad i reguł faktycznie rządzących życiem społecznym.

Cech składające się na bycie intelektualistą wypływają z zasobów kulturowych, z założenia kształtowanych przez studia uniwersyteckie. Uniwersytet formował się w ciągu kilkuset lat aby umożliwić nabycie tych szczególnych cech, które określają przynależność do „klasy kreatywnej”.

Jednak sytuacja współczesnego uniwersytetu znacząco odbiega od tego modelu.

Po pierwsze, ulega degeneracji podstawowa idei edukacji na poziomie wyższym. System edukacji odstępuje od kształtowania u jego uczestników zdolności do kreowania, rozumienia bądź uzgadniania znaczeń jakie niosą ze sobą np. odkrycia naukowo-techniczne czy teorie społeczne, a więc także możliwości zrozumienia stojących za nimi idei. W procesie tym mają swój udział zarówno kandydaci, jak i studenci na poszczególnych szczeblach kształcenia, a także podmioty społeczne realizujące politykę edukacyjną: nauczyciele akademiccy oraz władze wyższych uczelni. Jak stwierdził nie tak dawno w wywiadzie prasowym przedstawiciel władz jednego z uniwersytetów, osiągnięty poziom wiedzy nie jest już wyznacznikiem jakości kształcenia, bowiem Ustawa o szkolnictwie wyższym w swej warstwie ideowej kładzie nacisk nie na wiedzę, lecz na umiejętności i dyspozycje. Dlatego nie poziom wiedzy jest najważniejszy, ale satysfakcja studenta, którą powinna mu zagwarantować uczelnia, przy czym źródłem owej satysfakcji jest zdobycie i utrzymanie zadowalającej studenta pracy. To właśnie, warto dodać, wskazuje kierunek funkcjonowania uniwersytetu/uczelni jako przedsiębiorstwa, nowej neoliberalnej idei uniwersytetu (i wyższego wykształcenia w ogóle), w ramach której jakość kształcenia na poziomie wyższym nie wiąże się z zaawansowana wiedzą, lecz z satysfakcją absolwenta – klienta przedsiębiorstwa edukacyjnego zwanego niekiedy uniwersytetem.

Po drugie, głównym indywidualnym celem kształcenia na poziomie wyższym stało się zabezpieczenie materialno-bytowe w dorosłym życiu, zaś w nikłym stopniu realizacja autotelicznych dążeń związanych z funkcjonowaniem w określonej profesji. Satysfakcja absolwenta ma w głównej mierze charakter materialny, jest postulowanym stanem zabezpieczenia finansowego. Odniesienia do sfery prestiżu czy autotelicznie pojmowanego uczestnictwa w przestrzeni profesjonalnej pojawiają się rzadko.

Po trzecie, zakładanym odgórnie celem, uzasadniającym komercjalizację i umasowienie studiów poza granice wydolności kadry nauczającej było zaspakajanie potrzeb rozwijającej się gospodarki – ze względów ideologicznych, wbrew faktycznej sytuacji na polskim rynku pracy, którego zapotrzebowanie na ludzi młodych pretendujących z racji swojego wykształcenia do specjalistycznych stanowisk pracy systematycznie się zmniejszało. Istotnym politycznym celem zmian strukturalnych w systemie edukacji skrywającym się za ideologiczną fasadą było w gruncie rzeczy zagospodarowanie – poprzez uczestnictwo w instytucjach edukacyjnych – wielkiej masy młodych ludzi o rozbudzonych ambicjach konsumpcyjnych dla odsunięcia czy rozłożenia w czasie ich wejścia na nieprzygotowany do tego rynek pracy – mimo, iż doświadczenia innych krajów, gdzie umasowienie kształcenia na poziomie wyższym dokonało się wcześniej, wyraźnie pokazywały zagrożenia z tym związane.

Po czwarte, znaczna część kandydatów, studentów i absolwentów ponadobowiązkowych szczebli i rodzajów kształcenia nie ma odpowiedniego przygotowania intelektualnego do zdobywania tradycyjnie rozumianego wykształcenia na poziomie uniwersyteckim. System edukacyjny sprawnie dostosowuje się do tej sytuacji. Ilościowy sukces edukacyjny był możliwy wskutek drastycznego obniżenia się wymagań wobec kandydatów (brak jest dystynktywnych kryteriów ich oceny, co związane jest z likwidacją egzaminów wstępnych na większości kierunków) oraz, w konsekwencji, istotnego spadku poziomu nauczania i uczenia się, przede wszystkim na kierunkach społecznych i humanistycznych, które przejmowały – traktowane jako łatwiejsze, mniej wymagające – większość masowego naboru na studia w ciągu ostatnich dwóch dekad. Zresztą nawet w obrębie tej grupy kierunków można od jakiegoś czasu obserwować ciążenie ku tym, które mają opinię najłatwiejszych do przejścia. Jakość kształcenia ujmowana w kategoriach skuteczności i użyteczności w odniesieniu do dyscyplin naukowych wyznaczających treść studiów, dla znacznej części (większości?) kandydatów i studentów nie stanowi kryterium ani wyboru kierunku studiów, ani ich kontynuacji (np. na drugim czy trzecim stopnia). Głównym kryterium jest jakość rozumiana jako skuteczność i użyteczność odnoszone do celów i oczekiwań związanych z umożliwieniem (ułatwieniem) wejścia na rynek pracy i funkcjonowania na nim.

Po piąte, coraz częściej studiowanie, czy kończenie rozpoczętych studiów, zwłaszcza na wspomnianych kierunkach, ma charakter inercyjny, próbujący realizować stereotyp ważności wyższego wykształcenia już tylko „na wszelki wypadek”, ponieważ tak się robi, tak jest przyjęte – w myśl ciągle obecnej w dyskursie edukacyjnym zideologizowanej promocji wyższego wykształcenia.

Przez stulecia idea uniwersytetu była ideą „uniwersytetu metafizycznego”, odzwierciedlając dążenie ludzkości do poznania związków z Bogiem, Kosmosem, Prawdą, Duchem, Państwem. Idea uniwersytetu skojarzona była ze swoistą zaksjomatyzowaną strukturą wartości. Uniwersytet oferował społeczną przestrzeń dla bezinteresownych i poddanych rygorom metodologicznym badań, dla kolektywnego poszukiwania prawdy (jakkolwiek była rozumiana i definiowana), przy podkreślaniu, że badania te prowadzone są zgodnie z publicznie uznanymi standardami oraz są konstruktywne z moralnego punktu widzenia i jako takie sprzyjają rozwojowi indywidualnemu, jak również wzrostowi zrozumienia i mądrości w całym społeczeństwie. Tej idei uniwersytetu towarzyszyło i równocześnie ochraniało ją przekonanie o zasadniczej wartości zarówno instytucjonalnej autonomii jak i poszczególnych swobód akademickich. Właśnie to „zaplecze wartości”, będące mocno ugruntowanym, zbiorowym wyobrażeniem uniwersytetu, zostało poddane w ostatnich trzech dziesięcioleciach silnej negatywnej presji, i to na całym świecie.

Współcześnie idea uniwersytetu ulega znacznemu ograniczeniu. Po pierwsze, pod względem ideologicznym, bowiem współczesny uniwersytet zachęcany jest do realizacji wąskich interesów, w szczególności finansowych (w służbie „gospodarki opartej na wiedzy”). Po drugie – przestrzennym, bo uniwersytet jest zmuszany do angażowania się w swoim otoczeniu, w szczególności do nawiązywania kontaktów z organizacjami przemysłowymi i biznesowymi. Po trzecie, pod względem etycznym – ponieważ skupia się niemal wyłącznie na własnych organizacyjnych, administracyjnych, a nade wszystko – materialnych interesach. Zamykane są „nierentowne” wydziały: chemii, fizyki, językoznawstwa czy filozofii, a decyzje takie przedstawiane są jako służące własnym (zwykle finansowym) interesom uniwersytetu. Interes publiczny bądź jest redefiniowany odpowiednio do własnego, bądź też usuwany z pola widzenia.

Uogólnionym wyrazem zmian w postrzeganiu uniwersytetu (i w jego funkcjonowaniu) jest upowszechnianie się idei uniwersytetu przedsiębiorczego, z którą łączy się szereg idei szczegółowych, takich jak innowacyjność, generowanie dochodu, samodzielność instytucjonalna, ukierunkowana zewnętrznie gotowość do zmian, w tym do podejmowania ryzyka. Uniwersytet staje się organizacją o charakterze biznesowym, świadomie zamierzającą określać i projektować usługi i produkty, na które może znaleźć klientów, zresztą na różnych rynkach, niekoniecznie tylko na rynku produktów i usług edukacyjnych. Uniwersytet przedsiębiorczy może więc szukać nisz rynkowych lub próbować tworzyć je dla siebie, np. proponując krótkie kursy na różne, niekiedy dość egzotyczne tematy, organizując czas wolny i wypoczynek przede wszystkim zaś oferując usługi konsultingowe lub komercyjną eksploatację wyników własnych badań, także np. zakładając przedsiębiorstwa typu spin-out.

Z punktu widzenia kształtowania intelektu, czy też, ujmując rzecz szerzej – zapewniania warunków dla formowania się osobowości intelektualisty, idea uniwersytetu przedsiębiorczego jest wysoce szkodliwa. Od swoich średniowiecznych początków uniwersytet konstytuowany był przez pojmowaną filozoficznie zasadę rozumu, przynajmniej w ideowym samookreślaniu, jeśli nie zawsze w codziennej praktyce. Teraz jednak uniwersytet zaczyna być konstytuowany przez zasadę funkcjonowania na rynku edukacyjnym. Wpływ na piękno świata, na cywilizowanie, na empatię, na kulturę czy na dobrostan społeczny bądź osobisty nie liczą się w edukacyjnej grze rynkowej, uczestnictwo w której w zasadzie nie obejmuje również dążenia do przekształcenia życia wewnętrznego i umysłów studentów w duchu nabywania cech intelektualisty. Zasada funkcjonowania na rynku edukacyjnym ma, nierzadko nazywane wprost, podłoże ekonomiczne, zresztą powiązane z wewnętrznymi zasadami funkcjonowania uniwersytetu, który w swoim własnym interesie troszczy się o wpływ swoich dokonań na swój własny dobrostan ekonomiczny. Zgodnie z tą zasadą „uniwersytet przedsiębiorczy” przyjmuje postawę konkurencyjności wobec innych uniwersytetów. W pojedynkę dąży do zdobycia przewagi konkurencyjnej, możliwej do wykorzystania marketingowego. Sprzyja temu rosnąca liczba krajowych, regionalnych i ogólnoświatowych rankingów uniwersytetów.

Na bezpośrednio obserwowalnym, empirycznym poziomie szkodliwość idei uniwersytetu przedsiębiorczego przejawia się w zapracowaniu czy nadaktywności, której uniwersytet żąda od siebie samego. Wszystkie zasoby tej instytucji muszą być postrzegane jako funkcjonujące sprawnie, efektywnie, wydajnie, tak aby ciągle dostarczać maksymalny output. Uniwersytet przedsiębiorczy nie przewiduje przestrzeni dla kontemplacji, spokojnej lektury i introspekcji. Jest biurokratyczna maszyną liczącą, nieustannie nadzorującą swoje części składowe aby upewnić się, że są w pełni produktywne i generują pozycję rynkową uniwersytetu.

Tak więc dokonuje się istotna przemiana etosu uniwersyteckiego. Idea uniwersytetu stopniowo oddala się od dominującego zainteresowania rozumieniem, w tym od badań podstawowych oraz krytycznego dialogu. Uniwersytety nie są już oceniane według zakresu, w jakim otwierają przestrzeń dla refleksji i debaty, ani wedle sposobów, za pomocą których stwarzają warunki intelektualne dla formułowania i wnikliwego badania fundamentalnych problemów. Nie znaczy to, że aktywności tego rodzaju w ogóle nie ma, jednak etos dominujący w działalności akademickiej w zasadzie jej nie uwzględnia. W powiązaniu z materialno-finansowa strukturą nagradzania etos ten, w którym nie miejsca na refleksję nad pięknem, empatią czy wolnością, nadbudowując się nad promowaną na szczeblu państwowym i ponadpaństwowym ideologią edukacyjną wspiera dodatkowo proces drastycznej zmiany sytuacji uniwersytetów w kierunku ich odintelektualnienia (odinelektualizowania?).

Kaja Kaźmierska: Po pierwsze trzeba by rozważyć czy współcześni członkowie akademii są w istocie reprezentantami elit? Wydaje mi się to dość wątpliwe jeśli zastosujemy tę kategoryzację używając dużego kwantyfikatora. Można raczej mówić, jak zresztą w odniesieniu do innych obszarów życia społecznego, o kryzysie elit – w tym przypadku elit akademickich. To co się do niego przyczyniło to urynkowienie i umasowienie szkolnictwa wyższego. Powstanie szkół prywatnych kształcących na poziomie wyższym stało się z biegiem czasu swoistą pułapką na poziomie indywidualnych karier akademickich oraz kształtu nauki i edukacji jako takiej. Punktem wyjścia była ekonomiczna deprywacja środowiska akademickiego, które dzięki stworzeniu możliwości dodatkowego zarabiania po raz pierwszy mogło w wymiarze materialnym odczuć na czym polega godne życie. Powstała więc pokusa czy inaczej struktury możliwości, którym trudno było się oprzeć. Zarabianie na dwóch, trzech etatach stało się wzorem dominującym. Naukowcy nie mieli czasu na własny rozwój, skupiali się na dydaktyce, która też przyjęła inny kształt – nawet najbardziej kameralne niegdyś kierunki stały się masowe. Obniżenie poziomu kształcenia to wypadkowa masowości studiów, obniżenia kryteriów zwłaszcza w szkołach prywatnych i demoralizacji dydaktyków związanej np. z przeładowaniem obowiązkami dydaktycznymi co siłą rzeczy wpływało na jakość ich pracy. Z kolei starania o podniesienie standardów naukowych i umiędzynarodowienia nauki wprowadzone np. przez procesy parametryzacji paradoksalnie staje się kolejnym źródłem kryzysu elit. Liczą się dobrze punktowane czasopisma i umiejętność poruszania się na „rynku naukowym” a nie wartość dyskusji naukowej, tworzenie środowiska naukowego. W tej perspektywie krytyczny namysł nad społeczeństwem zostaje zastąpiony obserwacją i opisem otaczającej nas rzeczywistości. Mamy też niejednokrotnie do czynienia z dyskursem naukowym mocno ideologicznie zaangażowanym, co w moim odczuciu, nie powinno mieć miejsca. Krótko mówiąc przedstawiciele akademii przestali pełnić, jeśli w ogóle kiedykolwiek ją pełnili w odniesieniu do mas, rolę, używając sformułowania Floriana Znanieckiego, przodowników kultury. Zresztą nie jest to winą samych naukowców lecz głębokiej zmiany kulturowej ostatnich dekad związanej ze społeczeństwem informacyjnym, w tym przede wszystkim fenomenem komunikacji internetowej i mobilnej. Dzisiaj każdy może wypowiadać swoje opinie, które zyskują status równo-i-ważnych.

Krzysztof T. Konecki: Zanurzenie w Się oznacza dominację publicznej wykładni (Martin Heidegger). Socjologia, generalnie, przyjmuje krytyczną pozycję wobec proceduralizacji, standaryzacji i pomiaru osiągnięć nauki udając, iż jest to tylko obiektywna analiza współczesnych korporacji i Świata Akademii a nie diagnoza dokonywana z określonych pozycji ontologicznych, epistemologicznych i etycznych.

Rzeczywiście jest niezwykle łatwo, wychodząc z pozycji socjologii krytycznej, doszukać się paraleli pomiędzy życiem i pracą w korporacji a życiem i pracą we współczesnej Akademii. Świat Akademii nie jest wolny od wpływów zewnętrznych, ale pamiętajmy, że i on wpływa na to co się dzieje w korporacjach. Nauki o zarzadzaniu, psychologia, antropologia, ekonomia, socjologia są wykorzystywane by zwiększyć wydajność i efektywność działania korporacji. Wpływy są tutaj dwustronne, oczywiście można znaleźć głównego winnego tego procesu, liberalny kapitalizm. Jest to dosyć abstrakcyjne pojęcie. Poza nim kryją się konkretne definicje sytuacji i działania konkretnych ludzi, w tym akademików. Należy tutaj przypomnieć o tym, że nasze zaangażowanie i podejmowanie określonych decyzji odnośnie do karier, wdrażanych systemów ocen i premiowania, pomiaru kreatywności i kapitału społecznego, realizowanych badań i analiz leży w naszych umysłach, które mają charakter społeczny, ale zawsze z indywidualnym Ja, które reaguje na to, co umysł przedstawia.

Czy nasze zaangażowanie jest w pełni świadome? Czy analizujemy nasze Ja i sytuację egzystencjalno-społeczno-środowiskową, w której wykonujemy nasze badania? Nie jestem do końca przekonany. Jeśli przyjmiemy, że edukacyjne i socjalizacyjne działania Akademii i w ogóle szkolnictwa na każdym poziomie mają jakikolwiek wpływ na nasze decyzje i przyjęte wartości to jednocześnie zakładamy, że jednostka może je refleksyjnie przyjąć, odrzucić lub modyfikować. Sama krytyka wpływów lub pokazywanie obrazu tych wpływów (sama diagnoza) nie dotyka sedna problemu. Diagnoza działań zbiorowych może usprawiedliwiać, często w fatalistycznej wizji świata społecznego jako w pełni zdeterminowanego, to co się z nami dzieje z osobna jak i w tzw. społeczeństwie (znowu mamy tutaj wielką abstrakcję nie do uchwycenia w bezpośrednim doświadczaniu świata). Sednem jest autentyczna auto-obserwacja i auto-refleksja podmiotu.

Nie ma demokratycznego systemu bez demokratycznej edukacji i wolnej nauki, tak twierdzili filozofowie – pragmatyści, kiedy budowano zręby nowoczesnej demokracji w Stanach Zjednoczonych. Sama edukacja w sensie swobodnego dostępu do wiedzy i samoświadomości społecznej była wówczas i jest nadal niezbędna dla świadomego i odpowiedzialnego obywatelstwa. Jednak nie jest już wystarczająca. Wydaje się, że pełna świadomość dotyczy obserwacji tego jak pracuje nasz umysł, jak podejmujemy decyzje, jakie społeczne konstrukty wybieramy by działać, usprawiedliwiać, a często oszukiwać samych siebie. Jakiego języka używamy w projektach i objaśnieniach naszych badań? Czy kwestia władzy nie ma znaczenia w podejmowaniu decyzji o projektach badawczych? Jaki jest ideologiczny i polityczny kontekst naszych badań? Świadoma auto-obserwacja i następnie auto-refleksja wydaje się niezbędna dla uzyskania dystansu i pełnej świadomości swej pozycji w sytuacjach w których podejmujemy decyzje, często o charakterze politycznych i etycznym. Tego system edukacyjny nie naucza. Tutaj my akademicy mamy dużo do zrobienia.

Ponadto, nowoczesne technologie także są używane by nie było przestrzeni i czasu dla auto-obserwacji i auto-refleksji. Umysł jest zajęty tym co na zewnątrz, nie ma momentu dla wglądu i zobaczenia jak rzeczywiście pracuje? Co robi z nami przy użyciu zewnętrznych konstruktów, obrazów i przedmiotów? Wiemy, że przeglądanie się w innym, w lustrach którymi są inni, jest niezbędnym elementem uspołecznienia. W tej chwili lustro jest czarne, nie można zobaczyć tak naprawdę w nim siebie. Lustro społeczne stało się przedmiotem, które jeśli nawet widzimy, i w którym pojawia się zarys naszej osoby, to z racji naszej wpół-projekcji uprzedmiatawia również nas samych.

Co z tym wszystkim ma wspólnego świat Akademii? Ma wspólnego bardzo wiele, bowiem współuczestniczy w procesie odrefleksyjnienia świata życia, gdzie nawet dobrze-poinformowany-obywatel nie jest w stanie zobaczyć siebie takim, jakim jest i kim jest? Poczucie bycia dobrze poinformowanym staje się samo-oszukiwaniem. Dostęp do informacji i osiągnięta wiedza nie jest wystarczająca dla bycia odpowiedzialnym obywatelem. Akademicy powinni zapytać siebie, każdy z osobna, a także we wspólnocie, jaka jest ich rola w reprodukcji odrefleksyjnienia świata? Czy zadawanie pytań o szczęście człowieka w takich dziedzinach jak fizyka, chemia, biologia czy biotechnologia naprawdę nie ma sensu? A co zrobili socjologowie dla polepszenia dobrostanu indywidualnego człowieka, jego szczęścia i poczucia harmonii w współistnieniu z innymi i z naturą? Czy nauczyli swych uczniów auto-obserwacji i auto-refleksji? Czy akademicy mogą coś zrobić by spowodować, że w każdej dyscyplinie naukowej pojawi się możliwość i sposoby wglądu w to kim jest badacz/analityk i czym faktycznie jest jego działanie naukowe? Jak pracuje jego umysł i jaka jest rola świadomości tego co robi w jego świecie życia? Czy procedury działań, które tworzy oprócz zwiększania efektywności mierzonej ilościowo dają coś więcej człowiekowi poszukującemu szczęścia i radości? Czy zawsze odpowiedzialni są ONI a badacz jest obiektywny, neutralny i niezależny (tak często się definiuje) i rzeczywiście nie odpowiada za to co robią ONI?

Wgląd we własne myśli, gonitwy myśli, język, kalkulacje, zaprzeczenia i ostateczne wybory pozwala zobaczyć, poprzez pojawiającą się w dalszej kolejności refleksję czy jego założenia epistemologiczne, ontologiczne nie przyczyniają się do reprodukcji lub tworzenia świata, w którym nie chciałby tak naprawdę żyć.

1 artykuły „Kategorie i reguły polskiego dyskursu o aborcji” [w:] „Cudze problemy, Warszawa 1991; „Czym była dyskusja o aborcji” [w:] „Co to znaczy być kobieta w Polsce”, Warszawa 1996; książka wraz z Jacqueline Heinen „Aborcja w Polsce. Kwadratura koła”, Warszawa 1995; I wydanie po francusku we Francji, L’Harmattan, Paryż 1992

2 „Aborcja. Między ideologią a doświadczeniem indywidualnym. Monografia zjawiska” (Łódź 2011), „Aborcja w dyskursie publicznym. Monografia zjawiska” (Łódź, 2012), „Bez retuszu czy po liftingu. Obrazy starości i aborcji w filmie” (Łódź, 2017)

Charcoal Kids

Kasia Stręk
French Collectif Item

Metro Manila is one of the largest and most densely populated cities in the world. It is estimated that 35% of more the 20 million inhabitants of the city are living in slum areas with limited access to sanitation, healthcare and education.

Ulingan community in Malabon is one of the poorest. It is located on the border of a garbage mountain once known as “The Smokey Mountain”, a slum officially closed in the early 90’. The exchange residences provided by the Philippine government resettlements program built in remote areas in the province where no facilities are provided. In those artificially created communities, it is even more difficult for the families to find work and sustain their livelihood. Inhabitants who decided to stay in Metro Manila still make their living of garbage scavenging or production of toxic, community-made charcoal widely used in the area as a cheaper substitution for gas and electricity.

“The Ulingans”, as they are called, are constantly exposed to harmful emissions such as carbon monoxide, nitrous oxide, and soot, as well as chemicals when burning treated wood. The result is a myriad of respiratory illnesses and heart diseases. Estimates suggest that 60% of the population has tuberculosis while other lung problems and water-borne diseases are commonplace. Researchers have identified more than 35 diseases in garbage-scavenging areas, including cholera, dysentery, malaria, skin disorders, tuberculosis, and typhoid.

A considerable part of those working are children, who who spend hours collecting swaps of wood, boiling it for weeks in extreme heat, segregating firewood and searching for precious metal parts that provide supplementary income, all while being held out of school. They earn between 50 cents and 1.5 euro per day and are paid only when the whole work is done and the charcoal is sold to a local vendor.

The small-scale charcoal production is illegal and unregulated but remains the only opportunity for the families who are often withdrawn from any legal protection or financial support of the Philippines government.

This situation is a part of the energy poverty problem, one of the least discussed aspects of current energy challenge, posing a serious threat to a country's economy, national security, environment, and public health throughout the world.

Andrei (20) lives in a dumpsite area of Malabon, one of the poorest and most dangerous slums in Metro Manila. He started working in a community produced coal business at the age of 14. He works 7 days a week and earns around 3 euro per day. It takes 2 weeks to prepare coal ready to be sold; employees are paid only when everything is sold. Malabon, Metro Manila, 201

According to the UNICEF Report on childhood poverty in the Philippines, the country has the highest fertility rate in East Asia. More than 40% of the population is under 18 years old. On average women have 2-3 kids more than they were initially planning for. In large families, oldest siblings have to stop their education early in order to supply the family income, while the youngest wait to get their education until their older brothers and sisters start to work and earn money. Especially in informal settlements or urban slums, children are particularly vulnerable due to the living conditions, hygiene and illegal activities often present in those kinds of areas. Malabon, Metro Manila, 201

Squatter’s area in Malabon City is one of the poorest and most congested slums in Metro Manila. Around 137 thousand people leave here on a surface of around 2,5 square km. Some make a living by producing toxic community made coal, others work in local businesses, as drivers or construction workers. Malabon, Philippines, 201

Jane-Rosa (16) stopped school at the age of 14. She is the oldest of 4 kids and works to help her parents sustain their family. She has recently moved into her boyfriends, Andrew who also works at the charcoal production, family house. Malabon, Philippines, 201

The wood used to produce charcoal comes from various sources – it is bought, found in the neighborhood or sometimes stolen. Whenever the charcoal business owners hear about a building being renovated, they go to pick up remaining pieces of wood. The wood used is often covered by toxic paints and contains sharp metal parts that are later used as an extra income. Carton and plastic are also burn and used in the process of production. Malabon, Philippines, 2017

A construction of a so-called “volcano” is the first part of the charcoal production. The small volcanoes are widely spread around the community, situated directly beside the houses of workers employed for its production. The Ulingans are therefore constantly exposed to smoke, ashes and harmful emissions such as carbon monoxide, nitrous oxide, soot, as well as chemicals spewed out when burning treated wood. Malabon, Philippines, 2017

Charcoal production community is located directly beside a dumpsite garbage mountain, a part of the remains of the famous “Smokey Mountain” slum area, where over two million metric tons of Manila’s waste were stocked for more than 40 years. The resettlement residences, provided by the Philippines’ Government for more than 30.000 people who used to live there, were built in remote areas where little facilities are provided. As a result, most still live in the slums around Tondo and Malabon. Metro Manila garbage is currently stocked on an abandoned island not far from the shore and the port area in Payatas. The old dumpsite remains the main working place for the scavangers. Malabon, Philippines, 201

Miralyn (55) is one of the bosses in the Ulingan community. He just invested 6 thousand pesos in the coal volcano behind him. After 3 weeks he will earn another 6–7 thousand from selling the product. He has 4 employees; he pays 300 pesos per day and provides an afternoon snack. He supports his nephews and nieces financially to help them graduate from college. He also takes vitamins to protect himself from ashes and smoke, to which he is exposed on a daily basis. Malabon, Philippines, 2017

After approximately 2 weeks of “cooking”, the coal is ready to be packed and sold. Women and girls from the community pack it first into big bags an than divide in smaller packages, directly sold in the community or to the big market in the center of Malabon. Malabon, Philippines, 201

Nails and metal parts are separated and collected in the final process of charcoal production. Mostly women and girls collect them as an extra income source. One kilogram of nails is being sold for 10 pesos in a junk shop nearby. Malabon, Philippines, 2017

Larisa (14) works at the charcoal factory 5 days a week. She stopped school a few years ago. She doesn’t have an official birth certificate and therefore cannot officially sign for classes. The local school headmaster agreed to accept her for one more year after which she will stop her education. Her sister, who also works at the charcoal production site, has hearing difficulties, as the family has no funds to pay for the check up and the treatment. Malabon, Philippines, 201

Rosaline (13) was out of school for two years, she was just coming back after summer holidays. She will be in grade 5, 4 years behind what should be a normal course of education for a child her age. She was working several days a week at the community- produced charcoal factory to help her parents and earn for school expenses. This day, after 5 hours of work she earns 20 pesos, an equivalent of 16 euro-cents. Malabon, Philippines, 2017

Kids in the community start helping their parents at an early age. Although those that start to be paid for their work are about 7–8 years old, even younger kids help their older siblings and parents. They live in the area and are constantly exposed to the toxic smoke. Malabon, Philippines, 2017

Lung problems, skin and water-borne diseases are common in the community. Researchers have identified more than 35 diseases in garbage-scavenging areas, including cholera, dysentery, malaria, skin disorders, tuberculosis, asthma and typhoid. Malabon, Philippines, 2017

Ricky (30) started his own charcoal business 6 years ago. Before that he was a long-time employee. He also works in a factory nearby. Whenever he hears about a house being renovated in the area, he searches for wood. He has 2 kids, his older son, Andrei (7) already starts to help him to pack cooked charcoal into small bags. Malabon, Philippines, 2017

A pile of wood is slowly cooked for about 10 to 14 days to produce a charcoal. It happens at a very high temperature, the wood is kept under a wooden roof or at least covered with heavy heatproof tarpaulin. Mostly boys participate in this part of the process, taking care of the pile, checking if the temperature is right and even if no one tries to steal some wood stocked around. Malabon, Philippines, 2017

Christine (31) has 5 kids. She works in the charcoal production for 5 years to help her husband. Before that she stayed at home. This time she helped to pack small pieces of coal into the bags. As she has to kneel the whole time while sharp metal parts cut her hands, it is the most difficult part of work for her. For five days of work, she will earn 300 pesos. Malabon, Philippines, 2017

A boy who visits his uncle in the Ulingan community in Malabon covers his face to protect himself from the smoke floating in the air. Malabon, Philippines, 201

Anna-Jane (11) moved to Malabon to live with her aunt in February. Her parents are currently in prison for being involved in drug dealing and prefer to stay there to avoid being killed. Anna-Jane is not going to school after summer holidays, she will work to sustain herself and help her aunt financially. Malabon, Philippines, 2017

Christine buys some food in a local sari-sari shop. She spent the day separating nails and metal parts from the charcoal, which she packed in big bags that were later going be sold at the market. Malabon, Philippines, 2017

Boy taking rest at the entry of his family house during a day of work. The houses in the community are located directly close to the charcoal production area. Thus, the inhabitants are constantly exposed to the smoke and ashes. Kitchen and the living area are also often located outside of the house and all the appliances are covered in a black ash residue. Malabon, Philippines, 2017

More than 2.7 billion people worldwide cook on wood, charcoal, dung, coal, or agricultural residues on simple traditional stoves or open fire. Around 1.4 billion have no access to electricity at all. The vast majority of the world's energy-poor people live in Asia and the Pacific islands. Home-made stoves fueled by charcoal are widely used in urban-poor areas. Here a girl is selling corn cooked with coal produced by her family. Malabon, Philippines, 201

Ricky (30) and Narisa (28) live just beside the open charcoal pits. They have two kids and this year they have applied for 4P’s Philippine governmental program aiming to eradicate extreme poverty by investing in health and education. They never got a reply. The corruption in local governments in the Philippines is very common and some places for the programmes are already reserved for government member’s connections even though they are not the most vulnerable. Malabon, Philippines, 2017

Jaja (13) comes from a province. Since she is 9, every summer and during winter holidays she comes to Malabon to work at the charcoal production site. She packs about 3 bags a day and is paid 30 pesos per bag. The work is difficult, she complains about back and knee pain and she already had several infected injuries after getting her hands cut by metal parts and nails found in the wood. Malabon, Philippines, 2017

Jane-Rosa (16) and Shira (13) help each other wash up after a day of work in the local charcoal production. Girls know each other for a long-time, they live nearby, work and play together. Malabon, Philippines, 2017

Even before they start to work in the community kids already hang out and play in the garbage as they accompany their parents and older siblings during the day. Some are as young as 2 years old. The jewelry that most of the girls wear is found on a garbage dumpsite. Malabon, Philippines, 2017

Girls taking rest after a long day of work, while boys are packing bags full of charcoal on the tricycles. They will later transport it to the local market where charcoal is sold. Malabon, Philippines, 2017

Small bags of ready-to-use charcoal are being packed on a tricycle to be later transported and sold on a local market nearby. Most employees are only being paid for their work once the charcoal is sold. Malabon, Philippines, 2017

A young boy from the Ulingan community is transporting bags of charcoal to a local market where it is going to be sold. Most of the young employees of the factories are being paid only when the charcoal is sold and when the owner of a local business gets back the money that he or she invested in the wood used for the production. Malabon, Philippines, 2017

Little bags of community-produced charcoal are being sold on most of the stands at the local market in Malabon City. This kind of coal is a very popular, cheaper alternative to gas and electricity. Even though small-scale charcoal production is illegal and unregulated, it is often the only available income source for some families, who are withdrawn from any legal protection or financial support of the Philippines government. Malabon, Philippines, 2017

Interview with Kasia Stręk

How was it to photograph the people in Metro Manila?

▶ I discovered the place while working on a different story in Malabon shantytown area, just a few days before leaving the Philippines. I was deeply moved by the kids I met there and after verifying if the community will agree to welcome me among them, I decided to come back the following day.

The issue is extremely complex. This is the community they live in. They do not have a different place to move to. As the government of the Philippines (according to the statistics one of the most corrupted in the World) does not provide any help or coverage, some kids do not even have their birth certificate. As the community is much smaller than the one in Tondo, not even NGO organisations come there, people are really left on their own without a way out. Unable to find better solutions they use materials found nearby and do as much as they can.

What was it like to be there? How did you feel?

▶ First time I came to the place I felt as if I was entering hell, if the hell on earth exists, this is how it looks like. Naked kids and skinny dogs running around on mountains of garbage, all covered with black smoke. The smoke that itches your eyes and stays on your skin for a long time after. Incredible heat of May, one of the hottest months in this climate, only emphasized by the heat generated from glowing fire volcanos around.

All together I spend 5 months in the Philippines, and about 2 months in Metro Manila. Filipinos are extremely generous; smiling and hospitable, no matter the conditions they live in. Regardless where I went, I was always warmly welcomed and greeted with a surprise that anyone from outside is interested in their problems. I spent a month working in the poor, urban community where even taxi drivers sometimes refuse to go and as I was introduced by community organizers there, everyone knew me and I started to know some inhabitants.

I was always amazed how kids find a playful universe in any circumstances and even covered with smoke they always wear a smile.

What do you want to tell the public with your photos? And why?

▶ I genuinely believe that some issues just need to be shown and seen as this is where every action starts. Even if the response will not create an immediate change in the lives of those who I photograph, raising awareness is necessary to make the public think about the situation of others but also question their own habits and lifestyle. In my work, I prefer to treat bigger environmental or social justice issues by concentrating on smaller, personal stories of everyday life. I wish to create a bond between my subject, their stories that I wish to emphasize and the public. It is easier to care for those with whom we might have some kind of emotional relationship.

The International Labour Organization (ILO) estimates that there are about 250 million economically active children (individuals below 18 years old) worldwide. 61% of these workers – roughly 153 million – are in Asia. Around half of the economically active children are working full time and 20–30% about 30 to 46 million – are in exploitative conditions or worse forms of child labor. South East Asia is by far the region where child labor is most thriving and culturally complex. According to the National Statistics Office of the Philippines around 5.5 million underage work illegally in the country.

Child labor is technically illegal but extremely widespread. As the enforcement of existing laws is inadequate, child labor practices happen widely and consistently. Driven by poverty, it is often parents who are forced to push their children into work at an early age. With no alternative help from the government, charcoal production remains the only way to survive for those living in the area. It is only one of possible income sources. Thousands live on scavenging, going through rubbish to collect scrap metal or even food that is later reused or resold. Many children do not have access to education and become trapped in low-skilled, low-pay work that further brings them into the cycle of poverty.

Is there something or someone you remember that/who left a big impression on you?

▶ The first girl I met there. Her name is Melba, she is 13 years old, the oldest of 5 siblings. We met just after her day at work, in the community resting area close to a sari-sari store. She was only wearing one shoe. Her curly reddish hair was covered with black smoke and so was her smiling face. She was wearing earrings and a necklace that she found in the garbage and lost the following day. She did not go to school for 3 years as her parents could only support the first 3 years of her education. She believed that it is due to the lack of proper shoes and clothing that she stopped going to school, but in reality, daily schooling expenses are around 100 pesos, too much for a family of 7 that sometimes earn only 500 pesos in total per week.

How big is the Ullingan community?

▶ In Ulingan community in Malabon, which is only a part of Barangay Catmon about 100 families live in the area of charcoal production.

Where is the charcoal going to? Is it getting sold at the European market? Or is it only for the local market?

▶ Charcoal is the main source of energy for urban poor communities in the Philippines. It is much cheaper than gas or electricity; there is also no need for special equipment like a cook or even a gas bottle to use it. This Ulingan community is not the only one producing it. Those «factories» are always illegal, but the charcoal is sold to the local market only, so the one produced in the city of Malabon ends up on the Central Market of Malabon and is sold in small plastic bags by all kinds of vendors, from grocers to clothes vendors.

Why is the charcoal production based in Metro Manila?

▶ Slum area’s residents in Metro Manila were always finding ways to support themselves with scavenging or reusing materials that were thrown away. As most dumpsites were closed and resettlements areas are built in the province with very few facilities and work possibilities, many turned into local businesses and community-based coal as it is the cheapest and most widely used source of energy among the urban poor in the Philippines.

Wywiad powstał na potrzeby artykułu opublikowanego w holenderskim magazynie One World.

Kasia Stręk – Polish photojournalist based between Paris and Warsaw. After studying fine arts in Poland and France, she turned to photography and traveled for a scholarship to Brisbane in Australia where she studied documentary photography at Queensland College of Art. Her practice focuses on subjects related to social inequalities, the environmental issues and women rights. She has recently been selected as one of 30 Under 30 Women photographers for 2018. She divides her work between assignments for the press, NGOs and development of personal projects.
Her photos were published in: Time Magazine (US), Le Monde, Liberation, Paris Match, La Croix, Le Pelerin, La Vie, Famille Chretienne, Panorama (FR), Gazeta Wyborcza (PL), One World (NL), Blink (US), Polka Magazine (FR) and Twoj Styl (PL). She collaborates with Amnesty International France, Action Aid France, DCC, Greenpeace Philippines and The Climate Reality Project. Her work has also been presented several times in Poland and in Australia during individual and collective exhibitions.

Czy opozycja musi być bezsilna?
Model MAP, polityka sporu, ramowanie i sprawa polska

Marek Czyżewski
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt

Po obu stronach politycznego sporu w Polsce umacnia się przekonanie o bezsilności opozycji. Warto najpierw przyjrzeć się źródłom, roli i funkcjom wszechobecności tego przekonania w przestrzeni publicznej, niezależnie od kwestii jego prawdziwości. Następnie, przyjmując prawdziwość tego przekonania, proponuję sięgnąć do trzech obszarów wiedzy naukowej, które mogą pomóc w znalezieniu odpowiedzi nie tylko na pytanie, dlaczego opozycja jest bezsilna, ale także na pytanie, czy opozycja musi być bezsilna. Chodzi o (a) analizy dotyczące kolejnych faz ruchu społecznego (model MAP); (b) socjologiczno-historyczne, porównawcze studia Charles’a Tilly’ego nad wzorami tzw. polityki sporu (contentious politics); oraz (c) badania nad komunikacyjnymi mechanizmami protestów społecznych (analiza ramowania, framing analysis). Ustalenia te warto rozważyć w odniesieniu do aktualnej sytuacji w Polsce. Wreszcie, rozpatrzenia domaga się kwestia roli przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych w toczącym się sporze politycznym.

Słowa kluczowe:
spór polityczny, ruch społeczny, dyspozytyw, model MAP, polityka sporu, ramowanie.

Słowo wstępne na temat bezsilności

Powszechne przekonanie o bezsilności opozycji ukształtowało się natychmiast po sukcesie wyborczym obozu tzw. dobrej zmiany w wyborach prezydenckich i parlamentarnych 2015 roku. Trudno się dziwić, że przekonanie to było i nadal jest ochoczo pielęgnowane w środowiskach sprzyjających Prawu i Sprawiedliwości, czy szerzej – Zjednoczonej Prawicy. Zwycięstwo tego obozu po ośmiu latach naznaczonych pasmem kolejnych wyborczych porażek, a następnie utrzymujące się, a nawet rosnące poparcie społeczne z pewnością dostarcza wielu zachęt do głoszenia tezy o bezsilności przeciwników politycznych. Prócz okoliczności obiektywnych istotną rolę gra także strategia komunikacyjna obozu władzy i przychylnych jej mediów, w myśl której powtarzanie tezy o bezsilności opozycji umacnia obóz władzy i osłabia opozycję. Zrozumiałe są także powody wszechobecności tego przekonania w elektoracie przeciwnym obozowi władzy. Można tu mówić o lustrzanym odbiciu wskazanych wyżej uwarunkowań. Rewersem triumfalizmu obozu władzy jest defetyzm wśród dużej części jego przeciwników, systematycznie utrwalany słabymi notowaniami ugrupowań opozycyjnych, nieskutecznością i względnie małą skalą protestów w przestrzeni publicznej oraz notorycznym brakiem własnej, nowej i zarazem społecznie nośnej oferty programowej opozycyjnych elit politycznych.

Wszechogarniające poczucie bezsilności po stronie przeciwników obozu władzy nie musi być jednak zjawiskiem wyłącznie negatywnym. Istotne jest to, czy i w jaki sposób w poczucia bezsilności się wychodzi. W ciągu pierwszych dwóch lat rządów Zjednoczonej Prawicy opozycja polityczna wielokrotnie samej sobie w tym aspekcie zaszkodziła. Manifestacyjne pokrzykiwanie w stronę obozu władzy haseł w rodzaju „nie pozwolimy Wam na to” i „po wyborach ich rozliczymy” (to cytaty z przemówień szefa Platformy Obywatelskiej, Grzegorza Schetyny) było – zapewne niezamierzonym – wyrazem własnej bezsilności, a co najmniej tak właśnie mogło być zinterpretowane. Po haśle „nie pozwolimy Wam na to” władza robiła to, co uprzednio zamierzała, a obietnica rozliczenia obozu władzy po wyborach nie może sprawić najlepszego wrażenia w obliczu niekorzystnych dla opozycji wyników sondażowych. Mimo upływu czasu siły opozycyjne, z Platformą Obywatelską na czele, nadal nie sformułowały społecznie atrakcyjnej i alternatywnej propozycji programowej. W tej sytuacji ewentualna zmiana trendu sondażowego w postaci długofalowego spadku notowań Prawa i Sprawiedliwości mogłaby się pojawić jedynie w rezultacie własnych błędów ekipy rządzącej.

Ale nieskuteczne jest nie tylko kompulsywne pokrywanie poczucia bezsilności wojowniczymi hasłami bez pokrycia. Równie niefortunne są próby tabuizacji bezsilności w imię tezy, iż głoszenie przekonania o bezsilności opozycji służy interesom obozu władzy, a ponadto sprzyja mechanizmowi przepowiedni samospełniającej się. Nie jest wykluczone, że opozycja już dawno wydobyłaby się z marazmu, gdyby potrafiła stawić czoła zrozumiałemu skądinąd paraliżowi po nagłej i dotkliwej porażce wyborczej w 2015 roku, a także (i przede wszystkim) gdyby zamiast obiecywać rozliczanie nowego obozu władzy w nieokreślonej i, jak wszystko na to wskazuje, odległej przyszłości, nie zwlekając dokonała odważnego i pogłębionego, politycznego i moralnego obrachunku własnych zaniedbań i błędów popełnionych w okresie sprawowania władzy przez siebie samą. Brak owego obrachunku był (i nadal jest) blokowany obawą przed tym, że mógłby stać się pożywką dla prorządowej propagandy, na dodatek wzmóc poczucie bezsilności we własnych szeregach. Tak właśnie medialni koryfeusze sprzeciwu wobec polityki obozu władzy rozprawiali się w roku 2017 z reprezentantami tzw. symetryzmu, czyli z tymi przeciwnikami obozu władzy, którzy zarazem (jak najbardziej trafnie) akcentują przewiny poprzedniej ekipy rządowej. Głęboko skrywane poczucie własnej bezsilności i lęk przed jego wzmacnianiem przyczyniają się w ten sposób do tego, że opozycja do tej pory „nie odrobiła lekcji” wynikającej z przegranej 2015 roku. Można powiedzieć, że bez podjęcia wspomnianych, niewątpliwie trudnych i ryzykownych kroków obecna opozycja przegrała dwa razy: nie tylko wtedy, gdy przegrała wybory, ale także wtedy, gdy nie była w stanie przepracować własnej klęski w sposób konstruktywny dla siebie samej i dla jakości życia publicznego w Polsce.

Wiele wskazuje na to, że należy przyjąć scenariusz najbardziej pesymistyczny, wedle którego bezsilność polskiej opozycji jest nie tylko etykietą przypisywaną opozycji przez obóz prorządowy, a także nie tylko poczuciem gnębiącym dużą część uczestników i zwolenników opozycji, ale również obiektywnym stanem rzeczy. Tym bardziej zastanawiająca wydaje się wówczas długotrwałość tego stanu, w połączeniu z niemrawością prób jego przezwyciężenia. Być może widoczny brak pomysłu na polityczną rekonwalescencję wiąże się, prócz wielu innych okoliczności, z brakiem zainteresowania ze strony opozycji wnioskami wynikającymi ze sprawdzonej wiedzy na temat ruchów i protestów społecznych. Można odnieść wrażenie, że opozycja utożsamia refleksję naukową ze wskazaniami specjalistów od PR-u i marketingu politycznego, a politykę z polityczną grą. W kolejnych fragmentach tekstu przedstawię w telegraficznym skrócie te rezultaty nauk społecznych, które, jak sądzę, domagają się szczególnie pilnego uwzględnienia nie tylko w obszarze praktyki politycznej, ale także w dziedzinie poszerzania intelektualnych horyzontów polskich elit politycznych.

Model MAP

Ruch społeczny daje swym uczestnikom poczucie indywidualnej i zbiorowej sprawczości, jest jednak zarazem, jak każde zjawisko społeczne, społecznie uwarunkowany, zorganizowany i uwzorowany. Używając terminu Michela Foucaulta: indywidualne i zbiorowe podmioty ruchu społecznego są „ujarzmione”: podejmują własne inicjatywy w ramach społecznie określonych skryptów. Nie może być inaczej (Foucault, 1998 i 1982). Trzeba tu sięgnąć też po Foucaultowskie pojęcie „dyspozytywu”, czyli społecznego urządzenia, składającego się z powiązanych ze sobą elementow dyskursowych (np. wypowiedzi, tekstów) i niedyskursowych (np. rozwiązań organizacyjnych)[1]. Brzmiące jak oksymoron określenie „dyspozytyw ruchu społecznego” odnosi się do rzeczywistości paradoksalnej: do złożonych relacji między, z jednej strony, dyskursowymi i niedyskursowymi elementami dyspozytywu, a z drugiej strony, między zastanymi okolicznościami i inicjatywami zbiorowymi, które w danych uwarunkowaniach (lub mimo tych uwarunkowań) mogą się rozwijać lub ulegać rozkładowi. Trzy zarysowane poniżej układy pojęciowe (model MAP, polityka sporu oraz ramowanie) można traktować jako narzędzia wstępnej diagnozy dyspozytywu społecznego ruchu sprzeciwu wobec tzw. dobrej zmiany.

Zacznijmy od modelu Movement Action Plan (w skrócie MAP), sformułowanego przez Billa Moyera i jego współpracowników (Moyer, 2001). Model MAP stanowi podsumowanie wieloletnich doświadczeń i obserwacji Moyera, uczestnika i jednocześnie badacza wielu inicjatyw i protestów społecznych w Stanach Zjednoczonych. Trzeba podkreślić, że model ten stał się materiałem szkoleniowym dla działaczy społecznych w wielu krajach. Jedyną znaną mi próbą zastosowania modelu MAP do problematyki polskiej są uwagi Macieja Bartkowskiego, dyrektora w waszyngtońskim Międzynarodowym Instytucie Konfliktu bez Przemocy, na temat kryzysu Komitetu Obrony Demokracji (por. Bartkowski, 2017)[2].

Dwa elementy koncepcji Moyera zasługują tu na uwagę. Po pierwsze, w każdym ruchu społecznym wykształcają się cztery role, pełnione zazwyczaj przez różne osoby: „obywatel” (aktywny obywatel zainteresowany społeczną zmianą), „buntownik” (jego aktywność koncentruje się na głośnym mówieniu „nie”), „inicjator zmiany” (pracuje na rzecz edukacji, organizacji i angażowania szerokiej publiczności; poszukuje konstruktywnych rozwiązań) oraz „reformator” (usiłuje wprowadzać zmianę w życie, co wymaga kontaktu i współpracy z oficjalnymi strukturami politycznymi i sądowniczymi). Jak widać, każda z tych ról jest potrzebna, choć różni się od pozostałych, bo wymaga odmiennych kompetencji i temperamentów. Warto w tym miejscu odnotować, że rola „inicjatora zmiany” jest w polskich ruchach protestu wyjątkowo słabo obsadzona.

Drugi układ pojęć Moyera odnosi się do ośmiu faz ruchu społecznego: (1) „normalne czasy” (problem społeczny istnieje, ale nie jest jeszcze powszechnie zauważany); (2) „udowodnij porażkę instytucji oficjalnych” (aktywność wielu małych środowisk społecznych i własnych ekspertów); (3) „nabrzmiewanie sytuacji” (liczba przeciwników polityki władz rośnie, jednak nie przekracza ok. 30 procent); (4) „wielki start” (intensywna i krótka faza społecznego wrzenia pod wpływem szczególnego wydarzenia uruchamiającego sprzeciw); (5) „dostrzeżenie własnej porażki” (narasta świadomość tego, że cele ruchu nie zostały osiągnięte, protesty słabną; (6) „większość opinii publicznej” (ruch protestu wkracza na agendę polityczną; wskutek ponownych, wyposażonych w symboliczne znaczenie wydarzeń, na krótko może powrócić faza czwarta; (7) „sukces” (implementacja rozwiązań proponowanych przez ruch społeczny, ograniczana przez opór ze strony władz); (8) „dalszy ciąg walki” (rozszerzanie zakresu zmian, przeciwdziałanie „fali powrotnej”).

Warto wiedzieć, że każdy ruch społeczny (nawet te, które zapisały się w historii jako uwieńczone wielkim sukcesem) przechodzi przez fazę piątą (czyli fazę „dostrzeżenia własnej porażki”), a od tego, jak ruch społeczny poradzi sobie z tą fazą, zależy jego powodzenie. Trzeba też pamiętać o tym, że faza piąta nie tylko staje się przedmiotem energicznego zainteresowania mediów, lecz jest także rozgrywana przez władze. Wyróżnikiem piątej fazy jest to, że część aktywistów zaczyna głosić, że ruch jest w kryzysie lub że się nieodwracalnie wypalił. Na dodatek część działaczy odchodzi, pojawiają się też „negatywni buntownicy”, którzy żądają radykalizacji ruchu lub sieją defetyzm.

Moyer uważa, że bardziej niż „buntownicy” potrzebni są wtedy „inicjatorzy zmiany”, którzy powinni przekonywać, że ruch znajduje się już w następnej fazie. W moim przekonaniu rola „inicjatora zmiany”, faktycznie kluczowa na tym etapie rozwoju ruchu społecznego, powinna wówczas sięgać po elementy repertuaru roli „buntownika”. Tak ukierunkowany, jeśli można tak powiedzieć, „nieprawomyślny inicjator zmiany” nie tylko kwestionuje politykę oficjalną, ale domaga się także niezbędnego przewartościowania dotychczasowej strategii i taktyki ruchu protestu, dostarczając po temu rzeczowych argumentów. Zarazem nie dąży do radykalizacji ruchu ani nie sieje defetyzmu, choć o takie skłonności może być pomawiany.

Jak się zdaje, polskie ruchy sprzeciwu wobec tzw. dobrej zmiany co najmniej już jesienią 2017 roku (po fali demonstracji w sprawie sądownictwa) dotarły do fazy piątej w modelu Moyera. Nasuwa się pytanie, gdzie są działacze, którzy mogliby realizować rolę „nieprawomyślnych inicjatorów zmiany”. W obliczu dotychczasowej nieskuteczności protestów dobrze się natomiast ma inteligencka pokusa radykalizacji, polegająca na skłonności do stygmatyzacji obozu tzw. dobrej zmiany jako rzekomego rozsadnika faszyzmu. Faktycznie powinna niepokoić tolerancja dla nietolerancji, widoczna w stosunku obecnych władz i sprzyjających jej mediów wobec przejawów skrajnego nacjonalizmu. Jednak mylących wniosków dostarcza doświadczenie ulicznych konfrontacji demonstracji obywatelskich z kontrdemonstracjami narodowców. Zbyt łatwo zapomina się o tym, że milcząca większość opowiadająca się w sondażach za obecną władzą (albo co najmniej dostrzegająca przewagi obecnej polityki społeczno-ekonomicznej nad polityką poprzedników) nie demonstruje, siedzi w domu i nie ma jakiegokolwiek związku z faszyzmem czy skrajnym nacjonalizmem[3]. Ponadto, w dziedzinie radykalizacji ruchy prodemokratyczne zawsze przegrają ze stroną przeciwną, bo nie będą w stanie jej w radykalizmie dorównać, chyba że same utracą prodemokratyczny charakter.

Nie oznacza to, że nie jest potrzebna większa doza wyrazistości retorycznej i polemicznej sprawności. Po pierwsze, od dwóch lat nie sposób doczekać się od działaczy Platformy Obywatelskiej i sprzyjających jej publicystów jasnego sformułowania zaniedbań i błędów z czasów sprawowania władzy. Bez tego typu przekazu Platforma Obywatelska może mieć nadal poważny kłopot z odzyskaniem wiarygodności, zwłaszcza wśród tych osób i środowisk, które do tej pory wybierały PO jako mniejsze zło, a teraz mogą gdzie indziej lokować swoje wyborcze preferencje. Do rejestru przewin poprzedniej ekipy rządowej należą m.in. brak odpowiedniego transferu społecznego w okresie własnych rządów, polityczny elitaryzm, skutkujący zanikiem komunikacji ze środowiskami społecznie wykluczonymi, a także skandaliczne rozwiązania dotyczące sekcji zwłok ofiar katastrofy smoleńskiej.

Po drugie, katastrofa lotnicza pod Smoleńskiem stanowi olbrzymi kapitał polityczny, którego opozycja do tej pory nie potrafi umiejętnie wykorzystać. Teza o zamachu została już przecież praktycznie całkowicie skompromitowana, a obecna władza i sprzyjające jej media umiejętnie przesunęły punkt ciężkości sporów o Smoleńsk na drastyczną sprawę sekcji zwłok. Warto podkreślać, że przez długie lata od katastrofy teza o zamachu była w różnych wersjach usilnie forsowana przez środowiska bliskie Prawu i Sprawiedliwości, na czele z czołowymi postaciami tego ugrupowania oraz wspierającymi je mediami. Zamiast przekrzykiwania się w czasie tzw. miesięcznic na Krakowskim Przedmieściu, które bez trudu zdyskredytować można było jako chamskie wybryki, od dawna potrzebna jest szeroko zakrojona akcja informacyjna o katastrofie wraz z detalicznym wykazaniem wieloletnich i zakrojonych na wielką skalę manipulacji, fałszywych ocen i niegodnych oskarżeń, wspartych przez rzekomą wiedzę niekompetentnych pseudo-ekspertów.

Po trzecie, środowiska przeciwne tzw. dobrej zmianie słusznie wskazują na szeroko zakrojony klientelizm nowej władzy. Jednak ten argument może trafić do przekonania zwykłych obywateli tylko pod warunkiem uczciwego rozliczenia klientelizmu w okresie rządów koalicji PO-PSL (por. Matyja 2018).

Charles Tilly i elementy polityki sporu

Podpowiedzi i wskazówek można szukać także w dziedzinie socjologii historycznej. Jej wpływowy przedstawiciel, Charles Tilly, zajmował się głównie przemianami w obszarze środków i mechanizmów znajdujących zastosowanie w protestach i konfliktach politycznych, czyli w tzw. polityce sporu (contentious politics). W swych późnych pracach Tilly wyrażał sceptycyzm wobec możliwości ustalenia niezmiennych historycznie modeli przebiegu protestów społecznych i, niejako w zamian, dążył do rekonstrukcji niezbywalnych, strukturalnych elementów polityki sporu, które mogą układać się w różne przebiegi sekwencyjne (por. m.in. Tilly, 2004 i 2008; McAdam i Tarrow, 2000).

Nie ma tu miejsca na pełniejsze zdanie sprawy z ustaleń wynikających z porównawczych studiów Tilly’ego w tym zakresie[4]. Z uwagi na tytułowy problem niniejszego tekstu odnieść się warto do czterech podstawowych mechanizmów epizodów kontestacyjnych, którymi są:

1. „Ucieranie koalicji” czyli poszukiwanie sojuszników – niezbędny warunek powodzenia ruchu społecznego. Realizacja tego mechanizmu jest możliwa nawet wówczas (a dzieje się tak bardzo często), gdy między poglądami potencjalnych sojuszników istnieją poważne różnice poglądów. Sięgając po Foucaultowskie pojmowanie dyskursu trzeba przyjąć do wiadomości, że w dyskursie nie ma i nie może być spójności. Czym innym jest jednak budowanie zbiorowej tożsamości heterogenicznych uczestników społecznego protestu, co nie wymaga spójności dyskursu, lecz umiejętnego i cierpliwego wiązania ze sobą nieprzystających w pełni do siebie poglądów i wyobrażeń oraz uruchomienia dynamiki zbiorowej mobilizacji. Pole do popisu mają tu polityczni pośrednicy – a w terminologii Moyera: „inicjatorzy zmiany”.

2. „Formowanie kategorii My-Oni” – mechanizm decydujący o tym, jak środowiska protestu definiują samych siebie i kim dla nich są „Oni”.

3. „Przesunięcie obiektu” – np. od sporu w ramach konkretnej instytucji czy firmy do ogólnego sporu politycznego.

4. „Uzyskiwanie certyfikatu” – uprawomocnienie ruchu przez autorytety zewnętrzne.

Wypada zauważyć, że tylko jeden z wymienionych mechanizmów („przesunięcie obiektu”) jest realizowany sprawnie przez polskie inicjatywy opozycyjne: spory dotyczące ograniczonych treściowo kwestii (jak prawa kobiet czy system sądowniczy) niemal natychmiast przekształcają się zasadniczy spór o ustrój państwa. Ale i na tym gruncie nie dzieje się zbyt dobrze, gdyż działacze opozycyjni nie wyciągają właściwych wniosków z faktu, że liczni zwyczajni obywatele nie przywiązują wagi do abstrakcyjnie podejmowanej kwestii praworządności i że nie można im tego mieć za złe. Aby jakakolwiek idea była społecznie nośna, jej głoszenie musi wiązać się z potrąceniem struny u odbiorców. W przypadku praworządności chodziłoby np. o wykazanie konkretnych, negatywnych konsekwencji przemian w obszarze praworządności dla konkretnych osób.

Połowicznemu sukcesowi w zakresie „przesunięcia obiektu” nie towarzyszy udana realizacja żadnego z pozostałych trzech mechanizmów: nie widać szans na utworzenie szerokiej koalicji sił opozycyjnych; formowanie kategorii „My-Oni” koncentruje się na stygmatyzacji strony przeciwnej jako „faszyzmu” (a nie np. na krytyce „tendencji autorytarnych”), czym nie można skłonić zwolenników tzw. dobrej zmiany do politycznych przewartościowań; certyfikat pozyskuje się od ikonicznych przedstawicieli III RP (takich jak np. Leszek Balcerowicz czy Tomasz Lis), co nie przysparza protestom wiarygodności w oczach osób i środowisk, które uważają się za pokrzywdzone, niewysłuchane lub pozbawione należnej dozy szacunku przez społeczny, ekonomiczny i polityczny system III RP.

Bez uruchomienia wspomnianych czterech mechanizmów nie sposób oczekiwać powodzenia protestu społecznego. Chyba, że środowiska opozycyjne uznają, że nie chodzi im o utworzenie dynamicznego i nastawionego na polityczny sukces ruchu społecznego i zadowala ich pełnienie roli „sygnalisty”, zwracającego uwagę społeczeństwu na ważne, aczkolwiek niewidoczne problemy.

Framing, czyli ramowanie protestów społecznych

Do licznego zbioru sposobów badania ruchów społecznych należy także tzw. analiza ramowania (framing analysis), koncentrująca się na rekonstrukcji schematów interpretacji (czyli ram), w jakie ruchy społeczne wpisują się same, jak również schematów interpretacji stosowanych przez środki masowego przekazu w odniesieniu do różnych zjawisk życia publicznego, w tym także do ruchów społecznych (por. Czyżewski, 2010, ss. XXXVIII-XLII; Franczak 2017). Jest rzeczą znaną i szeroko komentowaną, że prorządowe media przedstawiają ruchy protestu w niekorzystnym świetle. Osobnym zadaniem byłaby archiwizacja i analityczna rekonstrukcja nie tylko ewidentnych przekłamań i manipulacji, ale także ogólnych schematów interpretacji podsuwanych odbiorcom przez media. Biorąc pod uwagę kwestię bezsilności opozycji ważniejszy jest wszakże ten obszar, na który środowiska opozycyjne mogą mieć wpływ. Słaba społeczna nośność oraz niska perswazyjna skuteczność ram proponowanych przez ruchy protestu jest faktem.

Powstaje pytanie, jak można byłoby ten stan rzeczy naprawić. Recept może być wiele. Wśród nich pod rozwagę warto poddać „odwojowanie” dwóch ram utraconych w ostatnich latach na rzecz obecnego obozu władzy: ramy prawdy oraz ramy szacunku.

Ramą prawdy skutecznie posługuje się obóz władzy, gdy stosuje sprawdzoną już w latach 2005–2007 retoryczną strategię demonizującej demistyfikacji, wówczas ukierunkowaną na ujawnianie byłych tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa wśród elit III RP, dzisiaj skoncentrowaną raczej na nagłaśnianiu korupcyjnych uwikłań tych elit. W obu przypadkach celem jest wykazanie kompromitującej różnicy między pozornym splendorem i prawdziwymi, lecz skrywanymi słabościami. Z kolei główna strategia retoryczna obrońców III RP (i zarazem przeciwników IV RP) z lat 2005–2007, polegająca na demonizującej przestrodze (przed rzekomym zagrożeniem faszyzmem), mimo iż już wówczas okazała się nieskuteczna, jest dzisiaj przez obecną opozycję stosowana z uporem godnym lepszej sprawy[5]. Także rama szacunku znajduje się w rękach polityków i publicystów tzw. dobrej zmiany, chętnie akcentujących z jednej strony własną empatię i zrozumienie wobec życiowych problemów niższych warstw społecznych, a drugiej strony nie bez racji przypisujących swym przeciwnikom politycznych elitarną wyniosłość i pogardę dla zwykłych ludzi.

Środowiskom opozycyjnym nie będzie łatwo osiągnąć pozycję komunikacyjną, która umożliwiałaby wiarygodne posługiwanie się ramami prawdy i szacunku. Jednak bez dysponowania taką pozycją uzyskanie szerokiego poparcia społecznego może okazać się niemożliwe. Perspektywa odzyskania ram prawdy i szacunku rysuje się w czterech niezwykle ważnych obszarach tematycznych. O niewykorzystanym politycznym potencjale realnej prawdy o katastrofy smoleńskiej (w odróżnieniu od prawdy w cudzysłowie, rzekomo poszukiwanej przez tzw. ekspertów smoleńskich) była już mowa wcześniej. Wiarygodne stosowanie ramy szacunku wymaga krytycznego rozrachunku z neoliberalnych fascynacji i zwrotu w stronę idei bezpieczeństwa socjalnego. Trzecia, trudniejsza w realizacji szansa łączy w sobie ramę prawdy i ramę szacunku. Chodzi o kwestię uchodźców, sprawnie zagospodarowaną przez obóz tzw. dobrej zmiany za pomocą nieprawd na temat uchodźców oraz demonstracyjnego braku szacunku dla ich losu. Potrzebna jest tu systematyczna krytyka uprzedzeń, stereotypów oraz szczucia na islam i jego wyznawców, jak również merytoryczne podważanie fałszywego argumentu, mówiącego o zagrożeniu chrześcijaństwa przez islam. Jak słusznie podkreślają hierarchowie Kościoła katolickiego, prawdziwym zagrożeniem, a nawet zaprzeczeniem chrześcijaństwa jest odmowa przyjęcia uchodźców, a także wrogość wobec osób wywodzących się z innych cywilizacji. Czwarta możliwość także łączy ramę prawdy i ramę szacunku i dotyczy wypracowania przekonującej krytyki klientelizmu praktykowanego w dobie nowej władzy[6].

Tak sprofilowany przekaz mógłby prowadzić do niezbędnego przeramowania sporu politycznego, a zatem do marginalizacji tych schematów interpretacji, którymi dotychczas posługują się środowiska opozycyjne i zastąpienia ich schematami nowymi, nośniejszymi i skuteczniejszymi. Tego rodzaju zmiana mogłaby otworzyć drogę do nawiązania utraconego kontaktu ze społeczeństwem i do kształtowania go w duchu odpowiedzialności i poważnego traktowania obywateli. Rzecz jasna, niczym zwodnicze pokusy pojawiają się pomysły alternatywne. Jedni doradzają radykalizację ruchów protestu i ich retoryki. O powodach szkodliwości tego rozwiązania wspomniano wcześniej. Inni sugerują, że środowiska opozycyjne powinny uwodzić społeczeństwo sprawniej niż czyni to obóz władzy. Oczywiście należy dyskredytować metody uwodzenia stosowane przez obóz władzy i związane z nim media. Ale trzeba też pamiętać o tym, że duża część społecznego poparcia dla obozu władzy nie wynika z uwiedzenia, lecz z trzeźwej oceny sytuacji, w szczególności z dostrzegalnej poprawy warunków bytowych, a także z zakodowanego w zbiorowej pamięci poczucia upokorzenia, doznanego w latach sprawowania władzy przez koalicję PO-PSL.

Zakończenie

Liczni przedstawiciele nauk społecznych i humanistycznych uczestniczą w toczącym się w Polsce sporze politycznym po obu stronach barykady, dostarczając uzasadnień dla działań własnej strony konfliktu i wspierając ją własnym autorytetem. Nie jest to najbardziej fortunna forma społecznego zaangażowania (i zarazem wykorzystania) ludzi nauki. Cenniejsze byłoby podjęcie roli „nieprawomyślnych inicjatorów zmiany”. Obu stronom sporu przydałoby się tego rodzaju nowatorskie rozszerzenie horyzontów.

Z przeciwnego tzw. dobrej zmianie punktu widzenia potrzebne wydają się te impulsy ze strony „nieprawomyślnych inicjatorów zmiany”, które miałyby na celu zaradzenie utrwalonej w ciągu ostatnich dwóch lat bezsilności środowisk opozycyjnych. Nie jest to zadanie łatwe, a zaproponowane tu kierunki działania na pewno nie dają gwarancji sukcesu. Jednak warto je przedyskutować i wypróbować, skoro dotychczasowe metody okazują się nieskuteczne, a czasami nawet przeciwskuteczne. I warto też od czasu do czasu „odliczyć się”, by prawdopodobnie przekonać się, że osób podobnie („nieprawomyślnie”) myślących jest znacznie więcej niż się zazwyczaj przypuszcza. Wreszcie, należy pogodzić się z okolicznością, iż wobec długiego rejestru dawnych zaniedbań i błędów z okresu własnych rządów, a także w obliczu dotychczasowej nieskuteczności w roli opozycji, środowiskom opozycyjnym przyjdzie działać cierpliwie i długofalowo.

Marek Czyżewski – ur. 1955, dr hab., prof. Uniwersytetu Łódzkiego, kierownik Zakładu Badań Komunikacji Społecznej w Instytucie Socjologii UŁ, przewodniczący rady Konsorcjum Naukowego Analiza Dyskursu, redaktor naczelny Przeglądu Socjologicznego, redaktor serii wydawniczej Biblioteka Dyskursu Publicznego. Główne zainteresowania naukowe: analiza dyskursu publicznego, współczesne teorie społeczne, zagadnienia komunikowania i demokracji oraz badania nad „językiem wrogości”. Wybrane publikacje: Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, 1997 (razem z S. Kowalskim i A. Piotrowskim); Öffentliche Kommunikation und Rechtsextremismus, 2005; Dyskurs elit symbolicznych. Próba diagnozy, 2014 (razem z K. Franczakiem, M. Nowicką i J. Stachowiakiem); Polskie sprawy 1945–2015. Warsztaty analizy dyskursu, 2017 (razem z A. Horolets, K. Podemskim i D. Rancew-Sikorą); Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, 2017 (razem z M. Otrockim, T. Piekotem i J. Stachowiakiem).

Afiliacja:

Zakład Badań Komunikacji Społecznej
Instytut Socjologii
Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny UŁ

Bibliografia

Bartkowski, M. (2017). Piąta faza (wywiad Jacka Żakowskiego), Polityka, 19 (3109), 10 maja 2017.

Czyżewski, M. (2010a). Analiza ramowa, czyli „co tu się dzieje”. W: E. Goffman, Analiza ramowa. Esej z organizacji doświadczenia (s. VII-XLVII). Kraków: Nomos.

Czyżewski, M. (2010b). „Język wrogości” oraz spór o III i IV RP w perspektywie analizy dyskursu publicznego. Wybrane rezultaty projektu badawczego oraz uwagi metodologiczne. W: M. Czerwiński, P. Nowak, R. Przybylska (red.), Język IV Rzeczpospolitej (s. 47–61). Lublin: Wyd. UMCS.

Czyżewski, M. (2014). Społeczne i kulturowe aspekty strajku studentów Łodzi – zarys analizy. W: K. Lesiakowski (red.), Łódzki strajk studencki styczeń – luty 1981 r. Spojrzenie po latach (s. 265–280). Łódź-Warszawa: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego i Narodowe Centrum Kultury.

Czyżewski, M. (2013). Teorie dyskursu i dyskursy teorii, Kultura i Społeczeństwo, 2/2013, 3–25, DOI: 10.2478/kultura-2013–0011.

Foucault, M. (2003). Das Spiel des Michel Foucault. W: tegoż, Dits et Ecrits, tom 3 (s. 391–429). Frankfurt n. Menem: Suhrkamp.

Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. przekł. T. Komendant, Warszawa: Aletheia.

Foucault, M. (1982). The Subject and Power. W: H.L. Dreyfus, P. Rabinow (red.), Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics (s. 208–226). Chicago: University of Chicago Press.

Franczak, K. (2017). Analiza ramowania. W: M. Czyżewski, M. Otrocki, T. Piekot, J. Stachowiak (red.), Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych (s. 145–173). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno.

Janicki, M. (2018). Kto może pokonać PiS?, Polityka, 17/18 (3158), 25 kwietnia 2018.

Matyja, R. (2018). Wyjście awaryjne. Kraków: Karakter.

McAdam, D., Tarrow, S., Tilly, Ch. (2000). Dynamics of Contention, Cambridge: Cambridge University Press.

Moyer, B., McAllister, J., Finley, M.L., Soifer, S. (2001). Doing Democracy. The MAP Model for Organizing Social Movements. Gabriola Island: New Society Publishers.

Tilly, Ch. (2004). Contention and Democracy in Europe, 1650–2000. Cambridge: Cambridge University Press.

Tilly, Ch. (2008). Demokracja. przekł. M. Szczubiałka. Warszawa: WN PWN.

Zielonka, J. (2018). Counter-Revolution. Liberal Europe in Retreat. Oxford: Oxford University Press.

Does the opposition have to be helpless?
The MAP model, contentious politics, framing and the Polish cause

Abstract

On both sides of the political debate in Poland, the belief about the helplessness of the opposition is consolidating. First, independent of its accuracy, I intend to consider causes, roles and functions of the ubiquitousness of this belief in the public space, irrespective of its validity. Next, assuming the conviction is right, three different areas of scientific knowledge are consulted that might help find answers not only to the question why the opposition is helpless but also to the question whether the opposition has to be helpless. These areas are: (a) research on the subsequent phases of a social movement (the MAP model); (b) sociological-historical comparative studies of Charles Tilly concerning patterns of contentious politics; and (c) research on communication aspects of social protests (framing analysis). Findings offered by these studies should be considered with regard to the current situation in Poland. Finally, I suggest that the role of representatives of social sciences and humanities in the ongoing political conflict requires closer examination/inspection.

Keywords:
political debate, social movement, social apparatus (dispositif), the MAP model, contentious politics, framing.

1 Pojęcie dyspozytywu Foucault przedstawia m.in. w rozmowie z redakcją czasopisma psychoanalitycznego Ornicar z roku 1977, zatytułowanej Le jeu de Michel Foucault; cyt. za wydaniem niemieckim: Foucault, 2003. Por. także omówienie: Czyżewski, 2013.

2 Dziękuję Krzysztofowi Podemskiemu za zwrócenie uwagi na ten tekst.

3 Por. analizę wyników badań sondażowych w: Janicki 2018.

4 Szersze uwagi na ten temat zawiera artykuł: Czyżewski, 2014.

5 Por. szersze uwagi na temat obu wspomnianych strategii retorycznych w: Czyżewski, 2010.

6 Jan Zielonka (2018, ss. 34–35) mówi o trzech zagubionych przez liberałów wartościach: prawdzie, równości i wspólnocie. Można powiedzieć, że w proponowanym tu zestawieniu czterech obszarów tematycznych chodzi o odzyskanie wiarygodności w głoszeniu tych wartości. Pierwszy obszar (katastrofa smoleńska) dotyczy prawdy, drugi (bezpieczeństwo socjalne) odsyła do idei równości, a obszary trzeci i czwarty (uchodźcy, klientelizm) odnoszą się do wspólnotowości: kwestia uchodźców dotyczy inkluzyjności wspólnoty, a kwestia klientelizmu – wewnętrznego ładu wspólnoty.

Toksyczni politycy: socjotechnika, propaganda i poprawianie historii

Mieczysaw Gauszka
PWSZ we Włocławku

Abstrakt

Według wielu uczestników dyskursu publicznego obecnie w Polsce dokonuje się przebudowa państwa i społeczeństwa, które z aksjologii demokracji liberalnej przeobraża się instytucjonalnie i mentalnie w państwo i społeczeństwo o orientacji konserwatywno-narodowej. Partia rządząca wykorzystuje różne techniki propagandowe i socjotechniczne dla uzasadniania wprowadzanych zmian, tworzenia nowej polityki historycznej, budowania mitologii „wstawania z kolan”. Celem artykułu jest przedstawienie profilu toksycznych polityków, w odniesieniu do istniejącego w literaturze modelu osobowości makiawelicznej i osobowości autorytarnej oraz charakterystyki syndromu paranoi politycznej. Analiza wykorzystuje literaturę przedmiotu, stanowi wstępną próbę charakterystyki zjawiska.

Słowa kluczowe:
toksyczni politycy, makiawelizm, prawda historyczna, socjotechnika.

Wprowadzenie

Artykuł porusza problemy, które wymagają umieszczenia w szerokim kontekście procesów komunikowania społecznego i politycznego współczesnego świata. Dlaczego w XXI wieku ujawniają się demoniczne postaci toksycznych polityków, którzy w demokratycznych wyborach uzyskują aprobatę elektoratu dla swoich populistycznych koncepcji? Analiza skupia się na lokalnych przykładach, choć problem toksyczności dotyczy wielu polityków na świecie, nie tylko z krajów totalitarnych, ale również z innych o demokratycznym ustroju politycznym. Celem artykułu jest przegląd literatury tematu ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy socjologicznej i psychologicznej. Wybrane publikacje ilustrują problem zwłaszcza w kontekście przemian polskiej sceny politycznej i dyskursów jakie toczą różne strony sporów o władzę realizowaną z nadania suwerena.

Kluczowe wydają się trzy kwestie do zasygnalizowania. Na pierwszą zwrócił uwagę Manuel Castells w pracy Władza komunikacji pisząc, że władza nie może być rozpatrywana w oderwaniu od jej dysponentów oraz od tych, którzy jej podlegają. Władza jest zdolnością relacyjną, która umożliwia aktorowi społecznemu wywieranie asymetrycznego wpływu na decyzje innych aktorów społecznych w sposób sprzyjający umacnianiu jego woli, interesów i wyznawanych wartości (Castells, 2013, s. 23). Według socjologa władza uruchamia dyscyplinujące dyskursy zabezpieczające jej interesy, które nie zawsze są zbieżne z interesami jednostek lub grupy. Zasadne jest więc pytanie: komu, jakim interesom władza służy? Druga dotyczy problemu uzurpacji monopolu władzy, czyli zajmowania centralnej pozycji dającej wyłączność na wypowiadanie się i decydowanie w imieniu całego społeczeństwa. Trzecia kwestia tyczy odpowiedzialności za skutki podejmowanych decyzji: jaką przyszłość fundują społeczeństwu politycy? Toksyczny polityk chce mieć monopol na „mądrość” i możliwość wpływu na decyzje, za które nie jest w stanie odpowiadać. Zazwyczaj politycy nie mają strategii długofalowej, nie wychodzą poza ramy czasowe najbliższych wyborów, nie antycypują szkodliwych skutków wprowadzanych zmian. W powyższym kontekście ważny jest też problem kompetencji i profesjonalizmu polityków. Czy potrafią rozwiązać problemy, które sami stworzyli przez legislacyjne niechlujstwo i niedopracowane ustawy, nieodpowiedzialne wypowiedzi i złe decyzje? Czy daje to nadzieję, że być może większa liczba wyborców kiedyś to zauważy i odmówi legitymizowania takiej władzy?

Poprawianie historii

Punktem wyjścia przeprowadzonych poniżej analiz jest polityka historyczna stanowiąca niejako proscenium sporów i gry prowadzonej między władzą a wiedzą społeczną na temat historii i pamięci zbiorowej. Historia państw i narodów zawsze była w centrum zainteresowania polityków i stanowiła istotny punkt odniesienia dla komunikowania politycznego, w tym dla budowania marketingu i propagandy politycznej. Poznawcze opisywanie dziejów jest domeną różnych nauk, przede wszystkim historii, zaś pragmatyczne korzystanie z opisu i interpretacji dziejów wykorzystywane jest do celów ideowo-wychowawczych, edukacyjnych, a także jako argumenty w bieżących dyskursach publicznych. Stosowane są różne perspektywy teoretyczne i metodologiczne badania faktów historycznych, ważna jest też ogólna wizja rzeczywistości oraz kryteria ocen i dyrektyw ideologiczno-politycznych. Efektem kontaminacji celów nauk historycznych, politycznych i społecznych jest opis zdarzeń oraz rozumienie i wyjaśnienie procesów historycznych i społecznych.

W rozwoju historiografii XX wieku zwrócono uwagę na to, że (…) aktywna rola poznawcza historyka przejawia się nie tylko w tym, że wnosi on do poznawania przeszłości określoną wiedzę wstępną, lecz również w tym, że wnosi do procesu badawczego jakiś świat wartości (Topolski, 1983, s. 491). Problem sprowadza się do prawdziwości i obiektywności tworzonych narracji historycznych. Pojawiły się dwa stanowiska w tym względzie: pierwsze obiektywność poznania sprowadza do intersubiektywnej sprawdzalności hipotez; drugie stwierdza, że wiedza staje się obiektywna, gdy zostaje intersubiektywnie zaakceptowana. W zasadzie w obu przypadkach poznanie obiektywne nie jest możliwe bez wartościowania, a postulat neutralności aksjologicznej jest trudny do spełnienia. Według Stefana Kieniewicza kardynalną zasadą historyka jest dociekanie i mówienie prawdy: (…) historyczne fałszerstwa mają krótkie nogi; że nie na wiele się zdaje zatajenie prawd niewygodnych, jeśli i tak jest o nich głośno w świecie; że w miarę, jak się ujawnia nasza bezstronność w sprawach dla nas najżywotniejszych, wzrasta także nasz autorytet – i w kraju, i za granicą (Kieniewicz, 1982, s. 133). Zgodnie z paradygmatem współczesnej hermeneutyki historiograficznej można stwierdzić, że rzeczywistość historyczna traktowana jest jako tekst, a badacz narzuca przekazom i źródłom historycznym pytania, szukając ukrytych znaczeń. Odkrywanie i rozumienie przez badacza czasu i miejsca zdarzenia świadczy o stanie umysłu uczonego i jego świecie wartości, konsekwencją czego mogą być nowe interpretacje i znaczenia faktów. W innym paradygmacie podkreśla się, że zrozumienie jakiegoś zdarzenia i pokazanie całej złożoności badanej rzeczywistości jest wynikiem stosowanych procedur obowiązujących w społecznej koncepcji nauki, zobowiązanej do spełnienia uznanych procedur metodologicznych. W tym przypadku liczą się adekwatne do faktów historycznych źródła, poprawność stosowanej metodologii, ustalenie prawdy.

Zapotrzebowanie na teorię narracji historycznej według Jerzego Topolskiego (1996, s. 8–12; 103–109) sprowadza się do: a/ problemu stosunku narracji historycznej do innych narracji (np. literackiej); b/ problemu stosunku narracji historycznej do rzeczywistości. Uczony przyjmuje, że w narracji historycznej należy wyodrębnić trzy warstwy: logiczno – gramatyczną, retoryczno – perswazyjną, ideologiczno – teoretyczną. Przynajmniej dwie ostatnie z wymienionych warstw stanowią przyjęte przez badacza założenia wynikające z określonej wizji świata i miejsca w nim człowieka (np. przekonania religijne, poglądy polityczne), a także przyjętej określonej wersji wydarzeń i strategii ich wyjaśniania. Takie ujecie zbliża historyka do traktowania dziejów jako przedmiotu politycznych zabiegów interpretacyjnych. W Polsce, aktualnie będący u władzy politycy próbują tworzyć własne narracje historyczne i zbudować strategię polskiej polityki historycznej. Istotne jest to zwłaszcza wtedy, gdy historia traktowana jest jako pole walki o utrzymanie władzy, a polityka historyczna ma edukować społeczeństwo i być narzędziem kształtowania świadomości historycznej. Politycy dokonują selekcji i hierarchizacji faktów i obrazów historycznych, podporządkowując je ideologii i interesom rządzącej władzy, powołują się na rację stanu. Aktualne zmiany w polityce historycznej trafnie przewidział Marek Czyżewski (2008, ss. 123–124) pisząc: Nowy kierunek myślenie historycznego, dochodzący dobitnie do głosu od końca 2005 r., jest również dwutorowy (…) Publiczną prawomocność uzyskuje z jednej strony tor unikania samokrytycyzmu i – niejako w zamian – nagłaśniania historii narodowej dumy i chwały w relacjach ze zbiorowościami odmiennymi etnicznie, z drugiej zaś strony – skontrastowany z pierwszym tor nagłaśniania historii hańby w obszarze PRL.

Edukacja historyczna staje się kluczowa dla kształtowania, na potrzeby bieżące, potocznej świadomości społecznej. Mówi się wtedy o „poprawianiu historii”, „ustanawianiu historii”, „tworzeniu nowej narracji historycznej”. Uchwalanie przeszłości w postaci dekretów i ustaw występuje w państwach o różnej strukturze politycznej, również w zachodniej demokracji liberalnej. Lynn Nadel i Walter P. Sinnott-Amstrong w monografii Memory and Law (2013) opisują zjawisko umoralniania historii, pokazując w jaki sposób cywilizacja Zachodu przechodzi transformację od pamięci zwycięzcy eksponującej chwałę, zwycięstwo, bohaterstwo, do pamięci ofiary, czego wynikiem jest wyolbrzymianie własnych krzywd i domaganie się statusu ofiary, której należą się zarazem materialne jak i symboliczne rekompensaty.

Polski rząd i parlament poprzez różne działania instytucjonalne, a ostatnio nowelizację ustawy o IPN, wpisał się w proces „naprawiania historii” i „przywracania prawdy historycznej”. Konsekwencją tych działań jest duże napięcie w stosunkach międzynarodowych, pogorszenie stosunków z kilkoma ważnymi na arenie międzynarodowej państwami i dyplomatyczny kryzys. Nieporozumienia wokół ustawy nie dotyczą kwestii penalizacji osób i instytucji, które używają sformułowania „polskie obozy koncentracyjne” czy „polskie obozy śmierci”. Protesty związane są z niejasnymi sformułowaniami ustawy, które w interpretacji oponentów w międzynarodowym dyskursie, uniemożliwiają krytyczną ocenę udziału Polaków w różnego typu zdarzeniach antysemickich, a także opisu trudnych relacji z narodami Ukrainy czy Białorusi. W globalnym świecie karanie osób i instytucji, które nie spełniają polskiej normy politycznej poprawności w interpretacji faktów historycznych, jest niezwykle trudne. Barbara Engelking – Kierownik Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii PAN mówi o rodzimych politykach tak: Często się zastanawiam, czy są to ludzie o niskim poziomie świadomości i wiedzy historycznej, ignoranci, czy też raczej cynicy i manipulatorzy, którzy wiedzą, jak było, jaka była skala szmalcownictwa, donosicielstwa, jak bezkarne było zamordowanie Żyda w czasie wojny – a mimo to opowiadają publicznie bzdury w imię prowadzonej gry politycznej (Engelking, 2018, s.12).

Pielęgnowanie i odtwarzanie wizji historii, z której możemy być dumni, ale też wskazywanie, że jesteśmy jako naród ofiarami jest kontaminacją narracji pamięci zwycięzcy z pamięcią ofiary. Bieżąca polityka jest zakotwiczona w odkrywanych na nowo faktach historycznych, wokół których budowana jest narracja „odkrywania prawdy”. W porządku administracyjno-prawnym przejmowane są przez władze polityczne różne istniejące lub powoływane na nowo instytucje, których zadaniem jest ustanawianie prawdy historycznej. Obsadzanie stanowisk „swoimi ludźmi” zazwyczaj gwarantuje polityczną poprawność i kontrolę przekazywanych informacji. Przedstawiciele władzy (politycy partii rządzącej, posłowie, senatorzy) sami przyznają, że: piszemy na nowo historię, naprawiamy historię, tworzymy nową narrację. Wiele instytucji zostało powołanych po to, aby walczyć z „pedagogiką wstydu” i odtwarzać prawdziwy, według polityków prawicy, obraz chwały narodu (np. Rada Dyplomacji Historycznej, Międzyresortowy Zespół ds. Promocji Polski za Granicą). Przykładem instytucji powołanej do takich zadań jest również Polska Fundacja Narodowa, której zadaniem jest m. in. sławienie dobrego imienia Polski i – +poprawianie jej wizerunku. Podejmowane akcje i działania często przynoszą efekt odwrotny.

Postulat wprowadzenia nowej narracji historycznej zaproponował socjolog prof. Andrzej Zybertowicz (doradca prezydenta) w postaci Maszyny Bezpieczeństwa Narracyjnego, której zadaniem jest kształtowanie, zwłaszcza za granicami, prawdziwego, tzn. pozytywnego obrazu Polski i Polaków. Zadania dotyczą zarazem monitorowania jak i odkrywania miejsc, gdzie dokonuje się niekorzystna dla obrazu naszego kraju interpretacja faktów historycznych, a także ich fałszowanie.

W nowych narracjach historycznych występuje odwoływanie się do mitów politycznych, które pełnią funkcje legitymizujące i porządkujące. Przykładem zastosowania spiskowej teorii dziejów i mitologizacji faktów jest działalność komisji rządowej powołanej do wyjaśnienia „prawdziwej” przyczyny katastrofy smoleńskiej. W przestrzeni publicznej dokonuje się mitologizacja katastrofy smoleńskiej, m. in. poprzez organizowanie miesięcznic smoleńskich. Uruchomione zostały kolejne wersje spiskowej teorii wyjaśnienia przyczyny tragicznej katastrofy. Naprawianie historii dotyczy również podtrzymywania starych mitów i tworzenia nowych, jak np. mit wybitnej postaci prezydenta, wokół której można organizować aksjologię bohatera narodowego jednoczącego „prawdziwych Polaków”. W przestrzeni publicznej budowany jest też mit żołnierzy wyklętych, wokół którego tworzone są nowe narracje historyczne. Mitom politycznym przypisuje się wiele znaczeń jako narzędzi konstytuowania i uprawomocnienia nowego porządku. Skuteczność mitów polega na tym, że stwarzają przymus ontologiczny; wpływają na postawy wobec władzy, stanowią (…) wzorzec idealnej sytuacji politycznej, pełnego, niewymuszonego posłuszeństwa, pełnej kontroli wszystkich zachowań społecznych (Filipowicz, 1988, s.14).

Propaganda polityczna i post-prawda

Według klasycznego podziału Wilhelma Windelbanda (1984) nauki dzieli się na nomotetyczne, których celem poznawczym jest ustalanie ogólnych praw oraz nauki idiograficzne skupione na opisie zdarzeń. Nauki historyczne zaliczane są do nauk o kulturze jako dokonujących opisu i rozumienia jednostkowych faktów i zdarzeń. Wprawdzie wskazana opozycja we współczesnej nauce straciła na jasności i oczywistości poprzez procesy „postępującej dekonstrukcji” (Wolska, 2010, s. 79); to niewątpliwie ma odzwierciedlenie w procedurach propagandowych wykorzystujących zdarzenia historyczne, nie tyle jako nośnika prawdy, co raczej zgodnych z propagandowym interesem interpretacji i pamięci selektywnej.

Wiele definicji propagandy podkreśla jej dwie funkcje: informacyjną, dostarczającą odbiorcy wiedzy i informacji oraz emocjonalną lub mobilizacyjną, mającą wpływać na odpowiednie postawy i określone działania (Pratkanis, Aronson, 2003). W obu funkcjach może przejawiać się jej manipulacyjny charakter, zmierzający do dystrybuowania i promowania określonej wizji świata, zgodnej z interesami władzy. Według jednej z pierwszych definicji Harolda Lasswella (1938) propaganda dotyczy kształtowania zbiorowych postaw poprzez manipulowanie symbolami, półprawdami, kłamstwami dla osiągnięcia celów zazwyczaj ukrywanych przed społeczeństwem. Wśród typów działań propagandy wymienia się m. in.: wojnę psychologiczną, reedukację, pranie mózgu, oddziaływanie podprogowe. Przede wszystkim chodzi o kształtowanie opinii publicznej oraz kontrolowanie i tworzenie propartyjnych postaw poprzez manipulowanie informacjami, symbolami z wykorzystaniem istniejących kodów emocjonalnych i aksjologicznych. Kwintesencję znaczeń manipulacji w obszarze propagandy podaje Piotr Pawełczyk (2000, s. 55). Wyróżnia sześć podstawowych znaczeń pojęcia manipulacji: 1/ ukrywanie prawdziwych celów politycznych pod postacią innych, łatwiejszych do zaakceptowania; 2/ wytwarzanie wśród obywateli, a zwłaszcza elektoratu własnego, określonych pożądanych postaw i wyborów, prowadzących do akceptacji podejmowanych przez rządzących nadzwyczajnych środków i działań; 3/ tworzenie obrazów rzeczywistości mających ukryć stan faktyczny; 4/ kreowanie wizerunków własnych liderów i partii oraz dyskredytacja liderów i partii przeciwnych; 5/ wykorzystanie języka do manipulacji i perswazji; 6/ manipulacje zachodzące w interpretacji i ustanawianiu korzystnego dla celów politycznych prawa. Wszystkie wymienione znaczenia manipulacji politycznej są wykorzystywane obecnie w tzw. procesie budowania nowej świadomości historycznej, a historia stała się obszarem walki politycznej. Propaganda działa skutecznie w społeczeństwie, które odwykło od krytycznego myślenia, wsłuchuje się w elity władzy, która wykorzystuje w tym celu publiczne media i sponsoruje przyjazne dla swoich celów politycznych media prywatne. Ponadto poprzez Internet i różne formy aktywności mediów społecznościowych następuje proces demokratyzacji propagandy. Prawie każdy może dokonać anonimowego wpisu, donosu, fake newsu, hejtu, w których tworzone są treści uruchamiające psychologiczne mechanizmy gniewu, zawiści i wykluczenia.

W kontekście tych rozważań warto przywołać pojęcie post-prawda, które zrobiło niebywałą karierę, a w Wielkiej Brytanii otrzymało w 2016 r. tytuł słowa roku. Pojęcie post-prawda nie traktuje się jako kłamstwo przeczące faktom, lecz raczej jako strategię nadającą prawdzie nieistotne znaczenie (Keyes 2004). W Polsce mamy wiele przykładów stosowania przez polityków i media publiczne nowej strategii retorycznej opartej na manipulacji faktami i dopuszczaniu faktów alternatywnych, kłamstwa i dezinformacji. Zainteresowanie zastosowaniem post-prawdy w polityce i mediach w Polsce wzrasta wraz z koniecznością przedstawienia kolejnej wersji „prawdziwej narracji” o tragedii smoleńskiej, czy interpretacją zdarzeń dotyczących uchodźców i emigrantów politycznych, uzasadnieniem wycinki drzew w Puszczy Białowieskiej. Wymienione przykłady, niejednorodne w swojej istocie, pokazują, że post-prawda jest stosowana do wszystkich zjawisk i zdarzeń, jako instrument osiągania pragmatycznych celów politycznych. Według Przemysława Czaplińskiego (2017, s. 15) mijanie się z prawdą i tendencja do kłamania stają się powszechnymi zachowaniami społecznymi. Wiedza jako zbiór faktów i relacji przyczynowo-skutkowych, które opisują i wyjaśniają świat, przestała odgrywać kluczową rolę. Traci na znaczeniu również wiedza ekspercka, można przecież powołać własnych profesorów do komentowania rzeczywistości, zgodnie z instrukcjami i potrzebami polityków. Ludzie tworzą własną wiedzę potoczną, zapośredniczoną głównie przez media, w tym dla młodego pokolenia media społecznościowe, na którą składa się kolekcja wygodnych poglądów, preferencji i opinii potwierdzających ich postrzeganie świata i wartości. Warto przypomnieć, że w filozoficznym dyskursie przeciwstawia się klasycznej koncepcji prawdy Arystotelesa, według której kryterium prawdy jest zgodność zdania (myśli) z rzeczywistością tzw. koncepcje nieklasyczne, wśród których znajdujemy koncepcję zgody powszechnej. Według niej, prawdą jest sąd, który większość uznaje za prawdę. Współcześnie część ludzi wiedzę o rzeczywistości czerpie z Internetu, a więc społecznych dowodów szuka w wirtualnym świecie (Pawełczyk, Jakubowski, 2017). W ironicznej modyfikacji powiedzielibyśmy, że prawdą jest to co przedstawiciele partii rządzącej, a zwłaszcza jej lider polityczny, uznają za wygodną prawdę. Toteż lud wybacza kłamstwa i post-prawdy politykom, nie rozumiejąc, że konsekwencje ulepszonej prawdy, neoprawdy, miękkiej prawdy, mają trudne do przewidzenia, negatywne konsekwencje społeczne, gospodarcze i międzynarodowe.

W komunikacji społecznej i interpersonalnej wyróżnia się różne typy kłamstwa i ich przyczyny, dlatego proces ich wykrywania jest złożony (Vrij, 2009). Na trudności ze sformułowaniem definicji kłamstwa wskazuje Wojciech Chudy, analizując dziesięć definicji zaczerpniętych z różnych koncepcji filozoficznych. Ostatecznie uznaje, że istotę kłamstwa można sprowadzić do dwóch ujęć: pierwsze, „kłamstwo to wypowiadanie rzeczy we własnym przekonaniu fałszywych”; drugie, „kłamstwo to świadomie wprowadzanie kogoś w błąd” (Chudy, 2003, s. 110). Toksyczni politycy wykorzystują kłamstwo na różne sposoby, a uciekanie się do nich może być związane nie tylko z wolą kłamcy ale z potrzebami manipulacji, chęci wprowadzenia w błąd audytoria i elektorat. W przypadku polityków groźna jest zwłaszcza niespójność podmiotowa: myśli i czynów, słów i przekonań, wypowiedzi i działania. Zwłaszcza gdy politycy rządzą głównymi mocarstwami świata autokłamstwa mogą mieć nieprzewidywalne konsekwencje geopolityczne (Wolff, 2018).

Trudno jest walczyć z kłamstwem historycznym czy politycznym, które funkcjonuje w międzynarodowej przestrzeni publicznej jak np. „kłamstwo oświęcimskie”. Nieprecyzyjne rozwiązania zaproponowane w nowelizacji ustawy o IPN, miast przywracać prawdę historyczną i bronić wizerunku Polski na arenie międzynarodowej, skutkują negatywnymi reakcjami mediów i opinii publicznej. Polityczne i wizerunkowe straty są już odczuwalne, równie groźne mogą być straty związane z podziałami społecznymi i dezintegracją życia publicznego.

Toksyczni ludzie

W marketingu politycznym przedstawiany jest model idealnego przywódcy politycznego. Większość koncepcji i badań empirycznych potwierdza, że cenione są pozytywne cechy i waloryzacje jak np.: uczciwość, wiarygodność, kompetencje, moralność, inteligencja, wykształcenie, otwartość na ludzi i świat, zrozumienie problemów zwykłych ludzi (Cwalina, Falkowski, 2005, ss. 177–186). W powszechnym przekonaniu politycy powinni zadbać o swój wizerunek, posiąść sztukę autoprezentacji i wywierania pozytywnego wrażenia na innych. Według M. Webera jednym z typów prawomocnego panowania jest przywódca charyzmatyczny, który posiada jakiś niezwykły talent, niecodzienną właściwość pozwalającą na sukcesy i zwycięstwa swojego ugrupowania. W społeczeństwach demokracji liberalnej, przy uwzględnieniu stylu uprawiania polityki, charakteru powiązań ze społeczeństwem i państwem wyróżnia się kilka modeli przywództwa: rutynowe, integrujące, katalityczne, transformacyjne ( Dobek-Ostrowska, 2004, ss. 203–205). Proponuję uzupełnić powyższą typologię o przywództwo toksyczne – polityków toksycznych.

Wśród typowych zachowań toksycznych ludzi wymienia się (Glass, 2017): narzucanie i nadużywanie władzy, podporządkowanie sobie słabszego; żerowanie na braku pewności partnerów interakcyjnych, co pozwala nimi manipulować; potrzebę audytorium, nastawienie na ekspozycję siebie jako najważniejszej osoby posiadającej wszelakie zalety; marginalizowanie innych i kontrola nad otoczeniem; wykorzystywanie uległości, wpędzanie w poczucie winy i niepewności; ustalanie własnych zasad i reguł gry w relacjach społecznych; wykorzystywanie języka do dezorganizacji i dezorientacji partnerów interakcji; megalomania prowadząca do traktowania siebie jako punktu odniesienia, jako miarę dobra i zła, wyrocznię dobra i prawdy. Trawestując określenie Susan Forward (1989, s. 10) można stwierdzić, że toksyczni politycy zaszczepiają w społeczeństwie wieczną traumę i emocjonalne wyniszczenie, a pod maską troski i zdrowego rozsądku zniewalają partnerów interakcji (polityków własnej partii, lud, elektorat) i przygotowują ich do bezgranicznej wiary w słuszność i skuteczność własnego działania. Według Jean Lipman – Blumen (2004) istotne jest pytanie, dlaczego ludzie pozostają lojalni wobec toksycznych przywódców, pomimo nadużywania przez nich władzy, również w sytuacjach bezpośredniej straty czy szkody poniesionej z winy przywódcy. Autorka odpowiedzi szuka w konstrukcji psychologicznej natury ludzkiej, która akceptuje toksyczne przywództwo ponieważ ma dzięki niemu zaspokojone różne potrzeby przedmiotowe i symboliczne. Wypracowane przez toksycznych przywódców systemy kontroli w korporacjach czy procedury ustanawiania porażki zaliczane są do socjotechnik organizacyjnych pozwalających na utrzymanie władzy, pomimo widocznych oznak dysfunkcjonalnego i autodestrukcyjnego działania lub jego zaniechania.

Toksyczne związki w środowisku politycznym mogą przejawiać się na różnych poziomach relacji władzy i relacji społecznych, np. : władza – obywatel, przywódca partii (formalny, nieformalny) – członkowie partii, przedstawiciele partii rządzącej – opozycja polityczna. W matrycy polskiego toksycznego polityka najistotniejsza wydaje się figura wroga – obcego, który potrzebny jest do tego, żeby uruchomić mechanizm zarządzania strachem: a/ pokazać, kto chce zniszczyć, pozbawić godności, wolności i niezawisłości „prawdziwych” Polaków; b/ integrować wokół wroga własną grupę polityczną i elektorat poprzez wyeksponowanie negatywnych motywacji innego; c/ wywołać strach, lęk społeczny, wskazać niebezpieczeństwo utraty cenionych wartości; d/ emocjonalnie związać wierny elektorat poprzez wskazanie obcego jako winnego wszystkich nieszczęść dawnych i obecnych; e/ usprawiedliwiać i tłumaczyć dyplomatyczne błędy i lapsusy, wprowadzać korzystne dla władzy regulacje prawne, tworzyć instytucje do obrony niezawisłości narodowej, kontrolować ekspozycję i interpretację informacji w mediach publicznych. Lista wrogów podsuwanych przez władze rządzące jest dynamiczna i dostosowana do aktualnych potrzeb. Nieodmiennie wrogami wewnętrznymi jest opozycja i wszyscy, którzy w różnych sprawach „myślą inaczej”, zaś lista wrogów zewnętrznych nie jest zamknięta i przybywają na niej państwa i organizacje, z którymi mieliśmy do niedawna przyjacielskie bądź poprawne relacje.

Osobowość makiaweliczna i autorytarna

W profilowaniu toksycznego przywódcy pomocne mogą być modele osobowości makiawelicznej, a także osobowości autorytarnej. Makiaweliści to ludzie, którzy postrzegają innych instrumentalnie, głównie jako narzędzia dla realizacji własnych celów. Syndrom względnie stałych cech makiawelisty obejmuje: specyficzny obraz świata, który jest zły i niesprawiedliwy; negatywną ocenę innych ludzi, stosunki z innymi polegają na nieufności, lekceważeniu, manipulowaniu; motywacje nakierowane są na własny sukces i realizację własnych celów; przewagę orientacji poznawczej nad emocjonalną (Pilch, 2008). Przypomnę, że Niccolo Machiavelli stworzył podwaliny koncepcji osobowości społecznej, która posiada zdolność wywierania wpływu i manipulowania ludźmi. Skuteczny przywódca, który chce zdobyć i utrzymać władzę powinien stosować podstęp i obłudę. Kluczowe staje się tworzenie wizerunku męża stanu, który działa w najlepszym interesie kraju. Machiavelli dopuszcza kłamstwo wtedy, gdy prawda może zaszkodzić interesom polityka. Koncepcja inteligencji makiawelicznej głosi, że umiejętność stosowania kłamstwa była składowym czynnikiem rozwoju inteligencji, a więc również integralnym elementem ewolucji człowieka (Witkowski, 2005). Skala mierzenia makiawelizmu bada różne przekonania dotyczące relacji międzyludzkich, moralności, taktyki działania. Philip Zimbardo i Floyd Ruch (1997, s. 419) jako przykład wysokiego poziomu makiawelizmu podają zdanie: Większość ludzi nie wie naprawdę, co jest dla nich najlepsze. Właśnie toksyczni politycy przyznają sobie uprawnienia zarówno do definiowania dobra wspólnego, jak i dobra dla jednostek, wiedzą lepiej co jest dobre dla ludzi, pozbawiając ich autonomii i podmiotowości. Szczególnie interesuje ich kontrola sytuacji społecznych i ich sukces osiągany w rywalizacji z innymi, zaś cele związane z potrzebami innych są marginalizowane. Różnica podstawowa dotyczy umiejętności panowania i wykorzystania emocji. Makiaweliści zachowują dystans emocjonalny, w większym stopniu podlegają procedurom i działaniom racjonalnym. Toksyczna osobowość często nie panuje nad emocjami i nie zawsze wykorzystuje je z korzyścią dla własnego wizerunku. Jeśli polityk z trybuny sejmowej krzyczy, wskazując na opozycję, „zdradzieckie mordy”, to zapewne nie panuje nad emocjami.

Według psychologów społecznych osobowość autorytarna powstaje w określonym środowisku społeczno-kulturowym. Ważna jest przynależność do grupy etnicznej i religijnej, status ekonomiczny i pozycja zawodowa. Badania na temat autorytaryzmu prowadzone są od wielu lat w różnych perspektywach teoretycznych i metodologicznych, różnie się też definiuje autorytaryzm (Phol, 2015; Jakubowska, 2018). W psychologii politycznej szukano odpowiedzi na popularność ideologii totalitarnych, poszukiwano korelacji pomiędzy ideologią, a czynnikami psychologicznymi mającymi wpływ na osobowość i charakter autorytarny. Przedstawiciele szkoły frankfurckiej traktowali autorytaryzm jako syndrom cech osobowości wpływających na skłonność do przyjmowania ideologii totalitarnych i podatność na propagandę antydemokratyczną. Osobowość autorytarna przejawia się w antydemokratycznych relacjach społecznych, zwłaszcza w sytuacjach określania celów grupy, podejmowania decyzji i przyjmowania odpowiedzialności. Wśród czynników wchodzących w skład osobowości autorytarnej wymieniane są m. in.: konwencjonalizm, konserwatyzm, tradycjonalizm, autorytarne podporządkowanie, agresja, uprzedzenia, stereotypowość, destruktywność i cynizm, projekcja negatywnych uczuć. Pomimo różnych ujęć teoretycznych i metodologii badania autorytaryzmu do klucza pojęciowego zalicza się: a/ sposób postrzegania relacji społecznych oparty na układach hierarchicznych; b/ dominację afektywnego lęku i poczucia zagrożenia prowadzące do postrzegania świata jako niebezpiecznego. Urszula Jakubowska przytacza badania empiryczne, które potwierdzają, że autorytaryzm rozumiany jako mentalność społeczno – polityczna prowadzi do: „preferencji antydemokratycznych o rysach prawicowych oraz orientacji konserwatywnej”; pozostaje w związku z „nietolerancją wobec odmienności etnicznej, politycznej i obyczajowej”; charakteryzuje się „popieraniem surowego, restrykcyjnego prawa za naruszanie obowiązkowych norm, opartych na tradycyjnej moralności, religijnych normach i wartościach” (Jakubowska, 2018, ss. 90–93).

W najnowszych badaniach socjologicznych „klasy ludowej” i „klasy średniej” w małym mieście, zrealizowanych przez zespół pod kierownictwem Macieja Gduli (2017), wprowadzono pojęcie neoautorytaryzm na określenie projektu politycznego aktualnego obozu władzy. Autorzy doszli do wniosku, że istnieją trzy filary neoautorytarnej oferty PIS: 1/ rozliczenie skorumpowanych, niemoralnych i wyalienowanych elit poprzedniej władzy; 2/ przynależność do wspólnoty narodowej uwzględniającej inny zestaw aspiracji niż typowy dla klasy średniej; 3/ dominacja nad słabszymi przejawiająca się poprzez dumę i moc wobec grup słabszych i uznawanych za moralnie niższe (np. uchodźcy, „odsunięte od koryta elity”). Czytając raport, ma się wrażenie, że legitymizacja władzy politycznej w małym polskim mieście oparta jest na autorytarno – populistycznym zestawie wartości i procedur działania uruchamiających resentymenty historyczno – narodowe znaczącej części Polaków (Lewandowski, 2008).

Niewątpliwie niektóre komponenty autorytaryzmu pasują do charakterystyki toksycznych polityków. Wspólną ich cechą jest autokratyczny sposób sprawowania władzy i konwencjonalizm. Sztywne przywiązanie do tradycyjnych norm, konserwatyzm obyczajowy, brak otwartości na świat są inaczej interpretowane w autorytaryzmie prawicowym i autorytaryzmie lewicowym (Phol, 2015). Rysem charakterystycznym jest z jednej strony narcystyczne poczucie własnej wielkości, z drugiej zaś podporządkowanie i uległość wyżej w hierarchii ustawionemu politykowi. Bezwzględne posłuszeństwo liderowi politycznemu przejawia się na poziomie werbalnym, zachowań i antycypacji myśli lidera. Przecenianie własnych zasobów politycznych, społecznych i organizacyjnych czasami prowadzi do ekspresji własnego zdania na dany temat, co w konsekwencji jest przyczyną zawieszenia polityka bądź pozbawienia go funkcji przez decydenta politycznego (Sielski 2010, s. 293).

W analizach psychologicznych zdiagnozowano osobowość paranoiczną, która charakteryzuje się silną podejrzliwością, nieufnością i wycofaniem emocjonalnym. Osoby takie są przewrażliwione i nieodporne na krytykę lub lekceważenie, przejawiają skłonność do myślenia spiskowego. Ludzie tworzą teorie spiskowe dotyczące: a/ tragicznych wydarzeń jednostkowych, które tłumaczone są przez spisek osób, które do tych wydarzeń doprowadziły np. wyjaśnienie katastrofy smoleńskiej; b/ narodów, grup społecznych, organizacji, które oskarżane są o silny egoizm, grupowy, nielojalność, niepohamowaną chęć panowania nad światem np. teoria spisku żydowskiego. Według Mirosława Kofty (2011, ss. 91–93) paranoidalny sposób spostrzegania i rozumienia świata polityczno-społecznego przejawia się szczególnie w tworzeniu teorii spiskowych. Syndrom paranoi politycznej analizują Robert Robins i Jerrold Post (2007) wskazując, że z czterech klinicznych stanów paranoicznych, w polityce najczęściej występuje paranoja prześladowcza i paranoja wielkościowa. Paranoja prześladowcza opiera się na braku zaufania do wszystkich i projekcji własnych wrogich emocji i motywacji na innych. Przekonanie o tym, że inni mają złe intencje, a wszędzie istnieją zagrożenia, prowadzi do okopywania się i izolacji. Z kolei cechą paranoi wielkościowej jest przekonanie o własnej wielkości, mocy, nieomylności. Według autorów termin „paranoja”, obok znaczenia diagnostyczno-klinicznego, używa się w szerszym znaczeniu dla charakterystyki osobowości i stylu bycia, dla (…) którego typowa jest ostrożność, podejrzliwość, nadwrażliwość i skłonność do izolowania się (Robins, Post, 2007, s. 14). Toksyczni politycy mają wiele z cech przypisywanych paranoicznej osobowości. Warto podkreślić, że toksyczno-paranoiczny sposób postrzegania świata i ludzi zakłada wrogie nastawienie do świata, istnienie spisków, intryg i prowadzi do redukowania przeciwników, rywali, oponentów do kategorii wrogów, których należy niszczyć. Trudno w takich okolicznościach stosować dialog społeczny i polityczny oraz prowadzić racjonalne negocjacje, pomimo deklaracji gotowości do dialogu.

Jan Szczepański w Sprawach Ludzkich (1984, s. 220) – eseju napisanym w innym czasie historycznym i ustroju politycznym – pisze o swoistej logice polityki i racji stanu, wskazując na potrzebę szukania czynników, które rodzą dumę polityków i narodów, (…) a z nich wypływającą pogardę dla innych jednostek i innych narodów. Zarówno w polityce zewnętrznej jak i wewnątrz państwa w walce o interes narodu pogarda i nienawiść są – według socjologa – etykietami pozwalającymi na poniżanie innych, dyskredytowanie ich poczynań i podmiotowości. Rozważania profesora Szczepańskiego są nadal aktualne. Zadufani i zacietrzewieni w swojej wielkości politycy nie mogą przyznać, że się mylą i nie mają racji: (…) To nasi przeciwnicy są niemądrzy, że nie dostrzegają wielkości naszego działania, i dlatego trzeba ich zgniatać także naszą pogardą (Szczepański, 1984, s. 221).

Politycy i partie polityczne mają do dyspozycji bogaty arsenał sprawdzonych strategii marketingowych oraz technik propagandowych, agitacyjnych, socjotechnicznych i psychotechnicznych. Analizy języka propagandy oraz reklamy politycznej pokazują, że politycy posługują się charakterystycznym słownictwem i składnią. Językowy obraz świata toksycznych polityków jest w ścisłym związku z rzeczywistością pozajęzykową; mowa nienawiści, ma swoje desygnaty w postaci ataków agresji fizycznej i werbalnej, rasistowskich wystąpień. Jeżeli polityk oskarża emigrantów o to, że są nosicielami pasożytów, bakterii i wszelakich chorób, to można zapytać: czy takie ma postrzeganie rzeczywistości? Czy raczej wykorzystuje socjotechnikę, tworzy językowe supozycje, żeby zdyskredytować zobowiązania wobec potrzebujących emigrantów. Według badaczy osoba posługująca się supozycjami nie ma pełnej wiedzy dotyczącej stanu rzeczy bądź lekceważy stan rzeczy, co prowadzi do zafałszowania rzeczywistości (Meinong, 2004, ss.16–30). Jeżeli traktuje swój sąd jako „kłamstwo w dobrej wierze”, aby „bronić własny lud” przed innowiercami i nosicielami chorób, to musi się liczyć z tym, że daje przyzwolenie na represje, przemoc i ostracyzm wobec ludzi o innym kolorze skóry, mówiących w innym języku, czy noszących inne symbole religijne. Być może w kategoriach socjotechnicznych, wzmocnił swoją pozycję na własnym rynku politycznym, odpowiedział na ukryte resentymenty, zmobilizował elektorat dla poparcia decyzji władzy. Równocześnie pokazał arsenał uprzedzeń i nietolerancji wobec innych – obcych: rasowo, etnicznie, kulturowo.

Politycy wykorzystują różne techniki manipulacyjne i perswazyjne, do których zalicza się m. in.: zniekształcanie informacji, wzbudzanie poczucia strachu, prowokację, etykietowanie i ośmieszanie (Pabiańska, 2007). Manipulacja językiem polega na doborze słownictwa w celach perswazyjnych, ale też na wprowadzeniu arbitralnych zmian w kodzie językowym. Tak np. zmodyfikowano znaczenie pojęcia „patriota”, rezerwując je dla członków własnej partii, katolików i obrońców wartości narodowo – etnocentrycznych. Jest to mowa nienawiści i język władzy, która tworzy i kontroluje wizję rzeczywistości uznawaną za zgodną z oczekiwaniami społecznymi i tzw. zdrowym rozsądkiem. Slogany polityczne „Polska w ruinie” i „dobra zmiana” służyły prawicowym politykom do kreowania porządku społecznego odpowiadającego partykularnym interesom własnej grupy politycznej.

Toksyczni politycy

Za podstawowe w charakterystyce toksycznych polityków należy uznać następujące właściwości-cechy:

- ▶ Wrogie nastawienie do świata, ludzi, państw, narodów, instytucji europejskich, podejrzliwość, brak zaufania, wskazywanie wrogów i obsesyjne polowanie na wrogów, akceptacja agresji w życiu społecznym i politycznym.

- ▶ Stosowanie dychotomicznego podziału świata i ludzi; szczególnie wyeksponowane jest dwubiegunowe wartościowanie oparte na opozycjach: my – oni, swoi – obcy, prawdziwi Polacy – nieprawdziwi Polacy, prawdziwi patrioci – opozycja, katolicy – islamiści.

- ▶ Zarządzanie strachem i gniewem. Odwoływanie się do strachu i uruchamianie lęków społecznych, a następnie wskazywanie, że tylko ta władza wie jak uporać się z zagrożeniem. Mechanizm polega na wskazaniu jakie wartości są zagrożone (bezpieczeństwo, rodzina, zdrowie) oraz wskazaniu kto jest nosicielem zagrożenia, np. uchodźcy, muzułmanie.

- ▶ Powoływanie się na treści uznawane za populistyczne (bez świadomości różnic definicyjnych, typologicznych i historycznych), a szczególnie stosowanie pojęć „lud” i „suweren”, w imieniu którego i dla którego władza rządzi. W znaczeniu tych pojęć podkreśla się konotacje z dobrem narodu, solidarnością etniczną, tożsamością językową, kulturową i religijną, przeciwstawia elicie liberalnej.

- ▶ Budowanie kapitału politycznego na: uprzedzeniach, etnocentryzmie, stereotypach, resentymentach, ksenofobii, antysemityzmie, islamofobii.

- ▶ Podporządkowanie prawa aktualnej elicie władzy i decydentom politycznym: politycy odgrywają dominującą rolę jako czynnik wpływający na stan relacji pomiędzy prawem i obywatelami. Kontrolują proces tworzenia prawa i jego funkcjonowania, prawo nie chroni obywateli, reprezentuje interesy władzy, np. spór o Trybunał Konstytucyjny.

- ▶ Ekspozycja i dystrybucja treści sprzecznych z prawdą: posługiwanie się dezinformacją, brak szacunku do faktów, wykorzystanie kłamstwa, dominacja post-prawdy w opisie rzeczywistości.

- ▶ Spory o historię: budowanie nowej świadomości historycznej opartej na zasadzie waloryzacji Polaków jako najlepszego i najdzielniejszego narodu; powołanie instytucji, których zadaniem jest obrona dobrego wizerunku narodu; nowa interpretacja historii; tworzenie narracji historycznych zgodnych z projektem polityki historycznej.

- ▶ Niechęć do ekspertów i opozycyjnych elit intelektualnych. Dyskredytacja ekspertów kierujących się obiektywnymi danymi i faktami. Obrona przed ekspertami ujawniającymi „niewygodne prawdy”. Powoływanie własnych ekspertów, którzy tworzą akceptowane post-prawdy.

Politycy nastawieni są głównie na działania komunikacyjne. Celem działania powinno być osiągnięcie porozumienia, ustalenie norm, wartości i prawa, które są wynikiem konsensusu społecznego. Pomimo deklaracji polityków, że są otwarci na rozmowę i dialog, obserwacja polskiej sceny politycznej zaprzecza temu. Nie wszyscy są przygotowani do rozmowy z osobami mającymi odmienne poglądy, nie potrafią pokonać bariery etapu bezpośredniego zetknięcia przestrzennego. Wielu filozofów i socjologów propagowało dialog i zaufanie jako podstawę do budowania przyjaznego wszystkim ludziom świata. Martin Buber (1992) – filozof dialogu – za uniwersalną podstawę relacji międzyludzkich uznawał prawdziwą rozmowę. Konsekwentnie o potrzebie dialogu w społeczeństwie demokratycznym pisał w różnych tekstach ksiądz – profesor Jan Tischner (1998, 2000). Według niego dialog pozwala na dochodzenie do prawdy z różnych punktów widzenia, a zarazem jest gwarancją poszanowania prawa do odmiennych poglądów, oraz prawa do podmiotowości uczestników rozmowy. W Etyce solidarności pisze: (…) Rzetelny dialog wyrasta z pewnego założenia, które musi być przyjęte – wyraźnie lub milcząco – przez obydwie strony; ani ja, ani ty nie jesteśmy w stanie poznać prawdy o sobie, jeśli pozostaniemy w oddaleniu od siebie, zamknięci w ścianach naszych lęków, lecz musimy spojrzeć na siebie niejako z zewnątrz, ja twoimi, a ty moimi oczami, musimy porównać w rozmowie nasze widoki i dopiero w ten sposób jesteśmy w stanie znaleźć odpowiedź na pytanie, jak to z nami naprawdę jest (Tischner 2000, s.18). Toksyczny polityk nie jest w stanie prowadzić prawdziwej rozmowy, bowiem boi się dramaturgii spotkania z Innym, nie chce słuchać racji interlokutora, nie uznaje tolerancji za klucz do zrozumienia świata innych wartości. Preferuje monolog z pozycji siły władzy, co utrudnia zrozumienie i internalizację innych wartości (np. liberalnych) i akceptację przynależności do otwartej społeczności europejskiej (Gałuszka, 2009).

Toksyczni politycy stosują argumentację emocjonalną, zdominowaną treściami nienawiści, niechęci i agresji. Szczególnie wyeksponowane jest dwubiegunowe wartościowanie oparte na opozycjach: my – oni, obcy – swoi, prawdziwi Polacy – nieprawdziwi Polacy, katolicy – islamiści. Język podziałów występuje w różnych konfiguracjach przedmiotowych i semantycznych. Dotyczy podziałów narodowych (nie będzie Niemiec pluł nam w twarz), nierówności społecznych (zabrać bogatym, dać biednym).

W opisie własnych (polityków i partii) dokonań pojawiają się konotacje i odwołania do patriotyzmu, narodu, dumy, religii, rodziny. Jedynie słusznym wzorcem jest Polak-katolik-patriota, stanowiący matrycę społecznych aspiracji i kod moralnego rozpoznawania. Pojęcia te zostały nasycone semantyką waloryzującą, w kontekście historycznym i politycznym, niejako zostały zawłaszczone na użytek własny. Przypisuje się im określony sens, mają wywołać pozytywne emocje, stanowić zaczyn pozytywnego myślenia i pobudzić do działania. W wariancie języka dumy podkreślana jest wyjątkowość Polaków jako narodu wybranego, który chce rechrystianizować laicką Europę. W wariancie języka mobilności pojawiają się określenia: wstajemy z kolan, nikt nie będzie nam dyktował prawa, musimy bronić dobrego imienia Polski, musimy walczyć o prawdę. Pojawia się też mowa pogardy i złośliwej dyskredytacji przeciwników politycznych (określenie europarlamentarzystki mianem szmalcownika), ale też obrażanie własnego elektoratu (np. ciemny lud to kupi), w usprawiedliwianiu nachalnej propagandy i mijania się z faktami w mediach publicznych.

Toksyczni politycy wykorzystują społeczne resentymenty do odtwarzania starych i budowania nowych wartości. Uruchamia to mechanizm, który Max Scheler (1977) nazywał iluzją aksjologiczną wyjaśniającą niedoskonałości i odchylenia świadomości aksjologicznej. Według niego w tym mechanizmie występuje zarazem zafałszowanie samych wartości, jak i redefinicja hierarchii wartości. Nawiązując do filozofa można stwierdzić, że konserwatywni – toksyczni politycy odsłaniają świat wartości społeczeństw liberalnych w sposób niedoskonały, niepełny, zafałszowany po to, aby ich istotę zasłonić i zdyskredytować. Redefiniują pojęcia wolności, podmiotowości, prawa, patriotyzmu, narodu, odpowiedzialności zgodnie z interesami własnego ugrupowania politycznego.

Warto jeszcze raz odwołać się do charakterystyki populizmu jako dyskursu politycznego (Przyłęcki, 2004, 2012). Spośród wyróżnionych cech populizmu polityk toksyczny umiejętnie dostarcza diagnozy krzywd doświadczanych przez „zwykłych ludzi” i ich niesatysfakcjonującego położenia poprzez demaskowanie spisku skierowanego przeciwko ludowi przez poprzednie elity władzy. Jednocześnie promuje błyskawiczne rozwiązania problemów społecznych (500 +), przy jednoczesnym ignorowaniu złożoności i konsekwencji politycznych decyzji (Hermet, 2010). Według badaczy populistyczne rządy charakteryzują się cechami, które są zbieżne z modelem toksycznych polityków. Jest to np.: przejęcie aparatu państwa, w tym instytucji prawa, zaś stworzenie pewnych ram prawnych ma służyć interesom grupy politycznej; klientelizm czyli wynagradzanie materialne lub symboliczne w zamian za poparcie polityczne obywateli, którzy stają się klientami populistycznych polityków; wprowadzanie procedur, które marginalizują i prowadzą do wykluczenia instytucji społeczeństwa obywatelskiego; negowanie pluralizmu jako zasady ustroju demokratycznego; uzurpowanie sobie prawa do reprezentowania narodu i „prawdziwego ludu” (Müller, 2017, ss. 15–20).

Zakończenie

Zaprezentowana powyżej rekonstrukcja modelu toksycznego polityka oparta jest na doświadczeniach ostatnich miesięcy polskiej sceny politycznej. Użyciem określenia „scena” chcę pokazać, że jako jednostki jesteśmy nie tylko aktorami społecznymi, ale także aktorami na scenie politycznych gier i kreacji. Zauważalne obniżenie samowiedzy społecznej prowadzi nieuchronnie do wyeksponowania znaczenia toksycznych polityków, którzy robią co chcą, powołując się na legitymizacje prawne i pozaprawne („wola narodu”, „sukcesy ekonomiczne”, „tradycja katolicka”). Wniosek główny z przeprowadzonych analiz prowadzi do uznania konstrukcji toksycznego polityka za propozycję integrującą niektóre cechy populizmu, autorytaryzmu, makiawelizmu. Wymienione w artykule związki pomiędzy wskazanymi typami osobowości i przywództwa toksycznego wymagają dalszego badania przy użyciu różnych metod. Pojęcie „toksyczny polityk” w dyskursie politycznym i medialnym występuje w określonym kontekście, który powinien być brany pod uwagę w analizach. Kluczowe znaczenie ma diagnoza symptomów toksycznego przywództwa i jego konsekwencji dla organizacji życia publicznego i spójności społecznej. Na pozór niedostrzegalne i bagatelizowane toksyczne mikrodawki, np. przemoc w języku polityki, mijanie się z prawdą, propagandowy przekaz wiadomości w mediach rządowych, restrykcyjne działania administracji, ograniczanie praw konstytucyjnych, nowa polityka historyczna, mogą kumulować się i prowadzić do przebudowy państwa, przemiany mentalnej społeczeństwa oraz dysfunkcji zbiorowych emocji. Jeśli jako społeczeństwo w większości akceptujemy nasze członkostwo w UE to powinniśmy również przestrzegać wynikające z niego obowiązki szanowania, ochrony i wypełniania praw. Jeżeli cenimy sobie ludzką autonomię i pluralizm światopoglądowy, powinniśmy dążyć do tego, aby możliwie najwięcej ludzi miało wpływ i kontrolę nad swoim życiem. Partycypacja w życiu publicznym powinna dotyczyć wszystkich obywateli zarówno jako zobowiązanie pragmatyczne jak i moralne. Większa odpowiedzialność elit za kształt państwa i przyszłe pokolenia wynika z łatwiejszych możliwości elit uczestniczenia w dyskursie publicznym i kreowania nowych projektów politycznych. Problem w tym, że nastąpiła dekompozycja elit politycznych, a te które mają obecnie władzę proponują „dobrą zmianę” według własnej definicji troski o kondycję społeczeństwa oraz zobowiązań politycznych wobec elektoratu. Ironicznie zabrzmi następujący cytat: (…) polityka troski o przyszłość jest w demokracji nie do przeforsowania, ponieważ domniemywa się, że rządzący nie wybiegają myślą poza termin najbliższych wyborów (Birnbacher, 1999, s. 247). Sądzę, że walka o władzę partii politycznych nie zwalnia elektoratu od roztropnych decyzji wyborczych i odpowiedzialności za przyszłość i stan demokracji. Toksycznym politykom warto przypomnieć Thomasa Hobbesa (1954), który w Lewiatanie przyznaje jedno, jakżeż ważne prawo, poddanym: mogą wypowiedzieć posłuszeństwo władcy, który utracił moc ochronienia ich przed powrotem do anarchii.

Mieczysław Gałuszka – dr hab. emerytowany profesor Uniwersytetu Medycznego Łodzi, od 2017 r. prof. nadzw. PWSZ we Włocławku, socjolog, bioetyk. Pełnił rożne funkcje zawodowe, m. in. : Kierownik Międzyuczelnianej Katedry Nauk Humanistycznych (2008–2010), Kierownik Katedry Nauk Humanistycznych (2010–2016), Kierownik Zakładu Socjologii (2008–2016), Prodziekan d. s. Kierunków Humanistycznych Wydziału Nauk o Zdrowiu (2008–2016), organizator studiów filozoficznych i socjologicznych na UM. w Łodzi. W pracy naukowo-badawczej podejmuje tematy z zakresu: socjologii zdrowia, choroby i medycyny, bioetyki kulturowej, tanatologii, semiotyki kultury i socjologii mediów masowych. Jest autorem bądź współautorem ponad 150 publikacji oraz autorem, redaktorem i współredaktorem 9 książek, m. in.: Między przyjemnością a rytuałem. Serial telewizyjny w kulturze popularnej; Narodziny i śmierć. Bioetyka kulturowa wobec stanów granicznych życia ludzkiego; Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Tożsamość zawodowa i atrofia moralna; Zdrowie i choroba w społeczeństwie ryzyka biomedycznego; Modernizacja biomedyczna społeczeństwa a ryzyko zdrowotne; Społeczne, kulturowe i polityczne uwarunkowania ryzyka zdrowotnego. Poza pracą nauczyciela akademickiego wykonywał inne zawody, m. in.: dziennikarz Res Publica Press International; współwłaściciel firmy badawczej – Status Public Relations. Badania Społeczne i Rynkowe.

Afiliacja:

Instytut Humanistyczny
PWSZ we Włocławku

Bibliografia

Birnbacher, D. (1999). Odpowiedzialność za przyszłe pokolenia. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Buber, M. (1992). Dialog. W: Ja i TY. Wybór pism filozoficznych. Warszawa: Czytelnik.

Castells, M. (2013). Władza komunikacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Cwalina, W., Falkowski, A. (2005). Marketing polityczny perspektywa psychologiczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Czapliński, P. (2017). Niecała prawda o post-prawdzie. „Wielkie Post”. Niezbędnik inteligenta. Polityka, nr.1.

Czyżewski, M. (2008). Debata na temat Jedwabnego oraz spór o „politykę historyczną” z punktu widzenia dyskursu publicznego. W: S. M. Nowiński, J. Pomorski, R. Stobiecki (red.), Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów. Łódź: Instytut Pamięci Narodowej.

Dobek-Ostrowska, B. (2004). Media masowe i aktorzy polityczni w świetle studiów nad komunikowaniem politycznym. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Engelking, B. (2018). Co naprawdę o sobie wiemy. Rozmawia A. Pawlicka. Newsweek, nr 7.

Forward, S. (1992). Toksyczni rodzice. Warszawa: Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza.

Filipowicz, S. (1988). Mit i spektakl władzy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gałuszka, M. (2009). Dialog międzykulturowy w społeczeństwie ryzyka. Zeszyty Naukowe WSHE. Tom XXVI. Nauki Humanistyczne i Społeczne.

Gdula, M. & Dębska, K., Trepka, K. (2017). Dobra zmiana w Miastku. Neoautorytaryzm w polskiej polityce z perspektywy małego miasta. Krytyka Polityczna. http://krytyka polityczna. pl/instytut/raport-dobra-zmiana-w-miastku.

Glass, L. (2017). Toksyczni ludzie. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.

Hermet, G. (2010). Populizmy na świecie. Historia socjologiczna XX i XXI wieku. W: O. Wysocka (red.) Populizm. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Hobbes, Th. (1954). Lewiatan. Warszawa: BKF.

Jakubowska, U. (2018). O naturze preferencji politycznych. Perspektywa psychologiczna. Warszawa: Wydawnictwo PWN, Instytut Psychologii PAN.

Keys, R. (2004). The Post-Truth Era: Dishonesty and Deception in Contemporary Life. New York: St. Martin`s Press.

Kieniewicz, S. (1982). Historyk a świadomość historyczna. Warszawa: Czytelnik.

Kofta, M.(2011). Gdy trwoga kreuje wroga. Rozmawia J. Ciesla. W: Ja my oni. O chorobach psychicznych i zaburzeniach umysłu. Poradnik Psychologiczny Polityki Tom 7.

Lasswell, H. D. (1938). Propaganda Techniques in the World War. New York. Peter Smith.

Lewandowski E. (2008). Charakter narodowy Polaków i innych. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo MUZA.

Lipman – Blumen, J. (2004). The Allure of Toxic Leaders: Why We Follow Destructive Bosses and Corrupt Politicians – and How We Can Survive Them. Oxford: Oxford University Press.

Meinong, A. (2004). Supozycje. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Müller, J. W. (2017). Co to jest populizm? Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Nadel L. & Sinnott-Amstrong W. P. (2013). Memory and Law. Oxford University Press. Published to Oxford Scholarshig Online: DOI:101093/acprof:oso/9780199920754.001.0001

Pabijańska, M. (2007). Psychomanipulacja w polityce. Metody, techniki, przykłady. Wrocław: Wydawnictwo ASTRUM.

Pawełczyk, P. (2000). Socjotechniczne aspekty gry politycznej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Pawełczyk, P., Jakubowski, J. ( 2017). Postprawda i nowe media. Czy potrzebujemy postprawdy? Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. DOI 10.14746/ssp.2017.1.11.

Pilch, I. ( 2008). Osobowość makiawelisty i jego relacje z ludźmi. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Pohl, A. (2015). Autorytaryzm. Studium psychologiczne, dyskurs politologiczny. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Pratkanis, A., Aronson, E. (2003). Wiek propagandy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Przyłęcki, P. (2004). Populizm w aspekcie ideologiczno – historycznym. Na przykładzie Polski. W: D. Walczak-Duraj (red.), Tożsamość kulturowa i polityczna Europy wobec wyzwań cywilizacyjnych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Przyłęcki, P. (2012). Populizm w polskiej polityce. Analiza dyskursu polityki. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Robins, R. S., Post, J. M. (2007). Paranoja polityczna. Psychologia nienawiści. Warszawa: Książka i Wiedza.

Scheler, M. (1977). Resentyment i moralność. Warszawa: Czytelnik.

Sielski, J. (2010). Wpływ niektórych czynników osobowościowych na działalność liderów partyjnych w Polsce. W: K. Sobolewska-Myślik, A. Hess, K. Kowalczyk (red), Polska scena polityczna. Środowiska – komunikacja polityczna-strategie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie.

Szczepański, J. (1984). Sprawy ludzkie. Warszawa: Czytelnik.

Tischner, J. (1998). Filozofia dramatu: wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Tischner, J. (2000). Etyka solidarności. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Topolski, J. (1983). Teoria wiedzy historycznej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Topolski, J. (1996). Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”.

Wolska, D. (2010). Odzyskać doświadczenie. W kierunku nowego idiografizmu? Prace Kulturoznawcze XI.

Witkowski, T. (2005). Inteligencja makiaweliczna. Wrocław: Moderator.

Wolff, M. (2018). Ogień i furia. Biały dom Trumpa. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Vrij, A. (2009). Wykrywanie kłamstw i oszukiwania. Psychologia kłamania i konsekwencje dla praktyki zawodowej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zimbardo, P. G., Ruch, F. L. (1997). Psychologia i życie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Toxic politicians: social engineering, propaganda and correcting of history

Abstract

According to many public discourse participants, Poland is currently subject to the process of rebuilding the state and society, which from axiology of liberal democracy transforms itself institutionally and mentally to the nationalist-conservative state and society. The ruling party employs various propaganda and social-engineering techniques to justify ongoing changes, introduce new politics of memory and build the myth of „lifting the country from its knees”. The goal of the article is presentation of profiles of toxic politicians in relation to Machiavellian personality model, authoritarian personality model and characteristic features of political paranoia syndrome. The analysis employs literature review, to serve as an introduction to the phenomenon of toxic politicianas.

Keywords:
toxic politicians, Machiavellianism, historical truth, social engineering.

Patologia władzy samorządowej na przykładzie gminy Kleszczów

Zdzisława Janowska
Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. E. Kwiatkowskiego w Gdyni

Abstrakt

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na postępującą patologię władzy samorządowej. Lata transformacji ustrojowej dowiodły, że szczytne zamiary prowadzące do decentralizacji władzy nie powiodły się. Wybory bezpośrednie władzy wykonawczej, a przede wszystkim jej funkcjonowanie zbyt często sprzeniewierzają się idei służenia dobru ogólnemu. Przedstawiony przypadek gminy jest tego namacalnym dowodem.

Słowa kluczowe: samorząd lokalny, gmina, przywódca lokalny, patologia władzy.

Wstęp

Sprawne zarządzanie gminą gwarantuje jej rozwój gospodarczy, dzięki czemu daje jej szansę na realizację ustalonych zadań. Wiążą się one głównie z rozwojem zapewniającym zaspokajanie potrzeb wspólnoty mieszkańców w sferze: bezpieczeństwa, usług komunalnych, ochrony środowiska, zdrowia, transportu zbiorowego, edukacji publicznej, kultury fizycznej i handlu. Jednakże nawet przy sprzyjających warunkach otoczenia o sukcesie gminy decyduje jej potencjał ludzki tj. kwalifikacje, umiejętności postawy decydentów, a więc radnych, urzędników, ale przede wszystkim organu wykonawczego jakim jest osoba wójta, burmistrza czy prezydenta. Niestety mijające lata transformacji ustrojowej dowodzą braku wprowadzania zmian zapewniających ustawiczne kształcenie i stabilizację zatrudnienia profesjonalnej, apolitycznej kadry urzędników (niezależnie od wyniku wyborczego). Również zmiany ustawowe, wprowadzające bezpośrednie wybory wójta, burmistrza i prezydenta, których m.in. celem była potrzeba „odpolitycznienia” samorządu nie powiodła się. Zakładano bowiem, że władza wykonawcza stanie się bardziej sprawna, kompetentna, dbająca o dobro wspólne, a przede wszystkim stabilna, ponieważ władzy ustawodawczej (radnym) odebrano możliwość jej odwoływania. Niestety w rezultacie każdej kolejnej zmiany wyborczej mamy do czynienia z kolejnym „szturmem politycznym” nowych (nieprzygotowanych) urzędników, powodując w ten sposób niepowetowane straty nie tylko ekonomiczne, ale i społeczne. Jak podkreśla D. Walczak-Duraj (2011), polska administracja państwowa i samorządowa jest zbyt upolityczniona, co powoduje rotację stanowisk nawet takich, które nie mają charakteru politycznego. Ciągła karuzela stanowisk sprawia, że koszty funkcjonowania administracji samorządowej są niewspółmierne do osiąganych wyników.

Przywódca lokalny, oczekiwania a rzeczywistość

Oczekiwania społeczne pod adresem apolitycznej, oddanej sprawom mieszkańców władzy, a przede wszystkim przywódcy lokalnego są rzadko spełniane. Badania dowodzą (Kowalik, 2003; Łacek, 2008), że niezmienną cechą, którą powinien się charakteryzować lider lokalny jest jego fachowość (autorytet rzeczywisty) i oddanie sprawom gminy. Ceni się jego uczciwość, służenie pomocą innym i odpowiedzialność. Miarą wiary w uczciwe zarządzanie, objawiające się udokumentowanymi wynikami poprawiającymi jakość życia mieszkańców, jest frekwencja wyborcza. Niestety przez wszystkie lata transformacji jest ona bardzo niska (z wyjątkiem gmin wiejskich). I tak w 2002 r. przeciętna frekwencja wyniosła 44,2% (w 36 gminach tylko 33%, w tym w Łodzi 25,8%). W pierwszej turze wybrano tylko 10% prezydentów miast, ale aż 60% wójtów w gminach wiejskich. W 2006 r. frekwencja była nieco wyższa, bo sięgnęła 45,9%, a w 2010 – 47,3%. Nasiliła się natomiast reelekcja tych samych osób na kolejną kadencję (72% wójtów, 68% burmistrzów i 76% prezydentów miast). I tak, zdaniem S. Michałowskiego (2012), mieszkańcy zwłaszcza małych gmin głosują na autentycznych liderów, którzy dbają o dobro wspólne. Inaczej w tej kwestii wypowiadają się M. Sidor i K. A. Kuć-Czajkowska (2012) twierdząc, że często ponownie wybrani przywódcy umiejętnie kamuflują swoją neutralność polityczną, bowiem faktycznie dalej reprezentują interes partyjny i interesy partykularne grup, którym zależy na utrzymaniu funkcjonującej władzy. Dysfunkcjonalne przykłady działań władzy samorządowej (osiąganie własnych korzyści, często patronowanie „nieczystym” interesom lokalnych grup biznesowych) integrują mieszkańców gminy wokół chęci odwołania nieuczciwych pseudo„liderów” samorządowych (Janowska, 2005, 2007). Tak też wzrasta w skali kraju liczba referendów, których celem jest odwołanie organu wykonawczego gminy. Choć jest ona imponująca (w latach 2010–2014 – 122), to efekty są znikome z uwagi na niewystarczający procent oddających głosy odwołujące (średnia 18,2%), a zatem powodując nieważność referendum. Ten fakt świadczyć może o zniechęceniu do aktywnego udziału w życiu społecznym gminy na skutek np. braku wiary w ostateczne zwycięstwo „dobra nad złem”. W taki to sposób nieuczciwy przywódca lokalny pozostaje dalej bezkarny.

Dysfunkcja władzy samorządowej na przykładzie gminy Kleszczów

Gmina Kleszczów jest od lat najbogatszą gminą w Polsce. Niestety jej władza doprowadziła do uzyskania drugiego miana, a mianowicie gminy tracącej swoje bogactwa na rzecz prowadzenia nieuczciwych interesów. Choć mieszkańcom gminy żyje się dobrze (zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, zdrowotne edukacyjne, rekreacyjne), to jej „władcy” przez długie lata sprzeniewierzali bogactwo powstałe dzięki opłacie eksploatacyjnej wpływającej z kopalni Bełchatów. W gminie Kleszczów władzę sprawowała przez ponad 20 lat ta sama osoba (choć była skazywana to ponownie wybierano ją do rady gminy). Później dołączyli do niej krewni i „przyjaciele”. Rekompensata z Kopalni Bełchatów za straty ponoszone z powodu odkrywki węgla (opłata eksploatacyjna) pozwoliła na bardzo bogate inwestycje komunalne, które zaspokajają potrzeby mieszkańców w każdej sferze życia. Przez ponad 20 lat trwał proceder trwonienia majątku ziemskiego gminy, który był sprzedawany w „dziwny sposób” i to zawsze z korzyścią dla kupujących, a nie dla gminy. Przedstawicielem tego procederu był Zarząd Fundacji Gminy Kleszczów, któremu w 1999 r. Rada Gminy przekazała uprawnienia do gospodarowania majątkiem ziemskim w celu jej inwestycyjnego rozwoju, a przy tej okazji utworzenia miejsc pracy dla mieszkańców. W tym celu przekazano na okres 10 lat stosowną dotację w wysokości 20 mln zł (na działania związane z edukacją, infrastrukturą, gospodarką odpadami). Niestety podpisywana współpraca z przyszłymi inwestorami okazała się być wysoce niekorzystna. W większości przypadków (w 9-ciu na 12) nie zabezpieczono interesów gminy. Zaniżano cenę sprzedaży ziemi, nie było kontroli wiarygodności inwestorów, a także nie wprowadzano zapisu (lub nie był on egzekwowany) o prawie do odkupu ziemi w przypadku niezrealizowanej inwestycji. W rezultacie doprowadzono do utraty 40 ha gruntów i kilkunastomilionowych strat. Proceder, który ostatecznie dowiódł spekulacyjnego obrotu ziemią, został objęty kontrolą Najwyższej Izby i zaskarżeniem prokuratorskim (NIK, Wystąpienie Pokontrolne, 2015 r.). Poniżej zostały przedstawione tylko niektóre przykłady dowodzące patologii funkcjonowania władzy samorządowej w Kleszczowie.

Dowody patologicznej działalności Fundacji Gminy Kleszczów

- ▶ Mast – specjalistyczne usługi techniczne. W 2002 roku podjęto decyzję o sprzedaży gruntu pod wybudowanie obiektu do produkowania systemów sterowania ujęciem wody. Grunt o wartości rynkowej 73 000 zł sprzedano za 11 248 zł (1,5 zł za 1 m). Gmina pomogła inwestorowi w umorzeniu spłat zaległości podatkowych i doprowadziła do zamierzonej inwestycji wszystkie media. Niestety w 2005 roku doszło do sprzedaży gruntu firmie Dana, która w 2008 roku sprzedała go dalej, ale już za 219 000 zł. Fundacja nie skorzystała z prawa odkupu. Strata wyniosła 241 754 zł.

- ▶ Abaris – rury betonowe. W 2004 roku podjęto decyzję o produkcji rur betonowych. Sprzedano grunt o wielkości 3 ha za 45 154 zł (jego wartość rynkowa to 168 000 zł). Doprowadzono do granic działki wszystkie media. Inwestycja niestety nie powstała. W 2007 roku nieruchomość odsprzedano za 168 000 zł. Nie zabezpieczono prawa do odkupu, a wręcz przeciwnie – wyrażono zgodę na sprzedaż. Strata sięgnęła 122 845 zł.

- ▶ Transpak – tektura falista. W 2005 roku firma Transpak zakupiła grunt o wielkości 4 ha za 60 000 zł (o wartości rynkowej 639 000 zł, a w 2010 roku – już o wartości miliona zł). Fundacja dopiero w 2010 roku wystąpiła z roszczeniem odkupu, ale było to w momencie, kiedy prawo do niego straciło ważność. Strata sięgnęła 939 000 zł.

- ▶ Blister-Pak – folia, opakowania. W 2007 roku firma Blister-Pak zakupiła 10 ha gruntu za 144 000 zł (o wartości rynkowej – 1 100 000 zł) w celu produkcji folii i opakowań. W kacie notarialnym nie znalazł się zapis o prawie do odkupu gruntu w sytuacji niezrealizowania inwestycji, a wręcz przeciwnie dołączono do niego oświadczenie o rezygnacji z prawa pierwokupu. Gmina pomogła w umorzeniu spłat zaległości podatkowych i doprowadziła do granic działki wszystkie media. Niestety i tym razem nie doszło do jej zagospodarowania. W 2013 roku firma Blister sprzedała nieruchomość za 20 milionów zł. Strata sięgnęła 19 milionów zł.

- ▶ Dopełnieniem prezentacji kleszczowskiej „afery” jest kuriozalna wysokość odprawy, którą otrzymał Prezes Fundacji (były parlamentarzysta) w sytuacji odejścia z pracy (za porozumieniem stron). W myśl skonstruowanej umowy (aneksu) Zarząd wypłacił (także za niewykorzystany urlop) 602 654,46 zł! Aktualnie nowy Zarząd wystąpił na drogę sądową, uważając, że doszło do ewidentnego naruszenia interesu Fundacji.

Prezentowane przykłady niechlubnego działania Fundacji, niewątpliwie akceptowanego przez władzę wykonawczą i ustawodawczą gminy Kleszczów, dowiodły ogromu dysfunkcji i braku jakiegokolwiek morale „władców” i urzędników samorządowych. Przekonanie o bezkarności i akceptacji przez „skażone otoczenie” przedłużał okres funkcjonowania zepsutej władzy. Dowodem jest fakt umorzenia śledztwa w omawianej sprawie przez Prokuraturę w Piotrkowie Trybunalskim.

Podsumowanie

Przykład jednej z gmin w Polsce i do tego najbogatszej, publicznie nagradzanej za sprawne zarządzanie, którego wynikiem jest rozwój służący mieszkańcom okazał się kamuflażem dla grupy władzy „robiącej własne interesy”. Oczywistym jest, że rozwój gminy byłby daleko większy, gdyby nie skradziony majątek. Takich przykładów w Polsce samorządowej jest daleko więcej, ale również zgoła odmiennych tj. takich, gdzie władzę sprawują naprawdę kryształowi liderzy, którzy słusznie są wybierani na kolejną kadencję. Zatem jednym z warunków poprawy sytuacji jest na pewno nagłaśnianie i karanie nieuczciwych przywódców samorządowych, co powinno sprawić, że startującym do wyborów będzie rzeczywiście przyświecać dobro wspólne mieszkańców, a nie własny interes.

Zdzisława Janowska – profesor nauk o zarządzaniu, członkini Komitetu Nauk o Pracy i Polityce Społecznej, twórczyni specjalności i Katedry Zarządzania Zasobami Ludzkimi na Uniwersytecie Łódzkim, była radna i parlamentarzystka w Sejmie i Senacie RP, członkini Wojewódzkiej Rady Dialogu Społecznego.

Afiliacja:

Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu im. E. Kwiatkowskiego w Gdyni
email: zjanowska@uni.lodz.pl

Bibliografia

Janowska, Z. (2005). Patologia władzy samorządowej. W: Z. Janowska, J. Cewińska, K. Wojtaszczyk (red.), Dysfunkcje zarządzania zasobami ludzkimi. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kowalik, J. (2003). Szanse i zagrożenia bezpośrednich wyborów wójtów i burmistrzów w opinii szefów zarządów gmin III kadencji – raport z badań, Samorząd Terytorialny nr 9, 38–56.

Kasiński, M. (2015). Kształtowanie roli i demokratyczna odpowiedzialność wójta, burmistrza i prezydenta miasta jako lokalnego przywódcy (aspekty prawne i polityczne), Acta Universitatis Lodziensis. Folia Juridica nr 74, 161–187.

Łacek, M. (2008). Kreowanie norm lidera w społecznościach lokalnych. W: S. Michałowski, K. Kuć-Czajkowska (red.), Przywództwo lokalne a kształtowanie demokracji partycypacyjnej. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Michałowski, S. (2008). Uwarunkowania pełnienia ról przywódczych w samorządzie terytorialnym, W: S. Michałowski, S. Kuć-Czajkowska (red.), Przywództwo lokalne a kształtowanie demokracji partycypacyjnej. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Najwyższa Izba Kontroli, Delegatura w Łodzi, Wystąpienie Pokontrolne, LLO.411.003.01/2015/S/15/001 i 02/2015/S /15/001.

Sidor, M., Kuć, K.A. (2012). Sukcesy wyborcze prezydentów miast. W: M. Marczewska-Rytko, S. Michałowski (red.), Demokracja bezpośrednia w samorządzie terytorialnym. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Walczak-Duraj, D. (2011). Podstawowe uwarunkowania dysfunkcji administracji publicznej. W: Z. Janowska (red.), Dysfunkcje i patologie w sferze zarządzania zasobami ludzkimi. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

The pathology of a local government: an example of the Kleszczów community

Summary

The aim of the paper is to draw attention to the progressive pathology of a local government authority. The period of political transformation proved that the noble intentions leading to decentralization of power have failed. Direct elections of the power and above all its functioning too often betray the idea of serving the general good. The presented case of the local government is a clear proof of the aforementioned state.

Keywords:
local government, community, local leader, pathology of power.

Współdziałanie i współdzielenie w zarządzaniu ryzykiem w działąlności MSP na przykładzie mikro-firm

Lesław H. Haber
Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Krakowie

Abstrakt

W artykule proponuje się, ażeby w ramach zarządzania ryzykiem w mikro-firmach stosować rozwiązania związane z współdziałaniem i współdzieleniem ryzyka. Nawiązuje się w ten sposób do modnych koncepcji sharing i collaborative economy. Związane to będzie z możliwością współpracy kilku firm tworzących osiedlowy mini-kartel w kierunku racjonalizacji podjętego ryzyka. Praktyczne rozwiązania z tym związane wymagają:

- ▶ współdziałania mikro-firm w zakresie wspólnie podejmowanych decyzji w zakresie racjonalizacji działań związanych z ryzykiem w kierunku kalkulowanego ryzyka;

- ▶ współdzielenie materialnych i niematerialnych zasobów mikro-firm w razie negatywnych efektów podjętego ryzyka – przez jedną z nich. Opisy tych mechanizmów są celem artykułu.

Słowa kluczowe:
mikro-firma, zarządzanie ryzykiem, mikro-kartel, współdzielenie, współdziałanie, kapitał relacyjny, mobilny lider.

Refleksje wstępne

Ryzyko jest stałym elementem życia politycznego, gospodarczego i społecznego. W megaskali związane to będzie z globalizacją dokonujących się transformacji i wynikających stąd procesów decyzyjnych. Obszar tych procesów trafnie określił U. Beck używając określenia „społeczeństwo ryzyka”, w którym (…) ryzyko łączy się w sposób istotny wizjami przyszłego rozwoju (Beck, 2002, s. 44). Do obszarów ryzyka zaliczono nowoczesną technologię, ekologię, ekonomię i politykę. Jednak szczególnie wyróżniana ryzykiem staje się działalność gospodarcza – (…) żaden inny system funkcji nie odgrywa tak prominentnej roli jak gospodarka – dlatego jest centralnym wymiarem światowego społeczeństwa ryzyka (Beck, Grande, 2009, s. 328). Przykładem tego jest współczesna gospodarka często określana mianem gospodarki chaosu, w której procesy żywiołowe dominują nad procesami racjonalnymi zwiększając tym samym stopień ryzyka o nieprzewidywalnych skutkach. Zjawiska te są szczególnie widoczne w mikroskali w działalności gospodarczej przedsiębiorców w tym również na poziomie małych i średnich firm (MSP). Przejawia się to szczególnie w dynamizowaniu konkurencji poprzez maksymalizowanie zysku, minimalizowanie nakładów, zmniejszanie cyklu życia produktu, usługi, itp. Związane jest to bardzo często z indywidualizacją działań biznesowych łączonych z formami agresywnej rywalizacji, której głównym celem jest wyeliminowanie konkurenta z gry rynkowej. Zwiększa to zakres ryzyka podejmowanych działań biznesowych, których efekty mogą faktycznie zapewnić pozycje lidera rynkowego, ale częściej doprowadzają do bankructwa lub upadku firmy. Przełamaniem tego stereotypu może być nowe podejście do zarządzania ryzykiem w firmach z sektora MSP, oparte w dalszym ciągu na konkurencji, ale i z uwzględnieniem współpracy w obszarach działania nie objętych rywalizacją. Współpraca właścicieli firm w kierunku racjonalizacji efektów ryzyka mogłaby dotyczyć możliwości współdziałania w procesach decyzyjnych i współdzieleniu posiadanych zasobów firmy. Pomocnym w tym zakresie są nowe propozycje teoretyczne i metodologiczne związane z koncepcjami ekonomii współpracy (collaborative economy) i ekonomii współdzielenia (sharing economy), dotyczące efektowniejszego wykorzystania procesów decyzyjnych i zasobów zamiast nadmiernego konsumpcjonizmu. Istota tych koncepcji związana jest z propozycją systemowych rozwiązań w ramach postępującego konsumpcjonizmu, łączących ludzi, przedsiębiorców, firmy w zakresie świadczenia sobie wzajemnych usług i wspólnego korzystania z zasobów materialnych i niematerialnych firm m.in. za pomocą sieci społecznych i elektronicznych (por. Aigrain, Aigrain, 2012; Szołucha, Palutkiewicz, Kochman, 2017). Działania te dają podstawę dla rozwoju segmentu biznesu społecznie odpowiedzialnego (ekonomia-współdziałanie-to-początek-ery-prosumentutow, html dostęp 10.10.2017).

Stąd celem artykułu będzie konceptualne zarysowanie możliwości współdziałania i współdzielenia w zarządzaniu ryzykiem firm z sektora MSP na przykładzie mikro-firm mogących wchodzić we wzajemne sieciowe związki w ramach kapitału relacyjnego poprzez tzw. osiedlowe mini-kartele.

Zarządzanie ryzykiem w mikro-firmach

Decyzją Komisji Europejskiej od 2005 roku do sektora małych i średnich firm (MSP) zostały zaliczone mikro-firmy. O ich kategoryzacji decydują takie czynniki jak liczba zatrudnionych do 9 osób, roczny obrót w wysokości do 2 mln euro oraz całkowity bilans roczny do 2 mln euro. Szacuje się, że aktualnie w Polsce jest około 1,5 mln. mikro-firm związanych z działalnością handlową, usługową, rzemieślniczą, ekspercką itp. Charakterystyczną cechą mikro-firm to łatwość zalegalizowania działalności gospodarczej, biznesowa i prawna samodzielność, elastyczność w reakcjach na popytowe zmiany na rynku, minimalizowanie biurokracji, osobisty dobór pracowników. Są to firmy oparte najczęściej na kontaktach rodzinnych i rekomendowanych oraz bliskości związków z interesariuszami pochodzącymi ze środowisk lokalnych, w tym również z właścicielami innych firm. Regułą jest, że rodzaj prowadzonej działalności związany jest z zawodowymi kwalifikacjami właściciela.

Wśród badaczy i analityków zajmujących się problematyką zarządzania, zdecydowana większość z nich zakłada a priori wyższe umiejętności przedsiębiorców zarządzającymi dużymi firmami, korporacjami w stosunku do właścicieli firm z sektora MSP, sądząc, że nie trzeba posiadać specjalnej wiedzy w kierowaniu małą firmą a wystarcza intuicyjna przedsiębiorczość jej właściciela.

Osobiście uważam to za dyskusyjne, ponieważ odnosząc się do osobistych umiejętności i zakresu działań związanych z procesami zarządzania – właściciel dużego przedsiębiorstwa pełni głównie funkcje organizatorsko-koordynujące. Związane jest to z tym, że na każdym szczeblu zarządzania dysponuje sztabem doradców, ekspertów i specjalistów, wykazującym się wysokimi umiejętnościami w obszarach działania firmy. Tymczasem w efektywnym prowadzeniu małej firmy nie wystarcza intuicja, ale potrzebna jest wiedza z zakresu strategii firmy związanej z prognozowaniem działalności. Umiejętne opracowanie taktyki działań czy znajomość procesów operacyjnych. Niezbędne są wiadomości w zakresie zarządzania wiedzą. Obok wiedzy zawodowej konieczna jest wiedza z zakresu umiejętnego realizowania funkcji zarządzania jak: planowanie, organizowanie, kierowanie, zatrudnianie, motywowanie i kontrolowanie. Dotyczy to również znajomości problematyki z zakresu: administracji, prawa, finansów, marketingu, zarządzania zasobami ludzkimi, logistyki itp. Efektem umiejętnego zarządzania wiedzą są rezultaty w zakresie podjętych decyzji o optymalnym wykorzystaniu zasobów firmy. Należy pamiętać, że każdy proces decyzyjny obarczony jest pewnym poziomem ryzyka tzn. efektem pozytywnym, neutralnym lub negatywnym. Dotyczy to szczególnie firm z sektora MSP. Wynika stąd, że o ile w procesach decyzyjnych podejmowanych w dużych przedsiębiorstwach uczestniczy sztab ludzi mających szanse minimalizować ryzyko negatywne, o tyle w mikro-firmach wszelkie decyzje dotyczące działalności firmy podejmuje najczęściej jednoosobowo jej właściciel. I właśnie w tych firmach rośnie zagrożenie związane z ryzykiem nietrafnych decyzji tak w sferze egzogennej firmy związanej z jej otoczeniem, jak i endogennej, dotyczącej wykorzystania zasobów i sposobów realizacji zadań – procesu pracy. Warto podkreślić, że ryzyko jest stałym elementem gry rynkowej, które występuje w różnorodnych sytuacjach, a także przyjmuje różne wymiary zależne od kontekstu. Z drugiej strony, definiując ryzyko można eksponować jego skutki w warunkach braku realizacji założonego celu. Analizując problematykę ryzyka w działalności gospodarczej K. Jajuga odnosi się do istoty ryzyka stwierdzając, że (…) ryzyko w działalności gospodarczej należy postrzegać w sposób dwojaki. Z jednej strony jako możliwość nieosiągnięcia zakładanego efektu z drugiej natomiast jako szansę dającą możliwość uzyskania efektu odmiennego (dodatniego) od oczekiwanego (Jajuga, 2009, 59). W konotacji negatywnej ryzyko traktowane jest jako możliwość poniesienia straty – nieosiągnięcia zakładanego celu. Traktując ryzyko jako zagrożenie firmy przedsiębiorcy podejmują wszelkie działania mające na celu jego zminimalizowanie. Z kolei uwzględniając pozytywną rolę ryzyka podmiot gospodarczy ma możliwość uzyskania większych korzyści podejmując działalność obarczoną tym ryzykiem. W neutralnej ocenie ryzyka zakłada się brak strat, ale i korzyści z tytułu podjętych decyzji (por. Ostraszewska, Wójcik-Mazur, 2012, s. 10). Ocena stopnia ryzyka umożliwia znajomość zasad zarządzania ryzykiem (risk management) pozwalająca przedsiębiorcy na funkcjonowanie w warunkach nasilającej się na skutek procesów globalizacji: hiperkonkurencji, postępującego konsumpcjonizmu jak również wzrastającej roli elastycznego rynku pracy. D. Walczak-Duraj zwraca uwagę na trzy aspekty elastycznego rynku pracy mającego poważne znaczenie zarówno dla pracodawcy jak i pracownika:

- ▶ elastyczność funkcjonalna, w której dąży się poprzez wymagania od pracownika zróżnicowanych umiejętności po to, aby można było szybko i sprawnie przesuwać pracowników od jednych zadań i czynności do drugich,

- ▶ elastyczność liczbowa, do której dąży się po to by było możliwe szybkie zwiększanie lub zmniejszanie liczby pracowników, zgodnie nawet z krótkoterminowymi zmianami zapotrzebowania,

- ▶ elastyczność finansowa, do której dąży się poprzez zapewnienie poziomu płac odpowiednio do poziomu podaży i popytu na zewnętrznym rynku pracy oraz do elastycznych systemów wynagrodzeń, ułatwiających uzyskanie elastyczności funkcjonalnej i liczbowej (Walczak-Duraj, 2011, s. 38).

Aplikacyjność dokonanych podziałów elastyczności rynku pracy może być wykorzystana poprzez analizę poziomu ryzyka przy podejmowaniu decyzji związanych z zarządzaniem zasobami ludzkimi. Szczególnie ważne jest to dla małych firm, w których współdziałanie i współdzielenie pomiędzy pracownikami a właścicielem często opiera się na wymienionych elementach elastycznego rynku pracy. Podejmowane w tym zakresie decyzje mogą być obarczone pewnym poziomem ryzyka zarówno dla pracownika jak i pracodawcy.

W procesie zarządzania ryzkiem ważną rolę odgrywa całościowa analiza jego komponentów określana jako „kalkulowane ryzyko”, w ramach którego efekty z reguły mają pozytywny charakter. W analizie wskazuje się na ważność takich czynników jak: umiejętności i zdolności ludzi podejmujących nowe zadania, elastyczność w działaniu i przyjmowaniu nowych wzorów, możliwości uczenia się nowych zachowań, które umożliwiają rozwiązywanie problemów uważanych za nierozwiązalne przy użyciu dotychczasowych środków. Ich realizacja wskazuje, że efektem kalkulowanego ryzyka mogą być działania innowacyjne, kreatywne i przedsiębiorcze personelu i przedsiębiorcy, tworzące wartość dodatnią firmy. Są to jednocześnie obszary firmy, gdzie najczęściej są podejmowane decyzje prorozwojowe firmy obarczone największym stopniem ryzyka.

Na proces zarządzania ryzykiem składa się sześć etapów:

- ▶ diagnoza ryzyka związana z jego genezą, typem, efektem, zagrożeniem itp.

- ▶ ocena i pomiar ryzyka dotyczący stopnia ryzyka i jego skutki (pozytywne, negatywne, neutralne),

- ▶ alternatywne rozwiązania poprzez przyjmowanie różnych wariantów zaistniałego ryzyka,

- ▶ sterowanie ryzykiem, czyli wybór metod, technik procedur pozwalających przyjąć działania związane z wcześniej sygnalizowanym kalkulowanym ryzykiem, może się to łączyć również z wycofaniem wcześniejszej decyzji o nieustalonym stopniu ryzyka,

- ▶ monitorowanie ryzyka, czyli stała obserwacja zdarzeń wynikających z realizacji decyzji, zadania, jak również bieżąca ocena uzyskanych efektów,

- ▶ ewaluacja uzyskanych efektów wynikających z założonego poziomu ryzyka. Wyciąganie wniosków czy podobne rozwiązania obarczone podobnym poziomem ryzyka będzie można stosować w przyszłości, co ewentualnie zmienić, z czego się wycofać.

Praktualna realizacja wymienionych etapów w procesie zarządzania ryzykiem powinna nieść za sobą konkretne efekty, takie jak poprawa wyników finansowych, stabilność firmy na rynku tak w segmencie klientów jak i wiarygodności w otoczeniu, zadowolenie personelu firmy itp. Należy pamiętać, że proces zarządzania ryzykiem nie ma charakteru akcyjnego – jednorazowego. Powinno to być działanie, które na stałe jest wmontowane w strategie zarządzania w sektorze MPS w tym szczególnie w mikro-firmach (por. Jajuga, 2009, s. 15; Kot-Stępień, 2015, s. 333–544; Korombel, 2013, s. 43).

Sednem zarządzania ryzykiem jest identyfikacja parametrów ryzyka mogących zakłócić działalność firmy, tak o charakterze egzogennym odnoszącym się do dalszego i bliższego otoczenia firmy, jak również endogennych związanych bezpośrednio z wewnętrznym środowiskiem pracy firmy, w tym również z posiadanymi zasobami. Wśród wielu analiz poświęconych identyfikacji parametrów ryzyka najbardziej uniwersalna, która może dotyczyć wszystkich firm dużych i małych, wydaje się propozycja przygotowana przez firmę konsultingową AON, wydzielająca dziesięć głównych czynników ryzyka (Słabosz; Ziomko; 2009, s. 17). W rozkładzie ważności procentowej należą do nich:

1. Wzrastająca konkurencja – 90,0%

2. Utrata płynności finansowej – 85,0%

3. Utrata reputacji – wiarygodności – 70,0%

4. Kontrahenci, opóźnienia należności handlowych – 68,0%

5. Spowolnienie gospodarcze – kryzys – 65,0%

6. Utrata specjalistów, absencja, wypadki, nadmierne zwolnienia – 51,0%

7. Wahania cen surowców, produktów, mediów – 45%

8. Przerwa w działalności – niespodziewana – 40,0%

9. Wahania kursów walut – 39,0%

10. Zmiany przepisów prawnych – 35,0%

Sektor MSP jest szczególnie narażony na egzogenne parametry ryzyka wynikające z dalszego otoczenia, na które nie ma specjalnego wpływu. Natomiast kontroli i racjonalizacji mogą podlegać wszystkie czynniki ryzyka związane z otoczeniem bezpośrednim firmy, jak również endogenne dotyczące procesu pracy i dysponowania zasobami.

Współdziałanie i współdzielenie ryzykiem w zarządzaniu

Umiejętne zarządzanie ryzykiem może łączyć kilka firm o podobnym profilu działalności w tzw. mini-kartel osiedlowy w myśl wcześniej wyrażonej zasady „konkurencja, ale również współpraca” w obszarach neutralnie biznesowo. Konkretnym efektem tego postępowania mini-kartelu może być idea tworzenia kapitału relacyjnego: (…) relacje międzyorganizacyjne (np. firmy) dają możliwość nie tylko dostępu do posiadanych zasobów, ale również sprzyjają tworzeniu, łączeniu i wymianie zasobów (…) istotne są kompetencje relacyjne związane z wykorzystaniem wiedzy, umiejętności, zdolności i postaw (Danielak, 2016, s. 173). Przyjęcie kapitału relacyjnego jako podstawy dla wspólnej działalności mini-kartelu w celu ograniczania negatywnych skutków ryzyka stwarza możliwości dla współdziałania i współdzielenia ryzyka. Współdziałanie związane byłoby ze wspólnym uczestnictwie w podejmowanych analizach procesów decyzyjnych związanych z realizacją funkcji zarządzania tak w wymiarze strategicznym, taktycznym, jak i operacyjnym. Współdzielenie dotyczyłoby wykorzystania niematerialnego i materialnego potencjału firmy związanego z konkretnymi zasobami firmy w tym: kapitałowymi, pracowniczymi, technologicznymi, materiałowymi, informacyjnymi, intelektualnymi oraz posiadaną wiedzą jawną i niejawną. Celem współdzielenia ryzyka byłby przepływ tych zasobów pomiędzy firmami tworzącymi kapitał relacyjny, szczególnie w momentach zagrożenia lub chęci wzmocnienia pozycji danej firmy na rynku. Oczywiście po uzyskaniu określonego efektu „wypożyczone zasoby” wracają do pierwotnej firmy.

Umiejętne zarządzanie ryzykiem z wykorzystaniem współdziałania i współdzielenia w konwencji kapitału relacyjnego związku kilku firm (mini-kartel) wymaga od ich właścicieli pewnych umiejętności związanych z cechami mobilnego lidera. Istotnym jest umiejętność łączenia funkcji wewnętrznych i zewnętrznych w działalności menadżerskiej. Funkcje wewnętrzne związane są z procesami decyzyjnymi i dotyczącymi wykorzystania zasobów firmy oraz integracji personelu wokół stawianych celów. W wypadku zarządzania ryzykiem szczególnie ważne są umiejętności w zakresie realizacji funkcji zewnętrznych. Dotyczy to inicjowania i utrwalania nowych związków z interesariuszami firmy, w tym również z właścicielami konkurencyjnych firm, z którymi tworzy się kapitał relacyjny. W relacjach tych koniecznym jest uwzględnienie m.in.: celowości relacji, długofalowości, systematyczności, wzajemnych korzyści, uczciwości, odpowiedzialności, zaufania, co w konsekwencji daje podstawy do dłuższej, a nawet trwałej współpracy i osiągania wspólnych korzyści. Dobrym przykładem realizacji funkcji zawartych przez mobilnego lidera jest networking biznesowy, fundraising, system prosumenta czy marketing wielopoziomowy – MLM – (Haber, 2016, s. 556–557).

Przedstawiony model zachowań właścicieli mikro-firm tworzących kapitał relacyjny daje dobre podstawy dla praktycznej działalności w zakresie współdziałania w procesach decyzyjnych i współdzielenie zasobów w procesie zarządzania ryzykiem w mikro-firmach zgrupowanych w mini-kartelu osiedlowym.

Refleksje końcowe

Podjęcie tematyki zarządzania ryzykiem spowodowane było dużą ilością bankructw mikro-firm w przedziale pierwszego roku działalności w granicach 40%. Świadczy to, że w wielu wypadkach właściciele tych firm podejmując ryzyko prowadzenia własnej firmy bardziej posługiwali się intuicją niż wiedzą z zakresu zarządzania. Nie negując roli intuicji w ocenie ryzyka należy ją wzmocnić doskonaleniem wiedzy z zakresu zarządzania, szczególnie w zakresie zarządzania ryzykiem, które jest stałym elementem działalności gospodarczej. Pomocnymi w tym zakresie są nowe trendy z zakresy sharing i collaborative economy lansujące koncepcje współdziałania i współdzielenia m.in. również w działalności biznesowej. Propozycje te mogą mieć również zastosowanie w procesie zarządzania ryzykiem w mini-firmach. Ważnym jest racjonalizowanie tzn., żeby efekt końcowy był korzystny dla firmy i zapewnił jej rozwój na konkurencyjnym rynku.

Dlatego nawiązując do często używanego w tym artykule stwierdzenia „konkurencja, ale również współpraca” proponuje się tworzenie „mini-kartelu”, związku kilku właścicieli, mini-firmy o tej samej branży, o takim samym profilu działania. Podjęte przez grupę przedsiębiorców zarządzanie ryzykiem opierałoby się na dwu podstawach: współdziałania w procesach decyzyjnych związanych z funkcjonowaniem firmy w celu racjonalizacji ryzyka oraz współdzielenia się zasobami firm np. finansowymi, pracowniczymi, technicznymi, informacyjnymi itp. w chwilach zagrożenia – negatywnymi skutkami podjętego ryzyka.

Ważnym czynnikiem łączącym przedsiębiorców mini-karteli jest wzajemna odpowiedzialność i wynikające z niej zaufanie stanowiące podstawę dla kształtowania się kapitału relacyjnego zapewniającego poczucie wsparcia w momentach zagrożenia – ryzyka dla dalszego funkcjonowania danej firmy.

Być może aplikacyjne zastosowanie przedstawionych w artykule koncepcji związanych z zarządzaniem ryzykiem z wykorzystaniem współdziałania i współdzielenia w mikro-firmach będzie skutkowało spadkiem bankrutujących mikro-firm. W ten sposób umiejętności w zakresie zarządzania ryzykiem wpłynęłyby również na wzrost umijętności w zakresie zarządzania wiedzą.

Lesław H. Haber – prof. zw dr hab. Wykładowca, Koordynator nauk z zakresu zarządzania. Członek Rady Naukowej.

Afiliacja:

Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Krakowie
30-079 Kraków al. Kijowska 14.
haber@wszib.edu.pl

Bibliografia

Aigrain, Ph., Aigrain S. (2012). Dzielenie się: kultura gospodarcza epoki Internetu. Warszawa: Fundacja „Nowoczesna Polska”.

Beck, U. (2002). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo „Scholar”.

Beck, U., Grande, E. (2009). Europa kosmopolityczna. Społeczeństwo i polityka w drugiej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo „Scholar”.

Danielak, W. (2016). Formation of interorganizational relationship on the example of small enterprise, Management, vol. 20(2), 171–182, DOI: 10.1515/manment-2015–0058

Haber, L. H. (2016). Mobilny lider – nowy wymiar działań menadżerskich. W: L. Zacher (red.), Moc sprawcza ludzi i organizacji. Warszawa: Poltext.

Jajuga, K. (2009). Koncepcja ryzyka i proces zarządzania ryzykiem – wprowadzenie. W: K. Jajuga (red.), Zarządzanie ryzykiem. Warszawa: PWN.

Korombel, A. (2013). Apetyt na ryzyko w zarządzaniu przedsiębiorstwami. Częstochowa: Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.

Kot-Stępień, P. (2015). Identyfikacja ryzyka jako kluczowy element zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego nr 855, Finanse, Rynki finansowe, Ubezpieczenia nr 74 t. 1, 533–544, DOI: 10.18276/frfu.2015.74/1–46.

Ostraszewska, Z., Wójcik-Mazur, A. (red.) (2012). Wybrane problemy zarządzania w podmiotach gospodarczych. Częstochowa: Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.

Słobosz, J., Zomko R. (2009). Zarządzanie ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce. Raport AON Polska, AON Risk Services, 17.

Szołucha, M., Palutkinowicz, P., Kochman, O. (2017). Ekonomia dostępu a wyzwania stojące przed polską gospodarką. Warszawa: Wydawnictwo „Difin”.

Walczak-Duraj, D. (red.) (2011). Przemiany pracy, postaw i ról zawodowych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

http://www.proc.pl/pl/media-ekonomia-współdzielenia-to-poczatek-ery-prosumentów; html 15.10.2017.

Cooperation and sharing in risk management in the activities of SMEs on the example of micro-companies

Summary

The article proposes to apply solutions related to risk interoperability and sharing as part of risk management in micro-enterprises. In this way article refers to the fashionable concepts of sharing and collaborative economy. It will be connected with the possibility of cooperation of several companies forming a mini-cartel in the direction of rationalization and taken risk. Practical solutions related to this require:

- ▶ cooperation of micro-enterprises in the field of jointly made decisions in the scope of rationalization of risk-related activities towards the calculated risk;

- ▶ sharing material and non-material resources of micro-enterprises in the event of negative effects of the risk taken – by one of them. Descriptions of these mechanisms are the purpose of the article.

Keywords:
micro-company, risk management, micro-cartel, sharing, cooperation, relational capital, mobile leader.

Miejsce pracy zawodowej w życiu kobiet śląskich

Urszula Swadźba
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt

Przez długi czas w trakcie okresu industrializacji, śląskie kobiety postrzegane były w stereotypowy sposób jako niepracujące żony, opiekujące się swoimi ciężko pracującymi mężami-górnikami. Celem artykułu jest ukazanie jak zmieniało się postrzeganie miejsca pracy w ramach wartości życiowych śląskich kobiet. W pierwszej części tekstu, przy wykorzystaniu zastanych źródeł historycznych, dokonała została analiza jak zmieniało się postrzeganie podejmowania pracy przez kobiety na Śląsku począwszy od okresu industrializmu w połowie XIX wieku do okresu międzywojennego. W oparciu o literaturę socjologiczną opracowany został natomiast przedział od czasów realnego socjalizmu do transformacji ustrojowej. W trakcie tego okresu śląskie kobiety stopniowo wkraczały na rynek pracy. W drugiej części artykułu zaprezentowano obecną sytuacją śląskich kobiet na rynku pracy oraz odniesiono się do kwestii ich mobilności społeczno-zawodowej. Rozważania te oparte są na przeprowadzonych badaniach w typowo robotniczych dzielnicach Katowic, jakimi są: Niszowiec i Giszowiec. W zakończeniu autorka stwierdza, że w ciągu dwóch pokoleń, a niekiedy jednego, śląskie kobiety dokonały olbrzymiej zmiany, jeśli chodzi o zajmowane przez nie pozycje społeczne. Od ról żon swoich mężów-górników, przeszły do wyedukowanych i wykwalikowanych pracownic. Profesjonalna praca stała się dla nich bardzo ważna, nie tylko jako czynnik egzystencjalny, ale również jako samorealizacyjny i kreatywny.

Słowa kluczowe:
Śląsk, kobiety, praca kobiet, zmiana społeczna, pokolenia, wartości, style życia.

Wstęp

Aktualnie jesteśmy świadkami osłabiania kulturowego wzoru presji skierowanej pod adresem kobiet, aby przede wszystkim wypełniały rolę żony i matki. Prowadzone badania socjologiczne wskazują na istniejące nadal bariery w awansie zawodowym kobiet oraz na problemy wynikające z łączenia ról społecznych. Taka sytuacja dotyczy kobiet w Polsce, ale szczególnie na Śląsku. Przez długi okres industrialny kobiety na Śląsku stereotypowo były kojarzone z niepracującą, za to dbającą o swojego ciężko pracującego męża-górnika żoną. Tak było w okresie powstawania przemysłu na Śląsku, gdy panowali tu Niemcy, w okresie międzywojennym, a następnie w okresie realnego socjalizmu. Dostępność miejsc pracy prawie wyłącznie w przemyśle, przede wszystkim dla mężczyzn, utrwaliła kulturowy podział ról społecznych na męskie związane z pracą zawodową i żeńskie związane z prowadzeniem domu i wychowaniem dzieci. Współczesne kobiety coraz częściej spełniają swoje ambicje zawodowe. Nie ograniczają się jak ich babki i matki do roli żon i matek, ale coraz śmielej wchodzą na współczesny rynek pracy. Artykuł ma na celu po pierwsze, przeanalizowanie miejsca pracy zawodowej w życiu kobiet na Śląsku od okresu kształtowania się industrializmu w połowie XIX wieku, okresu międzywojennego, realnego socjalizmu i transformacji systemowej, a po drugie przeanalizowanie aktualnej sytuacji zawodowej kobiet oraz pokazanie mobilności społecznej w rodzinach śląskich ze względu na wykonywana pracę.

Praca w życiu kobiet śląskich w początkach kształtowania się industrializmu

Pozycja kobiet w XIX wieku i miejsce pracy w ich życiu wynikały z uwarunkowań historycznych na Śląsku. Region ten znajdujący się pod zaborem pruskim w drugiej połowie XIX wieku poddany był gwałtownej industrializacji. Cechą charakterystyczną rodzin śląskich w tamtym okresie było ścisłe oddzielenie ról kobiecych i męskich. Rola społeczna kobiet wynikała wówczas z roli zawodowej mężczyzn, których przeznaczeniem była praca poza domem, głównie w górnictwie lub hutnictwie. Dla kobiety natomiast wielką wartość stanowiły zamążpójście i posiadanie dzieci.

W rodzinie śląskiej mężczyzna odgrywał ważną rolę żywiciela, ale nie mniejszą rolę miała jego żona. Jej obowiązkiem było dbać o ciężko pracującego męża. Wynikało to chociażby z faktu, że przy pracy mężczyzny po 12 godzin na dobę, na kobietę spadał ciężar prowadzenia gospodarstwa domowego i wychowania dzieci. Pozostali członkowie rodziny, w szczególności żona, mieli wspierać robotnika w pracy, nie pracując zawodowo, utrzymując dom w „należytym porządku” i dbając o wychowanie dzieci („Praca” 1890–1891). Do zadań kobiety należała też praca w gospodarstwie rolnym i inwentarzu przy pomocy dzieci i dziadków.

W obyczajowości śląskiej miejsce kobiety było w domu. Nie zawsze jednak kobiety śląskie pracowały wyłącznie w domu („Katolik”, 9.III. 1883, nr.19, 28.X.1884, nr. 84, 30.I. 1885, 27.V. 1887. nr.41). Przed I wojną światową kobiety na Śląsku podejmowały przede wszystkim pracę w kopalniach, hutach i fabrykach. W 1875 roku w górnośląskich kopalniach węgla kamiennego pracowało 5 462 kobiet, a w hutach cynku, żelaza i ołowiu dalszych 2041 kobiet (Jonca,1066, s.130). W 1985 roku ich stan zatrudnienia zwiększył do 11 750 robotnic (Biały, 1963, s.77). Była to najczęściej praca pomocnicza na powierzchni, jak sprzątanie biur, czyszczenie placów fabrycznych. Część kobiet podejmowała pracę bezpośrednio przy produkcji jak: rozładowanie i ładowanie materiałów i surowców (węgiel, wapno, koks), suszenie blendy cynkowej. Na Górnym Śląsku łączna liczba kobiet zatrudnionych w przemyśle zmniejszyła się dopiero bezpośrednio przed I Wojną Światową. W 1892 roku w górnictwie kobiety stanowiły 9,3% załogi, a w 1913 – 5,2%. Najwięcej kobiet zatrudniało hutnictwo cynku (w 1894 r. – 25%, w 1909 r. – 15% (Kaczyńska 1970: 63–64). Liczba miejsc pracy zwiększała się w okresie koniunktury, gdy ich nie brakowało. Pracodawcy chętnie wtedy zatrudniali kobiety, ponieważ ich praca była tańsza.

Pracowały głównie dwie kategorie kobiet – młode dziewczęta (16–21 lat) i wdowy. Kobiety przed zamążpójściem stanowiły 40% zatrudnionych kobiet. Przestawały pracować po ślubie, natomiast powracały do zatrudnienia w sytuacji wdowieństwa. Miejscowa ludność była tej pracy przychylna, ponieważ pozwalało to zebrać pieniądze na wiano młodej dziewczynie oraz podreperować budżet rodzinny. Natomiast przeciwny był Kościół katolicki (Katolik, 9.III. 1883, nr.19, 28.X.1884, nr. 84, 30.I. 1885, 27. V. 1887. nr.41). Tolerowano pracę wdów, które pracowały ze względów egzystencjalnych. One obarczone były dziećmi, po śmierci męża–górnika musiały zapewnić rodzinie utrzymanie. Otrzymywane górnicze renty wdowie nie zawsze były wystarczające (Wanatowicz, 1999, s.9–31). Przeciwko ograniczeniom w zatrudnianiu kobiet występowali pracodawcy niemieccy na Górnym Śląsku. Uważano, że w ten sposób pozbawi się pracy szczególnie młode dziewczyny, które będą zmuszone migrować poza środowisko domowe. Zmniejszy się również budżet rodzinny robotników.

Praca młodych dziewcząt w kopalniach i fabrykach miała w opinii Kościoła więcej negatywnych niż pozytywnych skutków. Pozytywnym był skutek ekonomiczny, natomiast negatywny to obyczajowy. Uważano, że zarabianie i posiadanie pieniędzy przez młodą dziewczynę nie było wskazane. Z reguły bowiem, zdaniem piszących w „Katoliku”, młode kobiety przeznaczały te pieniądze na stroje i rozrywki, a nie na oszczędzanie na posag. Zarobione pieniądze rozwijały nieodpowiednie cechy jak pychę, zawiść i współzawodnictwo w strojach (Katolik 3.06. 1887, nr. 42). Wskazywano również na wykorzystywanie robotnic przez urzędników kopalnianych i zwiększenie urodzeń przedmałżeńskich. Poważnym zarzutem był ponadto brak czasu na solidne przygotowanie się w gospodarstwie domowym do pełnienia przyszłej roli żony i matki. Praca przez kilkanaście godzin dziennie w kopalni czy fabryce, nie zostawiała czasu młodej dziewczynie na przyswojenie sobie umiejętności pozwalających po zamążpójściu na prowadzenie gospodarstwa domowego. Popierana natomiast była praca „na służbie” u chłopa, kupca, w bogatym domu. W takiej pracy młode kobiety miały możliwość nauczenia się prowadzenia gospodarstwa domowego oraz były pilnowane, aby odpowiednio się „prowadzić” (Tamże).

Podsumowując można stwierdzić, że w okresie industrializacji, pomimo dominującej roli żony i matki część kobiet śląskich (młodych oraz wdów) realizowała role zawodowe. Była to jednak praca traktowana instrumentalnie, podejmowana ze względów egzystencjalnych.

W okresie międzywojennym kobiety w robotniczych rodzinach przede wszystkim ciężko pracowały w domu. Do ich obowiązków należało dbanie o czystość domu lub mieszkania. Z zabiegów o wręcz przesadną czystość Ślązaczki znane były w okresie międzywojennym (Bukowska-Floreńska 2007: 119, 139–219). Dziewczęta od maleńkości były do tej pracy socjalizowane. Do ich obowiązków należały: pomoc w gospodarstwie domowym, pomoc w opiece nad młodszym rodzeństwem, sprzątanie mieszkania. Jeśli rodzina posiadała małe gospodarstwo rolne, to kobieta nie miała zbyt wiele czasu wolnego. Zarówno ona, jak i dzieci pomagały w pracach gospodarskich. Do obowiązków dziewcząt należało pielenie i sadzenie roślin, praca przy inwentarzu i inne prace polowe. Poprzez udział w tego typu pracach kobiety uzyskiwały wiedzę, jak prowadzić gospodarstwo domowe.

W okresie międzywojennym przemysł Śląska doświadczył wielkiego kryzysu ekonomicznego. W okresie dekoniunktury brakowało zatrudnienia dla mężczyzn (Hrebenda 1979: 109). Znajdowała się jednak praca dla kobiet. W 1931 roku w województwie śląskim pracowało zawodowo 115 348 kobiet, co stanowiło 25% wszystkich kobiet (wśród mężczyzn wskaźnik wynosił 83,2%) (Wanatowicz, 2007, s.2004–2005). Wśród kobiet pracujących w województwie śląskim dominowały samotne i młode. Z analizowanych danych wynikało, że tylko 4,5% wśród zatrudnionych stanowiły kobiety zamężne. Kobiety podejmowały pracę nie tylko w przemyśle, ale też jako nauczycielki, urzędniczki, otwierały własne warsztaty pracy. Bardzo dużo kobiet poszukiwało pracy. Grażyna Kempa za danymi źródłowymi podaje, że w 1927 roku pracy poszukiwało 24 792 chętnych kobiet, najwięcej niewykwalifikowanych (Kempa, 2001, s.73). Pracujące kobiety w przemyśle godziły się na niższe stawki i pracodawcy chętnie korzystali z ich siły roboczej. Wykonywały zajęcia lżejsze, ale wymagające większej precyzji i cierpliwości. Młode dziewczęta pracowały często jako pomoce domowe podejmując służbę u bogatszych ludzi i w gospodarstwach rolnych. Nabierały doświadczenia w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Kobiety też stosunkowo często podejmowały prace w handlu jako ekspedientki (Tamże).

W okresie międzywojennym następowały również stopniowe zmiany w postrzeganiu rodziny i roli kobiety. Były one efektem podejmowania pracy przez kobiety napływowe. Szczególnie dotyczyło to nauczycielek. Badania historyków wskazują na to, że w latach dwudziestych w okresie, w którym organizowano szkolnictwo polskie na obszarze całego województwa śląskiego większy był napływ kobiet niż mężczyzn. Najwięcej kobiet, bo 42,1% pracowało w szkolnictwie powszechnym. W powiecie miejskim katowickim w szkołach powszechnych uczyło 53% kobiet. W roku 1935 w powiecie świętochłowickim, zatrudniającym najwięcej nauczycieli z województwa śląskiego, prawie 2/5 kadry stanowiły kobiety, w powiecie rybnickim, posiadającym najwięcej szkół w województwie, kobiety stanowiły 40% zatrudnionych (Glimos-Nadgórska, 2000, s.162–163). Tak wysoki wskaźnik zatrudnienia kobiet występował najczęściej na terenach najbardziej zaludnionych w tzw. przemysłowej części województwa. Pracowały najczęściej kobiety samotne, ale coraz częściej pozostawały w pracy również po wyjściu za maż.

Oprócz szkolnictwa wykształcone kobiety (z maturą) były zatrudniane w administracji. W zdecydowanej większości były to jednak kobiety napływowe. Ślązaczki nie posiadały jeszcze kwalifikacji do tego typu pracy. Taką sytuację starano się zmienić poprzez rozwój szkolnictwa zawodowego skierowanego do dziewcząt. Śląskie seminaria nauczycielskie kończyło rocznie około 250 osób, 75% tej grupy stanowiły dziewczęta (Kempa, 2001, s.166–167). Na potrzeby ochronek i przedszkoli kształciło Seminarium Ochroniarskie w Mysłowicach, które cieszyło się dużym powodzeniem i reprezentowało wysoki poziom. Powstawały szkoły kupiecko-handlowe, gdzie młode kobiety otrzymywały gruntowne przygotowanie ogólne i teoretyczne zawodowe (Kempa, 1996s ss.106, 123). Te ostatnie cieszyły się popularnością wśród dziewcząt, które w roku szkolnym 1929/30 stanowiły prawie połowę uczniów. Były to szkoły 3–4 letnie, gdzie uczennice musiały posiąść wiedzę ogólną oraz zawodową (Tamże, s.99–105). Na potrzeby rozwijającego się rynku usług rozwijano szkoły rzemieślniczo-przemysłowe. Taka szkołę otwarto w Rybniku, a następnie w Tarnowskich Górach i Katowicach. Zadaniami takich szkół było kształcenie pracownic, a także kształcenie ogólne. W 1930 roku do szkół tych uczęszczało 7 140 uczennic (Tamże, s.110). Stopniowo więc w miarę kończenia szkół i posiadania stosownych uprawnień, także dziewczęta miejscowego pochodzenia pojawiały się na rynku pracy. Trudno było oszacować jaki był to odsetek, ale z pewnością niewysoki. Powodowało to jednak, że młoda kobieta była przygotowana nie tylko do pełnienia roli żony i matki i prowadzenia gospodarstwa domowego, ale również posiadała zawód, który pozwalał jej się samodzielnie utrzymać. Pod koniec okresu międzywojennego więcej młodych Ślązaczek pracowało w usługach ze względu na rozwijający się rynek i pojawianie się większej liczby miejsc pracy. Kobiety w ten sposób dostrzegały, że jest również inna droga samorealizacji niż małżeństwo, że mogą łączyć pracę zawodową z życiem rodzinnym.

Okres realnego socjalizmu – egzystencjalny aspekt aktywności zawodowej kobiet

Po II wojnie światowej uprzemysłowiona część Górnego Śląska przypadła Polsce, zmienił się również ustrój polityczny. Okres powojenny, lata czterdzieste i pięćdziesiąte to czas gwałtownego popytu gospodarki na śląskie produkty (węgiel i stal). Przemysł w regionie stwarzał duże zapotrzebowanie na miejsca pracy. Kobiety podejmowały pracę w przemyśle, wykonując najczęściej prace pomocnicze. Bywało jednak tak, że wykonywały również prace zdecydowanie męskie, gdzie osiągały sukcesy na równi z mężczyznami. Jak na przykład Jadwiga Niewolik, która została wytapiaczem w hucie (Suchacka, Stelmach, 1951). Braku aktywizacji zawodowej wiązał się z brakiem kwalifikacji.

Materialne warunki życia rodzin śląskich były bardzo trudne w latach 40., 50. i 60. Rodziny utrzymywały się najczęściej z pracy mężczyzn – robotników, a w środowisku podmiejskim często z przyzagrodowej działki (Frąckiewicz, 1977, s.184–231). Dochody rodzin nie były zbyt wysokie. Stopień zaktywizowania zawodowego kobiet był zależny od lokalnych warunków i charakteru środowiska. W śródmieściu Katowic pracowała nawet połowa kobiet, ale nie wszystkie na pełnym etacie. Niektóre z nich na pracę i dojazd do pracy poświęcały aż 10 godzin dziennie. W prowadzeniu gospodarstwa domowego i wychowaniu dzieci pomagała im wtedy matka (Czuderna 1977, s.179).

Badania socjologiczne Wandy Mrozek nad rodziną górniczą wykazały, że w osiedlach górniczych (Czerwionka, Murcki), gdzie występował brak miejsc pracy dla kobiet, pracowało zawodowo od 7 do 10 % żon górników posiadających dzieci. W wielkomiejskiej dzielnicy Katowic – Bogucicach już 27%. W środowisku górniczym stosunek do pracy kobiet, zarówno ze strony kobiet jak i mężczyzn z reguły był negatywny. Same kobiety uważały, że zamążpójście, a szczególnie urodzenie dziecka jest naturalną przyczyną decydującą o przerwaniu pracy. Ważnym czynnikiem był również kategoryczny sprzeciw męża-górnika. Także mężczyźni nie widzieli sensu pracy kobiet. Decydujące znaczenie miała tu tradycja, gdzie „honor” górnika nie pozwalał na pracę żony. Obydwie strony wskazywały również, że niemożliwe było pogodzenie trójzmianowej pracy męża z pracą żony i obowiązkami domowymi (Mrozek, 1965, s.127–135). Należy dodać, że kwalifikacje żon górników z reguły były bardzo niskie. Prawie wszystkie posiadały tylko wykształcenie podstawowe, mała była liczba tych, które ukończyły szkołę zawodową lub średnią. Dlatego pracowały jako niewykwalifikowane pracownice fizyczne. Ich praca miała więc charakter instrumentalny, a przez same zainteresowane traktowana była jako przejściowa konieczność. Same pracujące kobiety uważały, że robią to z ujmą dla rodziny (Tamże, s.128). Tylko niepracujące kobiety z młodszej grupy wiekowej były zainteresowane podjęciem pracy. Jednym z czynników wpływających na podjecie pracy było przede wszystkim odchowanie dzieci. Problem pracy matek górniczych występuje najczęściej sporadycznie i tylko w wyjątkowych okolicznościach. Oderwanie od domu kobiety przez pracę zawodową jest traktowane jako swego rodzaju rozbicie wewnętrznej organizacji i ładu rodziny.

Taka sytuacja zaczyna się jednak zmieniać w latach sześćdziesiątych, ze względu na fakt, że coraz więcej dziewcząt z rodzin robotniczych pochodzenia autochtonicznego kończyło przynajmniej szkołę zasadniczą zawodową. Dlatego część Ślązaczek łączyła role rodzicielskie i zawodowe, kontynuując pracę zawodową po urodzeniu dzieci, łamiąc w ten sposób tradycyjne wypełnianie ról społecznych. Bardzo często zmuszała je do tego sytuacja ekonomiczna (Swadźba, 2001, s.85).

W latach 70. poprawiła się sytuacja materialna rodzin ze względu na wzrost poziomu życia w kraju. Również kobiety uzyskały w niej więcej możliwości samorealizacji poprzez pracę zawodową (Mrozek, 1987). Wzrósł odsetek kobiet aktywnych zawodowo, niektóre działy jak handel, oświata i wychowanie oraz ochrona zdrowia i opieka społeczna zostały zdominowane przez kobiety (Roczniki statystyczne województwa katowickiego. 1974, 1978). Następowały też przeobrażenia struktury wieku pracujących kobiet. O ile w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych najwyższe wskaźniki aktywności zawodowej kobiet cechowały najmłodsze grupy wieku, a najniższe najstarsze, o tyle w latach 70. poziom tych wskaźników uległ wyrównaniu (Frąckiewicz, Strubel, 1988, s.134).

Zmianom uległo również środowisko górnicze. Badania wykazały, że pracowało zawodowo 41% żon górników, przy czym najniższa aktywność zawodowa cechowała kobiety do 30 roku życia, a najwyższa – w wieku 30–34 lata i 40 – 44 lata (Jacher, 1981). Przeprowadzone w 1999 roku przez autorkę artykułu badania empiryczne, gdzie pytano o fakt podejmowania pracy przez matki respondentów, wykazały, że 64,6% respondentów pochodzenia śląskiego posiadało pracujące matki (Swadźba, 2001, s.136–137). Najczęściej pracowały one w sferze usług. Bardzo często posiadały praktyczny zawód pielęgniarki bądź ekspedientki. Tak wysoki odsetek respondentów – Ślązaków, których matki pracowały zawodowo, świadczyłby, o zaniechaniu realizacji podziału ról w rodzinie na tradycyjnie męskie – zawodowe i kobiece – domowe.

Istotnym czynnikiem poprawiającym wykształcenie kobiet na Śląsku było powstanie w 1968 roku Uniwersytetu Śląskiego, który kształcił na kierunkach humanistycznych, tradycyjnie częściej wybieranych przez kobiety. Ułatwiało to dziewczętom pochodzenia autochtonicznego ukończenie studiów wyższych. Kobiety te po ukończeniu studiów podejmowały pracę zawodową i uważały to za normę. Praca zawodowa nie była dla nich tylko wymogiem ekonomicznym, ale również kreatywnym i samorealizacyjnym (Swadźba, 2009). Zmianom uległ podział ról w rodzinie śląskiej. Badania wskazywały na przejęcie obowiązków domowych i wychowawczych przez mężczyzn w sytuacji podjęcia pracy zawodowej przez kobietę.

Okres transformacji systemowej – samorealizacyjno-kreatywny aspekt aktywności zawodowej kobiet

Okres transformacji systemowej, który nastąpił po 1989 roku poddał rodzinę śląską poważnej próbie. Niepokojące zjawiska takie jak: utrata pracy, bezrobocie, zubożenie, dotkliwie dotknęły rodziny śląskie. Pewność zatrudnienia i zarobków, która była znana mieszkańcom Śląska w całym okresie realnego socjalizmu nie była już tak oczywista. Następowała pauperyzacja rodzin górniczych, przy wzroście poziomu życia innych. Pracownicy z wyższym wykształceniem, o wysokich kwalifikacjach zaczęli lepiej zarabiać niż pracownicy fizyczni w górnictwie.

Badania socjologiczne nad wartością pracy, przeprowadzone przez autorkę, wskazują, że dla kobiet śląskich praca zawodowa jest istotną wartością (Swadźba, 2009; Swadźba, 2012, s.255–273). Takie twierdzenie jak: „Do tego, aby człowiek mógł w pełni rozwinąć swoje talenty potrzebna jest praca”, wskazuje na akceptację pracy jako wartości aksjologicznej w życiu, przy czy akceptacja wyrażana przez kobiety przewyższa tę deklarowaną przez mężczyzn. Częściej kobiety udzieliły odpowiedzi „zdecydowanie się zgadzam” (K – 41,5%. M – 37,1%). Również więcej kobiet niż mężczyzn uważa, że „Otrzymywanie pieniędzy bez zapracowania na nie jest upokarzające” (zdecydowanie się zgadzam: K – 44,3%, M – 31,7%). Jednocześnie kobiety silniej akceptują twierdzenie, mówiące, żeby nie zmuszać do pracy, jeśli się tego nie chce (zdecydowanie się zgadzam: K – 29,2%, M – 20,7%) (Tamże). Przyczyny takiego stanu rzeczy należałoby szukać w konflikcie ról – macierzyńskich i zawodowych. Te wyniki świadczą o zmianie świadomości i przekształceniach w systemie wartości kobiet śląskich. Traktowanie przez nie pracy jako wartości wynika także z faktu, że zmienia się sytuacja w rodzinach śląskich. Mężczyźni pracujący w górnictwie mają możliwość przejścia na emeryturę, często w wieku 45–50 lat, zaś osobą aktywną zawodowo pozostaje kobieta. Z przeprowadzonych ostatnio badań wynika, że zmienił się podział ról zawodowych w rodzinie. Już w ponad 20% rodzin mężczyzna jest na emeryturze, a kobieta pracuje. Zarobki osiągane przez kobietę mają więc bardzo ważne znaczenie dla budżetu, a jej praca ma znaczenie kreatywne dla niej samej.

Zwiększyła się również akceptacja dla pracy kobiet (Rojek-Adamek, 2008; Pactwa, 2008; Swadźba, 2012, s.255–273; Swadźba, Żak, 2016). Na ten fakt wpływ miały zmiany na rynku pracy. Na Śląsku wzrosła podaż miejsc pracy dla kobiet ze względu na rozwój rynku usług (Muster, 2008, s.207–212). Pracę zawodową zarówno kobiety jak i mężczyźni traktują jako wyraz niezależności, możliwość zdobycia pieniędzy oraz realizacji swojej osobowości. Dlatego aktualnie w tradycyjnych rodzinach śląskich przygotowuje się dziewczęta przede wszystkim do pełnienia roli zawodowej (Swadźba, 2008b, s.125–140). Służyć temu ma solidne wykształcenie. Od lat 90. odsetek studentek w województwie śląskim przewyższa odsetek studentów o 5–7% (Roczniki Statystyczne Województwa Śląskiego. 2001 – 2008). Bardzo wiele kobiet z autochtonicznych rodzin śląskich, ukończyło studia i realizuje się w swych rolach zawodowych. Jednocześnie stara się łączyć role zawodowe i rodzinne (Swadźba, 2011). W konkluzji można stwierdzić, że do lamusa odchodzi stereotyp Ślązaczki – niepracującej żony górnika.

Współczesne kobiety śląskie i ich praca zawodowa. Mobilność społeczno-zawodowa

Analiza miejsca pracy zawodowej u współczesnych kobiet śląskich zostanie opata na badaniach empirycznych przeprowadzonych w dwóch dzielnicach Katowic – Giszowcu i Nikiszowcu. Badania były zrealizowane w 2013 roku w ramach badań statutowych Zakładu Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii UŚ. Temat badań to: „Przemiany systemów wartości i ról społecznych kobiet na terenach postindustrialnych”. Badaniami objęto 297 kobiet w starych dzielnicach robotniczych Katowic – Nikiszowcu i Giszowcu. W Nikiszowcu funkcjonuje kopalnia „Wieczorek” i część mieszkańców dzielnicy stanowią pracownicy tej kopalni. Nikiszowiec, jak również Giszowiec były kiedyś zamieszkane wyłącznie przez górników kopalni „Gische” (wraz z rodzinami). Badane kobiety pochodzą więc z typowej śląskiej dzielnicy.

Większość badanych kobiet pracuje zawodowo – 54,9%. Aktywność zawodowa jest zależna od wieku (na poziomie 0,000 chi kwadrat istotne, V Cramera 0,481). Najbardziej aktywna zawodowo jest kategoria wiekowa 31–40 lat (78,8%), następnie 41–50 lat (70,6%), do 30 lat (66,7%), 51–60 lat (47,6%%), i powyżej 61 lat (8,5%). Na aktywność zawodową wpływa wykształcenie. Występuje istotny statystycznie związek (na poziomie p=0,000 chi kwadrat istotne, V Cramera = 0,415). Zawodowo pracuje aż 85,9% kobiet z wyższym wykształceniem, 57,7% – ze średnim, 52,3% – z zasadniczym zawodowym oraz 18,6% – z podstawowym. Aktywność zawodowa badanych jest wiec porównywalna z aktywnością zawodową ogółu mieszkańców województwa[1]. Badania wykazały również, że przykładowo w wieku 51–60 lat pracuje 71,4% kobiet z wykształceniem wyższym, 52,8% z wykształceniem zasadniczym zawodowym, a 28,6% osób z wykształceniem podstawowym. Badane kobiety, które są aktywne zawodowo w największej liczbie pracują u państwowego bądź samorządowego pracodawcy (52,0%), w mniejszej u prywatnego (34,3%), a 13,5% pracuje na własny rachunek. Osoby z wyższym i średnim wykształceniem częściej pracują u państwowego pracodawcy niż osoby gorzej wykształcone (W – 33,0%, Ś – 35,6%, ZZ – 26,0%, P –5,2%). Zróżnicowany jest również rodzaj zatrudnienia, spośród kobiet samozatrudnionych 43,3% ma pełny etat, u prywatnego pracodawcy 59,2%, a u państwowego pracodawcy 75,2% spośród zatrudnionych.

W trakcie badań zadano również respondentkom pytanie o zawód. Jak zostało wykazane w poprzednim punkcie kobiety młode i w średnim pokoleniu nie przejawiają stereotypowego myślenia o zawodach męskich i kobiecych. Szczególnie dotyczy to współczesnego rynku pracy, gdzie pojawia się wiele nowych zawodów o czasami egzotycznie brzmiących nazwach i nie zawsze wiadomo co się pod ich nazwą kryje. Przynależność zawodowa jest silnym korelatem innych cech położenia społecznego jednostki (Domański, 2004, s.107). Praca zawodowa: zapewnia środki na utrzymanie, decyduje o możliwościach konsumpcyjnych, kształtuje osobowość i styl życia jednostek. Jednocześnie podejmowanie i wykonywanie ról zawodowych oznacza kumulację różnorakich dóbr, kształtuje samoocenę, orientacje i poglądy jednostek. Ostatnio często stosowana w badaniach polskich jest klasyfikacja zawodów zaprezentowana przez Henryka Domańskiego (Tamże, s.111).

Pytanie o zawód miało dwa wymiary dotyczyło bowiem o zawodu wyuczonego i wykonywanego. Następnie pytano, czy aktualnie wykonywana praca jest zgodna z zawodem wyuczonym. To z kolei uzupełniono pytaniem o przynależność do wymienionych kategorii społeczno-zawodowych matki i ojca oraz babki ze strony matki i babki ze strony ojca. Wiedza na ten temat pozwala poznać ruchliwość międzypokoleniową w ramach wykonywanej pracy w badanych społecznościach.

Respondentkom zadano pytanie o zawód wyuczony i wykonywany. Mniejszy problem był z wymienieniem zawodów wyuczonych (135 specjalności). Najczęściej wymieniane były takie profesje jak: sprzedawca (ekspedientka) (9,6%), nauczycielka – 5,4%, ekonomistka – 4,3%, finansistka – 3,5%, kosmetyczka/fryzjerka – 2,3%. Tu wymienione zawody były bardziej precyzyjne, ponieważ respondentom było wiadomo, dyplomem jakiej szkoły się legitymują.

Większy problem stanowiło określenie zawodu wykonywanego. Respondentki wymieniły 74 rodzajów zawodów, a właściwie działalności, którymi się zajmują profesjonalnie. Najczęściej wymieniany wykonywany zawód to sprzedawca/handlowiec – 10,4%, kelnerka –5,6%, kosmetyczka/fryzjerka – 4,5%, ekonomistka/księgowa – 3,8%, pielęgniarka – 5,6%, nauczycielka – 3,8%. Większość wykonywanych zawodów była związana ze sferą usług. Około 4% osób podawało posiadanie firmy jako swój zawód, gdzie najczęściej chodziło o małe firmy usługowe.

Ważną informacją, która wyjaśnia zmiany strukturalne zachodzące w społecznościach śląskich, jest wykonywana praca ojca, matki oraz dziadków respondenta, jak i przynależność do grupy społeczno-zawodowej. Rodzaj wykonywanej pracy i przynależność do grupy społeczno-zawodowej wpływa na wartość pracy. Przynależność do danej grupy społeczno-zawodowej w dużym stopniu warunkuje bowiem dalszą drogę życiową dziecka. Decyduje w bowiem o poziomie osiągniętego wykształcenia, o kontynuacji drogi zawodowej, bądź dostrzeganiu jego wad. Analiza charakterystyk związanych z wykonywaniem zawodu i wynikającą stąd przynależnością do grupy społeczno-zawodowej byłaby niepełna, gdyby nie została uwzględniona w niej praca wykonywana przez poprzednie pokolenia. Przedstawienie dynamiki przynależności do grupy społeczno-zawodowej pokazuje również zmiany zachodzące w samych społecznościach śląskich.

Dlatego zadano respondentkom pytania o pozycję społeczno-zawodową ojca, matki oraz babki ze strony ojca i ze strony matki. Uzyskane wyniki przedstawia poniższa tabela.

Tabela 1. Wykształcenie respondentki a przynależność jej ojca i matki do grupy społeczno-zawodowej (%) N=397

Grupa społeczno-zawodowa

Wykształcenie respondentki

Podstawowe/gimnazjalne

Zasadnicze zawodowe

Średnie/pomaturalne

Wyższe

Ogółem

Ojciec

Matka

Ojciec

Matka

Ojciec

Matka

Ojciec

Matka

Ojciec

Matka

Kadra kierownicza

2,1

2,9

4,8

1,9

7,7

9,9

7,7

11,7

6,8

6,9

Inteligencja

2,9

2,9

1,9

2,8

4,9

5,0

7,7

9,1

4,3

4,8

Pracownicy umysłowi niższego szczebla

4,3

10,1

3,8

14,2

4,9

9,9

9,0

18,2

5,3

12,7

Pracownicy fizyczno-umysłowi

18,6

11,6

39,0

29,2

31,0

27,0

25,6

29,9

29,9

25,4

Robotnicy wykwalifikowani

30,6

8,7

21,0

9,4

26,8

9,2

29,4

7,8

26,1

8,9

Robotnicy niewykwalifikowani

24,4

20,6

8,6

5,7

4,2

5,0

5,1

3,9

5,1

7,6

Rolnicy

2,9

13,0

8,6

11,3

8,5

8,5

1,3

0,0

7,8

8,4

Pracujący na własny rachunek

1,4

1,4

1,0

0,9

1,4

4,3

2,6

2,6

1,5

2,5

Renciści

0,0

0,0

0,0

0,9

0,0

2,8

1,3

1,3

0,5

1,5

Emeryci

1,4

0,0

8,6

7,5

8,6

5,7

9,0

2,6

7,6

4,6

Bezrobotni

0,0

4,3

1,7

1,9

0,7

0,0

0,0

0,0

0,8

1,3

Gospodynie domowe

1,4

24,3

1,0

14,2

1,0

12,7

1,3

11,7

0,8

15,0

Inni

10,0

0,0

0,0

0,1

0,3

0,0

0,0

1,2

3,5

0,4

Razem

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Przynależność rodziców respondentek do poszczególnych grup społeczno-zawodowych odzwierciedla badane środowisko. Było i częściowo jest to środowisko robotnicze. Zdecydowana większość ojców badanych kobiet była pracownikami fizyczno-umysłowymi (29,9%) bądź wykwalifikowanymi robotnikami (26,1%). Najczęściej pierwsza grupa społeczno-zawodowa to niższe stanowiska dozoru jak: majster, brygadzista, podsztygar. Druga grupa to wykonywanie takich popularnych zawodów jak: górnik, elektryk, szlifierz, frezer i różne inne stanowiska robotnicze. Pewien odsetek badanych ojców był rolnikami (7,6%). Szczegółowa analiza wykazała, że są to najczęściej ojcowie napływowych kobiet (Swadźba, 2008a, s.138–139). Nieco niższy odsetek badanych kobiet zajmował stanowiska kierownicze. Są to najczęściej miejsca pracy w kopalniach, takie jak: sztygar, nadsztygar bądź w innych zakładach przemysłowych. Ojcowie młodszych kobiet zajmują również stanowiska w usługach: edukacyjnych, bankowych, finansowych, administracyjnych. Matki respondentek najczęściej należały do grupy pracowników fizyczno-umysłowych i pracowały na niższych stanowiskach w kopalni bądź w fabrykach lub na stanowiskach umysłowych niższego szczebla (12,7%) w biurach. Nieco poniżej 7% matek zajmuje/zajmowało stanowisko kierownicze. Jest to nieco wyższy odsetek niż ojców respondentek i wskazuje na fakt, że przełamywane jest zjawisko „szklanego sufitu” i kobiety równie często jak mężczyźni zajmują stanowiska kierownicze. Około 15% matek badanych kobiet zajmowało się lub zajmuje tylko gospodarstwem domowym. Nie jest to wysoki odsetek. Dotyczy to matek starszych respondentek, kiedy taki model podziału prac między kobiety i mężczyzn dominował. Aktualnie, jak wykazują nasze badania, odchodzi on do przeszłości.

Powyższa tabela pokazuje zależność przynależności do grup społeczno-zawodowych rodziców w zależności od poziomu wykształcenia respondenta. Pomiędzy wykształceniem respondentki a przynależnością rodziców do grupy społeczno-zawodowej istnieje statystyczny związek, silniejszy w przypadku matki (na poziomie p=0,000 chi kwadrat istotne, V Cramera 0,262), nieco mniej silny w wypadku ojca (na poziomie p=0,021 chi kwadrat istotne, V Cramera 0,209). Im respondentka bardziej wykształcona tym wyższe miejsce w strukturze grup społeczno zawodowych zajmuje jej ojciec, a szczególnie matka. Ojcowie kobiet z podstawowym i gimnazjalnym wykształceniem najczęściej są lub byli robotnikami wykwalifikowanymi (30,6%) lub niewykwalifikowanymi (24,4%). Są to więc niższe kategorie społeczno-zawodowe. Natomiast matki w dużym odsetku były gospodyniami domowymi bądź robotnicami niewykwalifikowanymi. Około 13% matek respondentek wykonywało zawód rolnika. Te kobiety napłynęły ze wsi wraz ze swoimi mężami, którzy podejmowali pracę w kopalni. Ojcowie kobiet z zasadniczym zawodowym wykształceniem najczęściej nalezą do grupy pracowników fizyczno-umysłowych (39%), następnie robotników wykwalifikowanych (21,0%) – są to już trochę wyższe stanowiska. Do podobnej grupy społeczno-zawodowej najczęściej należały matki respondentek, najczęściej były pracownicami fizyczno-umysłowymi, następnie pracownicami umysłowymi niższego szczebla. Podobny odsetek takich matek prowadził wyłącznie gospodarstwo domowe. Co ciekawe podobna sytuacja dotyczy kobiet ze średnim wykształceniem. Trochę niższe są odsetki ojców i matek, które należą do grupy pracowników fizyczno-umysłowych i robotników niewykwalifikowanych, a nieco wyższe do grupy kadry kierowniczej. Nieco niższy odsetek matek kobiet ze średnim wykształceniem są lub były gospodyniami domowymi (12, %).

Najbardziej interesująca jest przynależność społeczno-zawodowa ojców i matek kobiet z wyższym wykształceniem. Występuje różnica w pozycji społecznej pomiędzy ojcami i matkami. Ojcowie kobiet należą do grupy robotników wykwalifikowanych lub pracowników fizyczno-umysłowych. Około 7,7% należy do kadry kierowniczej lub inteligencji. Matki są przede wszystkim pracownicami fizyczno-umysłowymi, w pewnej części pracownicami umysłowymi niższego szczebla. Znaczny odsetek matek badanych kobiet należy do kadry kierowniczej bądź do inteligencji (prawie 20%). Matki osiągnęły więc wyższy status społeczno-zawodowy niż ojcowie. Można zatem wysunąć tezę, że to matki, a niżeli ojcowie, są w znacznej części wzorcotwórcze dla swoich córek. To one swoją drogą zawodową częściej stymulują swoje córki do osiągania wyższego wykształcenia, aby otworzyć sobie drogę do dalszego rozwoju zawodowego.

Uzupełnieniem do analiz jest prześledzenie wykształcenia matki respondentki i jej pracy zawodowej.

Tabela 2. Wykształcenie matek respondentek a ich praca zawodowa (%) N = 397

Wykształcenie

Pracuje

Pracowała, ale obecnie nie pracuje

Zawsze zajmowała się domem i dziećmi

Chciała pracować zawodowo, ale ojciec się nie zgadzał

Chce pracować, ale nie znajduje zatrudnienia

Inne

Ogółem

Podstawowe/gimnazjalne

3,8

40,5

34,5

2,6

3,1

15,5

100,0

Zasadnicze zawodowe

19,0

59,1

15,3

1,5

1,5

3,6

100,0

Średnie/policealne

29,6

51,8

14,3

0,2

0,0

4,1

100,0

Wyższe

66,7

28,0

0,0

0,0

5,3

0,0

100,0

Ogółem

19,6

49,8

19,9

1,8

1,8

7,1

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Tabela 3. Przynależność do grup społeczno-zawodowych matki i babek respondentek z wyższym wykształceniem (%) N=78

Grupa społeczno zawodowa

Matka

Babka ze strony matki

Babka za strony ojca

Kadra kierownicza

11,7

1,4

0,0

Inteligencja

9,1

4,1

2,7

Pracownicy umysłowi niższego szczebla

18,2

5,5

8,2

Pracownicy fizyczno-umysłowi

29,9

12,3

11,0

Robotnicy wykwalifikowani

7,8

8,2

5,5

Robotnicy niewykwalifikowani

3,9

1,4

2,7

Rolnicy

0,0

13,7

20,5

Pracujący na własny rachunek

2,6

0,0

1,4

Renciści

1,3

2,7

4,1

Emeryci

2,6

11,0

13,7

Bezrobotni

0,0

0,0

0,0

Gospodynie domowe

11,7

32,9

23,3

Inni

1,3

6,8

6,8

Razem

100,0

100,0

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Zdecydowana większość matek z wyższym wykształceniem nadal pracuje i prawie żadna nie jest wyłącznie gospodynią domową. Wyższe wykształcenie, a idąca za tym bardziej interesująca, kreatywna i samorozwojowa praca jest dłużej wykonywana przez kobiety. Żadna z matek z wyższym wykształceniem nie jest wyłącznie gospodynią domową. Z kolei wysoki odsetek matek z podstawowym wykształceniem skupia się wyłącznie na takiej aktywności.

Powracając do analiz dotyczących grup społeczno-zawodowych, ciekawe procesy można zauważyć, gdy porówna się matki i babki respondentek z wyższym wykształceniem.

Babki kobiet z wyższym wykształceniem w dużym odsetku były gospodyniami domowymi, częściej babki ze strony matki, rzadziej ze strony ojca. Pełnienie roli gospodyni domowej częściej dotyczyło starszego pokolenia. Babki ze strony ojca częściej z kolei były rolniczkami. Wynika z tego, że ojcowie mieszkali na wsi zanim przyjechali pracować na Śląsku. Jeśli babki pracowały to najczęściej jako pracownice fizyczno-umysłowe, rzadziej jako pracownice umysłowe niższego szczebla. Matki respondentek z wyższym wykształceniem osiągnęły już wyższą pozycję zawodową i wykształcenie niż ich matki. Zdecydowanie częściej należą do grupy pracowników umysłowych niższego szczebla i mają średnie wykształcenie. Należą też do kadry kierowniczej i inteligencji.

Zakończenie

Kobiety śląskie, tak jak i inne są od niedawna przedmiotem zainteresowań badaczy społecznych. Przez 150 lat trwania okresu industrializmu, a następnie okresu transformacji systemowej nastąpiły duże zmiany w określaniu miejsca i roli pracy zawodowej w ich życiu. Po części wynikały one z ogólnych procesów, które rozgrywały się w Europie i na świecie, a po części były efektem zmian, jakie nastąpiły w regionie. Poniżej przedstawimy pokrótce procesy zmian określania miejsca pracy zawodowej w życiu kobiet na Śląsku.

Etap pierwszy, kiedy kształtował się Górnośląski Okręg Przemysłowy, to występująca komplementarność ról kobiecych w stosunku do męskich. Praca mężczyzn była wysoko wartościowana ze względu na fakt, że było to źródło dochodu rodzin śląskich. Kobiety pracowały przede wszystkim w gospodarstwie domowym. Kobieta mogła pracować zawodowo tylko w sytuacji, gdy nie była mężatką (panną lub wdową).

Etap drugi to okres dwudziestolecia międzywojennego. I Wojna światowa spowodowała w Europie sytuację, że miejsce pracy mężczyzn zajęły z konieczności kobiety. Taka sytuacja częściowo miała miejsce również na Śląsku. Na inne umiejscowienie kobiet w strukturze społecznej miały wpływ migracje ludności napływowej. Kobiety napływowe, które podejmowały prace zawodową, pokazywały Ślązaczkom inną trajektorię życiową niż tylko wypełnianie komplementarnej w stosunku do mężczyzn roli żony i matki. Dostrzeganą wartością było przygotowanie zawodowe dziewcząt, aby w razie konieczności mogły się same utrzymać. Ze względu na istniejący kryzys ekonomiczny i brak pracy, nie było jednak łatwo realizować się kobietom na rynku pracy.

Trzeci etap to okres realnego socjalizmu. W tym okresie jednak, ze względu na istniejący wysoki deficyt siły roboczej w przemyśle, kobiety zostały zachęcane do pracy na stanowiskach robotniczych wymagających nieco mniejszego wysiłku. Podejmowały się więc roli pracownika, mając już ku temu kwalifikacje zawodowe. W okresie realnego socjalizmu część dziewcząt ze śląskich rodzin kończyła wyższe studia. Wykształcone kobiety podejmowały pracę zawodową, której funkcja nie polegała tylko na zabezpieczeniu materialnym, ale miała charakter samorealizacyjny i kreatywny.

Kolejnym jest okres transformacji systemowej. Nowym zjawiskiem było bezrobocie, które dotknęło mężczyzn, ale znacznie częściej kobiety. Jednocześnie rozwinęły się usługi, które wymagały często kobiecej siły roboczej. Były to często miejsca pracy, które wymagały wyższego wykształcenia, które między innymi dlatego stało się pożądaną wartością. Młode kobiety ze śląskich rodzin o robotniczym i autochtonicznym rodowodzie podejmowały studia wyższe, a podejmowanie pracy zawodowej po skończeniu studiów stało się „normą”.

Badania socjologiczne nad aktualnymi wartościami i rolami społecznymi kobiet śląskich dotyczyły przede wszystkim realizacji ról rodzinnych żony/partnerki i matki oraz roli pracownika. Przeprowadzone były w społeczności robotniczej, gdzie nadal funkcjonuje kopalnia, gdzie nadal pracują mężczyźni. Kobiety najczęściej są aktywne zawodowo, często pracują w usługach i wykonują różne zawody zwykle wymagające wyższego wykształcenia.

Kończąc rozważania dotyczące miejsca pracy zawodowej kobiet śląskich należy podkreślić, że kobiety śląskie dokonały dużej generacyjnej zmiany. W ciągu dwóch pokoleń, a czasami jednego dokonały wielkiej zmiany swojej pozycji społecznej. Z żon robotników, najczęściej górników, stały się wykształconymi pracownicami. Praca zawodowa zajmuje bardzo ważna rolę w ich życiu, gdyż obok ekonomicznych (egzystencjalnych) zyskuje walory samorealizacyjne i kreatywne.

Urszula Swadźba – prof. dr hab., pracownik Instytutu Socjologii UŚ. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół socjologii wartości (rodziny, religii a szczególnie wartości pracy); socjologii konsumpcji, socjologii pogranicza, socjologii społeczności lokalnych, problematyce śląskiej. Ostatnie jej badania dotyczą świadomości ekonomicznej. Jest autorką ponad 100 artykułów o tej problematyce. Najważniejsze publikacje to: Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001; Wartości – pracy, rodziny i religii. Socjologiczne studium społeczności śląskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2012 oraz Obraz Niemców w oczach młodzieży pogranicza kulturowego, Wydawnictwo Instytut Śląski, Katowice-Opole 2007.

Afiliacja:

Instytut Socjologii
Uniwersytet Śląski
ul. Bankowa 11
40–007 Katowice
e-mail: urszula.swadzba@us.edu.pl

Bibliografia:

„Katolik” 1872–1914.

Biały, F. (1963). Górnośląski związek przemysłowców górniczo-hutniczych 1854–1914. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.

Bukowska-Floreńska, I. (2007). Rodzina na Górnym Śląsku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Czauderna, D. (1977). Rodzina robotnicza w śródmieściu Katowic. Górnośląskie Studia Socjologiczne, T.12, 184–231.

Domański, H. (2004). Struktura społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Frąckiewicz, L. (1974). Starzy robotnicy na Śląsku. Warszawa: Instytut Wydawniczy CRZZ.

Frąckiewicz L., Strubelt W. (1988). Społeczne problemy miast przemysłowych. Katowice: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej.

Glimos-Nadgórska, A. (2000). Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego (1922–1939). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Hrebenda, A. (1979). Górnośląska klasa robotnicza w latach międzywojennych 1922–1939. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Jacher, W. (red.) (1981). Socjologiczne aspekty wprowadzania czterobrygadowego systemu pracy w górnictwie węgla kamiennego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Jonca, K. (1966). Polityka socjalna Niemiec w przemyśle ciężkim Górnego Śląska 1871–1914. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.

Kaczyńska, E. (1970). Dzieje robotników przemysłowych w Polsce pod zaborami. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Kempa, G. (1996). Edukacja dziewcząt i kobiet śląskich, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Kempa, G. (2001). Uwarunkowania szans życiowych polskich kobiet na Górnym Śląsku w latach 1848–1939. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Mrozek, W. (1965). Rodzina górnicza Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.

Mrozek, W. (1987). Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń. Katowice: Śląski Instytut Naukowy.

Muster, R. (2008). Program Operacyjny kapitał ludzki 2007–20013 a badania rynku pracy. W: G. Gawron, B. Pactwa (red.). Czynniki integracji i reintegracji zawodowej kobiet na regionalnym rynku pracy. Tychy: Śląskie Wydawnictwa Naukowe.

Pactwa, B. (2008). Pracujące kobiety na lokalnym rynku pracy. W: G. Gawron, B. Pactwa (red.). Czynniki integracji i reintegracji zawodowej kobiet na regionalnym rynku pracy. Tychy: Śląskie Wydawnictwa Naukowe.

Roczniki statystyczne województwa katowickiego. 1974, 1978. Katowice: Wojewódzki Urząd. Statystyczny.

Roczniki Statystyczne Województwa Śląskiego. 2001–2008. Katowice: Wojewódzki Urząd Statystyczny w Katowicach.

Rojek-Adamek, P. (2008). Kobieta silna, kobieta mądra. W: G. Gawron, B. Pactwa. Czynniki integracji i reintegracji zawodowej kobiet na regionalnym rynku pracy. Tychy: Śląskie Wydawnictwa Naukowe.

Suchacka, W., Stelmach, K. (1951). Jadwiga Niewolik będzie pierwszym wytapiaczem, Biblioteka Przodowników Pracy, nr 66, Warszawa.

Swadźba, U. (2001). Śląski etos pracy. Studium socjologiczne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Swadźba, U. (2006). Migracje na Śląsk, a ewolucja tożsamości Ślązaków. W: E. Jurczyńska-McCluskey, M.S. Szczepański, Z. Zagała (red.). Równi i równiejsi. Zwycięzcy i przegrani. Dynamika zróżnicowań społecznych w Polsce na przełomie XX i XXI wieku. Tychy: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Nauk Społecznych.

Swadźba, U. (2008a). Od rębacza do socjologa. Zmiany struktury społeczno-zawodowej w tradycyjnych społecznościach śląskich. W: A. Siwik, L. Haber. (red.), Od robotnika od Internauty. W kierunku społeczeństwa informacyjnego. Kraków: Wydawnictwo AGH.

Swadźba, U. (2008b). Praca jako wartość w życiu Ślązaków. W: U. Swadźba, Śląski świat wartości Katowice: Wydawnictwo „Gnome – Uniwersytet Śląski”.

Swadźba, U. (2009). Miejsce pracy zawodowej w życiu kobiet śląskich. W: U. Swadźba (red.), Praca czy rodzina? Dylematy kobiet śląskich. Katowice: Wydawnictwo „Gnome”.

Swadźba, U. (2012). Wartości – pracy, rodziny i religii – ciągłość i zmiana. Socjologiczne studium społeczności śląskich. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Swadźba, U. (2012). Wykształcenie jako wartość. Folia Sociologica, nr 40, J. Mariański, D. Duraj (red.). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Swadźba U., Żak M. (2016). Od żony górnika do naukowca. Zmiana systemu wartości i ról społecznych kobiet na terenach poprzemysłowych Górnego Śląska, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Wanatowicz, M. (1997). Obraz rodziny górnośląskiej w oczach przybyszy, Zeszyty Chorzowskie, T.2, 204–205.

Wanatowicz, M. (1999). Ubezpieczenia społeczne na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w XIX i XX wieku. W: M. Wanatowicz, Śląskie konfrontacje historyczne (XIX – XX wieku). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Place of professional work in the life of Silesian women

Abstract

For a long industrial period of timeperiod, women in Silesia were stereotypically seen as a non-working wivesnon-working wives, who were taking care of their hard-working husbands – miners. The point of this article is to show the place of professional work in the life of Silesian women. In the first part of the article, place of professional work in the life of Silesian women was analysed since the period of industrialism in the middle of XIX century and interwar period, based on historical materials. The period of real socialism and system transformation was discussed on the basis of sociological literature. During that time, Silesian women were gradually entering the labour market. In the second part of this article, current work situation of women and socio-professional mobility in Silesian families due to their work iswork is presented, it is based on own research, which were carried out in the typical working classworking-class district in Katowice – Nikiszowiec and Giszowiec.

In the conclusion, the article concludes that Silesian women within two genees only one, made a huge change of their social position. From being wives of their husbands, mostly miners, they became educated workers. Professional work is very important in their lives. It has not only existential, but also self-development and creative factors.

Keywords:
Silesia, women, women work, social changes, generations, values, lifestyles.

1 Dane Narodowego Spisu Powszechnego wykazały, że współczynnik aktywności zawodowej wynosi 72,2% dla kobiet z wykształceniem wyższym, 54,6% – z wykształceniem policealnym, 53,6%% – z wykształceniem średnim, 44,1% – z zasadniczym zawodowym. Źródło: Narodowy Spis Powszechny 2011. www.stat.gov.pl Pobrano: 18.01.2018.

Relacje między zawodem a pracą w Polsce. Przegląd poglądów

Elżbieta Kolasińska
Uniwersytet Gdański

Abstrakt

Artykuł ma charakter teoretyczno-przeglądowy. Celem opracowania jest przedstawienie przemian, jakie zachodzą w sferze zawodów i pracy. W artykule omówiono pojęcie zawodu, nakreślono uwarunkowania powstawania współczesnych zawodów oraz przedstawiono zawodowe rynki pracy. Analizy teoretyczne zostały poparte wynikami wybranych badań empirycznych dotyczącymi zawodów i klasyfikacji zawodów. W opracowaniu skoncentrowano się na przedstawieniu zmian, jakie zachodzą w odniesieniu do zawodów, jak i pracy. W zakończeniu zaproponowano rekomendacje uwzględniające powstawanie współczesnych zawodów, które są odpowiedzią na zmiany współczesnego świata pracy.

Słowa kluczowe:
zawód, praca, rynek pracy.

Wprowadzenie

Pojęcie zawodu stanowi nieodłączną problematykę nauk społecznych, a szczególnie socjologii pracy oraz rynku pracy i stratyfikacji zawodowo – społecznej. Zawód jest wpisany w karierę zawodową jednostki. Ludzie przez pryzmat zawodu konstruują profil jednostki/pracownika, jego tożsamość. Określa on pozycję jednostki i jej miejsce w organizacji. Każdy zawód ma swoją specyfikę, wymagania i uwarunkowania. W zawód są wpisane konkretne obowiązki, status, prerogatywy, czy dresscode. Dla zrozumienia przemian, jakim podlegają zawody, szczególnego znaczenia nabiera nakreślenie różnicy między klasycznymi zawodami a współczesnymi. Zawody klasyczne były zakotwiczone w społeczeństwach o (…) prostym podziale pracy (Durkheim, 2012) oraz powiązane ze społeczeństwami stanowymi (Domański, 2007) a współczesne zawody są determinowane pracą informacyjną (Hayes, 1992; Janicka, 1997; Kryszczuk 2008) oraz umiędzynarodowieniem czy tymczasowym zatrudnieniem. Są one także efektem demontażu zawodów, rozmontowaniem samoregulacji zawodów (Standing, 2011, s. 100), czy kontrideologią pracy (Walczak – Duraj, 2014) oraz przemianami pracy i ról zawodowych (Walczak – Duraj, 2011), a także odchodzeniem od modelu fordowskiego do post-fordowskiego (Gardawski, 2007; Tonkiss, 2006). Współczesne zawody są zakotwiczone także w pracy kreatywnej (Florida, 2002), a także „nowej gospodarce”, dlatego wymagają wyspecjalizowanych umiejętności. (…) Historia zawodów jest w pewnym stopniu historią społeczeństwa, natomiast kształtowanie zawodu i jego miejsca w społeczeństwie, jego praw i obowiązków jest modelowaniem społeczeństwa (Sarapata, 1965, s. 5). Przemiany, jakie mają miejsce w sferze pracy rzutują na powstawanie nowych, współczesnych zawodów lub przeobrażenia tradycyjnych. Zawody związane z erą industrialną są wypierane przez współczesne zawody ery usługowej i wirtualnej. Powstawanie współczesnych zawodów miało miejsce również w przeszłości, ale w ostatnim czasie możemy obserwować przyspieszenie tego procesu. Różnorodność i wielość ról zawodowych składa się na mozaikę zawodową, która ewoluuje wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym. Klasyczne role zawodowe są wypierane przez nowe zawody. Są zawody deficytowe ze względu na ich zmierzch i masowe ze względu na ich dużą podaż (Kolasińska, 2011, s. 95). Szybki proces zmian występuje także w innych dziedzinach życia, dlatego taka sytuacja z jednej strony może wydawać się czymś oczywistym, ale z drugiej strony może powodować rozdźwięk u pracowników między znanymi, a nowymi zawodami. W dobie szybkich i nieprzewidywalnych zmian (…) zawód utracił swoje dawne zabezpieczenia i funkcje ochronne (Beck, 2004, s. 208). Jest on wpisany w wielowymiarową rzeczywistość świata zawodowego. Współczesne zawody to często role, których nie było w przeszłości, dlatego nie jest możliwe czerpanie z doświadczeń w celu ich doskonalenia (np. analityk big data). Możemy zaobserwować dwie tendencje: po pierwsze, powstawanie nowych zawodów związanych z popytem na nie i po drugie, odnawianie terminologiczne zawodów starych. (…) Ktoś w ustalonej, przewidywalnej i mało kreatywnej pracy otrzymuje szumnie brzmiący tytuł po to jedynie, by ukryć jego usuwanie się w prekariat np. zarządca ds. recyklingu (recykling oficer) – śmieciarz (Standing 2014, s. 62). Celem drugiej praktyki, jak napisał Guy Standing jest tworzenie iluzji awansu (2014). Innym kryterium jest podejście promocyjne, aby zwiększyć atrakcyjność nazwy stanowiska pracy. Celem artykułu jest nakreślenie przemian, jakie zachodzą w sferze zawodów i pracy. Główną tezę artykułu stanowi stwierdzenie, że zawody w dobie współczesnego kapitalizmu podlegają ustawicznym przeobrażeniom. Jednocześnie wielorakie przemiany ról zawodowych generują niepewność dla pracowników.

Aspekty teoretyczne pojęcia zawód

Pojęcie zawodu jest wieloskładnikowe i wielowymiarowe. Punktem wyjścia do analizowanej problematyki jest zawód rozumiany w aspekcie konkretnych działań, zakresu obowiązków, podejmowania decyzji, zależności służbowych i organizacyjnych. Zawód wiąże się z biografią jednostki, jej pozycją, wynagrodzeniem, czy ilością czasu wolnego. Wykonywanie konkretnego zawodu jest poprzedzone wyborem drogi edukacyjnej, zdobywaniem doświadczenia, a także procesem rekrutacji do określonej roli zawodowej. Zawód jest systemem czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany na wytwarzanie jakiegoś przedmiotu czy usług zaspakajających określone potrzeby” (Szczepański, 1965, s. 11). W odniesieniu do definicji autora możemy stwierdzić, że zawód jest dla jednostki źródłem zaspokajania potrzeb, ale jednocześnie może ona mieć względem niego oczekiwania i aspiracje z nim związane. Z kolei Aleksander Matejko określa (…) rolę zawodową jako zespół czynności roboczych wynikających z techniki określonego zawodu, a także szereg uprawnień i obowiązków towarzyszących danej roli (1961, s. 182). W każdy zawód są wpisane „czynności”, które są najbardziej pożądane, a także umiejętności uzupełniające czy dodatkowe, wymagane w konkretnej roli zawodowej. Zawód służy do tworzenia szablonów identyfikacji, za pomocą których oceniamy ludzi w ich osobistych potrzebach, zdolnościach, w pozycji ekonomicznej i społecznej (Beck 2004, s. 207). Danuta Dobrowolska definiuje (…) rolę zawodową jako historyczne oczekiwania normatywne dotyczące przedstawicieli danego zawodu w ogóle (1974, s. 121). Reprezentanci konkretnych zawodów są połączeni przez kulturę pracy, zasady i wspólnotę interesów, a także poprzez utożsamianie się z konkretną rolą zawodową. Możemy wyróżnić trzy odniesienia do zawodu:

1. Indywidualne, które obejmuje predyspozycje osobowościowe dla wykonywania konkretnego zawodu ( Holland, 1985; Janicka, Koralewicz-Zębik, Słomczyński, 1977; Słomczyński, Kohn, Janicka, 1988).

2. Społeczne, które obejmuje usytuowanie zawodu w strukturze społecznej i hierarchizację pozycji (Sarapata, 1965; Szczepański, 1965; Davis i Moore, 1971; Kohn, Słomczyński, 1990; Janicka, 1997; Domański, 2007; Janicka i Słomczyński, 2014; Wesołowski, Janicka, Słomczyński, 2017)

3. Rynkowe związane z segmentacją rynków pracy (Doeringer, Piore 1985; Domański, 1987; Kryńska, 1996; Kozek, 2013).

Zawód możemy analizować także w kontekście roli społecznej, statusu i stratyfikacji. (…) Przyjmowanie roli jest także tworzeniem roli (Turner 2008, s. 447) i wiąże się z kreowaniem roli zawodowej, w którą są wpisane aspekty formalne i nieformalne. (…) Stratyfikacja jest zinstytucjonalizowaną formą nierówności występującą w postaci rankingu, lub też – ujmując bardziej plastycznie – są to nierówności zakrzepłe w postaci hierarchii (Domański 2007: 39). (…) Natomiast stratyfikacja zawodowa widoczna jest w podejściu do metod rekrutacji, awansu w aspekcie różnych branż, organizacji czy stanowisk pracy (Kolasińska 2017, s. 37 ). Taki stan rzeczy wpisany jest w świat pracy i organizacji. Implikuje on postawy pracodawców i pracowników, a także odbiór społeczny w stosunku do określonych zawodów. (…) Najważniejsze są pozycje związane z wykonywaniem określonych zawodów (Domański 2007, s. 132). Zawód implikuje usytuowanie jednostki w konkretnej roli. Reasumując możemy stwierdzić, że problematyka zawodów jest ciągle „żywa”, mimo, że jest ona klasyką socjologii to ciągle pojawiają się nowe obszary do badań, które są efektem ustawicznych zmian w sferze pracy i ról zawodowych. Bogactwo teoretyczno-empiryczne jeszcze bardziej uwypukla znaczenie tej problematyki.

Aspekty empiryczne zawodu

Problematyka zawodów stanowi przedmiot badań empirycznych zarówno w Polsce, jak i na świecie. Klasyfikacje zawodów kategoryzują zróżnicowany obszar problematyki. Pierwsza klasyfikacja zawodów była autorstwa Williama C. Hunta (1897), a kolejną zaproponował w 1940 roku Alba Edward (za: Domański, 2007: s. 136). W Polsce badaniami nad skalami zawodów zajmowali się i zajmują różni naukowcy (Wesołowski, 1970; Pohoski, Słomczyński, 1974; Słomczyński, Kacprowicz, 1979; Domański, Sawiński, Słomczyński, 2007). Pierwsza socjologiczna klasyfikacja zawodów jest autorstwa M. Pohoskiego i K. Słomczyńskiego i została nazwana Społeczną Klasyfikacją Zawodów (1974). Skala dotycząca wymogów kwalifikacyjnych została opisana w publikacji Domańskiego, Sawińskiego i Słomczyńskiego (2007). Analizując badania na temat zawodów warto odwołać się do wyników Centrum Badania Opinii Społecznej. Respondentów zapytano, jakiego zawodu pragnęliby dla córek i synów (zob. Tabela 1). Badani preferowali zawody medyczne (34 % odpowiedzi) oraz zawody politechniczne (21%wskazań). Dla córek, szczególnie zawody medyczne, (30% odpowiedzi), a dla synów wskazywali na zawody techniczne (19% odpowiedzi). Z kolei zawody medyczne, a szczególnie lekarza dla synów wybierało 11% badanych, a zawody techniczne dla córek preferowało 5% respondentów. Na trzecim miejscu znalazły się zawody prawnicze, (16% wskazań). Dla córek wybierało je 8% respondentów, a dla synów 10 % badanych. Niskim zainteresowaniem cieszyły się zawody rolnicze, polityczne, naukowe i artystyczne. Respondenci również zostawili wybór dotyczący zawodu dzieciom (CBOS 2017, s. 6).

Tabela 1 Grupy zawodów i aspiracje zawodowe dotyczące dzieci

Grupy zawodów

Aspiracje zawodowe dotyczące

dzieci

Córki

Syna

Zawody medyczne

34%

30%

11%

Zawody wymagające studiów politechnicznych lub wykształcenia technicznego

21%

5%

19%

Zawody prawnicze

16%

8%

10%

Zawody związane z wykształceniem informatycznym, matematycznym i przyrodniczym

13%

3%

13%

Zawody związane z wykształceniem pedagogicznym, społeczno-politycznym i humanistycznym

8%

7%

1%

Zawody rzemieślnicze i robotnicze

8%

5%

4%

Zawody ekonomiczno-handlowe

7%

6%

2%

Zawody mundurowe – wojskowy, policjant, celnik, strażak

7%

1%

6%

Przedsiębiorca, właściciel firmy, biznesmen, menedżer, prezes, dyrektor

5%

2%

4%

Zawody urzędnicze związane z administracją (również rządową)

4%

3%

1%

Zawody związane ze sportem i turystyką

4%

1%

3%

Zawody artystyczne

2%

1%

1%

Zawody rolnicze i związane z ochroną środowiska

2%

1%

2%

Polityk, poseł

2%

1%

2%

Naukowiec, wykładowca na wyższej uczelni

1%

1%

1%

Inne

2%

1%

1%

Odpowiedzi opisowe

5%

4%

3%

Wybór zawodu należy do córki/syna

7%

6%

6%

Trudno powiedzieć

23%

19%

16%

Odsetki nie sumują się do stu, ponieważ badani mogli wybrać więcej niż jeden zawód

Źródło: Głowacki, A. (2017). Jak osiągnąć sukces zawodowy? Komunikat z badań. Warszawa: CBOS, s. 6.

Ten sam ośrodek przeprowadził również badania na temat uczciwości i rzetelności w odniesieniu do przedstawicieli różnych zawodów. Jak wynika z badań CBOS dane są zróżnicowane. Pierwsze miejsce w ocenie zajmują pielęgniarki (59% pozytywnych odpowiedzi), drugie miejsce naukowcy (55% pozytywnych odpowiedzi). Na miejscu trzecim uplasowali się nauczyciele (47% pozytywnych odpowiedzi), a na czwartym dentyści (46% wskazań). Z kolei miejsce piąte przypadło ex aequo sprzedawcom sklepowym (38% pozytywnych odpowiedzi) oraz rzemieślnikom różnego rodzaju usług (38% pozytywnych odpowiedzi). Na miejscach kolejnych są lekarze (36% pozytywnych odpowiedzi) i policjanci (25% odpowiedzi). Najniższa pozycję zajęli posłowie (3% pozytywnych odpowiedzi) oraz 2% pozytywnych odpowiedzi to politycy (CBOS 2016, s. 7). Dokonując analizy problematyki zawodów odniosę się do zawodu socjologa pracy, który między innymi tworzy teorie i prowadzi badania z zakresu pracy, jej przemian, rynku pracy, zróżnicowania zawodowego, zarówno z perspektywy historycznej, jak i współczesnych przemian, a także może pełnić rolę doradcy. W kontekście zawodu socjologa pracy przytoczę projekt Nestorzy socjologii pracy[1], realizowany od 2015 roku przez Sekcję Socjologii Pracy Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. W projekcie zdefiniowano pojęcie nestora socjologii pracy. Nestor socjologii pracy to osoba, która aktywność akademicką w zakresie socjologii pracy podjęła przed 1989 rokiem i posiada znaczący dorobek naukowo-badawczy w ramach subdyscypliny (Giermanowska, Kolasińska, Mrozowicki, Róg-Ilnicka 2016, s. 91). W ramach projektu autorka artykułu przeprowadziła wywiad z nestorką socjologii pracy – profesor Danutą Walczak-Duraj w Instytucie Socjologii UŁ w Łodzi w 2017 roku. Na pytanie: jakie powinny być kompetencje socjologa pracy w przyszłości? respondentka powiedziała, (…) żeby miał taką umiejętność, otwartość na łączenie paradygmatów, różnych. Nie tylko łączenie paradygmatów z obszaru nauk społecznych, czyli z psychologii społecznej i z ekonomii, tak, ale również może właśnie sięgania po te paradygmaty z nauk przyrodniczych. W nawiązaniu do wypowiedzi profesor Danuty Walczak – Duraj możemy stwierdzić, że „umiejętność” wychodzenia poza własną dyscyplinę jest niezmiernie ważna w procesie prowadzenia badań w interdyscyplinarnych zespołach. (…) Zmiana optyki w socjologii pracy (…) zamazuje ustanowione granice między socjologią pracy i innymi dyscyplinami nauk społecznych oraz subdyscyplinami socjologii (Mrozowicki, 2015, s. 18). Podobnego zdania jest również Witold Morawski, który opowiada się za (…) wzajemnym przenikaniem dyscyplin, czyli zacierania ich granic (Morawski, 2001, 15). Postawa otwartości socjologów pracy na inne dyscypliny będzie sprzyjała po pierwsze, kompleksowemu oglądowi zjawisk z różnych perspektyw, a po drugie, może się przyczynić do rozwijania wzajemnych relacji w ramach różnych nauk i subdyscyplin.

Zawód a rynki pracy

Zawody na rynku pracy podlegają ocenie, wycenie, wzajemnej rywalizacji. Sieci zależności zawodowych nie ograniczają się tylko do jednego rynku pracy. Poszczególne rynki zawodowe wzajemnie się przenikają, co znajduje odzwierciedlenie w postaci zróżnicowanego obszaru pod względem jakości i wielkości. Rynek pracy jest obszarem, który ma wiele postaci w odniesieniu do aspektu przestrzennego, branżowego, demograficznego, zawodowego (Kolasińska, 2017, s. 160). Rynek pracy spełnia bardzo istotną rolę w procesach strukturalizacji społeczeństwa. Kształtująca się na nim cena pracy pod wpływem podaży i popytu, zorganizowanej konkurencji i presji określa pozycję licznych grup społecznych (Gilejko, 2002, ss.184–185). Jednostka jako podmiot różnych rynków pracy funkcjonuje w „uwarstwionej” rzeczywistości, która jest zorganizowana. Z jednej strony jednostka jest autonomiczna, a z drugiej strony podlega wpływom struktur i relacji, w których jest zakotwiczona ze względu na wykonywaną rolę zawodową. Indywidualne doświadczenia i konfiguracje zawodowe kształtują jej tożsamość, a także wzbogacają doświadczenie. Zawód na rynku pracy podlega regułom ekonomicznym i społecznym oraz kulturowym. Są one regułami, które pełnią rolę zarówno normatywną, jak również pragmatyczną. Aktorzy społeczni funkcjonujący na rynkach pracy są uczestnikami transakcji zawodowych, które mogą mieć postać asymetryczną i nie zawsze korzyści są relewantne w odniesieniu do wysiłków (np. pracodawcy i pracownicy). Jak stwierdziła Danuta Walczak – Duraj mamy do czynienia (…) z urynkowieniem pracy (…) i dekomponującym czynnikiem wzajemnych relacji między kategorią świadczeniodawców i świadczeniobiorców (2015, ss. 17–18). Na rynku pracy zachodzą różne procesy dotyczące cząstkowych rynków pracy, mobilności, przemieszczeń sektorowych, standaryzacji, uelastyczniania pracy i czasu, przybliżania lub oddalania kwalifikacji w odniesieniu do zmian zachodzących w pracy (Moerel, 1995, s. 26). D. Ch. Miller i W. H. Form dokonali klasyfikacji zawodowych rynków pracy i wyróżnili ich pięć idealnych typów: tradycyjny, rynek pod kontrolą grupy zawodowej, formalnie administrowany, kontestujący oraz wolny (za: Kozek, 2013, s. 107). Niniejsza typologia opracowana przez autorów może służyć następującym celom: po pierwsze, jest narzędziem do kompleksowej analizy i badań empirycznych rynków zawodowych, a po drugie, stanowi matrycę, za pomocą której możemy dokonywać klasyfikacji pozycji poszczególnych zawodów na konkretnych rynkach. Stanowi ona także wzorzec, na podstawie, którego można opracowywać kolejne typologie. Każdy zawód ma swój specyficzny rynek pracy, wraz z regułami i zwyczajami na nim panującymi, a znanymi najlepiej przedstawicielom danej profesji (Kozek, 2013, s 107). Internalizacja norm wpisanych w konkretny zawód ułatwia doświadczonym pracownikom, jak również nowym adeptom funkcjonowanie w obszarze zróżnicowanych rynków. Typologię zawodowych rynków pracy w Polsce, która jest przedstawiona w Tabeli 2 zaproponowała Wiesława Kozek (2013). Analizując zróżnicowane rynki zawodowe mamy na uwadze przede wszystkim ich dynamikę, usytuowanie zawodu w ramach określonego rynku lub rynków, politykę zatrudnienia, czy przemiany w sferze pracy.

Tabela 2 Typy zawodowych rynków pracy i ich egzemplifikacje w Polsce

Typy zawodowego rynku
pracy jako główny wymiar

Jako potoczny rynek pracy

Rynek pod kontrolą grupy zawodowej

Tradycyjny

Administracyjny

Kontestujący

Wolny

Rynek pod kontrolą grupy zawodowej
jako główny

Parlamentarzyści –typ idealny

Notariusze –
typ mieszany

Menedżerowie sektora publicznego – typ mieszany

-

Menedżerowie sektora prywatnego – typ mieszany

Tradycyjny
jako główny

Adwokaci –typ mieszany

Weterynarze – typ idealny

Grabarze –typ mieszany

Lekarze – typ mieszany

Jubilerzy

Administrowany jako główny

Sędziowie –typ mieszany

Położne –typ mieszany

Urzędnicy w służbie cywilnej –typ idealny

Policjanci 2003

Typ mieszany

Kontestujący jako główny

Celnicy 2003 – typ mieszany

Taksówkarze 2003 –typ mieszany

Pielęgniarki 2000/2001 –typ mieszany

Górnicy – typ idealny

Typ mieszany

Wolny jako główny

Typ mieszany

Fryzjerki –typ mieszany

Sprzątaczki sektora prywatnego –typ mieszany

Zbieracze surowców na wysypiskach

Tragarze na targowiskach –typ idealny

Źródło: Kozek, W. (2013). Rynek pracy. perspektywa instytucjonalna. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, s. 110.

Z rynkiem pozostającym pod kontrolą grupy zawodowej mamy do czynienia, gdy grupa zawodowa kontroluje decyzje związane z warunkami pracy, zarobkami, a także podejmuje decyzje w stosunku do innych zawodów, a są to między innymi menedżerowie, dyrektorzy, właściciele firm. Typem idealnym są tutaj parlamentarzyści, którzy decydują o innych zawodach z perspektywy kwestii dotyczących kodeksu pracy, procesów legislacyjnych i ram prawnych. Jednocześnie podejmują decyzje o swoich warunkach pracy. Rynek tradycyjny jako główny jest związany z grupą zawodową, która monopolizuje wykonywanie zawodu. Typem idealnym są tutaj weterynarze. Rynek administrowany obejmuje pracowników organizacji biurokratycznych. Typem idealnym są urzędnicy w służbie cywilnej. Wyróżnia się on uzależnieniem poziomu płacy od kwalifikacji i okresu wykonywania określonego stanowiska. Rynek kontestujący obejmuje zawody, które są zaangażowane w spory zbiorowe (strajki, przetargi). Typem idealnym są górnicy. Rynek wolny charakteryzuje się uzależnieniem płacy od popytu i podaży na określoną pracę. W ramach tego rynku funkcjonują zawody o różnych statusach i kwalifikacjach, a często o niskich umiejętnościach. Typem idealnym są tragarze (Kozek 2013, ss. 107–109 ). Niniejsze rynki, w zależności od różnych uwarunkowań będą przybierać odmienne klasyfikacje w praktyce, a także mogą występować różne typy mieszane.

Zróżnicowanie rynków i przemiany ról zawodowych generują niepewność zatrudnionych pracowników i kandydatów do pracy. Najczęściej pozytywne opinie o rynku pracy w Polsce wyrażają się osoby o najwyższych dochodach per capita (46% respondentów), w grupach zawodowych prywatni przedsiębiorcy (45% respondentów), robotnicy wykwalifikowani (42% badanych), badani o prawicowych poglądach politycznych (43% respondentów), płci męskiej (41% badanych). Natomiast negatywne opinie o rynku pracy głoszą bezrobotni (58% badanych), uczniowie i studenci (47% respondentów), młodzi respondenci w wieku od 18 do 24 lat (41% badanych), respondenci niezadowoleni ze swojej sytuacji materialnej (40% badanych), oraz 39% mieszkańców miast do 19 999 (Boguszewski 2017, s. 3). Takie odpowiedzi świadczą o tym, że badani oceniają rynek pracy w Polsce w kontekście własnej sytuacji materialnej i niematerialnej.

Zakończenie

Zawody współczesne są wynikiem zmian współczesnego świata, jak i przemian, jakie mają miejsce w sferze pracy. Jednak nie zawsze stanowią one efekt zapotrzebowania na konkretne umiejętności, bo mogą, jak stwierdził Guy Standing być rezultatem „tworzenia paraprofesji” (2014), które nie mają nic wspólnego z zapotrzebowaniem na nowy zawód. Dokonując analizy zjawiska powstawania współczesnych zawodów możemy stwierdzić, że istotnego znaczenia nabiera analiza zmian w kontekście procesów pracy, które są sprzężone z przemianami zawodów. Można podać pewne rekomendacje dla praktyków życia zawodowego i nie tylko. Po pierwsze, ważne jest klarowne zdefiniowanie zawodu, unikając „barokowego stylu”. Po drugie, istotną kwestią jest zwrócenie uwagi na popyt zawodów na rynku pracy. Po trzecie, ważkie jest zachowanie równowagi dotyczącej powstawania współczesnych zawodów. Z kolei kluczowego znaczenia nabiera analiza zawodów w skali krajowej i międzynarodowej pod względem treści, wymagań i nazewnictwa.

Elżbieta Kolasińska – pracuje jako adiunkt w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego (Zakład Socjologii Spraw Publicznych i Gospodarki). Dodatkowo jest w zarządzie Sekcji Socjologii Pracy Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (2013–2019), a także w zarządzie Sekcji Socjologii Ekonomicznej PTS (od 2016 roku). Jest ona także członkiem European Sociological Association. Jej zainteresowania naukowo-badawcze obejmują pracę i gospodarkę, zarządzanie zasobami ludzkimi i kapitał społeczny.

Afiliacja:

Zakład Socjologii Spraw Publicznych i Gospodarki
Instytut Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego

Bibliografia

Beck U., (2004). Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

Boguszewski R., (2016). Społeczne oceny uczciwości i rzetelności zawodowej. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS

Boguszewski R., (2017). Ocena sytuacji na rynku pracy i poczucie zagrożenia bezrobociem. Komunikat z badań. Warszawa: CBOS

Davis K., Moore W. E.(1945). Some Principles of Stratification, „American Sociological Review”, nr 2, vol. 10

Doeringer P. B., Piore M. J. (1971), Internal LaborMarkets and Manpower Analysis, Lexington: Heath Lexington Books, DC, Heath and Company

Dobrowolska D., (1974). Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Wrocław: Ossolineum

Domański H. 91987). Segmentacja rynku pracy a struktura społeczna. Wrocław: Ossolineum

Domański H., Sawiński Z. Słomczyński K. M. (2007). Nowa klasyfikacja i skale zawodów. Socjologiczne wskaźniki pozycji społecznej w Polsce. Warszawa: IFiS PAN

Domański H., (2007). Struktura Społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

Durkheim E. (2012). O podziale pracy społecznej, tłum. K. Wakar, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Florida, R. (2002). Narodziny klasy kreatywnej oraz jej wpływ na przeobrażenia w charakterze pracy, wypoczynku, społeczeństwa i życia codziennego. Warszawa: Narodowe Centrum kultury

Gardawski J. (2009). Polacy pracujący, a kryzys fordyzmu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

Giermanowska E., Kolasińska E., Mrozowicki A., Róg – Ilnicka J., (2016). Tradition, Present and Future of the of Sociology of Work in Poland: Reflections on the Project „Doyens of the Sociology of Work, Warsaw Forum of Economic Sociology, nr 7:1(13)

Gilejko L. (2002). Społeczeństwo a gospodarka. Socjologia ekonomiczna. Warszawa: Wydawnictwo Szkoły Głównej Handlowej

Głowacki A, (2017). Jak osiągnąć sukces? Komunikat z badań. Warszawa: CBOS

Hayes M.R. (1992). A Simplified Model for the Fine Structure of National Information Economies. Los Angeles: CA

Holand J. L., (1985).Making Vocational Choices: Theory of Personality and Work Environments, Prentice Hall, Englewood Cliffs

Janicka K., Koralewicz-Zębik J., Słomczyński K. M. (1977). Wymiary sytuacji pracy i ich psychologiczne konsekwencje. W: projekty badawcze pod red. W. Wesołowskiego i E. Wnuk-Lipińskiego. Warszawa: IFiS PAN

Janicka K., (1997). Sytuacja pracy a struktura społeczna: w poszukiwaniu nowego wymiaru pozycji społeczno-zawodowej, Warszawa: IFiS PAN

Janicka K. Słomczyński K. M. (2014).Struktura społeczna w Polsce: klasowy wymiar nierówności. „Przegląd Socjologiczny”, nr 63 (LXIII)/2

Kolasińska E. (2011). Kompetencje a rynek pracy i struktura społeczna. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, nr 38

Kolasińska E., (2017). Praca i rynek pracy w województwie pomorskim, w: J. Hrynkiewicz, A. Potrykowska (red. naukowa) Sytuacja demograficzna województwa pomorskiego jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa

Kolasińska E., (2017). Miejsce pracy jako źródło uprawnionego upełnomocnienia, merytokracji i stratyfikacji. Przegląd poglądów. Miscellanea Anthropologica et Sociologica, nr 18(4)

Kohn M. L., Słomczyński K. M. (1990). Social Structure and Self-Direction. Cambridge: Blackwell

Kozek W. (2013). Rynek pracy. perspektywa instytucjonalna. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego

Kryńska E., (1996). Segmentacja rynku pracy. Podstawy teoretyczne i analiza statystyczna. Łódź: Wydawnictwo UŁ

Kryszczuk M., D. (2008). Konceptualizacja i metody pomiaru pracowników sektora informacyjnego. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne

Matejko A., (1961). Socjologia zakładu pracy, Warszawa: wiedza Powszechna

Moerel H. (red. nauk). (1995). Zbiorowe stosunki pracy w procesie przemian. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN

Morawski W. (2001). Socjologia ekonomiczna. Problemy. Teoria. Empiria. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Mrozowicki A., (2015). Socjologia pracy w Polsce – perspektywy odbudowy subdyscypliny. (w:) Humanizacja pracy nr 1(279), red nauk. U. Swadźba. M. Żak, Płock: Wyd. Szkoły Wyższej Pawła Włodkowica

Pohoski M., Słomczyński K. D., Wesołowski W., (1976). Ocupational Prestige in Poland. Polish Sociological Bulletin, nr 4

Pohoski M., Słomczyński K. M. (1978). Społeczna Klasyfikacja Zawodów. Warszawa: IFiS PAN

Sarapata A., (1965). Socjologia zawodów. red. A. Sarapata. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza

Słomczyński, K. M. (1972). Zróżnicowanie społeczno-zawodowe i jego korelaty. Wrocław: Ossolineum.

Słomczyński K. M. , Kacprowicz G. (1979). Skale zawodów. Warszawa: IFiS PAN

Słomczyński K., D., Janicka K., Wesołowski W. (1994). Badania struktury społecznej Łodzi: doświadczenia i perspektywy. Warszawa: IFiS PAN

Słomczyński K. M., Janicka K. Mach B. W. (1996). Osobowość a struktura społeczna: Funkcjonowanie jednostki w warunkach zmiany społecznej. Warszawa: IFiS PAN

Słomczyński, K.M. Kohn M.L., Janicka K. (1988). Sytuacja pracy i jej psychologiczne konsekwencje: polsko-amerykańskie analizy porównawcze. Wrocław: Ossolineum

Standing G.,(2014). Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa, tłum. K. Czarnecki, P. Kaczmarski, M. Karolak, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Szczepański J, (1965). Czynniki kształtujące zawód i strukturę zawodową, w: Socjologia zawodów, pod red. A. Sarapaty, Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza

Tonkiss F., (2006). Contemporary Economic Sociology, Globalisation, production, inequality. London: Routledge

Turner J., H., (2008). Struktura teorii socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Walczak – Duraj D. (2011). Przemiany pracy, postaw i ról zawodowych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Walczak – Duraj D. (2015). Kontrideologia pracy jako czynnik dezintegracji społecznej, W: Praca – więź – integracja : wyzwania w życiu jednostki i społeczeństwa : monografia poświęcona pamięci prof. zw. dr. hab. Władysława Jachera. T. 1, Praca, przedsiębiorczość, gospodarka oparta na wiedzy, Bożena Pactwa, Urszula Swadźba, Monika Żak (red. nauk.). Katowice: Uniwersytet Śląski

Walczak – Duraj D. (2015). Społeczne i moralne konsekwencje urynkowienia pracy w Polsce. Przykład szkolnictwa wyższego i służby zdrowia. Humanizacja pracy nr 3 (281)

Wesołowski W. (1970). Zróżnicowanie społeczne. Wrocław: Ossolineum

Wesołowski W., Janicka K., Słomczyński K.M. (2017). Strukturalizacja społeczeństwa polskiego. Ewolucja paradygmatu. Warszawa: IFiS PAN

Relations between occupation and work in Poland. Review of views

Abstract:

The aim of this article is presentation of changes in the area of work and occupation. The concept of occupation and its modern alternatives has been presented, as well as the concept of shaping of the modern labor markets. Theoretical analysis has been supported by the results of empirical research focused on the occupation and its classification. The presented paper is focusing on the problem of changes in this area. As a conclusion, the recommendations are proposed, taking into account the emergence of contemporary professions, which are a response to changes in the modern world of work.

Keywords:
occupation, work, labour market.

1 Projekt badawczy Sekcji Socjologii Pracy PTS, w ramach którego wywiady przeprowadzali członkowie zarządu Sekcji Socjologii Pracy w składzie: Olga Czeranowska, Ewa Giermanowska, Sławomira Kamińska – Berezowska, Elżbieta Kolasińska, Adam Mrozowicki, Joanna Róg-Ilnicka. Wywiady prowadzili również członkowie sekcji w składzie: Robert Bartłomiejski i Michał Kujacz, Bartosz Mika, Dominika Polkowska, Piotr Ostrowski, Peter Wegenschimmel, Joanna Wróblewska – Jachna.

Czy praca w przyszłości może ulec dehumanizacji?

Jolanta Kopka
Społeczna Akademia Nauk w Łodzi

Abstrakt

W artykule podjęto problem humanizacji pracy i jej przemian, w zależności od procesów zachodzących w całym społeczeństwie, w jego wymiarach: społecznym, gospodarczym, politycznym i technologicznym. Humanizacja pracy została osadzona na założeniu podmiotowości jednostki, przy czym – wśród różnych ujęć podmiotowości – zwrócono przede wszystkim uwagę na to, że jest ona niezbywalną właściwością osoby ludzkiej. Skoncentrowano się na hipotezie o zagrożeniach podmiotowości osoby ludzkiej procesami technicyzacji, cyborgizacji, rozwojem sztucznej inteligencji, ale także – jej orientacją na sprawczość, użyteczność i skuteczność. Postawiono następujące pytania: Co w przyszłości będzie oznaczało bycie podmiotem moralnym? Czy wobec postępującej inwazji technologii informatycznych i totalnej inwigilacji/kontroli ludzi będziemy redefiniować nasze człowieczeństwo i dążyć do humanizowania naszej aktywności?

Słowa kluczowe:
humanizacja pracy, podmiotowość, dehumanizacja pracy.

Humanizacja pracy – co to takiego?

Konieczność podejmowania działań na rzecz humanizowania ludzkiej pracy nie wydaje się budzić żadnych zastrzeżeń. Chcemy, aby to co robimy w ramach pracy, było adekwatne do naszych oczekiwań i możliwości. W przekonaniu o konieczności podjęcia działań humanizujących naszą aktywność, zwłaszcza zawodową i zarobkową, był jednakże od zawsze ukryty swoisty dysonans miedzy traktowaniem humanizacji jako systemu idei, związanych z upodmiotowieniem człowieka, a systemem działań praktycznych, podnoszących wydajność osób pracujących, poprzez dostosowywanie charakteru pracy do ich możliwości i aspiracji.

Podnoszenie jakości pracy i jej wydajności może, ale nie musi być celem aktywności zawodowej ludzi. Założenie o możliwej tożsamości optymalizacji organizacji pracy i optymalizacji zadowolenia z jej wykonywania w pewnych przypadkach może stanowić usprawiedliwienie dla działań o charakterze pragmatyczno-manipulacyjnym. Nie zmienia to faktu, że wszelkie próby przystosowania warunków pracy do potrzeb osób zatrudnionych mogą owocować zwiększaniem ich poczucia komfortu. Niemniej, z perspektywy humanizacji pracy, dostosowanie warunków pracy do wymagań osób pracujących powinno być nakierowane również na wartości związane z ich samorealizacją.

Jolanta Kulpińska pisała, że humanizacja pracy polega na: (…) stopniowym usuwaniu wszelkich przeszkód stojących na drodze do przekształcenia pracy w działalność twórczą i rozwijającą człowieka (1984, s.205). Stwierdzenie to implikuje konieczność przeprowadzenia analiz odnośnie do wartości związanych z samorealizacją i czynników ją wyznaczających.

Można również postawić hipotezę, że o ile refleksja nad czynieniem pracy bardziej „ludzką” wyprowadzana jest nieustannie ze wzrastającej samoświadomości ludzi i ich podmiotowości, to działania na rzecz poprawy warunków pracy są umotywowane zdecydowanie pragmatycznie. Nie jest tak, że sfery te się nie przenikają i nie warunkują, ale przedłożenie samoświadomości nad pragmatykę działań ma bardziej złożony charakter. Oczekiwania ludzi, a zwłaszcza okoliczności, w których mają się one realizować, nie tylko nieustannie się zmieniają, ale tempo tych zmian narasta wraz z postępem technologicznym, komunikacyjnym, globalizacją. Co prawda potrzeby ludzi związane z bezpieczeństwem, samorealizacją, egzystencją biologiczną i społeczną zawsze są obecne, ale już ich treści, hierarchie, stopień pożądania itp. podlegają systematycznej aktualizacji.

Aktywność zawodowa ludzi nie odbywa się w próżni społecznej, politycznej, kulturowej, ale jest ściśle powiązana z obowiązującym i uświadamianym systemem aksjonormatywnym i aktualnymi warunkami pracy. Musimy nieustannie odpowiadać na pytania, na ile polityka z wyznaczaniem granic upodmiotowienia lub uprzedmiotowienia jednostki wpływa na jej zawodową aktywność, poziom inicjatyw, na ile sytuacja ekonomiczna, poziom bezrobocia determinuje sytuację pracowniczą, jak technologie wyznaczają charakter pracy ludzi, jaki poziom adekwatności występuje między strukturą zatrudnienia a systemem edukacji itd. Rozważania te można próbować częściowo uporządkować w kontekście koncepcji „małej” i „dużej” humanizacji Kazimierza Doktóra (1968), opartych na analizach społecznych struktur i procesów na poziomie mikro oraz na poziomie makro, a więc w odniesieniu do przedsiębiorstwa i całego społeczeństwa. Doktór jednakże podkreślał, że trudniej jest promować humanizację na poziomie mikro, odnosząc się do konkretnych warunków zatrudnienia, niż ówcześnie, tj. w PRL, pod szyldem dość utopijnych projekcji ustroju socjalistycznego, a więc – w przestrzeni założeń ideologicznych. Pojawiające się kłopoty dotyczyły i dotyczą także obecnie, nie tylko niskiej efektywności działań humanizujących pracę, ale także – ograniczonej spójności sfer ideologicznej i pragmatycznej.

W różnych okresach czasu humanizacja pracy wiązana była z prawami jednostki, jej godnością i możliwościami samorealizacji w aktywności zawodowej oraz – zwłaszcza od lat 90. – z szybkim tempem zmian technologicznych i kulturowych w przestrzeni globalnej, skutkujących przemianami w samym charakterze pracy, stosunkach pracy, odmiennym typem aktywności ludzi i tworzonych przez nich wspólnot. Charakter przemian i ich tempo miały decydujące znaczenie dla oczekiwanych działań w zakresie humanizacji pracy.

Biorąc pod uwagę umocowania działań humanizacyjnych w koncepcjach ładu społecznego i gospodarczego musimy, zdaniem Danuty Walczak-Duraj, odpowiedzieć na trzy pytania (2013, s.10). Pierwsze pytanie dotyczy tego, czy działania te są wyprowadzane z założeń ideowych czy ideologicznych; drugie – czy mają spójny charakter, także w warstwie postulatywnej; trzecie – czy powinno w humanizowaniu pracy koncentrować się na jednostce i różnych aspektach jej rozwoju, marginalizując wspólnotowy i społeczny charakter pracy?

Czym więc, wobec tak zróżnicowanych podejść analitycznych, jest humanizacja pracy? Przyjmijmy, że ogniwem porządkującym wszelkie działania humanizujące jest człowiek, z jego możliwościami i potrzebami, kulturowo, cywilizacyjnie, środowiskowo wyznaczonymi. Humanizacja pracy ma więc podporządkowywać logikę i warunki wykonywania pracy potrzebom egzystencji i rozwoju osoby ludzkiej, zapewniając jej poczucie podmiotowości i oczekiwanej sprawczości.

Jakie treści składają się na poczucie podmiotowości? W sferze aktywności zawodowej możemy czuć się upodmiotowieni niekiedy już w sytuacji, kiedy oceniamy relacje z innymi i zarobkowe ekwiwalenty naszej pracy, jako sprawiedliwe i zasadne lub też, najczęściej, kiedy czujemy się kreatorami tych procesów w każdej roli, jaką pełnimy. Humanizacji pracy nie można sprowadzać tylko do warunków fizycznych czy materialnych środowiska pracy, do jej organizacji, ale przede wszystkim – odnosząc się do zróżnicowanych potrzeb ludzi, ich pragnień wspólnotowości i aspiracji.

Kiedy stajemy się podmiotami?

Podmiotowość jednostkowa wymaga posiadania własnej tożsamości i świadomej sprawczości. Bycie przedmiotem w relacjach interpersonalnych z kolei nie wymaga od osoby żadnego przygotowania, wiedzy i aktywności. To raczej brak tych atutów czyni ją przedmiotem dla innych ludzi.

W punkcie wyjścia we wszelkich rozważaniach nad podmiotowością zawsze znajduje się stanowisko etyczne, przydające wszystkim ludziom prawo do bycia autonomicznymi podmiotami moralnymi, a w konsekwencji – posiadania możliwości samodecydowania i samostanowienia o swoim losie. Podmiotowość osoby wiąże się z wewnętrzną organizacją jej systemów wartości, ładów aksjonormatywnych, aspiracji i planów życiowych wokół poczucia jej tożsamości, sensu własnej egzystencji, także w relacji z otoczeniem społecznym. Podmiotowość moralną przypisujemy tej osobie, która postrzega etyczny wymiar rzeczywistości, jest przekonana do posiadania własnego prawa do samodecydowania, ocenia i porządkuje światy wewnętrzny i zewnętrzny.

Najczęściej mówiąc o podmiotowości jednostki odwołujemy się do wewnętrznej organizacji jej osobowości. Jest to całkowicie zrozumiałe ze względu na siłę sprawczą jej świadomości, organizującą również jej życiową aktywność. W socjologii podkreśla się związki między podmiotowością a społeczną egzystencją człowieka, jego pozycją w świecie zewnętrznym, związkami z innymi ludźmi i rodzajem wpływu jego aktywności na otoczenie.

Rozbieżności dotyczące ujmowania podmiotowości dotyczą nie tylko jej zawartości i determinant. Związane są także z dylematem: czy owa podmiotowość jest przydana każdemu człowiekowi, czy tylko osobom spełniającym określone warunki, przede wszystkim posiadającym umiejętności refleksji i ocen. Nawet jeśli nie każdy człowiek w każdej sytuacji występuje w roli autonomicznego podmiotu moralnego, to jednak najczęściej prawo do podmiotowego traktowania przyznaje się każdemu człowiekowi, zaś zastosowanie wyjątków wymaga dodatkowego uzasadnienia. Nie zawsze potrafimy z tego prawa korzystać, występują także rozbieżności między subiektywnym, a obiektywnym rozumieniem własnej podmiotowości.

Możemy więc po pierwsze, mówić o podmiotowości jako o immanentnej cesze osoby ludzkiej, niezbywalnej i nienegowalnej w różnych jej manifestacjach i kontekstach. W tym przypadku każda istota ludzka ma prawo oczekiwać, że będzie się ją traktować jako mającą prawo do godności, samostanowienia, a więc podmiotowego, nie przedmiotowego, instrumentalnego traktowania. Sam fakt bycia człowiekiem predestynuje ją do takiego traktowania. Ogólna zgoda na takie stanowisko zawsze była jednakże uwarunkowana wieloma historycznie i kulturowo określonymi właściwościami ludzi, np.: płcią, wiekiem, rasą, stanem posiadania, poglądami politycznymi, religią i wieloma innymi.

Bliska temu stanowisku jest Margaret Archer, która przydaje podmiotowość jednostce niezależnie od tego, jakie ma ona relacje ze światem, czy kreuje rzeczywistość czy tego nie czyni. Podmiot może wg niej wpływać na struktury społeczne i je zmieniać, ale nie musi. Archer nie zastanawia się nad warunkami podmiotowości, ale raczej jak ona się wypełnia (2007, s.16)

W socjologii często pojęcie podmiotowości bywa zastępowane pojęciem sprawstwa, zwłaszcza wtedy, kiedy podmiotowość traktuje się jako możliwość oddziaływania na inne osoby, grupy i zbiorowości. Tak ujmuje zagadnienie Edmund Wnuk-Lipiński, podkreślając rolę sprawstwa jednostki w kształtowaniu rzeczywistości społecznej, zwłaszcza odnosząc się do zjawiska transformacji systemowej (1996). Podmiotowość jest oceniana pozytywnie jako kompetencja cywilizacyjna, cnota obywatelskości, aktywność publiczna. Zbliżone stanowisko wyraża Alain Touraine, pisząc: (…) podmiot to wola jednostki, aby działać i być uznawaną za wyłącznie odpowiedzialną za własne czyny (2006, s.772). To sprawstwo podmiotowe łączy się z umiejętnościami refleksyjnymi podmiotu, ważnymi zwłaszcza w czasach intensywnych przemian, wymuszających kreatywność i aktywność ludzi.

Konieczną podstawą wszelkiej sprawczości jest ludzka świadomość, będąca zrozumieniem własnych i cudzych działań, zobiektywizowana w wiedzy. Ludzka świadomość i związana z nią sprawczość tworzą tożsamość i podmiotowość osób. W tym podejściu warunkiem zaistnienia podmiotowości jest refleksyjność, wiąże się bowiem z myśleniem i działaniem. Podmiotowość staje się wtedy wypadkową refleksyjności.

Zgodnie z kategorią modernizacji refleksyjnej, ukutej przez Ulricha Becka, Anthony`ego Giddensa i Scotta Lasha sprawstwo podmiotowe zależy od czynników zewnętrznych, przede wszystkim od globalizacji wnoszącej niepewność, wykorzenienie, które zmuszają jednostkę do refleksyjności i samookreślenia, tworzących jej podmiotowość (2009).

Agata Krasowska, opierając się na koncepcji Wnuka-Lipińskiego i Piotra Sztompki wyróżnia podmiotowość aksjologiczną, celowościową, związaną z rozwojem społeczeństwa obywatelskiego oraz podmiotowość analityczną, której formy nie są z góry określone, gdyż powstają w trakcie społecznego konstruowania (2012, s. 57). Z podmiotowością analityczną łączy Krasowska kategorię sprawstwa, która: (…) akcentuje fakt, że wartości cenione w społeczeństwie wyrastają z norm społecznych, a nie naukowych. Toteż, jeśli mówimy o podmiotowości czy sprawczości, nie możemy zakładać z góry etapów następujących po sobie zmian społecznych, a które nie uwzględniają pierwiastka wolnej woli człowieka, prawa do podejmowania wyborów, obierania strategii radzenia sobie w sytuacjach społecznych (ibidem). Ideą sprawczości nawiązuje do wspomnianej Margaret Archer, ale także do Dave`a Elder-Vassa, który bada osoby jako podmioty posiadające własne siły sprawcze, bez względu na zajmowane statusy społeczne. Zarówno w ujęciu aksjologicznym, jak i analitycznym podmiotowość jest kategorią, z pomocą której w socjologii opisuje się sprawczość osób.

Wśród wielu ujęć podmiotowość może więc być traktowana na trzy sposoby:

1. jako niezbywalna właściwość osoby ludzkiej;

2. jako oparta na refleksyjności sprawczość jednostki, wynikającą zarówno z jej indywidualnych, jak i społecznych uwarunkowań;

3. jako zbiór właściwości i cech ocenianych pozytywnie, z punktu widzenia założeń społecznego i cywilizacyjnego rozwoju.

Humanizacja a przemiany pracy

W relacji między osobą pracującą, a samą pracą mamy zawsze do czynienia z obopólnym wpływem, zarówno jednostki na pracę, jak i pracy na jednostkę. Humanizacja pracy zakłada więc swoisty rodzaj dopasowania tych dwóch stron relacji do siebie, dopasowania, które ma służyć przede wszystkim ludziom, ich możliwościom i potrzebom, sprzyjać ich rozwojowi, zgodnie z założeniami ich podmiotowego traktowania. Oczekiwania odnośnie do działań humanizacyjnych, a nawet związanych z definiowaniem podmiotowości będą podlegać modyfikacjom, w zależności od przemian warunków pracy, roli jednostki w procesie pracy, jej samookreślenia, a także szerszych kontekstów ekonomicznych, ideologicznych i innych.

Wraz z postępującymi przemianami w technologiach, zwłaszcza teleinformatycznych, postępującą płynnością życia społecznego, niepewnością i nieprzewidywalnością przyszłości na dotychczas niespotykaną skalę, prowadzenie świadomych i celowych działań humanizujących ludzką pracę staje się wyjątkowo trudne. Aspektem dominującym i inicjującym wszelkie rozwiązania jest aspekt pragmatyczny, podczas gdy humanizacja, także w wymiarze etycznym ma charakter wtórny.

Danuta Walczak-Duraj opisując przemiany dokonujące się we współczesności, a zawierające się w konstrukcie zwanym ponowoczesnością, sygnalizuje proces wykorzeniania jednostki i grup społeczno-zawodowych z pracy. Pisze, że: (…) współcześnie występuje wiele czynników zakłócających zarówno proces konstytuowania czy petryfikacji etosu pracy i grup etosowych, jak i czynników, które stanowią reakcję zarówno na obiektywnie występujące, jak i subiektywnie doświadczane obszary niepewności i ryzyka, co nie pozostaje bez wpływu na proces wykorzenienia z pracy zarówno jednostek, jak i grup pracowniczych (2017, s.64).

Mimo, iż mamy do czynienia z wyłanianiem się nowych struktur społecznych, chociażby konsumptariatu i netokratów, pojawianiem się nowych biegunów, w efekcie zróżnicowanych prędkości rozwoju cywilizacyjnego, to z punktu widzenia zagadnień humanizacji pracy najważniejszym wydaje się być wykorzenianie jednostki ze społecznego kontekstu pracy. Globalizacja i wspomagająca ją rewolucja informatyczna, w rozszerzającej się przestrzeni wolności jednostki i indywidualizacji jej decyzji życiowych, koncentrują jej aktywności na osobie, przyjmując jej afiliacje jako wybrane przez nią i odpowiadające jej aktualnym interesom.

W systemach stabilnych wszelkie identyfikacje /kulturowe, statusowe, polityczne, religijne/ były jednostce narzucone, a ich ewentualne odrzucenie wymagało jej aktywności i dużego wysiłku. Obecnie wybory są dokonywane w znacznym stopniu przez samą jednostkę, nie są jej narzucane i kontrolowane przez otoczenie. Skądinąd też możliwości takiej kontroli są coraz bardziej ograniczone.

Uwolnienie się od stałych struktur czyni jednostkę bardziej wolną, ale też bardziej osamotnioną i skazaną – także wskutek osobistego wyboru – na kreacje własnych środowisk, z różnych powodów bardziej płynnych, czyli podlegających nieustannym aktualizacjom.

Poczucie niepewności dotyczy także samej pracy – jej zmieniających się treści, form i wymogów z nią związanych. Konieczność podporządkowania się nieustannym i coraz szybszym zmianom wymusza na ludziach dyspozycyjność w kreatywności, dokształcaniu się, przemieszczaniu, których podstawą musi być nieograniczona wolność. Wolność staje się w tym przypadku nie tylko wartością autoteliczną, związaną z podmiotowością jednostkową, ale wartością instrumentalną, służącą realizacji cechy konstytuującej współczesne społeczeństwo konsumpcyjne, tj. konsumpcji poprzez pracę. Praca z kolei staje się najbardziej efektywna, kiedy jednostka nie posiada ograniczeń wspólnotowych, przestrzennych, komunikacyjnych i jest w stanie podporządkować się kompetencyjnie nowym zadaniom. Wolność więc, która zawsze była pragnieniem ludzi, staje się także koniecznością we współczesnym świecie.

Podobnym przemianom podlega potrzeba indywidualizacji. Indywidualizacja wraz z utratą trwałych identyfikacji wspólnotowych towarzyszy zmultiplikowanym kanałom komunikacyjnych w społeczeństwie informacyjnym, czyni z nas „podróżników”, nie tylko zmieniających swoje miejsca w społecznej rzeczywistości, ale także nieustannie poszukujących tych miejsc. Trwałe przynależności traktujemy jako znaki naszej słabości i nieprzystawalności do płynnej rzeczywistości. Kapitałem osoby jest jej wiedza i kompetencje komunikacyjne, a nie przynależność do stałych wspólnot. Nie znaczy to, że jednostka skazana jest na całkowitą samotność. Liczba identyfikacji wspólnotowych jest zdecydowanie większa niż w społeczeństwach stabilnych, a nawet – nieograniczenie wielka. Przynależność ta, choć indywidualnie dokonywana, podporządkowana jest bieżącym interesom ludzi, ma zróżnicowany charakter, inny rodzaj więzi między członkami, stwarza możliwość instrumentalizacji relacji międzyludzkich.

Jednym z najważniejszych skutków przemian dokonujących się w ostatnich czasach stało się wykorzenienie jednostki ze stałych struktur społecznych, a także – wykorzenienie z pracy, rozumiane jako: (…) proces, w którym praca nie tylko zatraca swój dotychczasowy, strukturotwórczy, społeczny charakter, ale i jako proces, w którym sama praca podlega daleko idącym redefinicjom zarówno w odniesieniu do treści, form jej wykonywania czy form zatrudnienia (Walczak-Duraj,2017, s.69). Wykorzenieniu podlega więc zarówno osoba pracująca, jak i sama praca, którą wykonuje.

Czy w związku z tymi przemianami sytuacji jednostki w rzeczywistości pracy zmianie ulega postrzeganie przez nią własnej podmiotowości, a co za tym idzie – odmienne działania w zakresie humanizacji pracy? Spośród ww. trzech ujęć podmiotowości wydaje się nabierać większego znaczenia podmiotowość postrzegana jako sprawczość jednostki, silnie związana z praktyką społeczną i aktywnością zawodową. Taką konstatację wydaje się potwierdzać rozwój działań poprawiających warunki pracy, procesy instytucjonalizacji odpowiedzialności społecznej /Corporate Social Responsibility/, a także optymalizacja procesu pracy i wypoczynku, maksymalizująca efektywność pracy.

Praca, ale czyja?

Dotychczasowe próby zdefiniowania podmiotowości i zrozumienia istoty pracy ludzkiej oraz działań na rzecz humanizacji pracy posiadają stosunkowo niski poziom trudności w porównaniu z tym, co wydaje się przynosić nam nie tak znowu odległa przyszłość. Nie chodzi w tym przypadku o rozdzielenie tego, co naturalne od tego, co sztuczne, gdyż człowiek zawsze na miarę swoich możliwości zmieniał środowisko i samego siebie. Obecnie jednak mamy do czynienia z niespotykaną dotychczas skalą przemian noszących znamiona osobliwości, czyli takiego punktu w rozwoju cywilizacyjnym, od którego postęp techniczny nabiera ogromnej prędkości, czyniącej wszelkie przewidywania odnośnie do przyszłości niewykonalnymi.

O osobliwości mówi się w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji, przewyższającej znacznie ludzką inteligencję. Może to dokonać się na dwa sposoby: poprzez wspomaganie ludzkiego potencjału /inżynieria genetyczna, bioinżynieria, farmakologia, bezpośredni interfejs mózg ludzki – komputer i in./ oraz przez stworzenie sztucznej inteligencji. Możliwe stało się korygowanie ruchów robota za pomocą interfejsu mózg – maszyna, a Elon Musk założył już firmę Neuralink, która zajęła się komercyjnym wykorzystaniem tej techniki: wszczepianiem implantów mózgowych ingerujących w przebieg różnych chorób, ale także stworzeniem „neuronowej koronki”, czyli urządzenia pozwalającego sztucznej inteligencji działać w tandemie z ludzkim mózgiem.

Nad podobnymi rozwiązaniami pracuje także zespół Marka Zuckerberga. Efektami pracy tego zespołu mają być systemy neuroobrazowania, które będą odczytywać nasze myśli komunikując się z ośrodkiem mowy w mózgu i wyświetlać je na ekranie. Konkretne wyniki w dziedzinie interfejsów mózg – maszyna odnieśli już neurobiolodzy z Uniwersytetu Stanforda, wszczepiając osobie częściowo sparaliżowanej do mózgu elektrodową matrycę, pozwalającą na przenoszenie aktywności mózgowej na wirtualną klawiaturę. Badaczom z południowoafrykańskiego Uniwersytetu Wits miało udać się połączyć mózg z internetem (m. technik, s.27).

O ile powyższe działania mają raczej pozytywny wydźwięk, to bardziej niepokojący charakter mają inne osiągnięcia, a mianowicie możliwość wpływania na umysły i ciała istot żywych. Eksperymenty na zwierzętach pokazały, że można <wyciągać> z głowy obrazy i fragmenty pamięci. Pojawia się także szansa na pamięć absolutną u ludzi i <wypełnianie> ludzkiego umysłu wspomnieniami, których tam nie było oraz kradzież wspomnień, bez woli osoby poddanej manipulacjom (www.mt.com.pl, s. 29). Amerykańska agencja DARPA uruchomiła projekt NESD / Neural Engineering System Design /, który – do celów militarnych – ma opracować neuronowe implanty, umożliwiające dwustronną komunikację ludziom i komputerom.

Czy tego typu przykłady mogą coś znaczyć w kontekście zmiany charakteru aktywności zawodowej i warunków pracy? Trudno byłoby aktualnie uzasadnić pozytywną odpowiedź. Pozostają one w większości w sferze eksperymentalnej i w przestrzeni laboratoryjnej. Jaką mają wobec tego wartość w refleksji socjologicznej?

Zanim odpowiem na to pytanie, zwróćmy uwagę na jeszcze inne potencjalne zagrożenia. Łączą się one z powstaniem sztucznej superinteligencji, przewyższającej wielokrotnie inteligencję ludzką i posiadającą zdolności samorozwoju. Perspektywa czasowa dotyczy, zdaniem wielu ekspertów, jednego pokolenia, tj. 20–30 lat.

O ile udoskonalanie ludzkich możliwości i ułatwianie pracy ludziom nie budzi większych zastrzeżeń, to już pojawienie się swoistych <istot>, posiadających większą moc niż moc ludzi, a także nierozpoznane dzisiaj i nie do przewidzenia również w przyszłości możliwości działania, samorozwoju i kreowania rzeczywistości przez SI, budzi już obawy i niepokoje. Bill Gates, Elon Musk, ale także i Stephen Hawking wraz z Maxem Tegmarkiem i Frankiem Wilczekiem na łamach brytyjskiego „The Independent” wprost alarmują, że powstanie SI jest realne, a posiadając niewyobrażalne możliwości samodoskonalenia się SI uniezależni się od człowieka, podczas gdy my nie będziemy w stanie nie tylko się jej przeciwstawić, ale nawet zrozumieć motywów jej postepowania. O ile bowiem w krótkiej perspektywie czasowej możemy przewidzieć skutki naszych czynów, to w dłuższej – nie będzie to możliwe.

Już teraz możemy wyobrazić sobie SI, która przechytrzyłaby rynki finansowe, opanowała centra decyzyjne i stworzyła broń, której nie potrafilibyśmy pojąć i się jej przeciwstawić. Kto byłby w takiej sytuacji traktowany jako podmiot działający? Czy mielibyśmy wpływ na warunki wykonywania pracy?

W wyniku analiz przeprowadzonych w 2013 roku w Oxfordzie przypuszcza się, że już w niedalekiej przyszłości ok. 47% miejsc pracy zostanie zastąpionych przez roboty. To nie jest niepokojące, ponieważ struktury zatrudnienia będą ewoluować i pojawiać się nowe rodzaje zatrudnienia. Tylko czy my będziemy <cyfrowymi dyrygentami>? Czy ludzka podmiotowość zostanie zakwestionowana? Co z osobami łączącymi własne ciało z jakimś rodzajem technologii? Od jakiego momentu cyborgowi odbierzemy prawo do bycia podmiotem moralnym i podmiotem w relacjach z innymi? Jak humanizować ludzką i <około ludzką> pracę? Co z uosobionymi maszynami?

Menedżer w przyszłości będzie musiał łączyć zarządzanie ludźmi, robotami, systemami poznawczymi, algorytmami i może czymś innym…

Mówi się już o możliwości skonstruowania robotów posiadających uczucia / badania Ipsos Mori prognozują je na rok 2056/, bez względu na to, jaka będzie podstawa tych uczuć i kto będzie nakreślał ich ramy. Czy poradzimy sobie z wyznaczaniem hierarchii praw, granic interwencji, skoro dotychczas nie uporządkowaliśmy świata w którym żyjemy, choćby i stosunku do innych istot żywych? Ron Arkin, amerykański roboetyk z Georgia Institute of Technology uważa, że już teraz należy zastanawiać się nad społecznymi i etycznymi konsekwencjami coraz bliższych relacji z robotami. Wzywają do tego także etnografka Tricia Wang i antropolog Madeleine Clare Elish, a Musk podkreśla, że także ludzie muszą się zmieniać, aby dotrzymać kroku maszynom.

Podejście takie sprzyja zastępowaniu idei humanizmu przez transhumanizm, a więc filozofię postulującą potrzebę zastosowania różnych technologii /neurotechnologii, biotechnologii, genetyki, nanotechnologii i in./ do przezwyciężenia słabości i ograniczeń natury ludzkiej. Transhumanizm sprzyja przedmiotowemu traktowaniu ludzkiego ciała, jako wymagającego zwiększonej sprawności i poprawy różnych fizjologicznych i umysłowych parametrów, porzucając jego sferę aktywności duchowej. Jeżeli ludzie zaczynają myśleć o przeniesieniu swojej świadomości do sieci komputerowej, to oznacza, że ich cielesność nie stanowi już integralnej części ich tożsamości. Osoba ludzka zaczyna być traktowana jak przedmiot poddawany swoistej obróbce, coś co podlega manipulacji, według niekoniecznie jasnych, znanych i społecznie akceptowanych reguł.

Karol Wojtyła w różnych swoich wypowiedziach podkreślał, że osoba ludzka jest takim dobrem, które nie może być wykorzystywane do jakichkolwiek innych celów, także dla dobra innej osoby. Dążąc do zmiany swojego ciała i przeformułowania jego możliwości, kwestionujemy to, co dotychczas uważaliśmy za podstawę człowieczeństwa, przy czym opieramy się nie na imperatywie rozwoju duchowego, moralnego jednostki, ale na pokonywaniu granic psychofizycznych i społeczno-kulturowych. Czy będziemy się zastanawiać <ile jest człowieka w człowieku>?

Jak zadbamy o własną tożsamość w sytuacji totalnej inwigilacji? Inwigilacji, która już stała się faktem, a w sytuacji połączenia z internetem pozbawi nas jakichkolwiek tajemnic i poczucia posiadania własności myśli, wspomnień, znaczeń? Na ile nasza aktywność zawodowa będzie wynikiem naszej kreatywności intelektualnej, a na ile stosowaniem wiedzy, nad którą nie mamy władzy? Świat może przestać być dla nas zrozumiały, a wiedza, która posiądą nieliczni, może być groźna dla pozostałych ludzi.

Oparcie się ewentualnym zagrożeniom wymaga istnienia wspólnot świadomie zarządzających swoją aktywnością życiową i zawodową, ale jak pisałam, odwołując się do Walczak-Duraj, już obecnie mamy do czynienia z wykorzenieniem jednostki i grup z procesu pracy, ale także i samej pracy. Płynność struktur, niepewność jutra, wspólnoty o charakterze celowościowym, krótkotrwałość więzi i podporządkowanie ich bieżącym potrzebom czynią jednostkę samotną i zdaną przede wszystkim na siebie. Czy te zaistniałe już przemiany nie czynią zagrożeń związanych z SI i robotyzacją jeszcze bardziej groźnymi?

Nie wydaje mi się także, żeby zacofanie technologiczne dużej części świata mogło być zabezpieczeniem przed globalnym zagrożeniem tymi technologiami, a nawet jeśli opóźni ten proces, to niekoniecznie go wykluczy. Nie chcąc zrezygnować z bycia podmiotem w przyszłym świecie musimy redefiniować ludzką tożsamość i przygotować system działań humanizujących warunki naszej egzystencji życiowej, aby wizja wspaniałego świata Aldousa Huxleya, świata wygodnego – dzięki technice – ale jakże nieludzkiego, nie wydarzyła się naprawdę.

Jolanta Kopka – prof. nadzw. dr hab., socjolog moralności zajmujący się badaniem etycznych wymiarów życia społecznego. W obszar badawczy socjologii moralności wprowadziła pojęcie <dyspozycji etycznej>, warunkującej postrzeganie moralnych wymiarów rzeczywistości, prowadziła także badania nad młodzieżą, jej seksualnością, postawami wobec sukcesów w życiu i w pracy, stosunkiem do polityki i polityków, feminizowaniem się zawodów. W ramach zainteresowania etyką biznesu przeprowadziła badania nad stosunkiem do bogactwa i ubóstwa Polaków, rynkiem europejskim w perspektywie kulturowej i religijnej, uzależnieniem od pracy w e-gospodarce. Jednymi z ważniejszych były badania nad postawami tolerancji Polaków. a następnie próby odnoszenia tych analiz do przemian kulturowych o charakterze ponowoczesnym. Najnowsze badania poświęcone zostały różnym aspektom poczucia bezpieczeństwa młodzieży.
W Społecznej Akademii Nauk w Łodzi i w Warszawie powołała nową subdyscyplinę – socjokryminologię. Pełniła funkcję kierownika Katedry Socjologii i dyrektora Instytutu Dziennikarstwa i Socjologii w SAN.

Afiliacja:

Społeczna Akademia Nauk w Łodzi;
e-mail: jkopka51@wp.pl

Bibliografia:

Archer, M. (2007). Making our Way through the World, Cambridge

Beck, U., Giddens, A., Lash, S.(2009) Modernizacja refleksyjna. Polityka, tradycja i estetyka w porządku społecznym nowoczesności, Warszawa: PWN

Doktór, K. (1968). Humanizacja pracy – przyczyny i efekty. W: Społeczne problemy przedsiębiorstw przemysłowych, Szczecin: Instytut Zachodniopomorski.

Krasowska, A. (2012). Socjologiczne konstruowanie kategorii podmiotowości. W: Forum Socjologiczne 3, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Kulpińska, J. (1984). Praca w badaniach społecznych, W: Człowiek – praca – postęp społeczny, Warszawa: PWE.

Touraine, A. (2006). Rola podmiotu w społeczeństwach nowoczesnych W: Współczesne teorie socjologiczne, , L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.) Warszawa: Wydawnictwo Scholar

Walczak-Duraj, D. (2013). Czy konieczny nowy paradygmat w humanizowaniu pracy i stosunków pracy? W: Humanizacja Pracy, 3 (273), PL ISSN 1643 – 7446.

Walczak-Duraj, D. (2017). Proces wykorzeniania z pracy w perspektywie społeczeństwa ponowoczesnego W: W kręgu myśli Profesora Jana Szczepańskiego, t. 3, D. Kadłubca, E. Ogrodzka-Mazur, A. Kasperek (red.) Cieszyn: Wydawnictwo ARKA

Wnuk-Lipiński, E. (1996). Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany ustrojowej. Warszawa: PWN

Netografia:

m.technik – www.mt.com.pl – nr12/2017

Will the work be dehumanized in the future?

Abstract

Will work be dehumanized in the future?

The article discusses the problem of the humanization of work and its transformation, depending on the processes taking place in the whole society, in its dimensions: social, economic, political and technological. The humanization of work was based on the assumption of subjectivity of the individual, while – among various approaches to subjectivity – the attention was first drawn to the fact that it is an inalienable property of the human person. The focus was on the hypothesis about the threats to the subjectivity of the human person through the processes of technicalization, cyborgization, the development of artificial intelligence, but also – its orientation on efficiency, usability and effectiveness. The following questions were asked: What will in the future mean being a moral subject? Are we going to redefine our humanity and aim to humanize our activity in the face of the progressive invasion of information technology and total surveillance / control of people?

Keywords:
humanization of work, subjectivity, dehumanization of work.

Indywidualizacja rodziny w ponowoczesnym społeczeństwie

Janusz Mariański
Wyższa Szkoła Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie

Abstrakt

W niniejszym opracowaniu zwracamy uwagę na dwie zasadnicze kwestie: czym jest indywidualizacja jako zjawisko upowszechniające się w ponowoczesnych społeczeństwach i jakie są reperkusji tego procesu w życiu małżeńskim i rodzinnym.

Procesy indywidualizacyjne przebiegają w zróżnicowany sposób i ze zróżnicowaną siłą w różnych dziedzinach życia społeczno – kulturowego (uwalnianie się od tradycyjnych relacji i więzi oraz wybory spośród rozmaitych opcji). Rodzina nie jest tu wyjątkiem, a procesy indywidualizacji rodziny można opisywać zarówno w ogólnych, jak i w szczegółowych wymiarach. Nie wszystkie opisane w artykule przejawy przekształceń w rodzinie mają bezpośredni i wyłączny związek z procesami indywidualizacji, niektóre z nich mają tylko związki pośrednie. Niektóre z nich są konsekwencją ogólniejszych procesów modernizacyjnych lub procesów sekularyzacji.

Słowa kluczowe:
indywidualizacja, sekularyzacja, rodzina, społeczeństwo ponowoczesne.

Wstęp

Procesy indywidualizacji ze swoją rosnącą dynamiką, uwalniające ludzi spod zależności i wpływów różnych struktur społecznych, nie zatrzymują się „przed drzwiami” domu rodzinnego. Kształtowanie się społeczeństwa „innej” czy „drugiej” nowoczesności, umacnianie się społeczeństwa ryzyka, społeczeństwa doznań (przeżyć) i inne zjawiska określane ogólnym terminem „przesunięcia ku indywidualizacji” nie pozostają bez konsekwencji dla życia rodzinnego. Rodzina staje się również szkołą pluralizmu i indywidualizmu. Klasyczny wzór społeczny „człowieka z zasadami” powoli dezaktualizuje się, a nawet może być utożsamiany z autorytarnym stylem zachowania się. Modne staje się dostosowanie do istniejących okoliczności i kontekstów sytuacyjnych. Z wyboru takiej czy innej formy życia lub jej zaniechania wynikają określone konsekwencje.

Pluralizacja i indywidualizacja jest nie tylko wolnością osobistych wyborów, ale też poszerzeniem określonych konsekwencji. Według Zygmunta Baumana (…) nowoczesne warunki życia wtrąciły ludzi w sytuację „indywiduów”, których życie rozpadało się na fragmenty i rozbiło na wiele luźno tylko ze sobą powiązanych celów i funkcji, osadzonych w różnych i wzajem autonomicznych kontekstach i poddanych odmiennym regułom pragmatycznym – owe „wszechogarniające” wizje, sugerujące celowość, jednolitość i spójność świata, przestały przemawiać do ich wyobraźni i godzić się z ich codziennym doświadczeniem (1996, s.11).

Nowoczesny sceptycyzm, pragmatyzm, niespójność, fragmentaryzacja, epizodyczność i kult rzeczowości pogłębiają jeszcze procesy indywidualizacji człowieka. Jeżeli człowiek współczesny nie poszukuje prawdy ostatecznej i nie uznaje jednej prawdy, wówczas każdą prawdę można uznać za względną i zmienną, uwarunkowaną społecznie i kulturowo. Pragnienie nieograniczonej wolności i prawo do decydowania o swoim życiu pociąga za sobą wielorakość kontaktów międzyludzkich, przy jednoczesnym spadku ich intensywności. Szeroko rozpowszechniony indywidualizm koreluje wyraźnie z desolidaryzacją.

W procesach indywidualizacji opinie, przekonania, postawy i wartości są sprawą osobistego wyboru i jednostkowej autoekspresji. Inaczej mówiąc, jednostkowe wybory coraz częściej opierają się na osobistych przekonaniach i preferencjach, oderwane od silnych więzi społecznych. Niekiedy większe znaczenie ma sam fakt wybierania, niż to co się wybiera (Halman, 2010, ss.372–373). To, co jednostki wybiorą z wielu ofert, w dużej mierze zależy od ich indywidualnych decyzji. Wybory są zmienne, to, co jest dzisiaj, nie musi być jutro, może być inaczej. Wybieramy, będąc w stanie nieokreśloności i niepewności, w sytuacji braku jasnych i wyraźnych drogowskazów.

W niniejszym opracowaniu zwrócimy uwagę na dwie zasadnicze kwestie: czym jest indywidualizm jako zjawisko upowszechnione w ponowoczesnym świecie i jakie są tego reperkusje w życiu rodzinnym. Możliwość wyboru spośród różnorodnych stylów życia, poglądów, hierarchii wartości i najróżniejszych elementów kulturowych, której towarzyszy brak ogólnie obowiązujących i uznanych kryteriów dokonywania takich wyborów, stawia jednostkę w sytuacji szczególnej: choć pozostaje ona w dalszym ciągu włączona w struktury społeczne, to w obszarze podejmowania decyzji istotnych dla własnej egzystencji staje się jednostką samoreferencyjną. W tym kontekście życiowe wybory dokonywane są nie na podstawie tego, co będą one oznaczać dla innych ludzi czy dla całości społecznej, lecz według kryteriów subiektywnych (Zduniak, 2016, s. 61).

Indywidualizacja jako proces społeczno-kulturowy

Według socjologa niemieckiego Ulricha Becka: (…) indywidualizacja oznacza więc, że biografia człowieka wyzwolona od zastanych stosunków, otwarta i uzależniona od własnych decyzji, zostaje przekazana jednostce jako zadanie, które ma ona realizować w swoich działaniach. Zmniejsza się udział możliwości życiowych zasadniczo zamkniętych dla decyzji, wzrastają natomiast obszary otwarte na nie oraz biografie, które trzeba stworzyć. Indywidualizacja położeń i karier życiowych oznacza więc, że biografie stają się „samo refleksywne”. Przekształcają się one z biografii wyznaczanej przez społeczeństwo w biografie tworzone przez jednostki. Decyzje o wykształceniu, zawodzie, stanowisku pracy, miejscu zamieszkania, współmałżonku, liczbie dzieci itd., jak i decyzje o mniejszym znaczeniu nie tylko mogą, ale muszą być podejmowane (2002, s. 202).

Jednostki – w różnym stopniu – są „zmuszone” do planowania i kreowania siebie oraz do zindywidualizowanych działań. Indywidualizacja nie jest tylko uwolnieniem się od tradycyjnych relacji i więzi (indywidualizacja „od”), ale przede wszystkim wyborem spośród wielu opcji, które zostaną „poskładane” w jeden – w miarę spójny lub niespójny – konstrukt osobowy na własny niejako rachunek. Dokonywanie wyborów zgodnie z własnymi potrzebami jest traktowane jako coś naturalnego i jako rzeczywiste prawo jednostki. Wybory są jednak dokonywane w warunkach ryzyka, przygodności i zmienności kontekstu społeczno-kulturowego.

Piotr Sztompka charakteryzuje indywidualizm jako (…) podkreślanie znaczenia jednostki, wolnej od narzuconych więzi grupowych i uzależnień, obdarzonej godnością i niezbywalnymi prawami nie tylko jako obywatel, członek społeczeństwa, ale jako osoba ludzka, decydującej samodzielnie o kształcie swojej biografii, mającej do dyspozycji wiele wzorów życia czy kariery, a także ponoszącej wyłączną odpowiedzialność za swoje sukcesy czy porażki (2012, s.646). Indywidualizm we współczesnych społeczeństwach staje się cechą wiodącą ludzi, w ich świadomości i zachowaniach. Tożsamość osobowa i społeczna jest projektem refleksyjnym, za który jest odpowiedzialna jednostka. „Jesteśmy nie tym, czym jesteśmy, ale tym, co z siebie zrobimy (Giddens, 2006, s.105). Przed każdym z nas otwiera się szerokie pole opcji życiowych, edukacyjnych, zawodowych, wariantów kariery, dróg awansu, miejsc zamieszkania, kandydatów do małżeństwa, form rodziny itp.

O ile w społeczeństwie tradycyjnym wybory życiowe jednostki były społecznie i kulturowo określone, do pewnego stopnia były sprawą wspólnoty, to w społeczeństwach ponowoczesnych stają się sprawą jednostki. Więzi społeczne ulegają swoistemu poluzowaniu, wybór i odpowiedzialność za życie jest sprawą poszczególnych jednostek, które nie tylko mają szansę wolnego wyboru, ale są na ten wybór poniekąd „skazane”. W ponowoczesnym kontekście każdy musi zdobywać swoją tożsamość osobową i społeczną, swój światopogląd, swoje wartości i normy, styl życia. Zamiast więc „stanu”, do którego przynależy się z urodzenia czy sytuacji rodzinnej, mówi się o statusie ze względu na karierę, wiedzę czy inne osiągnięcia.

W pluralistycznym społeczeństwie wymaga się od obywateli, by byli mistrzami wolności i odpowiedzialności, balansującymi w wyborze pomiędzy różnymi ofertami i by stawiali czoła różnym zmieniającym się sytuacjom. Towarzyszy tym sytuacjom przekonanie, że: (…) wszystko jest możliwe i prawie wszystko da się zrobić (Wiśniewski, 2002, ss.70–71). Według Zygmunta Baumana płynna nowoczesność to (…) kompulsywna i obsesyjna, nieprzerwana, niepowstrzymana i wiecznie niedokończona modernizacja, wszechobecne i nieusuwalne, niezaspokojone pragnienie twórczej destrukcji […], a wszystko to w imię zwiększania efektywności i konkurencyjności (2000, s.45). W warunkach upowszechniającej się indywidualizacji wzrasta dystans do wszystkich instytucji społecznych i politycznych, także dystans wobec zinstytucjonalizowanych religii, wobec Kościołów chrześcijańskich. To co instytucjonalne traci na znaczeniu w kształtowaniu osobowej identyfikacji religijnej i moralnej – erozja konfesyjności, kościelności, moralności kościelnej (Kaufmann, 2014, s.253).

Szczególnie ważne są wybory moralne, gdyż człowiek jako istota moralna musi ustawicznie dokonywać wyborów między dobrem i złem, a te wybory nie zawsze są dokonywane zgodnie z obiektywnym porządkiem moralnym (etyka). Jeżeli twierdzi się, że jednostka nadaje wartość rzeczom i stosunkom międzyludzkim, to w konsekwencji i ona decyduje o tym, co jest dobre a co złe. Wyzwolenie się z tradycji i ustalonych wzorów zachowań, pluralizm ofert i wysokie wartościowanie indywidualnych wyborów sprawia, że tożsamość osobista i społeczna jest zawsze konstruowana i istnieje jako niedokończony projekt życiowy. Refleksyjnie działający podmiot kształtuje swoją biografię według zasady „zrób to sam”.

Jednostki poprzez swoje aktywne działania stają się odpowiedzialne za własny los, mogą przyczyniać się do polepszenia swojej sytuacji życiowej, ale i doznać porażki. W zmieniającym się społeczeństwie ryzyka i samorealizacji zyskują na znaczeniu relacje międzyludzkie o charakterze celowościowo-racjonalnym, nakierowane na „ja”, na osobiste osiągnięcia, co często prowadzi do poczucia osamotnienia, izolacji, utraty orientacji życiowej, niemal zawsze do przemiany dotychczas stabilnych środowisk społecznych. W społeczeństwach ponowoczesnych „ja” coraz bardzie przeważa nad „my”, jednostki nad społeczeństwem, co zwiększa niepewność i dezorientację, nawet w zakresie fundamentalnych uczuć człowieka i życia, destabilizuje wiele więzi, zarówno rodzinnych, jak i społecznych. Indywidualizacja może przejawiać się w rozmaity sposób, np. bardziej wyrażać się w kwestiach ekonomicznych (utylitarystyczny indywidualizm) lub mentalnych (dążenie do samorealizacji). Gdy jednak pojęcie indywidualizacji staje się coraz bardziej rozmyte, jest ono równocześnie coraz mniej przydatne w analizach empirycznych.

Zwolennicy tezy indywidualizacji w złagodzonej formie wskazują na nowe przejawy uspołecznienia w społeczeństwach ponowoczesnych (moralność postindywidualistyczna). Akcentowanie rozwoju osobowości i autonomii oznacza, że jednostka poszukuje pewności życiowej nie w strukturach zewnętrznych, lecz w sobie samej. Proces ten nie musi prowadzić do dezintegracji społeczeństwa i upowszechniania się egoizmu czy narcyzmu, może wymuszać poszukiwanie nowych form uspołecznienia jednostek. Przeciwnicy indywidualizmu zapominają, że współcześnie ludzie coraz więcej komunikują się między sobą, tylko na inne sposoby i w innych formach niż dawnej. W poszukiwaniu sensu życia i kształtowania własnej biografii nie wystarczają kolektywnie przekazywane tożsamości, jednostka czuje się „zmuszona” we własnym zakresie konstruować sens swojej egzystencji, a także wzajemne odniesienia i powiązania między ludźmi. Postawa majsterkowicza w odniesieniu do własnej biografii staje się normą niosącą wiele dylematów życiowych. Strukturalnie zmuszona indywidualizacja ujawnia się jako wysoce ambiwalentny fenomen.

Z indywidualizacją wiąże się teza o relatywizacji wartości, która oznacza utratę oczywistości tradycyjnych wartości i norm. Wraz z upowszechnianiem się akceptacji i tolerancji wobec innych ludzi, także należących do kultur pozaeuropejskich, wzrasta świadomość względności tradycyjnych wartości. W konsekwencji jednostki mogą rozstrzygać wyborze wartości w sposób subiektywny. Subiektywne uzasadnienia wyborów mogą łatwo prowadzić do aprobaty motywów maksymalizujących własną korzyść jednostki. Jeżeli neguje się uniwersalność wartości i norm moralnych, a równocześnie nie chce się być relatywistą, pozostaje jako jedyna postawa – sceptycyzm, niepewność lub ambiwalencja.

W nowoczesnych czy ponowoczesnych społeczeństwach procesy indywidualizacji są korelatem procesów dyferencjacji strukturalnej i funkcjonalnej, które wywierają wpływ na wszystkie idee i instytucje, które były głęboko zakorzenione w społeczeństwie i które wcześniej stabilizowały społeczeństwo. W celu zrozumienia specyfiki współczesnego społeczeństwa socjologia oferuje zasadniczo dwa wzajemnie powiązane punkty wyjścia: 1) koncepcję funkcjonalnego, już nie segmentarnego, już nie hierarchicznego zróżnicowania systemu społecznego i 2) koncepcję samookreślonej indywidualności jednostki ludzkiej, która definicji swej istoty nie uzyskuje z racji urodzenia w określonej warstwie ani z racji zawodu czy funkcji społecznej, lecz musi sama troskać się o to, by sama wiedziała i by inni wiedzieli, kim jest (Luhmann, 2016 s.356).

Procesy indywidualizacyjne przebiegają w rozmaity sposób i ze zróżnicowaną intensywnością w różnych dziedzinach życia społeczno-kulturowego, nie zawsze mają charakter antyinstytucjonalny. Rodzina nie jest tu jakimś wyjątkiem, a procesy indywidualizacji rodziny możemy opisywać zarówno w ogólnych, jak i w szczegółowych wymiarach. Naczelne hasła ponowoczesności: zróżnicowanie, pluralizm, wybór, będące swoistymi imperatywami, nie mogą przecież zatrzymać się na progu rodziny. Procesy modernizacji społecznej sprawiają, że rodzina staje się jednym z relatywnie autonomicznych subsystemów społecznych pośród wielu innych. Dyskusja nad przemianami rodziny wplata się w wielki, trwający kilka ostatnich dekad dyskus nad przemianami w wartościach, nad sekularyzacją oraz indywidualizacją.

Ogólny wymiar indywidualizacji w rodzinie

Rodzina znajduje się w centrum uwagi wielu socjologów. Jedni z nich koncentrują się na pozytywnych funkcjach rodziny i mówią o zmianach modelu rodziny i spełnianych przez nią funkcjach, inni badają nieprawidłowości w jej funkcjonowaniu, wskazują na liczne przejawy dogłębnego kryzysu czy nawet „zapaści”, na zagrożenie trwałości małżeństwa i osłabienie więzi społecznych w rodzinie. Z jednej strony wskazuje się na upadek tradycyjnych struktur rodziny i trwały jej kryzys, z drugiej podkreśla się względnie dobrą kondycję współczesnej rodziny („przyszłość należy do rodziny”). Zmiany społeczno-kulturowe, które stworzyły nowe formy małżeństwa i rodziny są według jednych oznaką upadku rodziny, według innych są tylko przejawem zróżnicowania i pluralizacji.

Socjologowie opisują procesy sekularyzacji i dezinstytucjonalizacji małżeństwa oraz pluralizacyjne tendencje w rodzinie, wskazują na jej nowe kształty i struktury, szkicując nawet kontury „postrodzinnej rodziny”, odnoszącej się do nowych form wspólnego życia osób ludzkich (posttradycyjne formy życia małżeńskiego i rodzinnego). Konstatują, że część ludzi współczesnych przyznaje sobie prawo wybierania formy swojego małżeństwa i rodziny, a także zmieniania jej kształtów w zależności od swoich potrzeb. Celem życia staje się maksymalne szczęście i to w minimalnym czasie (subito). Cała kultura współczesna nie jest zbyt przyjazna tradycyjnym formom małżeństwa i rodziny.

Socjologowie często podkreślają, że wartości prorodzinne w społeczeństwach wysoko zróżnicowanych strukturalnie i funkcjonalnie podlegają daleko idącym przemianom. Mówi się o próżni moralnej, o kryzysie, o relatywizmie i permisywizmie, o upadku lub demontażu wartości, o dezintegracji, dezorientacji i destandaryzacji moralnej, o anomii moralnej itp. Źródła tego stanu rzeczy tkwią w samych jednostkach, w grupach pierwotnych (np. rodzinie), w instytucjach i organizacjach społecznych oraz w całym społeczeństwie. Procesy sekularyzacji i pluralizacji społeczno-kulturowej sprawiają, że religia i moralność tworzą coraz częściej odrębne systemy regulacji ludzkich zachowań. Moralność, która była powiązana z religią historycznie, empirycznie i systematycznie, traci swoje ontologiczne podstawy w religii. Coraz więcej ludzi nabiera przekonania, że można żyć bez Boga (i religii), a nawet można żyć lepiej. Religijne interpretacje życia ustępują miejsca świeckim (sekularyzm), jedne interpretacje religijne są zastępowane innymi, komunikowanie moralne zmienia się w komunikowanie na temat moralności, postępowanie moralne – w dyskurs etyczny. Zmiany w wartościach, postawach i normach moralnych w całym społeczeństwie rzutują na kondycję moralną rodziny.

Znany socjolog niemiecki Ulrich Beck tak przedstawia w jednym ze swoich wywiadów niektóre cechy rodziny w drugiej nowoczesności: „Tradycyjne normy zostały tak bardzo rozchwiane, że wszystko w rodzinie staje się przedmiotem permanentnych negocjacji – kto ma zmywać naczynia, kto zajmuje się dziećmi, a kto będzie robił karierę zawodową. Biblijna <święta rodzina> dawno już nie istnieje” (Krzemiński, 2002, s. 16). W warunkach zróżnicowania społecznego i kulturowego, które pociąga za sobą światopoglądowy pluralizm, indywidualizacja religijna i moralna nabiera większego znaczenia. W konsekwencji procesy te oddziałują na wybór form życia oraz legitymizację praktykowanych form życia małżeńskiego i rodzinnego. W ponowoczesnym społeczeństwie mówi się nie tylko dekonstrukcji tradycyjnego modelu rodziny, ale i o „ponowoczesnej rodzinie”. Zerwanie z tradycją oddziałuje na rodzinę i sprzyja kształtowaniu się spluralizowanych form wspólnego życia rodzinnego i pozarodzinnego.

Socjolog angielski Anthony Giddens mówi o demokratycznej rodzinie i o demokratyzowaniu się rodziny w sposób odpowiadający procesom demokratyzacji w sferze publicznej. „Demokratyzacja w kontekście rodziny zakłada równość, wzajemny szacunek, autonomię, podejmowanie decyzji poprzez komunikowanie się, wolność od przemocy. Te same cechy odnoszą się w większości do modelu relacji między rodzicami a dziećmi. Oczywiście rodzice będą nadal – i słusznie – uważali, że muszą być dla dzieci autorytetem, ale i to będzie bardziej niż dawniej przedmiotem negocjacji, będzie miało otwarty charakter. Cechy te nie odnoszą się wyłącznie do rodzin heteroseksualnych, lecz także do związków homoseksualnych (1999, s.84). Według niego demokratyczną rodzinę charakteryzuje: równość emocjonalna, równość płci, wzajemne prawa i obowiązki w związkach, wspólne rodzicielstwo, kontrakty rodzicielskie zawierane na całe życie, wynegocjowany autorytet wobec dzieci, obowiązki dzieci względem rodziców, rodzina zintegrowana ze społeczeństwem (1999, s.86).

Małżeństwo było kiedyś przede wszystkim instytucją sui generis, wzniesioną ponad jednostkę, dzisiaj staje się coraz bardziej produktem i konstruktem jednostek, które je tworzą; staje się kreatywnym i dynamicznym projektem, który może być realizowany w wielu wariantach. Przez wieki małżeństwo i rodzina były bezpośrednim elementem porządku społecznego. (…). Z początkiem nowoczesności nasila się trend w kierunku indywidualizacji, czego początkiem było rozerwanie ekonomicznej wspólnoty rodzinnej. Następuje instytucjonalizacja małżeństwa jako zindywidualizowanego programu oraz przesunięcie uwagi z „całości” na jednostkę. W nowym porządku społecznym nawet stare formy małżeństwa muszą być wybierane i przeżywane na własne ryzyko. Małżeństwo jawi się jako ryzykowne, osobiste przedsięwzięcie, na które nie ma ubezpieczenia społecznego. Ponadto nikt nie może powiedzieć, co kryje się pod terminem „małżeństwo” – co jest dozwolone, wymagane, tabu lub niezbędne. Porządek małżeństwa jest odtąd porządkiem jednostkowym, kwestionowanym i rekonstruowanym w trakcie życia jednostek (Slany, 2002, ss. 53–54).

Część socjologów mówi o dezinstytucjionalizacji, inni o pluralizacji i indywidualizacji form życia małżeńskiego i rodzinnego. Dla jednych oznacza to zmianę znaczenia rodziny, dla innych utratę jej znaczenia. Dokonujące się przemiany w formach, strukturze i funkcjach rodziny mają w ocenie części socjologów charakter kryzysu (teza o upadku, nawet „śmierci” rodziny), w ocenie innych są nową fazą przemian dokonujących się od wieków w różnych postaciach i kształtach (np. różne formy partnerstwa są dzisiaj jedną z opcji społecznie legitymizowanych). Zmieniające się dotychczas powszechnie obowiązujące formy współżycia są co najmniej przejawem rozszerzającego się procesu indywidualizacji.

W warunkach indywidualizacji słabną regulacje ludzkich działań. To, co dawniej było ściśle określone, dzisiaj jest wybierane przez jednostkę. Wzrasta poczucie „niezwiązania”, pojawiają się różnorodne formy życia, podlegają transformacjom funkcje i struktury, wzrastają perspektywy kształtowania na swój sposób życia codziennego. Trend ku indywidualizacji zaznacza się bardzo wyraźnie w życiu rodzinnym. Można zawrzeć związek małżeński lub go nie zawierać, zrodzić dzieci lub z nich zrezygnować, żyć we wspólnocie małżeńskiej lub w pojedynkę (single). Zindywidualizowane wybory są strukturalnie zabezpieczone w warunkach stałej erozji tradycji, aż po granice jej unicestwienia w poszczególnych sytuacjach. Samorealizacja, autonomia, niezależność, osobista fleksybilność są tu wartościami poszukiwanymi i możliwymi do osiągnięcia. Ulrich Becka mówi o tych wartościach jako zarodkach nowej etyki, opierającej się na zasadzie obowiązków wobec samego siebie (2002, s.148).

Rodzina dzieli losy społeczeństwa i najczęściej jest postrzegana jako instytucja tracąca na znaczeniu w zakresie wykonywanych funkcji, w warunkach modernizacji społecznej. Jeżeli mówimy o społeczeństwie ryzyka, to musimy to określenie odnieść również do rodziny i mówić o „rodzinie ryzyka” i „małżeństwie ryzyka”. Teza o społeczeństwie ryzyka ma swoje odniesienia do rodziny. Poszukiwanie zindywidualizowanego życia oddziałuje na więzi rodzinne, a tzw. związki partnerskie są związane ze znaczącym ryzykiem. Społeczeństwo ryzyka sprzyja takiemu modelowi konkurencji, w którym tradycyjna rodzina traci na znaczeniu.

Kryzys legitymizacyjny w rodzinie polega na stopniowej utracie jej znaczenia i moralnych podstaw, co prowadzi w końcu do kulturowej niepewności. Nie ma już jednej, kulturowo oczywistej drogi do założenia rodziny w ramach planowania i przebiegu życia. Rodzina staje się jedną z wielu opcji, konkurujących, a nawet sprzecznych ze sobą, jako wyznaczających kształt życia, np. zawodowa, osobisty dobrobyt, czas wolny. Kryzys legitymizacyjny jest częścią szerszego procesu dezinstytucjonalizacji, oznaczającego zmniejszanie się normatywnego zobowiązania całego systemu regulacji stosunków wewnątrzrodzinnych i zewnętrznych w odniesieniu do rodziny.

Rodzina jako wartość jest przez wielu Europejczyków wysoko ceniona, jednak dokonały się daleko idące zmiany w poglądach na rodzinę. Nowoczesna mała rodzina w Europie Zachodniej jest poddawana wpływom zsekularyzowanych i zindywidualizowanych wartości, norm i wzorów zachowań, nie jest w stanie w pełni zapewnić podstawowej socjalizacji religijnej i moralnej. Dezinstytucjonalizacja małżeństwa i rodziny oznacza zmiany strukturalne oraz osłabienie normatywnych zobowiązań. Ponowoczesna rodzina, jakkolwiek stwarza szansę oparcia życia wewnątrzrodzinnego na uczuciach, autentyczności, osobowej akceptacji, tolerancyjnej atmosferze itp., nie gwarantuje jednak jednostkom stabilnego porządku społecznego i moralnego. Instytucjonalny wymiar rodziny słabnie na rzecz wymiaru partnerskiego, zindywidualizowanego. Niekiedy mówi się o destandaryzacji w prywatnym obszarze partnerstwa i rodzicielstwa i o przechodzeniu od rodziny jako instytucji, do rodziny jako związku emocjonalnego.

Przejawy dezinstytucjonalizacji i destabilizacji małżeństwa i rodziny są wyrazem ogólnych przemian wartości: od tradycyjnych wartości obowiązku do wartości samorealizacyjnych. Rodzina podobnie jak religia przechodzi ze sfery publicznej do prywatności, zmienia się jej instytucjonalny charakter. Poszerza się spektrum opcji i wolność wyboru różnych form życia małżeńskiego i pozamałżeńskiego. Procesy transformacyjne w rodzinie – idące w kierunku ponowoczesności – oddziałują wprost lub pośrednio na rozwój życia religijnego w rodzinie i przekaz wartości moralnych. Podważanie religijnych założeń i przykazań ma swoje wyraźnie reperkusje w odniesieniu do małżeństwa i rodziny.

Kryzys, w jakim znajduje się współczesna rodzina, doprowadzi albo do zaniku rodziny jako instytucji, albo do jej radykalnych przekształceń. Według innego scenariusza rodzina okaże się instytucją odporną na zmiany i zdolną do przystosowania się do nowych zmieniającycyh się warunków rozwoju. Rodzina nie jest tylko pasywnym obiektem nowoczesnych przemian, lecz aktywnym uczestnikiem i nośnikiem procesów modernizacyjnych. W okresie radykalnych zmian społecznych, ekonomicznych, politycznych itp., rodzina zachowała wiele elementów ciągłości. Socjologowie niejednokrotnie przeakcentowali potencjał kryzysu rodziny w warunkach industralizacji i urbanizacji. Należy raczej mówić o zmianie niż o utracie funkcji w rodzinie, o prywatyzacji rodziny jako instytucji, o odnajdywaniu przez rodzinie jej właściwych funkcji.

Szczegółowe wymiary indywidualizacji w rodzinie

W warunkach indywidualizacji dokonują się zmiany w więziach partnerskich, we wzorach zawierania małżeństw i zakładania rodziny. Małżeństwo staje się indywidualną decyzją młodych mężczyzn i kobiet lub ich wspólną decyzją, biograficzną opcją wśród wielu innych. W epoce wzrastającej indywidualizacji i różnorodności alternatywnych wzorów życia coraz trudniej jest zdecydować się na trwały związek, czyli na nierozerwalne małżeństwo. Decyzja na małżeństwo i rodzinę jest wyrazem osobistego zaangażowania. Nowe formy życia wspólnotowego wydają się lepiej harmonizować ze zróżnicowaną i spluralizowaną strukturą społeczeństwa. Procesy indywidualizacji tak zmieniły warunki dorastania w rodzinie, że niektórzy socjologowie mówią o destandaryzacji w prywatnym obszarze partnerstwa i rodzicielstwa.

W kontekście dezinstytucjonalizacji religijności i moralności można rozpatrywać procesy przemian rodziny i wzrost alternatywnych form życia rodzinnego. Dla podkreślenia historycznej zmienności mówi się nie tyle o rodzinie, ile raczej o rodzinnych formach życia (Kaufmann, 1995, s.8). Obok dominującego jeszcze w krajach zachodnich klasycznego wzorca rodziny nuklearnej (ojciec i matka z jednym lub dwojgiem dzieci) pojawiają się rodziny niepełne (ojcowie lub matki samodzielnie wychowujące dzieci), rodziny rozwiedzione, związki homoseksualistów itp. Nowe pluralistyczne i fleksybilne związki partnerskie zyskują na znaczeniu. Część socjologów dostrzega w procesach dezinstytucjonalizacji i pluralizacji form życia rodzinnego zmianę znaczenia i roli rodziny w społeczeństwie, inni skłonni są konstatować upadek jej znaczenia i zanik rodziny tradycyjnej.

Wzrastają wskaźniki tzw. małżeństw na próbę czy małżeństw „bez metryki”. Różne są motywacje takich zachowań. Dla jednych jest to szansa lepszego poznania się dla uniknięcia niepotrzebnego ryzyka, dla innych okazja zdobycia nowych doświadczeń i dobrego przygotowania się do małżeństwa. Jeszcze dla innych jest to rodzaj mniejszego zła, wynikający z obawy przed rozpadem małżeństwa i późniejszymi problemami religijno-kościelnymi. Wspólne życie przedmałżeńskie w kilku kolejnych związkach powoduje, że część młodych ludzi, zanim zdecyduje się ostatecznie na małżeństwo przeżywa kilka tzw. nieformalnych rozwodów (Polak, 2001, ss.110–1110). Zaznacza się także negatywna postawa wobec małżeństwa i rodziny jako sformalizowanej instytucji, natomiast zyskują na znaczeniu związki małżeńskie oparte na emocjonalnej intensywności (przejście od instytucjonalnej rodziny do zmiennej intymności i uczuciowości).

Wśród młodych ludzi, także wśród tzw. młodych dorosłych, zmniejszają się wskaźniki zawieranych małżeństw, wzrastają równolegle wskaźniki osób żyjących w niezobowiązujących, nieformalnych związkach oraz jako jednostki (single). Wzrasta liczba małżeństw zawieranych dopiero po 30 roku życia, po ukończeniu studiów, zdobyciu zawodu i uzyskaniu niezależności finansowej. Wraz ze spadkiem gotowości zawierania małżeństw przesuwa się w czasie decyzja urodzenia pierwszego dziecka. Zmiany te są uwarunkowane nie tylko czynnikami subiektywnymi, ale i zewnętrznymi (np. przedłużona faza niesamodzielności ekonomicznej ludzi młodych).

Małżeństwo, więzi małżeńskie i partnerstwo są pewnego rodzaju dobrem konsumpcyjnym. Poświęcenie się trwałym wartościom przeżywa dzisiaj wyraźny kryzys, niechętnie podejmuje się trwałe zobowiązania, wyżej ceni się natychmiastowe satysfakcje i zobowiązania tymczasowe. ,W świecie konsumpcji pozornie trwałe produkty z reguły oferuje się na „czas próbny” i obiecuje się zwrot pieniędzy, jeśli nabywca nie jest z nich w pełni zadowolony. Jeśli tak samo postrzega się partnera w związku, to praca, by związek był udany, nie jest już zadaniem obojga partnerów – nie muszą już być ze sobą na dobre i na złe, pomagać sobie nawzajem w trudnych chwilach, w razie konieczności ograniczać własnych potrzeb, ustępować i dokonywać poświęceń dla dobra trwałego związku. Przeciwnie, związek zależy od uzyskania satysfakcji z produktu natychmiast gotowego do użytku; jeśli przyjemność nie dorasta do obietnic i oczekiwań lub jeśli uzyskana rozkosz zaczyna się opatrywać, to nie ma żadnego powodu, żeby trzymać się podrzędnego i zestarzałego produktu, zamiast nabyć w sklepie kolejny „nowy i udoskonalony” (Bauman, 2008, s.191). Status naturalny heteroseksualnego małżeństwa zostaje poddany w wątpliwość, jest relatywizowany, a nawet kwestionowany, tym bardziej jego nierozerwalność. Małżeństwo i rodzina tracą powoli charakter instytucji trwałej, długiego trwania.

Socjologowie wskazują na wzrastającą niestabilność małżeństwa i rodziny, będącą skutkiem procesów dezinstytucjonalizacji tradycyjnych struktur rodzinnych oraz na pluralizm form życia społecznego i wielość tzw. nowych modeli życia (np. rodziny niepełne, rodziny wtórne, konkubinaty, „rodziny homoseksualne”). Dostrzega się wiele oznak kształtowania się tzw. postnowoczesnej rodziny, do których należą: wzrastająca złożoność i pluralizacja form życia małżeńskiego i rodzinnego, dezinstytucjonalizacja rodziny, dopasowanie rodziny do indywidualnych planów życiowych jej członków, redukcja rodziny do związków zawieranych na krótsze odcinki życia, emancypacja kobiety – zniesienie różnego rodzaju przymusów związanych z jej rolą społeczną, świadome rodzicielstwo kształtowane według własnych pomysłów i negocjowalność wzajemnych stosunków w rodzinie. Nowe formy życia małżeńskiego i rodzinnego upowszechniają się i są społecznie akceptowane. Swoista emocjonalizacja i intymizacja wewnętrznej struktury rodziny stanowi poniekąd zagrożenie dla niej jako instytucji społecznej. W centrum stoi jednostka z jej podmiotową perspektywą przeżyć i doznań.

Jeżeli przez rodzinę rozumie się związek oparty na prawnie zawartym małżeństwie, to alternatywne formy życia rodzinnego tworzą dość różnorodne grupy co do treści i formy występowania (np. rodziny niepełne, zrekonstruowane, małżeństwa świadomie bezdzietne, związki kohabitacyjne, komuny, związki homoseksualne). Z badań w krajach zachodnich wynika, że: (…), spadek wskaźnika zawieranych małżeństw jest wyrównywany wzrostem liczby związków kohabitanckich. Z kolei kohabitacja obniża wskaźniki rozwodów, gdyż rozpad związków kohabitanckich nie jest rejestrowany. Wzrasta także procent osób niezamężnych, ale nie można ich zaliczyć do grupy osób samotnych w tradycyjnym ujęciu, gdyż wiele z tych osób pozostaje w związkach nieformalnych z partnerami płci przeciwnej. […]. Inni badacze widzą związek przyczynowy pomiędzy wzrostem wskaźnika kohabitacji i spodkiem zawierania małżeństw, wzrostem akceptacji przedmałżeńskiego współżycia i akceptacji samej niezamężnej ko habitacji (Kwak, 2001, s.159). Tradycyjna rodzina staje się jedną z wielu opcji we współczesnym świecie, a pluralizm form w odniesieniu do małżeństwa i rodziny znajduje pozytywne potwierdzenie w odbiorze społecznym. Rozwój nowych form życia małżeńskiego sprawia, że wielu młodych ludzi wzrasta w otoczeniu tylko przypominającym dawną rodzinę.

Często wskazuje się na tzw. rewolucję seksualną przeobrażającą całe społeczeństwa, na wyraźne wyzwalanie się w sprawach seksualnych spod rygorystycznych, „wrogich” człowiekowi wpływów Kościołów chrześcijańskich, na alternatywne formy życia małżeńskiego (np. małżeństwo – tak, rodzina – nie), na dekonstrukcję rodziny, na relatywizację kryteriów etycznych odnoszących się do zobowiązań wewnątrzrodzinnych i destandaryzację wzorów życia małżeńskiego i rodzinnego. W świadomości zbiorowej utrwala się tendencja zmierzająca do traktowania sfery seksualnej w kategoriach etycznie zneutralizowanych, jako sprawy czysto prywatnej. Pozytywne wartościowanie formalnego zawierania małżeństwa (ślub) traci na znaczeniu, podobnie jak patriarchalno-tradycyjne pojmowanie roli kobiety. Wzrasta liczba gospodarstw jednoosobowych, podnosi się wiek zawierających małżeństwo (Kwak, 2015, ss.11–26).

Jeżeli nawet w pewnym sensie powszechnie podkreśla się wartość rodziny jako wspólnoty życia i miłości, to sama rodzina jako instytucja staje się bardzo labilna. Zanikają tradycyjne struktury rodziny (tzw. wielka rodzina). Rodzina utraciła wiele funkcji, które tradycyjnie wykonywała w strukturze społecznej. Wartości i normy regulujące życie rodzinne uelastyczniają się. Małżeństwo i rodzina stają się kwestią opcji, a nie sprawą losu czy konieczności. Związek małżeński jest zawierany nie tyle według kryterium „ nie opuszczę cię aż do śmierci”, lecz raczej czasowo dopóki trwać będzie miłość i uczucie oraz przywiązanie, Mówi się o zasadniczej mobilności małżeństwa i rodziny (wskaźniki ślubów i rozwodów zbliżają się do siebie).

Liczba rozwodów rośnie w wielu krajach. Dane o rozwodach są w pewnym stopniu przybliżone, ale na podstawie dotychczasowych tendencji można przyjąć, że 60 % wszystkich zawartych obecnie małżeństw w ciągu najbliższych dziesięciu lat zakończy się rozwodem”(Giddens, 2012, s380). W kształtującej się mentalności rozwodowej małżeństwo nie jest rozumiane jako wybór na całe życie, lecz raczej jako umowa (kontrakt) o wzajemnym świadczeniu usług, którą można rozwiązać w dowolnej chwili. Do pewnego stopnia jest to rozszerzenie mentalności konsumpcyjnej na małżeństwo i rodzinę. W konsekwencji oznacza to często rezygnację z zaangażowania się w trwały związek i rodzenie dzieci.

Teza indywidualizacyjna głosi, że w warunkach modernizacji społecznej mężczyźni, a następnie kobiety, stopniowo wyzwalają się z silnie znormatyzowanej struktury rodzinnej. Osłabienie kontroli społecznej rodziny i tradycyjnych więzi rodzinnych nie prowadzi do wygaszenia potrzeb emocjonalnych i osobowych relacji w rodzinie, lecz raczej je wzmacnia. Ewolucja od małżeństwa jako instytucji, do małżeństwa jako wspólnoty emocjonalnej i bardziej zindywidualizowanych relacji wewnątrzrodzinnych jest przejawem dezinstytucjonalizacji małżeństwa i rodziny. Procesy indywidualizacyjne mogą oznaczać zmniejszanie się pola tego, co wspólnotowe, w przeżyciach i działaniach członków rodziny. Każdy z nich zaczyna w coraz większej mierze żyć swoim życiem. W zindywidualizowanych społeczeństwach dochodzi do pomniejszenia tzw. kapitału społecznego.

Wybór pomiędzy posiadaniem a nieposiadaniem dzieci jest dzisiaj niejednokrotnie przedmiotem kalkulacji (bilans strat i zysków). „Dzieci to jeden z najkosztowniejszych wydatków, jakie przeciętny konsument ponosi w ciągu całego swojego życia. W kategoriach czysto finansowych dzieci kosztują więcej niż luksusowy najnowocześniejszy samochód, podróż dookoła świata, a nawet własna okazała rezydencja. Co gorsza, z upływem lat koszty będą prawdopodobnie rosły. A ich wysokości nie da się z góry określić ani oszacować nawet w przybliżeniu. W świecie, który nie oferuje już ludziom przetartych dróg do kariery i stałego zatrudnienia, w którym ludzie nieustannie zmieniają prace i miejsca pobytu, udzielanie pożyczki hipotecznej bez ustalenia wysokości rat i bez określenia terminu ich spłaty oznacza poniesienie wyjątkowo wysokiego ryzyka i wystawienie się na ciągły niepokój i obawę (Bauman, 2003, s.133).

Podczas gdy część badaczy uważa, że rodziny mają coraz mniej dzieci, to jednak są one dla nich coraz ważniejsze pod względem ekonomicznym i niematerialnym, inni z kolei podkreślają związek pomiędzy spadkiem liczby narodzin i kalkulacją kosztów w sensie ekonomicznym oraz moralno-emocjonalnym ze strony ludzi dorosłych. Dzieci kosztują coraz więcej, a dorośli stają się coraz bardziej hedonistyczni i egoistyczni, w konsekwencji rezygnują z inwestowania coraz więcej pieniędzy, czasu i emocji w swoje dzieci. Jesteśmy poddani swoistej kulturze chwili, przezywamy zwrot ku subiektywizmowi.

Wskazuje się także na zmiany wartości uznawanych w społeczeństwach (od materialistycznych do postmaterialistycznych), co wyraźnie utrudnia realizację zadań prokreacyjnych. Nacisk na indywidualną autonomię i samorealizację oznacza fundamentalne przeobrażenia całej sfery seksualnej, w kierunku jej emancypacji spod wpływów tradycyjnych systemów normatywnych. Dwa zakresy moralności oddaliły się od siebie znacząco: moralnej ochronie rzeczy (z punktu widzenia prawa moralnego) przypisuje się o wiele większe znaczenie niż moralnej ochronie życia w jego wielorakich przejawach. Samochody objęte są lepszą ochroną moralną niż nienarodzone dzieci, nieuleczalnie chorzy czy małżeństwa. Jeżeli więc któryś z aspektów dzisiejszej moralności miałby dostarczać powodów do niepokoju, to byłby to właśnie ów brak równowagi między ochroną moralną rzeczy i życia. Może brzmi to paradoksalnie, ale w naszej kulturze aż chciałoby się przyjść na świat jak samochód!”( Zulehner , 2006, s.59).

Prokreacja nie jest postrzegana jako jedyny czy najważniejszy cel małżeństwa, które stopniowo uniezależnia się od rodzicielstwa. W społeczeństwach zachodnich wzrasta liczba tych, którzy są skłonni zaakceptować zdanie: małżeństwo – tak, dzieci – nie. Zjawisko to zbiega się ze stopniowym spadkiem dzietności rodzin. Rozwój antykoncepcji zerwał więź między spełnieniem seksualnym a reprodukcją, liczba dzieci w rodzinie podlega drastycznej redukcji. Stosowanie antykoncepcji w Europie staje się coraz powszechniejsze, co bynajmniej nie doprowadziło do oczekiwanego zmniejszenia liczby aborcji. W rzeczywistości mentalność antykoncepcyjna, która zwalnia z odpowiedzialności względem mającego narodzić się dziecka, prowadzi do mentalności aborcyjnej. W niemal we wszystkich krajach zachodnioeuropejskich można dziś w praktyce dokonać – na życzenie kobiety – aborcji płodu, który nie osiągnął 12 tygodnia życia. Legalizacja aborcji jest traktowana niekiedy jako znak europejskości lub wejścia do Europy. Antykoncepcja i aborcja pozwalają oddzielić akt seksualny od rodzenia dzieci. Aborcja, eutanazja, manipulowanie ludzkimi embrionami usprawiedliwia się prawem do wolności decydowania o życiu, czy wielkimi celami jak użyteczność dla przyszłych pokoleń. W świetle takich idei wydaje się rzeczą wprost moralną wziąć w swoje ręce życie człowieka i nim manipulować.

W złożonym procesie przemian dokonuje się redukcja (ale nie zanik) instytucjonalnej jakości małżeństwa i rodziny, idąca w kierunku indywidualizacji moralności małżeńsko-rodzinnej. W warunkach dezinstytucjonalizacji zmienia się rola kobiety, która nie jest już tylko kompetentna w sprawach domowych i w kwestiach wychowania dzieci (zwłaszcza wychowania religijnego), ale przejmuje różnorodne role pozarodzinne, przede wszystkim społeczno – zawodowe. Tradycyjnie służebna rola kobiety jest powszechnie nieakceptowana, a zobowiązania rodzinne są często uznawane za przeszkodę w samorealizacji poprzez pracę zawodową. W rodzinie upowszechnia się partnerski model współżycia, w którym autorytet jest równomiernie rozłożony pomiędzy mężem i żoną. W małżeństwie nie ma rozkazującego i posłusznego, a decyzje małżeńsko – rodzinne są podejmowane w warunkach dialogu między małżonkami oraz między rodzicami i dziećmi (Majkowski, 1997, s.181).

Dokonuje się proces emancypacji dziecka w rodzinie. Kończy się specyficzna mentalność posłuszeństwa dzieci wobec rodziców. Rówieśnicy, a zwłaszcza przyjaciele, stają się bardziej ważną grupą odniesienia niż rodzice. W ponowoczesnych społeczeństwach przekazywanie wartości i norm moralnych z pokolenia na pokolenie zostaje nieco podważone, niekiedy zakwestionowane. Wpływ rodziców jest coraz bardziej ograniczany przez konkurencyjne, nie podlegające kontroli czynniki zewnętrzne. Dzieci cieszą się wzrastającą autonomią i wolnością, uznają w ograniczonym zakresie autorytet rodziców, poszukują jego uzasadnienia. Często nie czują się związane tym, że ich rodzice są właśnie tacy, a nie inni, że mają takie a nie inne poglądy. Nie mają też niekiedy poczucia zobowiązania do korzystania z dawnych wzorów, uważanych za przestarzałe, a nawet naiwne (tzw.dyskontynuacja w przekazie wartości prorodzinnych).W modelach i wzorach wychowania rodzinnego coraz mniejszą rolę odgrywają wartości religijne.

W warunkach indywidualizacji instytucje wychowawcze tracą w znacznym stopniu swoje wpływy, jednostki stają się bardziej samodzielne. Zmniejszenie się kontroli rodziców w stosunku do dzieci nie oznacza, iż przynależność do określonej rodziny nie ma znaczenia dla przyszłości dzieci. Poprzez styl wychowania, wsparcie finansowe, kontakty i wpływy w środowisku pozarodzinnym rodzice stwarzają zróżnicowane możliwości dla swoich dzieci. Życie codzienne w rodzinie nie przebiega już jednak wyłączanie według scenariuszy, które zostały wcześniej napisane dla jej członków. Ci, którzy decydują się na posiadanie dziecka bez zawierania związku małżeńskiego, nie są stygmatyzowani w społeczeństwie czy deprecjonowani moralnie w otoczeniu społecznym.

Odinstytucjonalizowanie rodziny wiąże się z dezinstytucjonalizacją religijności, podobnie jak wysokie wartościowanie rodziny koreluje pozytywnie z religijnością. Rodzina często nie jest już traktowana w pewnym sensie jako kategoria religijna. W warunkach ponowoczesności nie jest potrzebne błogosławieństwo religijne, aby żyć w społecznie uprawomocnionym związku małżeńskim. Protest przeciwko seksualnemu tabu dokonuje się w imię wolności, postępu, autonomii, samoekspresji, samorealizacji, reformy społecznej, zniesienia ograniczeń i kontroli. Dla jednych jest to wszystko dowodem postępującej i niekontrolowanej erotyzacji życia, utrwalaniem się nieograniczonej wolności, braku odpowiedzialności i niebezpiecznego indywidualizmu, przejawem stopniowego rozkładu wspólnoty rodzinnej i jej dekadencji, dla innych – dochodzeniem do stanu normalności, a nawet stanowi swoisty miernik postmodernizacji.

Uwagi końcowe.

Nie wszystkie opisane powyżej przejawy przekształceń w rodzinie mają bezpośredni i wyłączny związek z procesami indywidualizacji, niektóre z nich wykazują tylko związki pośrednie, a nawet są jedynie przejawem ogólniejszych procesów modernizacyjnych lub procesów sekularyzacji. Niemniej indywidualizacja społeczeństwa w swoich różnorakich kształtach oddziałuje na rodzinę oraz pociąga za sobą rozmaite przekształcenia zarówno w strukturze religijnej, jak i moralnej rodziny. Osłabienie tradycji i silnych zobowiązań w życiu społecznym zbiega się ze wzrostem indywidualnej wolności, a przede wszystkim szansy wyboru pomiędzy różnymi formami międzyludzkiego współżycia. Nie tyle rodzina, ile raczej rodziny różnego rodzaju kształtują się w warunkach indywidualizacji i sekularyzacji. Wskazania instytucjonalnych Kościołów chrześcijańskich odgrywają rolę wtórną, pierwszeństwo w formułowaniu norm moralnych przysługuje jednostce.

Rodzina znajduje się w długotrwałym kryzysie. Dzisiejsze rodziny europejskie są słabe i bardzo niestabilne. O ustawach dotyczących rodziny uchwalanych w parlamentach decydują racje pragmatyczne lub ideologiczny laicyzm. W ramy prawne ujmuje się wiele aspektów życia moralnego, które do tej pory nie podlegały prawodawstwu człowieka. W dokumencie końcowym czwartego spotkania przewodniczących europejskich komisji episkopatów do spraw rodziny i życia z 2003 roku czytamy: To gorliwe dążenie do prawnej regulacji (czy deregulacji) przejawiało się przede wszystkim w dziedzinach najbardziej nietykalnych, czyli dotyczących rodziny i życia. W niektórych parlamentach chęć potwierdzenia autonomii człowieka w prawodawstwie została wyrażona w niesprawiedliwych prawach dotyczących aborcji, eutanazji, sztucznego zapłodnienia, wykorzystywania ludzkich embrionów w badaniach medycznych, legalizacji związków homoseksualnych. Prawa te są sprzeczne z chrześcijańskim dziedzictwem Europy, które w sposób szczególny przyczyniło się do uświadomienia godności ludzkiego życia” („Ľ Osservatore Romano” 24: 2003 nr 11–12 s. 41).

Dokonujące się zmiany w rodzinie europejskiej nie pozostają bez wpływu na rodzinę polską i są dla niej swoistym wyzwaniem. Jest jeszcze za wcześnie, by mówić o nowych, wyrazistych, masowo ujawniających się orientacjach moralno-kulturowych, radykalnie odmiennych od orientacji wcześniejszych, czyli o orientacjach charakteryzujących się indywidualistycznym rozumieniem wolności, relatywistycznym traktowaniem wartości i norm, hedonistycznym modelem działania i beztroskim stylem życia. Pewne tendencje, zwłaszcza wśród młodzieży, zmierzające do osłabienia podstawowych orientacji moralnych, mających dawniej silne zakorzenienie w tradycji i w religii, są już jednak czytelne. Świadczą one o umacnianiu się permisywnej moralności. Polacy nie są jednak całkowicie zdezorientowani, chociaż żyją w niepewnym i niestabilnym pod względem wartości świecie. Ich świadomość aksjologiczna nie jest nihilistyczną pustynią, ale też nie jest bezpieczną fortecą. Jeżeli nawet twierdzenie, że Europa Zachodnia jest objęta rozległymi procesami radykalnego relatywizmu i sceptycyzmu moralnego, jest nieco przesadne, to niewątpliwie tego rodzaju procesy przemian w moralności są już częściowo dostrzegalne także w Polsce, zwłaszcza w środowiskach młodzieżowych. W europejskim kręgu kulturowym poszerzanie się tolerancji i permisywizmu jest wyraźnym trendem cywilizacyjnym (Jasińska-Kania, Marody, 2006, ss. 13–15).

Daleko jest jeszcze u nas do tego, by ludzie „bez rodziny”, dawniej zaliczani do marginesu życia społecznego, stawali się: klasą zwycięską (Gentile, 2004, 224). Widać natomiast wyraźnie pogłębianie się tendencji spadkowej w zakresie przyrostu liczby ludności. Ustawicznie zwiększa się liczba osób żyjących w nieuregulowanych sytuacjach małżeńskich (tzw. wolne związki małżeńskie), rozpada się coraz więcej małżeństw, ignorowane są katolickie normy moralne regulujące współżycie małżeńskie i rodzinne.

Jeżeli nawet jest wiele oznak tego, że małżeństwo i rodzina we współczesnym świecie przechodzą trudny i niespokojny okres przemian, to wciąż jeszcze stanowią silne instytucje społeczne, nawet jeżeli stoją one na swoistym rozdrożu.

Janusz Mariański – prof. zw. dr hab., ksiądz katolicki, specjalizuje się w socjologii religii i moralności. Od 1965 roku związany jest z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. Na uczelni tej pełnił takie funkcje jak: kierownik Katedry Socjologii Moralności, kierownik Katedry Socjologii Religii. Członek wielu Towarzystw Naukowych, m.in.: Religioznawczego, Socjologicznego. Był członkiem Prezydium Polskiej Akademii Nauk, członkiem Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów Naukowych. Autor licznych książek i artykułów naukowych z zakresu socjologii religii i moralności.

Afiliacja autora:

Instytut Socjologii
Wydział Nauk Społecznych
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin
Kolegium Jana Pawła II, C-343

Bibliografia:

Bauman, Z. (1996). Etyka ponowoczesna. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa

Bauman, Z. (2000). Płynna nowoczesność. Wydawnictwo Literackie: Kraków

Bauman, Z. (2003). Razem osobno. Wydawnictwo Literackie: Kraków.

Bauman, Z. (2008). Zindywidualizowane społeczeństwo. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne: Gdańsk

Beck, U. (2002). Społeczenstwo ryzyka. W drodze ku innej nowoczesności. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR: Warszawa

Giddens, A. (1999). Trzecia droga. Odnowa socjaldemokracji. Książka i Wiedza: Warszawa

Giddens, A. (2006). Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa

Giddens, A. (2012). Socjologia. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa.

Gentile, C. (2004). „Normalny chaos miłości” a rodzina chrześcijańska. W: „Społeczeństwo. Studia, prace badawcze, dokumenty z zakresu nauki społecznej Kościoła”14: nr 2

Halman, L. (2010). Wartości polityczne. W: Dalton, R.J., Klingemann, H.-D., Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa

Jasińska-Kania, A., Marody, M. (2006). Polacy w procesie przemian norm i wartości społeczeństw Europy. W: Polska w Zjednoczonej Europie. Substrat ludzki i kapitał społeczny. Materiały z Konferencji Komitetu „Polska w Zjednoczonej Europie” przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk oraz Fundacji Rektorów Polskich: Warszawa

Kaufmann, F.-X. (1995). Zukunft der Familie im vereinigten Deutschland. Gesellschaftliche und politische Bedingungen. Beck: München

Kaufmann, F.-X. (2014). Ist das Christentum in Deutschland zukunftsfähig? W: Heinzmann H.R., Kirche – Idee und Wirklichkeit. Für eine Erneuerung aus dem Ursprung. Freiburg: Breisgau

Krzemiński, A. (2002). Kosmopolityczny makroświat. Rozmowa z niemieckim socjologiem Ulrichem Beckem. „Gazeta Wyborcza”, nr 215 s.16

Kwak, A. (2001). Alternatywne formy życia rodzinnego w świecie współczesnym. Diagnoza i prognoza. W: Ziółkowski, M. (red.). Ludzie przełomu tysiąclecia a cywilizacja przyszłości. Wydawnictwo Fundacja Humaniora: Poznań

Kwak, A. (2015). Współczesna rodzina – czy tylko problem struktury zewnętrznej? W: Taranowicz, I., Grotowska, S. (red.). Rodzina wobec wyzwań współczesności. Wybrane problemy. Oficyna Wydawnicza ARBORETUM: Wrocław

Luhmann, N. (2012). Pisma o sztuce i literaturze. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR: Warszawa

Majkowski, W. (1997). Czynniki dezintegracji współczesnej rodziny polskiej. Wydawnictwo Księży Sercanów: Kraków

„Ľ Osservatore Romano” (2003). Dokument końcowy IV spotkania przewodniczących europejskich komisji episkopatów do spraw rodziny i życia 24: nr 11–12

Polak, M. (2001). Społeczno – kulturowe uwarunkowania duszpasterstwa narzeczonych. „Teologia Praktyczna” 2: 2001 ss. 104–123

Slany, K. (2002). Alternatywne formy życia małżensko-rodzinnego w ponowoczesnym świecie. Zakład Wydawniczy NOMOS: Kraków.

Sztompka, P. (2012). Socjologia. Analiza społeczeństwa. Wydawnictwo Znak: Kraków

Wiśniewski, J. (2002). Kościół katolicki w Niemczech – wyzwanie czy schyłek? „Przegląd Powszechny” nr 7–8. ss. 64–78

Zduniak, A. (2016). Duchowość w epoce mediów elektronicznych. W: Sierocki, R., Sokołowski, M., Zduniak, A. (red.), Media i religia. Nowy kontekst komunikacji. Wydawnictwo Adam Marszałek. Toruń

Zulehner, P.M. (2006). Schronienie dla duszy. Ćwiczenia duchowe dla niezbyt pobożnych. Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów „W drodze”: Poznań

The family’s individualization in the postmodern society

Abstract

In this study we draw attention to two fundamental issues: what is individualization as a phenomenon that is spreading in postmodern societies and what are the repercussions of this process in marital and family life.

Individualization processes are running in diverse ways and strength in many areas of social and cultural life. We can observe a liberation from traditional relations and bonds, as well as choosing from many forms of those relations. The family is not an exception here – the processes of family individualization can be described on both: general and specific dimensions.

Not all changes in family life described in this paper are directly connected with processes of individualization, some of them are the consequence of more general modernization processes or secularization.

Keywords:
individualization, secularization, community, post-modern.

Moralność i konsumpcja etyczna: dyskusja nad wymiarami etycznymi w konsumpcji

Felicjan Bylok
Politechnika Częstochowska

Abstrakt

Kwestie etyczne są coraz częściej obecne w dyskursie o współczesnej konsumpcji. Autor podjął rozważania nad rozwojem perspektywy moralnej w konsumpcji. Wskazał na relatywizm moralny wynikający ze zmian w obszarze konsumpcji. Bycie moralnym konsumentem wiąże się z przestrzeganiem norm etycznych. Autor przedstawił propozycję uniwersalnych norm etycznych regulujących zachowania ludzi w konsumpcji. Omówił podstawy teoretyczne konsumpcji etycznej i dyskusję nad jej zakresem występowania w społeczeństwach wysokorozwiniętych. We wnioskach przedstawił propozycje stymulowania konsumpcji etycznej z jednej strony poprzez propagowanie nowych wzorów konsumpcji związanych z produktami etycznymi wśród konsumentów, a z drugiej strony poprzez zachęcanie producentów do zwiększania asortymentu produktów etycznych.

Słowa kluczowe:
konsumpcja, etyka konsumpcji, konsumpcja etyczna, konsument etyczny.

Wprowadzenie

W ciągu dwóch dekad dwudziestego pierwszego wieku, kwestie etyczne stały się przedmiotem wzmożonego zainteresowania badaczy konsumpcji. W literaturze poświęconej kwestiom etycznym w konsumpcji występuje rozróżnienie między etyką konsumpcji a konsumpcją etyczną (Newholm, Barnett, Cafaro, 2005). W pierwszym przypadku rozwijana jest krytyka konsumpcjonizmu z pozycji etyki. Poddaje się pod osąd moralny cały system gospodarczy począwszy od produkcji poprzez dystrybucję aż do konsumpcji. Tutaj sama „konsumpcja” jest przedmiotem oceny moralnej. W etyce konsumpcji istotnymi obszarami dyskusji są problemy ochrony środowiska, ruchy antykonsumpcyjne, upolitycznienie konsumpcji. Z kolei z perspektywy konsumpcji etycznej konsumpcję ujmuje się jako przedmiot i środek moralnego działania. Dobrze oddaje sens tego podejścia M. A. Starr (2009), według której ludzie nabywają produkty i je konsumują nie tylko z pobudek osobistych, lecz także ze względu na to, co jest słuszne i dobre w sensie moralnym.

W rozważaniach nad znaczeniem kwestii etycznych w konsumpcji ważne jest, aby zdać sobie sprawę z tego, że konsumpcja sama w sobie jest areną, na której ludzie podejmują działania moralne. Sugeruje to, że etyka i konsumpcja są ze sobą powiązane o wiele bardziej skomplikowanie niż po prostu określanie zakresu, w jakim poszczególne praktyki lub produkty są zgodne z określoną miarą „etyczności”. Warto podjąć rozważania, jakie cele prawa i obowiązki powinny kierować etyczną oceną praktyk konsumpcyjnych. Wynika to z przyjęcia założenia, iż konsumpcja etyczna jest częścią szerszego obrazu konsumpcji. Ze względu na to, że więcej wyborów etycznych, zarówno pozytywnych (np. nabywanie uczciwie sprzedawanych lub przyjaznych dla środowiska towarów), jak i negatywnych (unikanie nabywania produktów lub firm uznawanych za nieetyczne), staje się codzienną praktyką konsumencką zrozumienie wyborów etycznych staje się ważnym celem badań konsumenckich.

W artykule punkt ciężkości położono na analizę wątków etycznych w konsumpcji. Autor poszukuje odpowiedzi na pytania: W jakim stopniu kwestie etyczne są aktualne w dyskusjach o współczesnej konsumpcji? Jaka jest ich waga dla rozwoju współczesnej konsumpcji? W artykule zastosowano metodę krytycznej analizy literatury poświęconej etycznym wymiarom konsumpcji.

Moralność i konsumpcja

Moralność i konsumpcja są z sobą ściśle powiązane. Wynika to z tego, że zarówno moralność, jak i konsumpcja odnoszą się do jednostki ludzkiej. Jak zauważa Z. Bauman, dane zjawisko może mieć charakter moralny wtedy, gdy dotyczy relacji jednych ludzi do drugich, przy czym relacja ta powinna mieć charakter powinnościowy (Bauman 2006, s.18). Konsumpcja ze swojej natury jest społeczna, obejmuje relacje międzyludzkie w szerszym i węższym wymiarze. W sensie szerszym konsumpcja jest zjawiskiem moralnym, ponieważ dotyczy relacji między hiperkonsumpcją preferowaną przez konsumentów z krajów wysokorozwiniętych a konsumpcją egzystencjalną charakterystyczną dla większości konsumentów z krajów rozwijających się. Natomiast w sensie węższym moralność konsumpcji występuje w relacjach między konsumentami, mającymi bezpośrednią styczność, którzy są w konflikcie moralnym (Adamczyk, 2013, s.8–9).

Problem moralności w konsumpcji podejmowało wielu badaczy. W oparciu o historyczną perspektywę badań nad moralnością w konsumpcji M. Hilton (2004) identyfikuje trzy jej okresy rozwoju. W pierwszym okresie, w epoce wiktoriańskiej dziewiętnastego wieku, konsumpcja niewynikająca z potrzeb egzystencjalnych była krytykowana. Nadmierna konsumpcja, ostentacja w konsumpcji i gloryfikowanie luksusu były tłumione przez obowiązujący system wartości. Jak pisze M. Weber (1984, s.101), hamowała ona możliwość bogacenia się narodu. Dlatego walka z przyjemnościami ciała, z przywiązaniem do dóbr zewnętrznych była walką przeciw irracjonalnemu zastosowaniu tego, co się posiada. Asceza protestancka przeciwstawiała się korzystaniu z dóbr luksusowych i przedmiotów zbytku, krępując konsumpcję nakazami ideologicznymi. Przywiązywanie wagi do ostentacyjnych form luksusu potępiane było jako rodzaj bałwochwalstwa. Nie do umartwiania ciała chcieli purytanie skłonić posiadającego, lecz jedynie do wydawania tego, co posiada, na rzeczy konieczne i praktycznie użyteczne (Weber, 1984, s. 101).

Inne podejście do funkcji wartości w kształtowaniu konsumpcji w społeczeństwie dziewiętnastowiecznym prezentuje C. Campbell, który wskazał na istnienie bliźniaczych kultur: romantycznej i purytańskiej. Kultura romantyczna cechowała się wrażliwością, nastawieniem na przyjemność, dobrym smakiem w konsumpcji i rozstaniem się z religijnymi korzeniami. Stawiało to jednostkę w centrum kultury. C. Campbell (1997, ss. 26–35) rozwinął nową koncepcję „ja”, która jest silnie powiązana z konsumpcją. To romantyczne „ja” można było manifestować poprzez nowe doświadczenia z dobrami konsumpcyjnymi. Pomimo istnienia poglądu, że etyka protestancka związana z kulturą purytańską była istotnym czynnikiem rozwoju społeczeństwa przemysłowego to należy wskazać, iż kultura romantyczna wywarła równie duży wpływ na rozwój gospodarki, ponieważ stymulowała konsumpcję dóbr nie tylko służących zaspokojeniu potrzeb podstawowych, ale także dóbr niezbędnych do urzeczywistnienia potrzeb wyższego rzędu.

W drugim etapie rozwoju moralności w konsumpcji (XX wiek) ma miejsce krytyka powstania masowego rynku i odpowiednio masowego człowieka. J. Ortega y Gasset (1982, s.63) charakteryzuje człowieka masowego jako takiego, który posiada dwie podstawowe cechy: swobodną ekspansję życiowych żądań i potrzeb oraz silnie zakorzeniony brak wdzięczności dla tych, którzy jego wygodne życie umożliwili. Dalej ten wybitny socjolog pisze, że człowieka masowego nie interesuje nic poza własnym dobrobytem i nie ma poczucia więzi z przyczynami tego dobrobytu (Ibidem, s. 64). Zatem człowiek masowy jest nastawiony na realizację własnych interesów związanych z zaspokojeniem potrzeb konsumpcyjnych. Sprzyjała temu z jednej strony masowość produkowanych standardowych dóbr i związany z tym proces ujednolicenia zachowań konsumpcyjnych, a z drugiej strony rozwój jednostkowo produkowanych dóbr, które umożliwiały realizować własny styl konsumpcji. Dostęp do dóbr masowej konsumpcji wywołał proces tworzenia się indywidualizmu i permanentną zmianę znaczenia i użytkowania dóbr. Rzeczy nie zawierały już zakodowanego „szyfru przeszłości”, bowiem ciągle podlegały zmianom. (Tanner, 1997, s.585)

W trzecim etapie moralność w konsumpcji przekształciła się w debatę wokół kategorii produktów skoncentrowanych na ciele ludzkim i dbałości o środowisko naturalne. J. O’Neil, wskazuje, że następstwem rewolucji konsumpcyjnej jest kulturowo nowa definicja ciała, według której ludzkie ciało dla celów komercyjnych stało się „kultem” (McCracken, 1992, s.170). Oznacza to, że jego stan i jego przymioty stały się nosicielem symbolicznych znaczeń i polem do budowy strategii marketingowych. Koncepcję ujmowania ciała ludzkiego jako fetyszu, czyli przedmiotu konsumpcji rozwinął J. Baudrillard (2006, s.170). Uznał on, iż ciało ludzkie nabyło status faktu kulturowego i może być rozpatrywane jako wskaźnik przemian kulturowych. Jedną z takich przemian jest zmiana podejścia do szczupłości ciała ludzkiego. Szczupłość stała się w społeczeństwie konsumpcyjnym swoistym imperatywem, który wpływa na zachowania konsumpcyjne. Magiczne słowo dieta jest znakiem służącym do opisu szczupłości. P. Sweetman uważa, że dieta ma tendencję do (…) utrzymania w bliskości wobec dominującego ideału ciała niż odpychania od niego (Dant, 2007, s 201), przy czym ten modelowy ideał ciała podlega ciągłej zmianie. Przyczyniło się to do powstania przemysłu wytwarzającego produkty stosowane w diecie, np. przemysł farmaceutyczny produkuje suplementy diety, przemysł spożywczy oferuje produkty z małą zawartością tłuszczu, reklamując je jako artykuły posiadające magiczną moc umożliwiającą odchudzenie. Zjawisko to jest jedną z najbardziej widocznych przemian w podejściu do diety i ciała ludzkiego.

W dyskursie o współczesnej moralności konsumpcji istotne miejsce zajmują rozważania o zagrożeniach związanych z nadmierną konsumpcją. Pragnienie konsumowania coraz więcej dóbr przez coraz większą masę konsumentów np. w Chinach, Indiach oraz w krajach rozwijających się, wymusza wzrost produkcji dóbr. W rezultacie pojawiają się dwie strategie produkcji dóbr konsumpcyjnych. Jedna jest ukierunkowana na wykorzystywanie nowych technologii i materiałów do wytwarzania produktów, np. zastosowanie nowych rozwiązań przy produkcji samochodów lub nowych materiałów sztucznych przy wytwarzaniu odzieży i obuwia. Druga związana jest z umieszczaniem produkcji w krajach rozwijających się, w których za niewielkie wynagrodzenie produkowane są dobra zarówno markowe, jak i masowe na rynek konsumpcyjny. Presja ze strony konsumentów związana z oczekiwaniem niskich cen i duża konkurencja na rynku skutkuje dewastacją środowiska naturalnego i społecznego w krajach, w których umieszczono produkcję dóbr konsumpcyjnych. W obu przypadkach wzrasta produkcja dóbr, co wpływa na zmniejszanie się zasobów naturalnych, niszczone jest naturalne środowisko i wzrasta jego zanieczyszczenie[1]. H. Rogall (2010, s.158) ostrzega: jeśli ludzie nie zmienią stylu życia nastawionego na nadmierną konsumpcje, to zużycie zasobów naturalnych i emisja szkodliwych substancji będzie się podwajać co 28 lat. Oznacza to, że po 280 latach emisja szkodliwych substancji i zużycie zasobów będą tysiąc razy większe niż dziś. Pomimo tych negatywnych konsekwencji większa część ludzi nie chce zrezygnować z poziomu konsumpcji, który osiągnęli. Wielu nie dostrzega niekorzystnych zjawisk ekologicznych i społecznych wynikających z nadmiernej konsumpcji.

W reakcji na skutki występowania zjawiska nadmiernej konsumpcji pojawiają się wśród niektórych grup konsumentów postawy związane z potrzebą jej ograniczenia. Tworzą się ruchy społeczne, których celem jest uświadamianie ludzi o zagrożeniach związanych z nadmierną konsumpcją i propagowanie nowych stylów życia związanych z postawami proekologicznymi, np. ruch dobrowolnej prostoty, ruch slow food, ruch zrównoważonej konsumpcji, ruchy antykonsumpcyjne.

D. Miller (2001) analizując moralność konsumpcyjną wywnioskował, że opiera się ona na: (1) potępieniu materializmu; (2) krytyce kapitalizmu w ogóle, a amerykańskiego w szczególności, oraz (3) założeniu, że konsumpcja jest niezgodna z nurtem ekologicznym. W literaturze poświęconej konsumpcji często demonizuje się materializm, zakładając istotny dodatni związek między nim a uzależnieniem od zakupów. Miller krytykuje takie podejście, wskazując na istotne korzyści płynące z konsumpcji. Łatwiejszy dostęp do dóbr konsumpcyjnych eliminuje lub ogranicza ubóstwo. Nie można dążyć do ograniczania konsumpcji wśród obywateli krajów rozwijających się, ponieważ znaczna część ludności w tych krajach potrzebuje więcej żywności, środków farmaceutycznych, mieszkań, książek i komputerów (Miller 2001, s.227–228).

Ograniczanie konsumpcji przede wszystkim powinno objąć społeczeństwa wysokorozwinięte, które w nadmierny sposób zużywają dobra konsumpcyjne. Przy czym samo zmniejszanie spożycia niektórych dóbr bez całościowego podejścia do redukcji konsumpcji jest problematyczne. Na przykład rezygnacja z zakupu samochodu na rzecz najnowszego sprzętu rowerowego wysokiej jakości, nie oznacza redukcji nabywanych dóbr, a jedynie zmianę jego kierunku. Warto propagować rozwiązania, które przyczynią się do ograniczenia niekorzystnych zjawisk w konsumpcji, jak nadmierne zużywanie dóbr konsumpcyjnych nieproporcjonalne do potrzeb rzeczywistych, czy też niszczenia rozumianego jako zużywanie dóbr bez próby zaspakajania potrzeb. Jednym z nich może stać się zbudowanie i upowszechnienie uniwersalnych reguł etycznych obejmujących obszar konsumpcji. Taką propozycję uniwersalnych norm sformułowała A. Cortina, która pod wpływem etyki I. Kanta, w szczególności jego imperatywów kategorycznych, zbudowała trzy normy etyczne dotyczące konsumpcji, mające charakter powszechnie obowiązujący: (Cortina, 2006, ss.96–98)

- ▶ Konsumuj tak, aby twoje normy nie były długotrwale niebezpieczne dla natury.

- ▶ Konsumuj tak, abyś jednocześnie wspierał dążenie do wolności każdego człowieka a także swojej osoby, jak też każdej innej osoby.

- ▶ Przyjmuj normy takiego stylu konsumpcji który by wspierał twoje dążenie do wolności, jak też każdej innej osoby i umożliwiał zdobywanie bogactwa jako celu życiowego.

Pierwsza z norm nakazuje wybór konsumpcji, który nie stwarza zagrożeń dla środowiska naturalnego i nie jest źródłem intensywnego eksploatowania zasobów przyrodniczych. Konsumenci zorientowani na naturalne środowisko unikają produktów, które są szkodliwe dla środowiska naturalnego. Jak wynika z badań nad zachowaniami konsumentów zrównoważonych, przy podejmowaniu decyzji zakupowych preferują oni produkty, które są bezpieczne w użytkowaniu, trwałe i energooszczędne. Zwracają uwagę na potencjalną możliwość ich recyclingu czy rozkładu zgodnie ze standardami ochrony środowiska. Są skłonni rezygnować z zakupu produktów, jeśli są one wytworzone z naruszeniem sprawiedliwości społecznej (Dąbrowska, Bylok, Janoś-Kresło i Kiełczewski, 2015).

Drugi imperatyw moralny nakazuje stosować praktyki konsumenckie, które nie naruszają wolności innych ludzi. Odnosi się to do unikania zakupu produktów wytworzonych przez firmy nieprzestrzegające praw pracowniczych, naruszających godność pracowników czy też zatrudniających dzieci.

Równie ważny jest trzeci imperatyw moralny konsumpcji nakazujący wybór takiego stylu konsumpcji, który oparty jest o wartości kolektywistyczne. Obserwacja zachowań konsumentów w społeczeństwie konsumpcyjnym wskazuje, że wśród konsumentów dominują style konsumpcji oparte na wartościach indywidualistycznych stymulujących postawy egoistyczne, nieliczące się z konsekwencjami, jakie niesie za sobą nadmierna konsumpcja. W konsekwencji ma miejsce ciągły wzrost produkcji, wykorzystujący nadmiernie zasoby naturalne i wytwarzający odpady przemysłowe niszczące przyrodę. Pojawia się, zatem ważny postulat wyboru takiego stylu życia, który zapewniałby sprawiedliwą konsumpcję, to jest taką, która nie prowadzi do niszczenia natury, ale do wykorzystania jej potencjału w sposób umiarkowany (Bylok, Swadźba, Walczak-Duraj, 2016). Na przykład, stylu życia opartego na dobrowolnej prostocie, bazującego na redukcji materialnej konsumpcji i zmianie dotychczasowego stylu życia poprzez ograniczenie nabywania zbędnych dóbr konsumpcyjnych. Z badań przeprowadzonych przez S. Alexander i S. Ussher (2012) w kilku rozwiniętych społeczeństwach (USA, Kanadzie, Australii i wybranych krajach Unii Europejskiej) wynika, że do najczęściej wybieranych form prostoty w konsumpcji należy produkcja żywności w domu (uprawa owoców, warzyw w przydomowych ogródkach, które konsumenci wymieniają między sobą), domowe wytwarzanie produktów, wymiana używanych rzeczy, które są niepotrzebne w danym czasie i odzyskiwanie utraconych właściwości produktów poprzez ich reperację, rezygnacja z użytkowania samochodu na rzecz publicznego transportu i roweru.

Konkludując, podejmowane rozważania związane z moralnością w konsumpcji dotyczą w większości krytyki współczesnej konsumpcji stymulowanej wartościami ideologii konsumpcjonizmu, która przyczynia się do niszczenia środowiska naturalnego i ogranicza szanse życiowe dla przyszłych pokoleń. W ten nurt wpisuje się konsumpcja etyczna, ukierunkowana na kształtowanie świadomości konsumenckiej opartej na orientacji ekologicznej.

Konsumpcja etyczna

W literaturze poświęconej wątkom etycznym w konsumpcji dominują dwa kluczowe obszary badań: etyka konsumencka i konsumpcja etyczna. Etyka konsumencka oparta jest na negatywnych zachowaniach konsumentów, takich jak kradzież produktów w sklepach, oszustwa i nielegalne użytkowanie produktów (np. nielegalne pobieranie plików internetowych). Dotyczy nieuczciwych praktyk konsumenckich naruszających normy prawne i etyczne (Malone, 2012). Natomiast konsumpcja etyczna skupia się na pozytywnym zachowaniu etycznym, do którego zalicza się zakup produktów sprawiedliwego handlu lub produktów przyjaznych dla środowiska, i może wiązać się z unikaniem i bojkotowaniem określonych towarów lub firm (Manchiraju i Sadachar, 2014, s. 357).

W literaturze wyodrębnić można jej węższe i szersze ujęcie. W węższym uwypukla się znaczenie czynników determinujących etyczne zachowanie konsumentów. Przykładem jest ujęcie socjologa fińskiego L. Haanpää, który twierdzi, że konsumpcja etyczna zawiera trzy zasadnicze elementy: czynniki kontekstualne (takie jak zasoby gospodarcze, kulturowe i społeczne, czynniki normatywne), czynniki indywidualne (takie jak ekonomia i czynniki społeczno-demograficzne, sytuacyjne, rutyna i nawyki) i czynniki osobowości (takie jak wartości, przekonania, światopoglądy, postawy, potrzeby i intencje) (Niinimäki, 2010, s. 152). W szerszym ujęciu, naukowcy kładący nacisk na wymiar moralny, jak Muncy i Vitell (1992, s. 298), definiują konsumpcję etyczną jako zasady moralne i standardy, które kierują indywidualnymi lub grupowymi zachowaniami podczas nabywania, używania i rozporządzania dobrami i usługami. Wymiar moralny jest również istotny w podejściu Crane i Matten (2004, s. 290), którzy uważają, że główną istotą konsumpcji etycznej jest świadoma i celowa decyzja, by przy dokonywaniu wyborów konsumpcyjnych kierować się osobistymi moralnymi przekonaniami i wartościami etycznymi. Rozwijając swoją definicję, wyraźnie zaznaczają, że konsumpcja etyczna może oznaczać świadomy wybór konkretnych produktów ze względu na znaczną szkodliwość dla środowiska naturalnego, np. detergentów o niskiej zawartości fosforu lub unikanie zakupu produktów ze względów etycznych, np. rezygnacja z zakupu benzyny na stacjach paliw firmy Esso ze względu na negatywne podejście tej firmy do globalnego ocieplenia.

Wielu badaczy zajmujących się konsumpcją etyczną wskazuje, iż konsumenci etyczni nie negują konsumpcji, ale raczej wybierają produkty, które odzwierciedlają ich moralne, etyczne i społeczne postawy (Szmigin, Carrigan i O’Loughlin, 2007, s.399). Konsumenci etyczni przy podejmowaniu decyzji nabywczych biorą pod uwagę wartości etyczne, co oznacza, że mają świadomość etycznych implikacji swoich praktyk konsumpcyjnych. Takie „świadome” zachowania konsumentów są środkiem wyrażania ich etycznych przekonań i wartości, a także demonstrowania bycia etycznym konsumentem. Można przyjąć, że pojęcie konsumpcji etycznej odnosi się do konsumentów, którzy promują i aktywnie uczestniczą w pozytywnych zachowaniach konsumpcyjnych na rynku.

Analizując literaturę poświęconą konsumpcji etycznej można wyodrębnić trzy najważniejsze jej obszary. Do pierwszego zalicza się refleksję nad postawami konsumentów wobec produktów z zawartością pierwiastka etycznego, m.in. zrównoważoną konsumpcję, społeczną odpowiedzialność konsumentów, przestrzeganie praw człowieka w procesie wytwarzania produktów (m.in. Long i Murrey, 2013). Drugi obszar obejmuje praktyki konsumenckie oparte na wartościach etycznych, np. zachowania ekologiczne (m.in. Lee 2008), nabywanie produktów sprawiedliwego handlu (m.in. Andorfer, 2013). Trzeci obszar obejmuje upolitycznienie konsumpcji przejawiające się w realizacji politycznych celów w codziennej konsumpcji. Związany jest z różnorodnością form organizacyjnych działających na rzecz konsumentów, do których można zaliczyć: organizacje handlu etycznego, organizacje prowadzące kampanię sprawiedliwego handlu, ruchy spółdzielcze, kampanie bojkotujące firmy lub produkty wytwarzane w sposób nieetyczny (Pepper, Jackson i Uzzell, 2009).

Konsumpcję etyczną można analizować ze względu na etapy procesu konsumpcji. W większości autorzy koncentrują się na zachowaniach nabywczych. A. Tallontire, E. Rentsendorj i M. Blowfield (2001, ss.10–14) przedstawili podział na negatywne i pozytywne etyczne zachowania nabywcze. Do pierwszej grupy zaliczyli unikanie nabywania produktów, które są produkowane z wykorzystaniem testów na zwierzętach, produkowane w ramach rolnictwa przemysłowego lub przemysłu zbrojeniowego. Do tej grupy zalicza się również produkty, które są przedmiotem bojkotu konsumenckiego. Natomiast do pozytywnych etycznych zachowań nabywczych zaliczyli kupowanie produktów przyjaznych dla środowiska lub nabywanie dóbr u uczciwych sprzedawców. A. Delistavrou, H. Katrandjiev, I. Tilikidou (2017) rozszerzają ujęcie pozytywnej etycznej konsumpcji nie tylko do zakupu produktów etycznych, do których zaliczają ekologiczne, organiczne i produkty pochodzące ze sprawiedliwego handlu, lecz również działania po dokonaniu zakupu. W szczególności chodzi o właściwe gospodarowanie odpadami konsumpcyjnymi, segregację śmieci, unikanie wyrzucania produktów zdatnych do użycia i marnotrawienie dóbr konsumpcyjnych.

Konsumenci etyczni nie są jednorodną grupą, różnią się stosunkiem do przestrzegania norm i wartości etycznych. D. Jobber podzielił konsumentów etycznych na dwie kategorie: etycznych, twardych „ciemnozielonych” konsumentów, którzy przyjmują etyczną konsumpcję jako sposób na życie i „jasnozielonych” konsumentów, którzy angażują się w konsumpcję etyczną, pod warunkiem, że nie będzie to ich zbyt dużo kosztowało (Malone, 2012, s.14). W pierwszym przypadku konsumpcja etyczna wykorzystywana jest do budowy indywidualnej tożsamości. Przy czym nie jest jedynym budulcem jednostkowej tożsamości. Jak wskazują badania Connolley i Prothero (2008), konsumpcja etyczna jest tylko jednym z wielu wymiarów ogólnego poczucia „ja”. Utrzymywanie ważnych relacji społecznych może prowadzić do negocjacji, ustępstw i kompromisu w obszarze moralnych przekonań dotyczących etycznych wyborów konsumpcyjnych. Przy czym wybór marek etycznych może odzwierciedlać wybory stylu życia i być symbolem tożsamości osobistej tak samo, jak marki prestiżowe (Szmigin, Carrigan 2005, s.610). Istotną funkcję w budowie tożsamości jednostkowej pełnią wartości etyczne, które są emblematem tożsamości konsumentów etycznych. Do najczęściej badanych wartości etycznych można zaliczyć sprawiedliwy handel, który obejmuje określone praktyki odnoszące się do przedsiębiorstw wytwarzających produkty tj. wypłacanie godziwych wynagrodzeń, zapewnienie bezpiecznego i czystego miejsca pracy oraz praktyki uczciwego handlu obejmujące wzmocnienie pozycji rzemieślników, zrównoważony rozwój lokalnej przedsiębiorczości (Littrell i Dickson, 1999, s. 6–12). Sprawiedliwy handel oznacza również kupno produktów pochodzących z krajów rozwijających się, pozostaje zatem formą wsparcia przedsiębiorstw z tych państw. S. Zadek, S. Lingayah i M. Forstater (1998, s. 33) zauważyli, że produkty sprawiedliwego handlu przynoszą określone korzyści konsumentom, mogą być elementem autoekspresji, służyć budowie tożsamości jednostkowej oraz kojarzyć się z pozytywnymi atrybutami (dobrym samopoczuciem). W pierwszym przypadku produkty sprawiedliwego handlu stają się nie tylko rekwizytami, ale wręcz znakami „samego siebie” (Varul, 2009, s.4) Dobra te są symbolami konsumpcji etycznej w tym sensie, że oznaczają sprawiedliwość, uczciwość, ale także cnotę.

Niekiedy konsumenci nabywają produkty etyczne, uznając, że spełnili moralny obowiązek, co wpływa na ich dobre samopoczucie. W przypadku zakupu produktu uznanego za nieetyczny, mogą odczuwać poczucie winy. Jest ono zwykle rezultatem uznania wartości etycznych i norm moralnych za podstawę ocen swojego zachowania. Biorąc pod uwagę pojawienie się poczucia winy u konsumenta, to jego działania będą zmierzały do wyeliminowania tego poczucia poprzez nienabywanie produktów wątpliwych etycznie (Dedeoglu, Kazancoglu, 2012).

W literaturze można spotkać podejście do rozumienia konsumpcji etycznej jako takiej, którą cechuje umiar, a raczej wyrzeczenie się nabywania dóbr, które przynoszą przyjemność. Wydaje się, że takie podejście jest błędne, ponieważ nabywanie dóbr z zawartością etyczną nie wyklucza doznawania przyjemności z ich konsumowania. W literaturze przedmiotu na określenie takiego zachowania pojawił się termin etyczny hedonizm, który oznacza zakup i konsumpcję produktów z zawartością etyczną. Taki typ hedonizmu może mieć charakter etyczny, jeżeli zachowania konsumpcyjne zaspokajają potrzebę przyjemności konsumentów i nie naruszają praw ani godności innych konsumentów (Szmigin, Carrigan, 2006, s. 610). Niekiedy hedonizm etyczny jest szkodliwy dla środowiska naturalnego, jeśli przerodzi się w hedonistyczny pościg za produktami etycznymi służącymi do osiągania tzw. „dobrego życia” (Adomaviciute, 2013, s.756)

Konkludując, można uznać, iż konsumpcja etyczna jest częścią szerszego obrazu konsumpcji, ponieważ coraz więcej wyborów etycznych, zarówno pozytywnych, pod względem kupowania uczciwie sprzedawanych lub przyjaznych dla środowiska towarów, jak i negatywnych, w odniesieniu do bojkotu lub unikania nabywania nieetycznych produktów, staje się codziennymi praktykami konsumpcyjnymi. Zrozumienie mechanizmu wyborów etycznych konsumentów staje się ważnym celem badań konsumpcyjnych.

Dyskusja nad zakresem występowania konsumpcji etycznej

Wyniki badań dotyczące stopnia występowania zachowań charakterystycznych dla konsumpcji etycznej wskazują na stosunkowo duży potencjał ich występowania. Liczne badania potwierdzają tezę o rosnącym znaczeniu konsumpcji etycznej w codziennych zachowaniach konsumentów na rynku. Konsumenci w procesie podejmowania decyzji zwracają coraz większą uwagę na etyczne składniki produktów i ich sposób wytwarzania. Na przykład z raportu badań konsumpcji etycznej w Wielkiej Brytanii przygotowanego przez Triodos Bank (2017), wynika, że z roku na rok rośnie wartość sprzedaży etycznych towarów. W 2017 roku osiągnęła poziom 81,3 miliarda GBP. Największą wartość osiągnęła sprzedaż produktów wegetariańskich (630 mln GBP), produktów oznaczonych etykietą sprawiedliwy handel (1 608 tys. GBP) i odzieży z certyfikatami etycznymi (36 mln GBP). Również wyniki sondażu GMI przeprowadzonego w 2005 w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Indiach, Australii, Kanadzie i krajach w Europie Zachodniej wykazały, że 54% konsumentów byłoby gotów zapłacić więcej za ekologiczne, przyjazne dla środowiska lub za produkty pochodzące z etycznego handlu (Devinney, Eckhardt i Giana, 2006, s. 4).

Konsumenci stosunkowo często identyfikują produkty etyczne jako produkty oznaczone symbolem sprawiedliwego handlu. Z badań Eurobarometru (EC 2012) wynika, że poziom świadomości kwestii sprawiedliwego handlu w Unii Europejskiej nie jest najwyższy (36%). Badania wykazały, że generalnie istnieje większa świadomość i doświadczenie w zakresie produktów sprawiedliwego handlu w północnych i centralnych krajach UE w porównaniu z krajami Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie pojęcie to jest mniej znane. Największa świadomość konsumentów w zakresie sprawiedliwego handlu jest w Wielkiej Brytanii (81%), Holandii (78%) i Luksemburgu (76%). Najmniej ludzi rozpoznaje, czym jest sprawiedliwy handel w Rumunii (5%), na Łotwie (5%), w Polsce (5%) i na Litwie (6%). Badanie Eurobarometru wykazało, że wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia wzrasta odsetek konsumentów, którzy posiadają wiedzę o sprawiedliwym handlu. Istnieje związek między osiąganym dochodem a wiedzą o znakach sprawiedliwego handlu. Osoby o niskim bezpieczeństwie ekonomicznym znacznie rzadziej znają logo Fairtrade, z tej grupy jedynie 21% osób je rozpoznaje.

A. Tallontire, E. Rentsendorj i M. Blowfield (2001, s.17), w oparciu o analizę raportów dotyczących konsumpcji etycznej przedstawili profile społeczno-ekonomiczne konsumentów. Według badań Traidcraft konsumentami nabywającymi produkty sprawiedliwego handlu są głównie kobiety, w wieku powyżej 35 lat (72%), pracujący profesjonaliści (głównie nauczyciele i wykładowcy), z których 51% ma dochody gospodarstw domowych przekraczające 20 000 GBP. Z kolei badanie CAFOD wykazało, że kobiety częściej mówią, że biorą pod uwagę kwestie etyczne niż mężczyźni. Podobnie typowy konsument etyczny to członek klasy średniej, w wieku od 25 do 34 lat i robiący zakupy w głównie w supermarketów.

Wpływ na upowszechnienie się zachowań charakterystycznych dla konsumpcji etycznej ma cena produktów etycznych. Im wyższa cena, tym rzadziej konsumenci decydują się na zakup produktów uznawanych za etyczne. Na niewielki wzrost ceny za produkt etyczny byliby zdecydowani respondenci z sondażu przeprowadzonego przez Cone Communications w 2013 r. na próbie 10 tys. konsumentów z 10 największych krajów świata. Badania pokazały, że 91% konsumentów jest skłonnych zmienić markę na rzecz takiej, która przyczyniałaby się do realizacji jakiegoś szlachetnego celu, przy zachowaniu podobnej ceny i jakości, 92% kupiłoby etyczny produkt, gdyby miało taką możliwość i ponad dwie trzecie konsumentów utrzymuje, że dokonało takiego zakupu w ciągu ostatniego roku (Strzałkowska-Lewicka, 2015, s. 5).

W Polsce skłonność do większej zapłaty za produkty etyczne jest mniejsza niż przedstawione wyniki badań w krajach zachodnioeuropejskich. Z raportu badań PZS wynika, że tylko 24% respondentów byłoby skłonnych zapłacić więcej za odzież, obuwie i dodatki wytworzone w sposób etyczny. Ich cena mogłaby wzrosnąć o wartość od 5 do 10%, a według 20% respondentów – aż od 10 do 25%. W przypadku elektroniki akceptowany wzrost ceny powinien wynosić do 10%. W przypadku żywności optymalny wzrost to podniesienie ceny o więcej niż 5%, ale nie więcej niż 10%. O taką samą wartość procentowo mogłaby wzrosnąć cena zabawek (Polska Zielona Sieć, 2010). W Polsce jest marginalny odsetek konsumentów, którzy zwracają uwagę na informacje o przestrzeganiu praw pracowniczych lub praw człowieka w fabrykach producenta odzieży oraz na oznakowanie ekologiczne (np. Ecolabel) potwierdzające, że produkt jest ekologiczny lub pochodzi ze sprawiedliwego handlu.

Przytoczone wyżej wyniki badań oparte są na deklaracjach respondentów, które niekiedy różnią się od rzeczywistych zachowań. W tym przypadku można mówić o luce między postawami a rzeczywistymi zachowaniami konsumentów. D. Shaw i I. Clarke (1999, s. 20), na podstawie badań sformułowali wniosek, że pomimo deklaracji wspierania firm etycznych poprzez nabywanie ich produktów, to jednak kwestie etyczne nie mają tak dużego wpływu na rzeczywiste zachowania podczas zakupów. Podobne rezultaty przedstawili P. De Pelsmacker, L. Driesen i G. Rayp (2005, ss. 363–385), którzy badali reakcję konsumentów na ofertę kawy pochodzącej z uczciwego handlu. Odkryli, że pomimo pozytywnych intencji zakupu kawy pochodzącej z uczciwego handlu, rzeczywiste zachowania znacznej części konsumentów były inne, decydowali się oni na zakup kawy tańszej, nie pochodzącej z upraw oznaczonych jako sprawiedliwy handel. Czynnikiem różnicującym zachowania konsumpcyjne była przynależność klasowa. Nabywcami kawy oznaczonej jako sprawiedliwa marka były osoby stosunkowo dobrze wykształcone i mające stosunkowo wysokie dochody i wysoki status społeczny. Produkty wytworzone w sposób sprawiedliwy nie są masowo nabywane, ponieważ są droższe od dóbr wyprodukowanych w warunkach określanych jako nieetyczne (zatrudnianie dzieci, niskie płace, brak ochrony bezpieczeństwa pracy itd.). Dla konsumentów mniej zamożnych najważniejsza jest niższa cena, w mniejszym stopniu zwracają uwagę na aspekt etyczny. Jak zauważają M. Carrigan i A. Attalla (2001, s. 564), konsumenci kupują produkty nieetyczne wtedy, gdy ich cena jest zdecydowanie niższa od produktów uważanych za etyczne. Innym czynnikiem determinującym zachowania etyczne w konsumpcji są nawyki konsumenckie. M.J. Carrington, B.A. Neville i G.J. Whitwell, (2014), badając rozbieżności między etycznymi intencjami konsumpcyjnymi a faktycznym zachowaniem odkryli, że zakorzenione „nieetyczne” nawyki zakupowe i konsumpcyjne pełnią funkcję podobną do autopilota, tworząc złożoną sekwencję zachowań są trudne do zmiany, blokując w ten sposób zachowania etyczne.

Wnioski

Przegląd literatury, raportów i wyników badań konsumpcji etycznej wskazuje, że istnieją potencjalne możliwości jej rozwoju. Rośnie świadomość potrzeby zmiany swoich nawyków konsumenckich w kierunku konsumpcji etycznej wśród niektórych grup konsumentów. W rezultacie również powiększa się wolumen produktów etycznych na rynku konsumenckim przeznaczonych dla tych konsumentów, którzy nie lubią postrzegać siebie jako konsumentów masowych i dla tych, którzy obawiają się negatywnych skutków dzisiejszej konsumpcji dla środowisko naturalne i dla ich samych. Pomimo tego wzrostu należy przyjąć założenie, że konsumpcja produktów etycznych nie będzie masowa, raczej będzie popularna wśród ludzi wykształconych z rozwiniętą świadomością konieczności zmian w stylach konsumpcji charakterystycznych dla konsumpcjonizmu na rzecz bardziej przyjaznych środowisku naturalnemu.

Pojawia się pytanie: czy i w jaki sposób stymulować rozwój konsumpcji etycznej? Jednym z rozwiązań jest propagowanie nowych wzorów konsumpcji związanych z produktami etycznymi. W tym celu można przeprowadzać kampanie społeczne promujące wzory konsumpcji przyjazne środowisku naturalnemu i społecznemu, np. promujące produkty sprawiedliwego handlu.

Innym rozwiązaniem jest stworzenie rynku dla produktów etycznych, co wpłynęłoby na wzrost sprzedaży produktów, które ucieleśniają dobre praktyki. Zachęcanie firm do oferowania większego wyboru produktów etycznych na rynku musi wiązać się z określonymi korzyściami dla nich. Jednym z nich mogą być zachęty fiskalne do dobrych praktyk, wsparcie dla standaryzacji sprawozdawczości społecznej i środowiskowej, wsparcie rządowe dla inicjatyw takich jak standard ISEA AA1000, który jest zaprojektowany w taki sposób, aby zapewnić wiarygodność i rzetelność raportowanych wskaźników społecznych, środowiskowych i ekonomicznych.

Felicjan Bylok – Prof. dr hab. Dyrektor Instytutu Socjologii i Psychologii Zarządzania, Prodziekan ds. Nauki Wydziału Zarządzania Politechniki Częstochowskiej.

Literatura

Adamczyk, G. (2013). Moralność i konsumpcja we wspólczesnym społeczeństwie polskim. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Adomaviciute, K. (2013). Relationship between utilitarian and hedonic consumer behavior and socially responsible consumption, Economics and Management, 18 (4), 754–760.

Alexander, S., Ussher, S. (2012). The Voluntary Simplicity Movement: A multi-national survey analysis in theoretical context, Journal of Consumer Culture, 12(1), 66–86.

Andorfer, V. A. (2013). Ethical Consumption in Germany: A Cross-Sectional Analysis of Determinants of Fair Trade Consumption (2000–2010), Journal of Sociology (Zeitschrift für Soziologie), 42(5), 424–443.

Barnett, C., Cafaro, P., Newholm, T. (2005). Philosophy and Ethical Consumption. W: R. Harrison, T. Newholm, D. Shaw (eds.) The Ethical Consumer. London: Sage.

Bauman, Z. (2006). Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Baudrillard, J. (2006). Społeczeństwo konsumpcyjne. Jego mity i struktury. Warszawa: Wyd. Sic!

Bylok, F., Swadżba, U., Walczak-Duraj, D. (2016). Praca i konsumpcja w perspektywie tworzenia ładu aksjonormatywnego. Katowice: Wyd. Naukowe Śląsk.

Campbell, C. (1997). The Romantic Ethic and the Spirit of Modern Consumerism. Oxford: Blackwell.

Carrigan, M., Attalla, A. (2001). The Myth of the Ethical Consumer – Do Ethics Matter in Purchase Behavior? Journal of Consumer Marketing, 18(7),560–577.

Carrington, M. J., Neville, J., B. A., Whitwell, G. J. (2014). Lost in Translation: Exploring the Ethical Consumer Intention–Behavior Gap, Journal of Business Research, 67(1), 2759–2767.

Connolly, J., Prothero, A. (2003). Sustainable consumption: consumption, communities and consumption discourse, Consumption Markets and Culture, (6), 275–291.

Cortina, A. (2006). Ein Ethik des Konsum. Die Bürgerschaft des Verbrauchers in einer globalen Welt. W: P. Koslowski, B.P Priddat (hrsg.) Ethik des Konsum. München: Wilhelm Fink Verlag.

Crane, A., Matten, D. (2004). Business Ethics. Oxford: OUP.

Dant, T. (2007). Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dąbrowska, A., Bylok, F., Janoś-Kresło, M., Ozimek, I., Kiełczeswki, D. (2015). Kompetencje konsumentów. Innowacyjne zachowania. Zrównoważona konsumpcja. Warszawa: Wyd. PWE.

De Pelsmacker, P., Driesen, L., Rayp, G. (2005) Do Consumers Care about Ethics? Willingness to Pay for Fair-trade Coffee’, The Journal of Consumer Affairs, 39, 363–85.

Dedeoglu, A. O., Kazancoglu, I. (2012). Consumer Guilt: A model of Its Antecedents and Consequences, Ege Academic Review, 12(1), 9–22.

Delistavrou, A., Katrandjiev, H., Tilikidou, I. (2017). Understanding Ethical Consumption: Types and Antecedents, Economic Alternatives, (4), 612–632.

Devinney, T.M., Auge, P., Eckhardt, G. (2006). The Other CSR: Consumer Social Responsibility. Stanford: Social Innovation Review, No. Fall, 30–37 Pobrane z: http://www.ethicsworld.org/corporatesocialresponsibility/PDF%20links/theothercsrssir.pdf

European Commission. (2012). Special Eurobarometer 389. Europeans attitudes towards food security, food quality and the countryside. Survey requested by the European Commission. Luksemburg: Directorate-General for Environment and co-ordinated by the Directorate General for Communication. Pobrane z: http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_389_en.pdf

Hilton, M. (2004). The legacy of luxury, Journal of Consumer Culture 4(1), 101–123.

Lee, K., (2008). Opportunities for Green Marketing: Young Consumers, Marketing Intelligence & Planning, 26(6), 573–586.

Lewicka-Strzałecka, A. (2015). Mit społecznie odpowiedzialnego konsumenta. Marketing i Rynek, 10, 4–9.

Littrell, M. A., Dickson, M.A. (1999). Social Responsibility in the Global Market. Fair Trade of Cultural Products. Thousand Oaks, London: Sage Publications.

Long, M. A., Murrey, D. L. (2013). Ethical Consumption, Values Convergence/ Divergence and Community Development, Journal of Agricultural and Environmental Ethics, 26(2), 351–375.

Malone, S. (2012). Understanding the role of emotion in ethical consumption: a tourism context. PhD thesis. Nottingham: University of Nottingham.

Manchiraju, S., Sadachar, A. (2014). Personal values and ethical fashion consumption, Journal of Fashion Marketing and Management, 18 (3), 357–377.

McCracken, G. (1992). Die Geschichte des Konsums: Ein Literaturüberblick und Leseführer. W: G. Rosenberger (red.) Konsum 2000. Veränderung im Verbraucheralltag. Frankfurt / M., New York: Verlag Campus.

Miller, D. (2001). The poverty of morality, Journal of Consumer Culture 1(2), 225–243.

Muncy, J. A., Vitell, S. J. (1992). Consumer Ethics: an Investigation of the Ethical Beliefs of the Final Consumer, Journal of Business Research, 24, 297–311.

Newholm, T., Barnett, C., Cafaro, P. (2005). Philosophy and ethical consumption. W: R. Harrison, T. Newholm, Shaw D. (eds.), The Ethical Consumer. London: Sage Publications Ltd.

Niinimaäki, K. (2010). Eco-Clothing. Consumer Identity and Ideology, Sustainable Development, 18(3), 150–162.

Oil for Nothing Multinational Corporations, Environmental Destruction, Death and Impunity in The Niger Delta. Pobrano z: http://www.essentialaction.org/shell/Final_Report.pdf

Ortega y Gasset, J. (1982). Bunt mas i inne pisma socjologiczne. Warszawa: Wyd. PWN.

Pepper, M., Jackson, T., Uzzell, D. (2009). An Examination of the Values that Motivate Socially Conscious and Frugal Consumer Behaviours, International Journal of Consumer Studies, 33(2),126–136.

Polska Zielona Sieć. (2010). Odpowiedzialna konsumpcja wśród Polaków. Raport z badań. Pobrano z: http://www.ekonsument.pl/a700_odpowiedzialna_konsumpcja_wsrod_polakow_%E2%80%93_wyniki_badan_pzs.html

Rogall, E. (2010). Ekonomia zrównoważonego rozwoju. Teoria i praktyka. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Shaw, D., Clarke, I. (1999). Belief Formation in Ethical Consumer Groups: An Exploratory Study, Marketing Intelligence & Planning, 17 (2/3), 109–119.

Starr, M.A. (2009). The Social Economics of Ethical Consumption: Theoretical Considerations and Empirical Evidence? Journal of Socio-Economics, 38 (6), 916–925.

Szmigin, I., Carrigan, M. (2005). Exploring the dimensions of ethical consumption. Advances in Consumer Research, 7, 608–613.

Szmigin, I., Carrigan, M., O’Loughlin, D. (2007). Integrating ethical brands into our consumption lives, The Journal of Brand Management, 14 (5), 396–409.

Tallontire, A., Rentsendorj, E., Blowfield M. (2001). Ethical Consumers and Ethical TRADE: a Review of Current Literature, Policy Series 12, Natural Resources Institute, University of Greenwich, The University of Greenwich 2001 http://www.nri.org/projects/publications/policyseries/PolicySeriesNo12.pdf (odczyt 25.11.2015)

Tanner, J. (1997). Industrialisierung, Rationalisierung und Wandel des Konsum – und Geschmackverhaltens im europäisch – amerikanisch Vergleich. W: H. Siegrist (hsg.) Europäische Konsumgeschichte: zur Gesellschafts – und Kulturgeschichte des Konsums (18. bis 20 Jahrhundert). Frankfurt/Main, New York: Campus Verlag.

Triodos Bank. (2017). Ethical Consumer Markets Report 2017. Pobrano z: http://www.ethicalconsumer.org/portals/0/downloads/ec%20markets%20report%202017.pdf (pobrano 26.01.2018)

Varul, M.Z. (2009). Ethical Consumption: The Case of Fair Trade’, Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie, vol. Sonderheft 49, 366–385

Weber, M. (1984). Szkice z socjologii religii. Warszawa: Książka i Wiedza.

Zadek, S., Lingayah, S., Forstater, M. (1998). Social Labels: Tools for Ethical Trade. Luxembourg: European Commission.

Morality and Ethical Consumption: Discussion on the Ethical Issues of Consumption

Abstract

Ethical issues are increasingly present in discussion on the contemporary consumption. The subject of author’s interest in the paper is a development of a moral perspective in consumption. He focused his attention, among other things, on moral relativism, which became the result of changes taking place in the field of consumption. Being an ethical consumer is related to adherence to specific ethical norms. The author presented a proposition of universal ethical norms, which can regulate social behaviors in the sphere of consumption. He described both theoretical aspects of ethical consumption as well as discussion on its presence in developed societies. In conclusion, he presented some propositions related to stimulation of ethical consumption by, on the one hand, propagation of ethical patterns of consumption among consumers, and, on the other hand, encouraging producers to increase the number of ethical products.

Keywords:
consumption, ethics of consumption, ethical consumption, ethical consumer.

1 Wydobycie ropy naftowej prowadzone przez Royal Dutch Shell w delcie Nigru powoduje niszczenie środowiska naturalnego plemiona Ogoni żyjącego w tej delcie. W konsekwencji miejscowa ludność nie może w wystarczającej ilości łowić ryb, co wpływa na zmiany ich sposobu życia i kultury. W związku z tym nawołuje do nienabywania produktów tej firmy, w: Oil for Nothing Multinational Corporations, Environmental Destruction, Death and Impunity in The Niger Delta, http://www.essentialaction.org/shell/Final_Report.pdf

Obowiązkowa bezżenność i abstynencja seksualna księży rzymskokatolickich w wyobrażeniach i ocenach kobiet żyjących z księdzem we wspólnym związku

Józef Baniak
Uniwersytet Adama Mickiewicza

Abstrakt

W artykule tym ukazuję postawy i oceny kobiet żyjących w związkach z księżmi diecezjalnymi i zakonnymi w Polsce dotyczące obowiązkowej bezżenności i abstynencji seksualnej duchownych w Kościele rzymskokatolickim. Podstawę tej prezentacji stanowią wyniki kilku moich badań socjologicznych dotyczących nastawienia różnych grup respondentów do celibatu i abstynencji seksualnej księży. Badania zrealizowałem wśród 110 kobiet związanych z księżmi. Badania te wykazały, że dominująca większość tych kobiet kwestionuje sens i cel obowiązkowej bezżenności i abstynencji seksualnej księży. Kobiety te nie widzą związku celibatu obowiązkowego z kapłaństwem instytucjonalnym. Jedynie kilka tych kobiet opowiada się za celibatem dobrowolnie wybranym przez księdza. Większość kobiet związanych z księżmi chce, aby pozostali oni kapłanami i jednocześnie żyli z nimi w trwałych konkubinatach. Niektórzy księża żyjący z badanymi kobietami mają także własne dzieci. Nie wszystkie związki kobiet z księżmi są trwałe. Niektórzy księża opuszczają swoje kobiety z różnych powodów, w tym z chęci powrotu do kapłaństwa opartego na bezżenności i abstynencji seksualnej. Podobnie też niektóre kobiety opuszczają księży i przerywają związek z nimi z wielu rożnych powodów. Wśród motywów uzasadniających wzajemne związki kobiet z księżmi pojawia się potrzeba miłości i potrzeba seksualna. Niektóre kobiety i niektórzy księża przeżywają dylematy moralne z powodu własnego związku i nie umieją ich właściwie rozwiązać.

Słowa kluczowe:
obowiązek celibatu, bezżenność, abstynencja seksualna, wzajemne związki kobiet i księży, seksualność księży, dzieci księży, Kościół rzymskokatolicki.

Wstęp

Problem główny tego artykułu mieści się w pytaniu: jak obowiązkową bezżenność i abstynencję seksualną księży rzymskokatolickich, jako składniki celibatu kapłańskiego, postrzegają i oceniają kobiety żyjące w trwałych lub w krótkoterminowych związkach emocjonalnych i seksualnych z księżmi parafialnymi i zakonnymi? Z tego pytania wynikają pytania szczegółowe: Jak kobiety związane z księżmi ujmują powołanie księży do kapłaństwa? Jak one oceniają konieczność i powszechność celibatu księży w Kościele rzymskokatolickim, a jak odnoszą się do jego fakultatywności, dobrowolnego wyboru przez księży? Czy w ocenie tych kobiet księża powinni rezygnować z miłości małżeńskiej i rodzinnej, z własnej seksualności dla ideałów religijnych? Inaczej mówiąc, przedmiotem tego artykułu jest obowiązkowy celibat księży rzymskokatolickich widziany przez kobiety pozostające w różnych związkach z księżmi, a celem jego jest ukazanie wieloaspektowe nastawienia tych kobiet do obowiązkowego celibatu księży i do jego roli w ich życiu osobistym i zawodowym oraz do ich abstynencji (czystości) seksualnej.

Podstawę do odpowiedzi na te pytania i do wyjaśnienia problemu głównego stanowią wyniki moich dwukrotnych jakościowych badań socjologicznych zrealizowanych wśród 110 kobiet i ich wypowiedzi na powyższe pytania, pozyskanych techniką doboru nie-probabilistycznego, opartego na dostępności respondentek. Pytania te wytyczają ramy i rozmiar treści artykułu. Można przypuszczać, że nastawienie badanych kobiet do nakazanej bezżenności i czystości seksualnej księży będzie zależne od ich cech osobowych i zaangażowania religijnego. Trafność tego przypuszczenia będzie wyjaśniona w dalszej analizie. Charakterystykę respondentek ukazują w kolejnym punkcie.

Celibat obowiązkowy księży – jego istota i związek z kapłaństwem instytucjonalnym

Polski wyraz „celibat” pochodzi z łacińskiego pojęcia caelebs i oznacza w swej istocie: bezżenność, bezżeństwo, samotność, rezygnację z małżeństwa zarówno mężczyzny, jak i kobiety (Zob. Bujak, 2012; Heid, 2000: Ryś, 2002). Rezygnacja z małżeństwa, a jednocześnie wybór przez mężczyznę i kobietę stanu bezżennego dla różnych ideałów i celów, może być dobrowolna, z własnej woli, albo obligatoryjna, wynikająca z woli lub doktryny czy ideologii władzy zewnętrznej, na przykład kościelnej, religijnej. Zatem rezygnacja z małżeństwa – swobodna lub narzucona instytucjonalnie – i wybór bezżenności oznacza cel i sens celibatu. Takie pojmowanie celibatu można przypisać zarówno osobom świeckim, które z różnych przyczyn, powodów i motywacji nie chcą i nie zamierzają wstępować w trwały związek małżeński, a także osobom duchownym, które wybierając stan kapłański lub zakonny, decydują się świadomie na bezżenność i na samotność, czyli na życie bez partnera płci przeciwnej (Zob. Augustyn 2000; Rondet, 1995).

Dobrowolność wyboru celibatu jako bezżenności wyklucza instytucjonalne narzucenie jej przez Kościół wszystkim księżom i diakonom, uzasadniane względami doktrynalnymi i celami praktycznymi, w świetle których małżeństwo i rodzina utrudniałyby księdzu wykonywanie zadań duszpasterskich w parafii dla wiernych, a także ograniczałyby jego miłość do Boga i uległość wobec Kościoła (Zob. Stawniak, 2011). Z kolei kościelne pojmowanie celibatu, odnoszące się do osób duchownych, rozszerza jego zakres czy naturę poza sferę bezżenności i samotności, dołączając zarazem nakaz wstrzemięźliwości seksualnej, czy też zakaz pożycia seksualnego księdza z własną partnerką życiową – żoną lub konkubiną, jak i w związkach homoseksualnych z mężczyzną. Zakaz seksu i nakaz powstrzymania się od niego jest motywowany w obu tych sytuacjach względami religijnymi i celami praktycznymi Kościoła. Ta koncepcja – teologiczno-kanoniczna – celibatu stanowi istotny warunek uzyskania święceń kapłańskich przez alumna i trwałości księdza w kapłaństwie (Zob. Augustyn 2002).

Definicję szeroko pojętego celibatu duchownych znajdujemy w Encyklopedii Katolickiej (EK): Celibat (łacińskie „caelebs” – bezżenny, samotny), to bezżeństwo, rezygnacja z małżeństwa; w wielu religiach uważany za ideał życia religijnego i wymagany od duchownych; w chrześcijaństwie – stan bezżeństwa obierany w duchu wiary zwyczaj jako zobowiązanie, związane ze ślubem czystości lub święceniami wyższymi (diakonat, kapłaństwo) usankcjonowany prawnie w Kościele rzymskokatolickim, a częściowo także w kościołach wschodnich (Zob. Gryglewicz, Łukaszyk, Sułowski, 1989, ss. 1394–1395).

Henryk Stawniak, komentując to ujęcie celibatu duchownych, zaznacza, że: (…) To encyklopedyczne wyjaśnienie łączy z celibatem bezżenność, ideał życia według rad ewangelicznych, ślub czystości (dziewictwo) oraz święcenia. Zatem, wraz z celibatem pojawiają się święcenia, a małżeństwo jest w opozycji do bezżenności oraz do ślubu czystości. Celibat w istocie oznacza bezżeństwo, ale ma on związek ze święceniami i ślubem czystości (Zob. Stawniak, 2011, s. 50). Powołując się na innych badaczy problematyki celibatu, autor ten stwierdza, że: (…) rys historyczny problematyki dotyczącej celibatu pokazał, iż był on związany ze święceniami subdiakonów, diakonów, prezbiterów i biskupów, ale także z czystością lub wstrzemięźliwością seksualną w małżeństwie i poza nim. Należy przy tym zauważyć, że celibat i wstrzemięźliwość, które mają wartość same w sobie, połączone razem, stanowią ślub czystości” (Zob. Stawniak, 2011, s. 50; zob. też: Barszcz, 2001, s. 51; Saj, 2010, s. 474). Z czego wynikał obowiązek celibatu duchownych – pyta dalej Stawniak. W odpowiedzi na to pytanie stwierdza, że badacze tej kwestii wyjaśniali dotąd ów obowiązek przy pomocy trzech teorii: (…) Jedna zwana „theoria voti” sugerowała, że obowiązek celibatu wynika ze ślubu czystości, druga, zwana „theoria legis”, suponowała, że wynika on z prawa kościelnego. Teoria prawna miała jednak więcej zwolenników i zdają się to potwierdzać zarówno dokumenty soborowe, jak i posoborowe. Niektórzy uczeni do wymienionych teorii dodawali trzecią – mieszaną, czyli twierdzili, że obowiązek celibatu wynika z prawa kościelnego i ślubu. Przywołane teorie zawierają elementy, które dotykają kwestii celibatu. Wydaje się, że teoria mieszana wyjaśnia dobrze, z czego wynika celibat i pozwala na rozwiązanie niektórych wątpliwości. Trudność zaś polega na tym, że prawo zobowiązuje nie tylko do celibatu, ale także do życia w doskonałej czystości, która wprost jest nakazana ślubem (votum) składanym milcząco. Ponieważ ze święceniami Kościół od wieków łączy zobowiązanie do życia w doskonałej czystości, nikt nie może otrzymać święceń, jeśli nie przyjmie na siebie takiego zobowiązania. Kandydat, przynajmniej milcząco, składa ślub życia w czystości. I to ten ślub wiąże bardziej niż celibat, bo go się uznaje za ślub uroczysty. Nikt z tego ślubu nie może zwolnić i czyni ślubującego niezdatnym do zawarcia małżeństwa (Zob. Stawniak, 2011, s. 51). Celibat, z jednej strony, ma u swych podstaw prawo kościelne (Zob. Grochowina, 2012, ss. 11–24), z drugiej strony, stanowi rodzaj „ofiary publicznej” księdza, adresowanej do jego wiernych (Zob. Graczyk, 2009, ss. 89–104). Z tego tytułu Kościół może wymagać od adeptów kapłaństwa bezżenności i rezygnacji z seksu, ponieważ zakłada, że dar charyzmatu mogą oni wypraszać sami, jak i z pomocą Kościoła (Zob. Król 2009, ss.181–185; Mojek, 1996, ss. 483–492; Stawniak, 2011).

Jednak trzeba jasno zaznaczyć, że bezżenność nie należy do istoty święceń kapłańskich, chociaż ściśle łączy się go ze ślubem czystości, a u samych jego początków oznaczał on czasową wstrzemięźliwość seksualną księdza i biskupa w pożyciu z żoną lub konkubiną, a nie ich bezżenność (Zob. Ryś, 2002, ss. 6–9). Władysław Barszcz wyjaśnia, że celibat i wstrzemięźliwość, połączone z sobą, dziś stanowią ślub czystości (Zob. Barszcz 2001, s. 51; Baniak, 2002, ss.75–88).

Bezżenność duchownych w Kościele rzymskokatolickim wzbudzała od zawsze bardzo silne kontrowersje, zwłaszcza jej obligatoryjność, zarówno wśród dorosłych i młodych katolików świeckich, jak również wśród znacznego odsetka alumnów i księży, którzy kontestują obowiązek bezżenności, a także rezygnację z seksualności, jakiej domaga się od księży Kościół instytucjonalny. Krytykę celibatu wąsko i szeroko pojętego widzimy w obu środowiskach społecznych w całym Kościele – świeckim i duchownym – w tym także w Polsce.

Założenia metodologiczne własnych badań socjologicznych.

Nastawienie i ocenę kobiet będących w związkach z księżmi rzymskokatolickimi w Polsce dotyczące konieczności ich bezżenności, rezygnacji z małżeństwa i rodziny oraz wyrzeczenia się przez nich własnej seksualności dla ideowych i praktycznych celów Kościoła, nie były dotąd przedmiotem socjologicznych badań, zarówno ilościowych, jak i jakościowych. Wyniki prezentowanych w tym artykule moich badań naukowych są pierwszym komunikatem na ten ważny poznawczo i interesujący temat. Artykuł ten nawiązuje swoją treścią do monografii socjologicznej, w której omawiam w oparciu o wyniki różnych badań własnych i innych autorów nastawienie kilku różnych kategorii społecznych do bezżenności i czystości seksualnej księży rzymskokatolickich w Polsce, w tym także kobiet związanych z księżmi parafialnymi i zakonnymi (Zob. Baniak, 2017). Ważne są wypowiedzi tych kobiet na wszystkie problemy związane z bezżennością księży rzymskokatolickich, spośród których wywodzą się też ci ich partnerzy życiowi. Należy zaznaczyć, że poza moimi badaniami nikt dotąd w Polsce nie podejmował empirycznie tego problemu. Celibatem księży zajmują się wprawdzie niektórzy teologowie i psychologowie religii, lecz pomijają oni w swych rozważaniach kwestię realnych wzajemnych związków emocjonalnych, seksualnych i egzystencjalnych księży i kobiet. Jeśli już piszą na ten temat, to najczęściej przestrzegają księży przed wchodzeniem w związki z kobietami i wskazują różne konsekwencje, jakie mogą spotkać ich jako duchownych w takich związkach. Los księży powiązanych lub mogących wchodzić w związki z kobietami interesuje tych autorów bardziej niż los kobiet żyjących z księżmi. Do takiej ostrożności zachęcają księży szczególnie teologowie akceptujący obowiązek celibatu i czystości seksualnej bez zastrzeżeń, widząc w nich czynniki gwarantujące księżom trwanie w kapłaństwie i owocne wykonywanie zadań zawodowych. Kobiety postrzegają jako czynniki utrudniające księżom bycie w stanie duchownym i wypełnianie roli kapłana w parafii i we wspólnocie zakonnej. To idealne założenie weryfikuje negatywnie praktyka życia wielu księży, którzy nie potrafili zrezygnować z kobiety we własnym życiu osobistym i kapłańskim, zrezygnować z jej miłości i wspólnego z nią życia, czy też z roli ojcowskiej. Problem wzajemnych związków księży z kobietami i kobiet z księżmi jest w Polsce ciągle tematem tabu, przemilczanym przez władze Kościoła rzymskokatolickiego, chociaż związki te są faktem, który ciągle się rozrasta. Liczba księży powiązanych z kobietami nie jest stała, ciągle wzrasta, zwłaszcza wśród księży młodych, z krótkim stażem pracy zawodowej w strukturach kościelnych. Ujawnianie tych związków jest postrzegane w Kościele instytucjonalnym bardzo krytycznie jako szkodzące jego wizerunkowi własnemu w opinii społecznej.

Wspólne życie księży rzymskokatolickich z kobietami, ich wzajemne związki emocjonalne i seksualne, inaczej jest postrzegane i oceniane w innych krajach katolickich na Zachodzie, o czym informują badacze zajmujący się tą interesującą poznawczo kwestią. Inna jest też ocena tych związków ze strony opinii publicznej, w tym świeckich katolików – jest ona bardziej zobiektywizowana i tolerancyjna, korzystna dla księży i dla ich potrzeb jako mężczyzn, których nie powinno się zobowiązywać do bezżenności i pełnej abstynencji seksualnej, a raczej pozwolić im jako kapłanom na życie małżeńskie i rodzinne. W tych krajach wzajemne związki księży i kobiet nie budzą takiego zdziwienia, jakie jest jeszcze zauważalne w Polsce wśród katolików świeckich podchodzących fundamentalistycznie do misji kapłańskiej księży, w realizacji której nie ma miejsca dla kobiety i dla życia wspólnego z nią księdza parafialnego, a tym bardziej kapłana zakonnego. Związki takie dla wielu katolików w Polsce są zjawiskiem gorszącym moralnie i nie do przyjęcia. W ich ocenie ksiądz powinien żyć w celibacie i służyć Bogu w Kościele. Przegląd dostępnej literatury obcojęzycznej na ten temat upewnia zarówno co do skali zjawiska wzajemnych związków księży i kobiet w obu środowiskach geograficznych – w tamtych krajach jest ono znacznie rozleglejsze i dynamiczniejsze niż w Polsce, jak i do postrzegania go przez katolików świeckich – tam jest ono widziane tolerancyjnie jako normalne i nie budzące zgorszenia, a w Polsce wielu katolików nie przejawia takiej świadomości w tej kwestii. Wyjątek stanowi tu młodzież polska, która w dominującym odsetku nie akceptuje nakazu celibatu i abstynencji seksualnej dla księży, a jednocześnie chce, aby mogli oni sami wybierać w sposób wolny i świadomy styl własnego życia w kapłaństwie – w celibacie lub w połączeniu z życiem małżeńskim i rodzinnym. W ocenie tej młodzieży życie małżeńsko-rodzinne księży nie musi być w kolizji z ich pracą kapłańską w Kościele, jak ukazują to zwolennicy idealizujący konieczność bezżenności i czystości seksualnej księży. Nastawienie tej młodzieży do kwestii celibatu i seksualności duchownych jest porównywalne z postrzeganiem jej przez dorosłych i młodych ludzi w zachodnich krajach katolickich (zob. prace zachodnie w bibliografii).

Kobiety związane z księżmi są w różnym wieku – bardzo młode, dojrzałe w średnim wieku, ale i starsze; mają różne wykształcenie –podstawowe, średnie i wyższe; wykonują różne zawody; mieszkają w środowiskach miejskich i wiejskich; są bardzo religijne i obojętne religijnie, a nawet niewierzące; utrzymują stały związek z parafią, albo są obojętne na sprawy kościelne, a niektóre wcześniej były zakonnicami. One wszystkie bardziej wolą związać się z księżmi niż ze świeckimi mężczyznami, chcą kochać księży i być przez nich kochane, są nimi zauroczone, potrafią i chcą dla nich poświęcić cenne wartości i własne życie. Bez księży jako swoich partnerów, ich życie straciłoby sens i cel, bez nich nie wyobrażają sobie sensownego życia na dłuższą perspektywę. Nawet życiowe porażki poniesione w związku z księdzem, porzucenie przez księdza i wycofanie się z wspólnego związku, zaniedbywanie własnych dzieci, nie zniechęca tych kobiet, więc ciągle obdarzają „swojego” wybranego księdza najgłębszą i najszczerszą miłością, są w stanie wszystko dla niego poświęcić.

Niektóre badane kobiety mają wyrzuty sumienia i odczuwają lęk przed „karą bożą”, ponieważ uważają same, że Bogu zabrały księdza i jego miłość. Jednocześnie mają żal do Kościoła, że narzucił mu obowiązek bezżenności i zabronił życia z kobietą. Inne zaś kobiety nie reagują na głos własnego sumienia, nie odczuwają lęku przed Bogiem, lecz chcą usilnie być kochane przez wybranego księdza, chcą w pełni należeć do niego, zdecydowanie pragną, aby on też należał wyłącznie do nich, więc nie chcą dzielić się nim i jego miłością z kimś innym, ani z Bogiem, ani z Kościołem.

Jakie jest więc nastawienie tych kobiet do obowiązkowej bezżenności i czystości seksualnej księży – czy ją akceptują jako niezbędną w kapłańskim i osobistym życiu księdza, czy też ją kontestują i odrzucają jako zbędną i sprzeczną z naturalnymi jego potrzebami jako człowieka i mężczyzny? Na to pytanie odpowiem w tym artykule. Podstawę odpowiedzi na to pytanie stanowi metodologia badań sondażowych, których wyniki są tu prezentowane. W badaniu sondażowym dotyczącym środowiska kobiet żyjących w związkach z księżmi rzymskokatolickimi oraz nastawienia tych kobiet do obowiązkowej bezżenności i czystości seksualnej księży, zastosowałem, posługując się klasyfikacją Jana Lutyńskiego, techniki standardowe. Autor ten wymienia między innymi takie techniki tego typu, jak: pogłębiony wywiad swobodny, który polega na wzajemnym, bezpośrednim komunikowaniu się badacza z respondentem oraz wywiad kwestionariuszowy o mniejszym lub większym stopniu standaryzacji (Zob. Lutyński, 1994, ss: 170, 309). W badaniach sondażowych tego typu stosuje się wywiady kwestionariuszowe odznaczające się niskim stopniem standaryzacji, bez opracowanej uprzednio precyzyjnej listy pytań. Pytania te w większości są otwarte i wymagają dłuższych, wielowątkowych narracji. Przybyłowska Ilona pisze, że: Badacz dostosowuje się do respondenta w ten sposób, że stara się uzyskać od niego informację na temat, o którym badany wie najwięcej i który należy do obszaru jego wiedzy eksperckiej (Zob. Przybyłowska, 1978, ss. 53–68). Wywiad swobodny, w tym kwestionariuszowy, jest więc pogłębioną rozmową między badającym i respondentem, która różni się od rozmowy zwyczajnej tym, iż prowadzący ją nadaje jej określony kierunek i koncentruje się na pewnych zagadnieniach; rozmowa ta ma więc ewolucyjny charakter. Earl Babbie dodaje tu, że: Ewolucyjność wywiadu swobodnego oznacza, że pytania są modyfikowane w toku przedsięwzięcia badawczego (Zob. Babbie, 2004, ss. 305–306).

Metodologia zastosowana w sondażowym badaniu dotyczącym społecznego świata (Zob. Świątkiewicz 1993, ss. 5–7) kobiet związanych życiowo z księżmi rzymskokatolickimi umożliwiła mi poznanie ich nastawienia do obowiązkowej bezżenności i abstynencji seksualnej księży oraz roli tych ograniczeń w ich życiu osobistym i zawodowym – kapłańskim. W rozpoznaniu świata społecznego kobiet żyjących z księżmi rzymskokatolickimi zastosowałem jako główną technikę wywiad kwestionariuszowy swobodny mało ukierunkowany, a także szereg danych pochodzących z różnych źródeł, zwłaszcza z Internetu i materiałów zastanych ukazujących ten temat w jakimś stopniu. W efekcie uzyskałem bardziej wiarygodne informacje o losie tych kobiet, jaki spotykał je w związku życiowym z księżmi. Początkowe rozmowy z respondentkami odznaczały się wysokim stopniem ogólności zadawanych pytań. Pierwsze pytanie dotyczyło osobistych relacji kobiety z księdzem i brzmiało: Proszę opowiedzieć mi o Pani osobistym związku z wybranym księdzem. Pytanie to wywoływało inne ważne zagadnienia i problemy związane z losem kobiet księży. Zatem podłożem do odpowiedzi na te pytania stanowią swobodne rozmowy bezpośrednie i internetowe z kobietami żyjącymi z księżmi, jakie przeprowadziłem z nimi podczas dwukrotnych badań. W pierwszym terminie, w latach 2008–2009, na moją prośbę zamieszczoną w Internecie, odpowiedziały 63 kobiety w wieku od 18 do 45 lat, a drugim terminie, w latach 2012–2013, odpowiedziało 47 kobiet w wieku od 18 do 56 lat, wyrażając zgodę na wywiad dotyczący tego zagadnienia. Łącznie więc kontakt badawczy nawiązałem ze 110 kobietami, które w tym czasie były partnerkami życiowymi księży parafialnych i zakonnych w różnym wieku i zajmujących różne stanowiska w strukturach kościelnych. Związek tych kobiet z księżmi trwał już od kilku do kilkunastu, a nawet do kilkudziesięciu lat, często łączyła ich wzajemna głęboka miłość i trwała więź seksualna.

W kilkunastu przypadkach kobiety te miały dzieci ze swoimi księżmi, które oni uznawali za własne i troszczyli się o ich byt i rozwój. Natomiast w kilku przypadkach księża wyparli się swojego ojcostwa i porzucili matki tych dzieci, a swoje kochanki. Dla tych kapłanów, jak kobiety same w rozmowie zaznaczały, ważniejsze okazało się dalsze wykonywanie zawodu księdza niż troska o los własnego dziecka i o los jego matki. Tej postawy księdza, kobiety nie potrafiły zrozumieć i jej zaakceptować.

Niektóre kobiety żyły w cywilnych związkach małżeńskich z byłymi księżmi, czyli z tymi, którzy wcześniej porzucili kapłaństwo dla nich i dla wspólnych dzieci. Swoje żony księża ci poznali w większości jeszcze jako kapłani pracujący w parafiach i we wspólnotach zakonnych. Niewielki odsetek byłych księży poznał swoje żony później, czyli po wystąpieniu ze stanu duchownego. Zatem nie były one ich partnerkami życiowymi w czasie spełniania funkcji kapłańskich.

Kobiety uczestniczące w badaniach, związane z księżmi rzymskokatolickim, można ująć w dwie odrębne kategorie według kryterium światopoglądowego – jako zaangażowane religijnie i jako świeckie, bez tego zaangażowania. W pierwszym ujęciu znajdują się dwie pod-kategorie kobiet żyjących z księżmi:

a) odczuwające negatywne reakcje własnego sumienia (wyrzuty) z powodu przywłaszczenia sobie kapłana jako mężczyzny zastrzeżonego wyłącznie dla Boga i dla Kościoła, a konsekwencją tej obawy jest ich lęk przed karą bożą za przejęcie miłości księdza należnej tylko Bogu;

b) nie odczuwające ani reakcji sumienia, ani lęku karą bożą i kościelną z powodu własnej miłości do księdza. Jednak wiedziały one, że ksiądz przyrzekał wcześniej swoją miłość na wyłączność Bogu, a mimo to zachęcały go do zacieśnienia i pogłębienia wspólnej więzi emocjonalnej i intymnej. Kobiety te nie postrzegały swojej miłości do księdza jako konkurencyjnej wobec jego miłości do Boga. Miłość księdza do siebie samych traktowały one jako wyłączną i naturalną, zaś jego miłość do Boga jako nierealną i wyimaginowaną pod wpływem pobudek religijnych i oczekiwań Kościoła.

W ujęciu świeckim kobiety związane z księżmi można ukazać według trzech kategorii:

a) młode, które zakochały się w młodym, przystojnym i swobodnie zachowującym się kapłanie w różnych okolicznościach: w parafii, na pielgrzymce, podczas spotkania młodzieżowego, w duszpasterstwie studenckim, w organizacji kościelnej, w chórze kościelnym itp., i postanowiły pozyskać go dla siebie za wszelką cenę. Praktycznie więc postępowały tak, aby i on zwrócił uwagę na ich towarzystwo, nie myśląc nawet, że mogą nie odnieść sukcesu w tych swoich staraniach;

b) kobiety w średnim wieku – panny, młode mężatki zawiedzione własnym małżeństwem i mężem oraz młode wdowy. Kobiety te widziały w księdzu szansę na poprawę swojego mało sensownego lub bezsensownego życia uczuciowego, erotycznego i seksualnego. Księży poznawały one najczęściej w parafii, a wtedy stawały się bardziej religijne, częściej przychodziły na mszę do kościoła, żeby widzieć „upatrzonego” wcześniej księdza, wysłuchać jego kazania, wyspowiadać się u niego z własnych grzechów, a w ten sposób bardziej zwrócić na siebie jego uwagę i zbliżyć się do niego, a jego do siebie, zaś w planach marzyła się im znajomość trwała i pełna („będzie mój i tylko mój”). Inne zaś kobiety poznawały i uwodziły księży w różnych okolicznościach, jak choćby w miejscu pracy, na wczasach, a nawet w kawiarni;

c) trzecią kategorię stanowią kobiety nieco starsze, czyli mające 40 i więcej lat życia. Najczęściej są to także parafianki lub mieszkanki większej wspólnoty lokalnej, głęboko wierzące i rozmodlone, gorliwie praktykujące z nietypową częstotliwością, spowiadające się często u tego samego, „własnego” kapłana, uczestniczki spotkań religijnych w parafii i pielgrzymek do sanktuariów religijnych, chórzystki wpatrzone w księdza dyrygenta. Jednak są tu też takie kobiety, którym życie nie szczędziło kłopotów w małżeństwie i rodzinie, własnych dylematów losowych, widzące w księdzu terapeutę od takich właśnie zmartwień i własnego pocieszyciela życiowego. Kobietom tym nie przeszkadzało kapłaństwo wybranego księdza, nie żądały od niego rezygnacji z tego zawodu, lecz chciały tylko, żeby żył ciągle z nimi, jak żyje mężczyzna z kobietą w małżeństwie („jak mąż z żoną”). Jednak najbardziej zależało im na stabilnej więzi seksualnej, jakiej nierzadko brakowało im w małżeństwie czy w życiu w pojedynkę i bez mężczyzny. Rzadko zdarzała się sytuacja, aby do tak planowanego życia, kobiety w tym wieku i mające takie oczekiwania od życia, uwodziły księży młodych i niedoświadczonych życiowo, bez środków do życia, czyli mało zamożnych. Nie znaczy to, że niektórym nie podobali się księża młodzi, niekiedy znacznie młodsi od nich.

Niektóre kobiety młode i w średnim wieku, z negatywnymi doświadczeniami emocjonalnymi i seksualnymi w związkach z własnymi partnerami świeckimi, czy też z brakiem takich doświadczeń z mężczyznami, najczęściej domagały się, aby ksiądz odszedł z kapłaństwa i związał się trwale z nimi w stabilnym konkubinacie, albo w cywilnym związku małżeńskim. Porzucenie kapłaństwa przez księdza traktowały one jako potwierdzenie autentyczności jego miłości i oddania dla siebie jako wybranej i kochanej kobiety, niemal jak żony. W zamian deklarowały księdzu „swojemu” bezgraniczną miłość, pełne oddanie, wyłączność i wierność. Wielu tym kobietom zależało też na ojcostwie księdza dla ich wspólnych dzieci, o ile dotąd jeszcze nim nie został. Dziecko z księdzem dla tych kobiet staje się zawsze najlepszym „zwornikiem” cementującym ich wspólny związek i pozwalającym im obojgu na pogłębianie wzajemnej miłości. Wielu księży związanych z kobietami w każdej z tych sytuacji, dało się uwieść im bez większego oporu, zwłaszcza wtedy, kiedy sami zdołali się w nich zakochać i zaczęli z nimi współżycie seksualne, a równocześnie otrzymali od nich gorącą miłość i oddanie intymne. W takiej sytuacji pełnego zauroczenia kobietą i jej miłością, kapłaństwo, celibat i abstynencja seksualna księdza schodzą zawsze na dalszy plan, o ile uprzednio nie zostały już całkiem przekreślone w hierarchii jego wartości, jako mężczyzny zakochanego w kobiecie i przez nią kochanego. W takiej sytuacji ksiądz zakochany czy kochający wybraną kobietę, a zarazem obdarzony jej miłością i wspólnym współżyciem seksualnym, bez większego trudu poświęca dla niej i dla wzajemnej miłości swoje kapłaństwo, albo też nie porzuca kapłaństwa, lecz nadal wykonuje swoje zadania kapłańskie i jednocześnie podejmuje wspólne życie z tą kobietą, z pełną świadomością moralnych i kościelnych konsekwencji czekających go i jego partnerkę w codziennym życiu i pracy zawodowej w Kościele.

Powołania kapłańskie, trwałość kapłaństwa i praca księży w ocenie kobiet z nimi związanych.

Kobiety uczestniczące w tych wywiadach dobrze znały księży, z którymi łączyła je więź osobista, najczęściej w parafii diecezjalnej lub zakonnej. Stąd nie miały większej trudności z oceną autentyczności ich powołania kapłańskiego, stopnia trwałości ich kapłaństwa i poziomu ich aktywności duszpasterskiej dla swoich parafian. W związku z tym poprosiłem kobiety biorące udział w obu badaniach, aby wypowiedziały się swobodnie o swoich księżach – jakimi są oni kapłanami w parafii i we wspólnocie zakonnej – czy kapłaństwo i życie zakonne wybrali wyłącznie z powołania, z motywów religijnych? Czy chcą być księżmi nadal, chociaż łączy ich miłość wzajemna z nimi jako ich kobietami? Czy księża ci byliby skłonni zrezygnować z kapłaństwa dla utrwalenia wzajemnej ich miłości i założenia rodziny? Czy pracują oni z pełnym poświęceniem i oddaniem duszpasterskim dla swoich parafian? Jak oceniają tych „swoich” wybranych księży, ich cechy kapłańskie, w odniesieniu do innych, znanych sobie księży z różnych źródeł i okoliczności życiowych? Wypowiedzi pogłębione tych respondentek na niektóre z tych pytań ukażę w dalszej analizie wyników badań.

Kobiety księży uczestniczące w obu badaniach najczęściej odnoszą się pozytywnie do powołania kapłańskiego tych księży, twierdzą przy tym, że są oni obdarzeni specjalnymi predyspozycjami i uzdolnieniami do bycia księdzem, zaś te cechy oznaczają, w ich ocenie, właśnie powołanie kapłańskie, jako dar od samego Boga. Większość kobiet nie wątpi w najmniejszym stopniu w autentyczność uzdolnień kapłańskich księży, z którymi są związane, kochają ich i czują się kochane przez nich. Z kolei niektóre mają pewne wątpliwości co do prawdziwości powołania kapłańskiego tych księży, chociaż nie kwestionują go w całości. Obie kategorie kobiet akceptujących powołanie kapłańskie tych księży, własną ocenę uzasadniały różnymi argumentami i motywami. Niektóre z tych wypowiedzi przytoczę w pełnym, niczym nie ograniczonym brzmieniu, dając im głos w tej kwestii, a mianowicie:

Tabela 1. Powołanie kapłańskie, trwałość kapłaństwa i zaangażowanie duszpasterskie księży w ocenie
kobiet z nimi żyjących.

Oceny podane przez kobiety księży

Księża – badania I

Księża – badania II

Księża – badania łącznie

diecezjalni

zakonni

diecezjalni

zakonni

diecezjalni

zakonni

wszyscy

Autentyczność powołania kapłańskiego księży w ocenie ich kobiet

Ma autentycznie

27

14

16

11

43

25

68

Trudno ocenić

3

2

2

2

5

4

9

Nie ma powołania

12

5

11

5

23

10

33

Zaangażowanie duszpasterskie księży w parafii w ocenie ich kobiet

Całkowite, pełne

19

10

10

7

29

17

46

Pozorne

8

4

7

5

15

9

24

Brak aktywności

11

5

8

4

19

9

28

Trudno ocenić

4

2

4

2

8

4

12

Trwanie księdza w kapłaństwie mimo związku z kobietą

Pozostaje księdzem

21

11

13

9

34

20

54

Waha się z decyzją

5

4

6

3

11

7

18

Chce już odejść

10

4

8

5

18

9

27

Trudno ocenić

6

2

2

1

8

3

11

Stanowisko kobiety dotyczące pozostania księdza w kapłaństwie i w związku z nią

Ma zostać księdzem

21

12

13

8

34

20

54

Ma odejść z kobietą

12

4

7

3

19

7

26

Brak zdania

6

3

5

4

11

7

18

Brak danych

3

2

4

3

7

5

12

Ogółem

42

21

29

18

71

39

110

Źródło: badania własne.

Widziałam przez wiele lat, kiedy był proboszczem, a przyszedł jako młody kapłan, w naszej parafii w mieście, jaki był pobożny, jak cudownie odprawiał mszę i inne nabożeństwa kościelne, jak mądre i religijnie podniosłe głosił kazania, a ludzie byli wpatrzeni w niego. Jak pouczał o dobroci Boga w konfesjonale i mówił, żeby nie przejmować się grzechami, po prostu był bardzo uduchowionym kapłanem. Ta jego pobożność upewniła mnie w tym, że to sam Bóg wybrał go na kapłana, a on zawsze mówił ludziom, jak i dlaczego mają Boga kochać. Tą swoją pobożnością wpłynął też na mnie, na moją wiarę, dotąd raczej mizerną i słabą, jak i na moją religijność. Dlatego zaczęłam bywać często w kościele, żeby patrzeć na niego, na to, jak modli się odprawiając mszę, jak przemawia do ludzi swoimi gestami. Wydawało mi się, że mówi do mnie, że zwraca uwagę właśnie na mnie, bo siedziałam zawsze w ławce blisko ołtarza (K., l. 34). Inna kobieta, wątpiąca w powołanie księdza, mówiła tak: Nie jestem pewna, czy został księdzem z powołania bożego. Czasem mam wątpliwości w tej sprawie. Za bardzo lubił zawsze kobiety. A ksiądz z powołaniem nie powinien angażować się w układy z kobietami. Ale mimo tego na księdza nadaje się bez wątpliwości, bo nawet stara się pobożnie odprawiać mszę i mówić mądre kazania. Więc może Bóg dał mu to powołanie, tylko on nie potrafi tego ostentacyjnie ukazywać, jak robią to inni księża. On jest skromnym kapłanem (K., l. 38).

Kobiety uczestniczące w tych badaniach są związane z księżmi diecezjalnymi i zakonnymi. Stąd według tego kryterium kwalifikacyjnego oceniają ich powołanie kapłańskie i trwałość kapłaństwa. Ocenę tę wykonało nieco więcej kobiet związanych z księżmi zakonnymi niż związanych z księżmi diecezjalnymi. Inne zaś kobiety spoglądały na powołanie kapłańskie swoich księży w sposób bardziej ujednolicony i w miarę zobiektywizowany. Stąd nie dostrzegały istotnych różnic pod tym względem u obu formacji duchownych. Przykładem jest wypowiedź kobiety, która miała możliwość obserwować księdza diecezjalnego w swojej rodzinnej parafii jako młoda nauczycielka, zaś następnie księdza zakonnego w mieście, do którego wyjechała po wyjściu za mąż: Ja miałam sposobność patrzeć na pobożność i wiarę różnych księży, czyli zwykłych parafialnych i zakonników. Poznałam ich dobrze pod wielu względami, także pod względem ich przydatności do kapłaństwa, a co w Kościele jest nazywane „bożym powołaniem”. Według mojej oceny, powołanie kapłańskie obu tych księży nie różniło się niczym nadzwyczajnym. W obu przypadkach mówi ono albo o mniejszych, albo o większych uzdolnieniach do pracy w zawodzie księdza, a z Bogiem nie ma to wiele wspólnego. Takie mam osobiste spostrzeżenia o ich powołaniu, czyli to, że raczej go nie mieli (k., l. 38). W rozeznaniu i ocenie kilkunastu kobiet związanych z księżmi, wybrali oni zawód księdza katolickiego bez powołania kapłańskiego, z powodów i motywów świeckich, mimo, że znali warunki kościelne dotyczące wyboru i trwałości kapłaństwa.

Najczęściej badane kobiety związane z księżmi, jak same mówiły, są zadowolone z ich pracy duszpasterskiej, zarówno księży diecezjalnych, jak i księży zakonnych. Wszystkie one jednocześnie zaznaczają, iż księża ci w pełni angażują cię w wykonywanie swoich obowiązków i zadań kapłańskich w parafiach i we wspólnotach zakonnych. Jedynie niektóre twierdziły, że księża z nimi związani pozorują lub „byle jak” wykonują swoje obowiązki zawodowe. W ich ocenie, obowiązki swoje księża ci traktują jak „zwykłą” pracę zawodową, a nie jak powołanie religijne, nie traktują go jak bożego daru. Pracują jako księża po to, żeby mieć pieniądze na codzienne życie, a także z obawy przed karą władz kościelnych.

W podsumowaniu tej kwestii, można ogólnie stwierdzić, że kobiety związane i żyjące z księżmi parafialnymi i zakonnymi nie lekceważą ich powołania kapłańskiego i zawodu kapłańskiego, a raczej starają się patrzeć obiektywnie i bez uprzedzeń na nich i na ich kapłaństwo. Z kolei zauważone niedomogi i braki w ich pracy oceniają krytycznie i sprawiedliwie. Najczęściej kobietom tym nie przeszkadza kapłaństwo księży i godzą się na dalsze jego wypełnianie jako kochanki lub konkubiny, godzą się też w wielu przypadkach na bycie matkami ich dzieci. Liczniej chcą, żeby księża ci pozostali kapłanami i żyli z nimi we wspólnym związku, niż żeby dla nich porzucali kapłaństwo.

Bezżenność obowiązkowa i trwała abstynencja seksualna księży w ocenie kobiet z nimi związanych.

Powstaje pytanie, czy, zdaniem kobiet związanych z księżmi, obowiązkowa bezżenność i czystość seksualna są konieczne w kapłaństwie instytucjonalnym, zwłaszcza w sytuacji księży diecezjalnych, pracujących w parafiach i w instytucjach kościelnych? Czy bycie kochanką lub konkubiną księdza utrudni tym kobietom obiektywną ocenę obowiązkowego celibatu i czystości seksualnej księży?

Tabela 2. Bezżenność obowiązkowa i trwała abstynencja seksualna księży katolickich w ocenie kobiet z nimi związanych.

Osobiste nastawienie

i ocena kobiet księży

Badania pierwsze

Badania drugie

Badania łącznie

Liczba

Liczba

Liczba

Forma bezżenności księży w Kościele rzymskokatolickim

Obowiązkowa

10

6

16

Z własnego wyboru

12

8

20

Zniesiona zupełnie

36

31

67

Trudno ocenić

5

2

7

Bezżenność powinna obejmować księży

Diecezjalnych

20

12

32

Zakonnych

38

33

71

Trudno ocenić

5

2

7

Abstynencja seksualna powinna obejmować księży

Wszystkich

16

11

27

Żadnego księdza

42

34

76

Trudno ocenić

5

2

7

Wpływanie związku z księdzem na obiektywną ocenę kobiety jego celibatu i abstynencji

Utrudnia zupełnie

6

4

10

Utrudnia częściowo

11

11

22

Nie utrudnia

43

30

73

Trudno ocenić

3

2

5

Ogółem

63

47

110

Źródło: badania własne.

Z rozmów z kobietami wynika, że najliczniej sprzeciwiają się obu tym ograniczeniom i zaznaczają, że powinny zostać one wyeliminowane z warunków uzyskania święceń kapłańskich przez alumna i trwania księdza w kapłaństwie. Za pozostaniem bezżenności księży opowiada się zaledwie kilka respondentek, zwłaszcza żeby była ona obowiązkowa dla wszystkich księży. Według nich celibat powinien być dobrowolnym wyborem dokonanym przez księży zdolnych do życia bez kobiety i w samotności. Celibat, jeśli już ma być widoczny w życiu księży, powinien obejmować wyłącznie księży zakonnych, którzy żyją w ścisłej klauzurze zakonnej, nie prowadzą działalności duszpasterskiej w parafiach. Z kolei 32 kobiety chciałyby objąć celibatem obowiązkowym także księży diecezjalnych. Stanowisko swoje w tej kwestii kobiety dokładnie wyjaśniają w bezpośrednich, głębokich wypowiedziach: Ja jestem osobiście przeciwna celibatowi księży parafialnych, bo obowiązuje on tylko w Kościele rzymskim. Księża ci powinni, w moim odczuciu, mieć legalne żony i rodziny. Wtedy nie musieliby ukrywać swoich kobiet i dzieci, żyć w konkubinatach i bać się tego, że związek ich wyjdzie na jawność, a wtedy będą mieli problemy w Kościele. Żyjąc nielegalnie z kobietami, księża postępują jak hipokryci. Księża muszą się jakoś ratować od tej opresji, dlatego szybko znajdują sobie kochanki i żyją z nimi na całość, czyli jak świeccy faceci w małżeństwie lub w konkubinacie. W takiej sytuacji jest też od kilku lat ksiądz żyjący ze mną. Jednak związek nasz potrwa jeszcze długo (K., l. 40).

Kobiety żyjące z księżmi są najczęściej przeciwne całkowitej abstynencji seksualnej księży parafialnych, nazywanej w Kościele „czystością seksualną”. W ich ocenie, żaden ksiądz nie powinien żyć bez kobiety i seksu, gdyż jest on normalnym mężczyzną. Odmienną opinię w tej kwestii ma kilka kobiet księży. W ich ocenie, okresowa abstynencja seksualna powinna obejmować wszystkich księży, chociaż szczególnie zakonnych. Natomiast pełną abstynencję przewidują one dla tych księży, którzy dobrowolnie podjęli życie z celibacie, bez kobiety i w samotności. Kobiety te starają się zajmować wyważone i obiektywne stanowisko wobec celibatu i czystości seksualnej księży. W ich przekonaniu, związek osobisty, więź emocjonalna i seksualna ze swoim księdzem, nie utrudniają im oceny obiektywnej konieczności lub dobrowolności celibatu i abstynencji seksualnej księży. Jedynie kilku kobietom związek z księdzem utrudniał obiektywne spojrzenie na celibat i czystość seksualną księdza.

Na dodatkowe pytanie, czy w dzisiejszych czasach celibat i czystość seksualna księży mają sens, kobiety wyrażały różne opinie: pozytywne (celibat ma sens) albo negatywnie (nie ma sensu); kilka miało trudności z oceną (nie wiem). Łącznie sens celibatu połączonego z abstynencją seksualną księży widzi 31 kobiet, a nie dostrzegają go 62 kobiety, a 17 nie miało zdania w tej kwestii. Kobiety te różnie uzasadniały własne podejście do sensu celibatu i abstynencji seksualnej księży w dzisiejszych czasach, jak choćby takimi, jak ta nauczycielki: Młodzież dzisiejsza żyje w kompletnie odmiennych warunkach rodzinnych, społecznych, kulturalnych i obyczajowych. W jej hierarchii seks ma istotną wartość i nie łączy go ona już tylko z prokreacją, jak naucza Kościół, a nawet oddziela go od miłości małżeńskiej. Seks jest dla tej młodzieży czynnikiem dającym poczucie szczęścia i satysfakcji życiowej. Wiem coś o tym, gdyż jestem nauczycielką w liceum, a jako wychowawczyni często rozmawiałam z uczniami na tematy związane z erotyką i seksualności ludzi. W mojej ocenie, jako kobiety, nie da się zakazać mężczyźnie uprawiania seksu i miłości, także księżom i zakonnikom. Ponieważ oni wcześniej czy później i tak złamią taki zakaz i znajdą obiekt dla swoich potrzeb z tej dziedziny życia (K., l. 41). Kobiety żyjących z księżmi najczęściej ukazują w swych wypowiedziach, że nie potrafią i nie chcą zaakceptować zarówno obowiązkowej bezżenności, jak abstynencji seksualnej księży, gdyż wiedzą, jaką krzywdę wyrządzają te zakazy i nakazy w ich życiu osobistym i zawodowym, zwłaszcza w wymiarze moralnym.

Okoliczności zaistnienia, inicjator, typ i czas trwania związku badanych kobiet z księżmi.

Analizując historie „zakazanej” wzajemnej miłości między kobietą i księdzem, należy także ustalić okoliczności zaistnienia ich wspólnego związku. Kto z nich był inicjatorem znajomości i zaistnienia związku? Jaki charakter ma ten związek i jaki jest czas jego trwania? Co kobiety o tym same mówią?

Tabela 3. Uwarunkowania powstania i ewolucji wzajemnego związku kobiet z księżmi w świetle ich osobistych wyjaśnień i deklaracji.

Wyjaśnienia kobiet w związku z księżmi

Badania pierwsze

Badania drugie

Badania łącznie

Liczba

Liczba

Liczba

Inicjatorzy zaistnienia i rozwoju wzajemnego związku kobiety i księdza

Inicjatywa księdza

21

19

40

Inicjatywa kobiety

15

11

26

Wspólna decyzja

19

12

31

Inne sytuacje

8

5

13

Typ związku kobiety z księdzem po jego utrwaleniu

Przyjaźń wzajemna

11

7

18

Miłość i seks

30

25

55

Seks wyłącznie

22

15

37

Czas trwania związku kobiety z księdzem po jego utrwaleniu

Od 1 roku do 4 lat

23

33

56

Od 5 do 10 lat

24

4

28

Dłużej niż 10 lat

13

8

21

Brak informacji

3

2

5

Respondenci

63

47

110

Źródło: badania własne.

Najczęściej kobiety poznały i nawiązywały osobisty kontakt z księdzem w obrębie świątyni parafialnej lub innych obiektów kościelnych – podczas mszy i różnych nabożeństw religijnych celebrowanych przez danego księdza, podczas głoszenia kazania, w czasie trwania różnych organizacji kościelnych gromadzących katolików świeckich, a także podczas prób i występów chóru parafialnego lub zakonnego. Szczegółowo spotkania te kobiety opisują w wypowiedziach bezpośrednich, np. takich: (…) moja historia absolutnie nie jest bulwersująca. Choć może dla innych tak. Po prostu zaczęła się w listopadzie 2015 roku w małej parafii niedaleko miasta wojewódzkiego. Mieszkam od trzech lat na wsi, kościół znajduje się w sąsiedniej wsi. Zawiaduje nim jeden ksiądz – proboszcz 50+. Cholernie inteligentny, pasjonat (…), piękny głos, styl wysławiania się. Pięknie odprawia msze. (…) Pewnego razu córka zostawiła w kościele rękawiczki, więc napisałam do proboszcza maila z prośbą o zerknięcie do kościoła (…). Przywiózł osobiście, potem wymieniliśmy grzecznościowe maile (…). I tak się zaczęło. Zwierzyłam się ze swoich problemów (…). Zaprosiłam na kolację. Przed kolacją były następne maile, sms, z których już wyraźnie odczytałam sygnały, że mu się podobam, że pragnie (…). Skłamałabym, gdybym napisała, że mi to nie zaimponowało, nie podniecało (…). Bardzo mi się podobał. I po kolacji oczywiście zaczęło się – byliśmy intymnie ze sobą jeden raz, po tygodniu drugi raz. Zawsze u mnie. (…) Czułam, że nie jestem mu obojętna. Byłam szczęśliwa patrząc i słuchając go w kościele. W styczniu na moje zaproszenie przyjechał spragniony. Nigdy nie przyjeżdża sam, zawsze ja go proszę, zapraszam. Nie jest nachalny. Ja też staram się nie być nachalna. Wiem, że walczy z sumieniem. Po styczniowej wizycie (…) rozstałam się. Chodziłam do innego kościoła, nic nie pomagało. (…) Potem ostatni raz był w listopadzie. Wie, że od niego nie oczekuję nic więcej, poza tymi wizytami, choć raz na miesiąc (…) sam mi napisał, że nie stać go na rewolucję w życiu (…). Wiem, że to moja wina, bo nakłaniałam go do odwiedzin. Ale ja po prostu nie umiem o nim zapomnieć. Mógłby przyjść do mnie boso, chory, bez niczego, a ja i tak bym go kochała. Nie spodziewałam się, że w moim wieku (50+) może coś takiego mi się przydarzyć. Teraz cierpię, bo tęsknię i nie wiem, kiedy znowu mnie przytuli (…). Zresztą nigdy nie wiem. Nie umiem traktować tego układu jako czysty seks (…). Jestem czułą, wrażliwą, ciepłą kobietą, a X wspaniałym, seksownym mężczyzną. Wiem, że nigdy nie pokocham nikogo innego, zresztą obiecałam sobie, że jeśli nie mogę być z nim, to nie będę z żadnym mężczyzną. Moja historia prawie banalna – wyjątek to druga strona, bo to ksiądz. Proszę mi powiedzieć, co księża mają takiego w sobie, że kobiety tracą dla nich głowy? Pan po tylu latach badań na pewno wie więcej niż ja (K., l. 50+). Moje argumenty w tej kwestii jej nie przekonały, pozostała przy własnej wersji wydarzeń i przy osobistej ocenie miłości łączącej wzajemnie kobietę i księdza, bez względu na wiek mogący ich różnić. Miłość taka pokona i tę przeszkodę.

Co piąta kobieta, żyjąca z księdzem, powiedziała otwarcie, że poznała i zakochała się w księdzu podczas systematycznej spowiedzi w konfesjonale u tego samego spowiednika. Z tego też powodu niektóre z nich miały wyrzuty sumienia, gdyż ich wrażliwość religijna kłóci się z tym zdarzeniem. Takich reakcji sumienia nie miały te kobiety, które były zachęcane do znajomości i więzi intymnych przez księży, u których się spowiadały. Wypowiedź jednej z tej kategorii kobiet tak ukazuje tę okoliczność zaistnienia jej związku z księdzem: Z lękiem piszę na ten temat, ale jest to dla mnie pewna ulga moralna. Zakochałam się w księdzu zakonniku, u którego spowiadałam się z okazji pierwszego piątku w miesiącu niemal przez cały rok. Z biegiem czasu nasza znajomość rozwijała się już normalnie, poza kościołem i spowiedzią. Podjęliśmy decyzję, że zostaniemy parą kochanków. Jesteśmy razem już trzy lata i nie zamierzamy się rozstawać. On jest prawdziwym kapłanem. Sama chodzę tylko na jego msze, żeby posłuchać, jak mądrze mówi do ludzi. Widziałam też, że często patrzył na mnie w tym czasie. Nie mam mu za złe, że uwiódł mnie i zachęcił do związku z sobą. Gdyby nie spowiedź, to nigdy nie poznałabym tak dobrego kochanka. Jestem bardzo szczęśliwą kobietą i spełnioną emocjonalnie, a to wszystko za jego sprawą (K., l. 31).

Kilkanaście kobiet poznało swoich kochanków księży na pielgrzymce do Częstochowy lub do innych sanktuariów religijnych (np. do Lichenia czy Tuchowa), a są to kobiety w różnym wieku – młode i nieco starsze. Pielgrzymka, zwłaszcza czas odpoczynku i czekania na wyruszenie na kolejny etap tej podróży, sprzyjały osobistym spotkaniom, rozmowom i głębszym kontaktom z księżmi lub z klerykami uczestniczącymi w pielgrzymce.

Pozostałe kobiety zaznaczały, że w innych jeszcze okolicznościach poznawały bliżej swoich księży jako mężczyzn i partnerów życiowych. Działo się to więc w kawiarni czy w kinie, gdzie zwrócili wzajemną uwagę na siebie. Ta przygodna znajomość rozwijała się stopniowo, aż pokochali się i zapragnęli wspólnie, ksiądz i kobieta, trwałej więzi emocjonalnej, w której on najczęściej pozostawał czynnym kapłanem za pełną jej zgodą. Jedna z respondentek, zakochana w młodszym od siebie księdzu tak opowiada historię swojej przygody z nim: W sumie nie wiem, dlaczego zdecydowałam się do Pana napisać. Szukałam w necie artykułów o takich związkach, jak mój i natrafiłam na wywiad z Panem. Jestem mężatką. Trójka dzieci. Wiek 45 lat. Elegancka i dobrze zarabiająca kobieta. Wierząca. We wspólnocie religijnej. Mąż, typ nieudacznika, to dziecko z wiecznym problemem pt. „Nie radzę sobie we współczesnym świecie”. Nie pracujący od 2004 roku. Stan związku – w trakcie sprawy o separację, rozważam rozwód. Od dwóch lat mam romans z księdzem. Młodszym ode mnie o 14 lat. Jestem typem bezpiecznej kochanki. Ujawnienie związku, odejście jego z kapłaństwa to dla mnie, które nie wchodzą w rachubę. Wyrzuty sumienia? Non stop. Nasz związek od dwóch lat to raz namiętność, a za chwilę rozsądek i rozstanie. Przez rok mój kochanek był za granicą. Myślałam, że to pomoże zakończyć ten związek. Nic to nie dało. Romans kwitnie, chociaż dzieli nas w tej chwili pół Polski. Nadal nie wiem, dlaczego piszę, w czy ma to mi pomóc? Nie gwarantuję, że jak Pan do mnie odpisze, to się odezwę (Mężatka).

Kontakt mój z tą respondentką zakończył się na tej wypowiedzi. Nie chciałem kolejnymi moimi pytaniami zaburzać spokoju jej ducha i zmuszać ją w jakimś stopniu do zmiany w osobistej relacji z tym księdzem. Czekałem na kolejną jej wypowiedź, lecz ona też nie nadeszła.

Kilkanaście kobiet nauczycielek poznało księży w szkole podstawowej, gimnazjalnej i licealnej, w której uczyły różnych przedmiotów, a oni prowadzili tam katechezę z dziećmi i młodzieżą. Kobiety te były w różnym wieku, panny, zamężne i rozwódki. Jednak żadna z nich wcześniej nie była kochanką księdza. Sytuacja życiowa każdej zmieniła się radykalnie, kiedy związały się z księżmi katechetami, zakochały się w nich i zaczęły prowadzić wspólne życie. Nauczycielka z liceum w średniej wielkości mieście tak ukazuje swoją przygodę z uroczym księdzem katechetą: W liceum uczę języka polskiego. (…) W tym czasie podjął pracę katechety w naszym liceum młody ksiądz, przystojny i mądry. Spodobał mi się jako mężczyzna, a ja jemu jako kobieta. Szybko nawiązaliśmy z sobą więź przyjacielską, a potem pojawiła się wzajemna miłość. Często przebywaliśmy z sobą i rozmawialiśmy o różnych sprawach i problemach życiowych. (…) Powiedział mi, że zakochał się we mnie i że chciałby pozostać ze mną na stałe, żyć jak mężczyzna z kobietą, mimo, że jest księdzem. (…) Niedługo odszedł z kapłaństwa i ożenił się ze mną. Do dziś jesteśmy szczęśliwym małżeństwem i jeszcze bardziej szczęśliwymi rodzicami małej córeczki. O jego odejściu z kapłaństwa nie rozmawiamy, bo on nie chce tego tematu poruszać. (..) To tyle, co potrafiłam wyjawić i napisać Panu, z czego jestem zadowolona, że miałam możliwość opowiedzenia komuś własną przygodę o „zakazanej” miłości do księdza (K., l. 29).

Na pytanie o rodzaj czy typ swojego związku z księdzem, kobiety wskazały na trzy różne jego możliwe zakresy: najliczniej twierdziły, że związek ich miał charakter głęboko emocjonalny i zarazem seksualny. Tak też związek ten pojmowali ich partnerzy księża. Związek ten opierał się na wspólnej ich głębokiej miłości, a współżycie seksualne było wyrazem tej ich miłości i scalało go w istotny sposób. W ocenie tych kobiet, księża jednak bardziej niż one, ich partnerki, przywiązywali wagę do więzi seksualnej, zaś one do więzi emocjonalnej, nie lekceważąc przy tym roli seksu w tym zakresie. Niektóre kobiety oceniły swój związek z księdzem początkowo jako „czysto” emocjonalny lub oparty na przyjaźni, w którym nie było jeszcze więzi seksualnej. Dopiero po jakimś czasie przyjaźń ta przeobrażała się w zakochanie jednej ze stron lub we wzajemności. Nie wykluczały one jednak pogłębienia tego związku i przejścia na etap zażyłości seksualnej, szczególnie te, które były zachęcane do seksu przez księży. W rozmowie zaznaczały, że jako kobiety rozsądne i ostrożnie podchodzące do związku z mężczyzną, tym bardziej z księdzem, zachowywały na tym etapie znajomości z księdzem dystans do seksu, przesuwając go na inny czas, na ściślejszą wieź emocjonalną.

Czas trwania związku badanych kobiet z księżmi, wskazany przez nie same, jest znacznie zróżnicowany. Najliczniej twierdziły, że były związane z księdzem tylko przez krótki okres, mieszczący od roku do czterech lat. Niektóre znajomość tę przerywały na jakiś czas, czy też tak postępował ksiądz pod wpływem różnych czynników, aby później wznowić ją jeszcze raz za obopólną zgodą. Drugą kategorią są kobiety, których związek z księdzem jest trwalszy i sprawdzony trudnościami, istniejący od pięciu do dziesięciu lat. W tej kategorii dominują kobiety w średnim wieku, liczące od 40 do 50 lat, zaś młodsze są tu w mniejszości. Zaledwie co piąta kobieta określała czas swojego związku z księdzem jako bardzo długi, przekraczający dziesięć lat trwałej znajomości. Związki te miały charakter „małżeński”, to znaczy obejmował on sferę głębokiej wzajemnej miłości i zażyłości seksualnej. W tych związkach z reguły były już ich wspólne dzieci w różnym wieku. Księża związani z kobietami na ogół wykonywali swoje obowiązki zawodowe w Kościele, a kobiety nie utrudniały im ich wykonywania, znały dobrze styl ich życia i szanowały niektóre przyzwyczajenia ze stanu duchownego. Niektóre kobiety mówiły, że żyją ze swoimi księżmi jak „stare i dobre małżeństwo”, a księży traktują jak swoich „mężów” czy sprawdzonych konkubentów. Tylko pięć kobiet nie ujawniło czasu trwania swojego związku z księdzem. Wydaje się, że długość czasu trwania wzajemnego związku kobiety i księdza przekonuje często o autentyczności uczucia ich łączącego i scalającego ten związek. Im dłuższy jest czas trwania tego związku, tym częściej kobiety w nim będące oceniały pozytywnie wytrwałość swoich partnerów księży, bez względu na pozostawanie ich w stanie duchownym.

Problemy moralne i komplikacje życiowe kobiet i księży żyjących we wspólnym związku.

Związki wzajemne kobiet i księży katolickich nie są bynajmniej wolne od dylematów moralnych i różnych komplikacji życiowych, ponieważ zaistniały one i funkcjonują w rzeczywistości w nietypowy sposób. Związki te zaistniały wbrew założeniom ideologicznym i kanonicznym Kościoła rzymskokatolickiego dotyczącym kapłaństwa i stylu życia księży diecezjalnych i księży zakonnych. Związki tych księży z kobietami przeczą założeniom ideowym Kościoła, kontestują publicznie sens tych ideologicznych założeń. Dylematy religijne i moralne kobiet żyjących z księżmi i księży żyjących z kobietami mogą być i są często różnorodne, a tym samym są odrębne, osobiste i wspólne, wywołują komplikacje życiowe natury religijnej i świeckiej. W dalszej analizie uwagę skoncentruję na dwóch kwestiach:

a) na problemach religijno-moralnych kobiet i księży wywołanych ich wspólnym związkiem emocjonalnym i intymnym – czy mają oni wyrzuty sumienia z tego powodu i obiekcje natury religijnej?

b) na porażkach kobiet zaistniałych po porzuceniu ich przez księży, z którymi związały się w nadziei na dłuższą perspektywę.

Dylematy religijne i moralne kobiet i księży żyjących we wspólnym związku.

Czy kobiety żyjące w związku z księżmi katolickimi odczuwały moralny i religijny dyskomfort, wiedząc o zobowiązaniu kapłana do obowiązkowej bezżenności i trwałej abstynencji seksualnej? Czy kobiety żyjące z księżmi odczuwają z tego powodu negatywne reakcje własnego sumienia? Czy łącząc się z księdzem, kobiety te mają poczucie, że są swoistymi „rywalkami” Boga w dostępie do miłości i wyłączności księdza, która z idei kapłaństwa bezżennego jest zarezerwowana dla Boga i dla Kościoła? Czy kobiety żyjące z księżmi domagają się porzucenia kapłaństwa dla utrwalenia swojego związku z nimi i traktowania go jako pełnego i wyłącznego? Jak do tych dylematów odnoszą się sami księża żyjący z kobietami w związkach czasowych i trwałych?

Tabela 4. Dylematy religijne i moralne kobiet i księży żyjących we wspólnym związku wskazane przez same respondentki.

Deklaracje osobiste kobiet i księży

Badania pierwsze

Badania drugie

Badania łącznie

Liczba

Liczba

Liczba

Wyrzuty sumienia kobiet z powodu życia z księdzem

Miała zawsze

18

11

29

Miała rzadko

13

13

26

Nie miała

26

20

46

Nie pamięta

6

3

9

Poczucie przez kobietę „rywalizacji” z Bogiem w dostępie do miłości i wyłączności księdza

Miała zawsze

12

10

22

Miała rzadko

8

6

14

Nie miała

37

28

65

Nie pamięta

6

3

9

Domaganie się przez kobietę rezygnacji księdza z kapłaństwa dla utrwalenia wspólnego związku

Domagała się

23

22

45

Nie domagała się

34

23

57

Nie pamięta

6

2

8

Moralne problemy księży z powodu związku z kobietami zapamiętane przez ich kobiety

Ma moralny dylemat

26

19

45

Nie ma dylematu

20

16

36

Księdzu to obojętne

10

9

19

Bak reakcji księdza

7

3

10

Respondentki

63

47

110

Źródło: badania własne.

Związki wzajemne kobiet i księży rzymskokatolickich są sprawą złożoną i skomplikowaną, wywołują u nich często, zwłaszcza u kobiet, negatywne reakcje sumienia, które nie pozwalają im uznać tych związków jako podobne do związków konkubenckich między osobami świeckimi obojga płci. O takiej postawie i reakcję swojego sumienia mówiła co druga kobieta, przy czym jedne stale odczuwał wyrzuty swojego sumienia z tego powodu, a pozostałe odczuwały je rzadko, nie regularnie. Z tego powodu, jak same zaznaczały, czuły się niekomfortowo, a nawet rozważały zerwanie związku z księdzem, myślały też o spowiedzi, żeby uspokoić własne sumienie i żyć dalej bez obciążenia grzechem nieczystości. Praktycznie taką decyzję próbowały podejmować tylko niektóre z nich, ponieważ związek ich z księdzem był na tyle silny, że pomimo przyrzekania poprawy moralnej, powracały do księży jako swoich kochanków lub konkubentów, co oni przyjmowali z pełną satysfakcją. Sytuację taką najpełniej ukazują wypowiedzi jednej z tych kobiet: Czy odczuwałam wyrzuty sumienia przez połączenie się z zakonnikiem i wspólne życie z nim? Oczywiście, że męczyło mnie sumienie, i to bardzo często, z tego powodu. (…) Źle czuję się moralnie, ale nie chcę zniszczyć tej miłości, jaką otrzymuję w związku z księdzem, którego kocham, a on kocha mnie. On też nie zamierza, jak mówi, mnie porzucać, choć nadal chce też być księdzem zakonnym. Wiem, że to sytuacja nienormalna, ale nie potrafię wycofać się z niej (K., l. 32).

Kobiety żyjące z księżmi, które nie mają wyrzutów sumienia z tego powodu, nie postrzegają też siebie jako „rywalki” Boga lub Jezusa w dostępie do miłości swojego księdza. Uważają, że miłość księdza jako „wyłączna i niepodzielna” dla Boga, jak naucza Kościół, jest tylko „czystą ideą”, która nie ma zastosowania w praktyce. Kapłan może i potrafi, w ich ocenie, kochać z równą siłą Boga i swoją żonę, a także własne dzieci. Celibat i abstynencja seksualna nakazane księżom, w ich ocenie, są: (…) zwykłym wynaturzeniem i nie mają żadnego sensu. Jedynie wyrządzają księżom krzywdę i ograniczają ich potrzeby męskie – jak ujęła to młoda 23-letnia studentka, żyjąca z młodym księdzem. Z kolei jeszcze inna kobieta, 32-letnia pielęgniarka, tak broni swojej miłości do księdza: Przecież Jezusowi są zarezerwowane na całym świecie wszystkie zakonnice, a jest ich bardzo duża ilość. Ja mam w rodzinie zakonnicę i wiem od niej, że zakonnice rywalizują między sobą o miłość Jezusa do siebie i o własną miłości do niego. (…) Miłość księdza, jako mężczyzny, jest mnie potrzebna jako kobiecie, a także moja miłość księdzu jako mężczyźnie, (…) a nie Jezusowi. Z tego powodu ja i ksiądz jesteśmy razem parą i chcemy być do końca życia (K., l. 36).

Natomiast co trzecia badana kobieta żyjąca z księdzem, odczuwająca wyrzuty sumienia z tego powodu, powołuje się na kościelną koncepcję celibatu kapłańskiego. Kobiety te twierdzą, że jako kochanki lub konkubiny księży, stają się rywalkami dla Jezusa, gdyż zabierają miłość księdza jako wyłączną i zastrzeżoną dla Niego. Taką właśnie miłość ksiądz obiecał Jezusowi w czasie swoich święceń kapłańskich. Tymczasem one jako kochanki, ułatwiły księżom złamanie obietnicy danej Jezusowi. Z tego powodu czują się źle i obawiają się kary od Boga za przejęcie księdza i jego miłości dla siebie samych.

Niektóre kobiety kochały swoich księży w sposób egoistyczny, czyli chciały mieć ich dla siebie na wyłączność i bez ograniczeń, z naruszeniem ich wolności i autonomii kapłańskiej. Najgorsze dla tych kobiet, jak same mówiły, były niedziele i dni świąteczne, w których ich kochankowie księża przeznaczali większość czasu dla spraw religijnych w parafii i we wspólnocie zakonnej, a nie mogli przeznaczyć go dla nich. W te dni kobiety czuły się osamotnione i musiały same spędzać wolny czas w oczekiwaniu na swoich kochanków, które często się przedłużało, wywołując w nich irytację i gniew. Najprawdopodobniej nie zrozumiały sensu i roli czasu świątecznego w życiu księdza i dlatego spotykało ich rozczarowanie i zdziwienie. One wszystkie nie chciały, żeby księża żyjący z nimi nadal spełniali swoje funkcje i zadania kapłańskie w parafiach i we wspólnotach zakonnych. Jednocześnie domagały się, żeby odeszli z kapłaństwa i swój czas oddali im wyłącznie i całkowicie w trwałym związku, najlepiej w małżeństwie cywilnym.

Jednocześnie co druga kobieta księdza nie domagała się, żeby on zrezygnował z kapłaństwa dla utrwalenia własnego związku. Tym kobietom imponowało, że same są kochankami czy konkubinami księży, a zarazem twierdziły, że kapłaństwo niczym specjalnym nie odróżnia się od innych, poważanych społecznie zawodów, więc im nie przeszkadza, że ich mężczyzna jest księdzem. Natomiast chciały, żeby księża ci mieli więcej czasu dla nich, żeby dostrzegali w nich kobietę, która ich kocha i poświęca im swój czas. Chciały przede wszystkim, żeby księża nie zdradzali ich z innymi kobietami, które spotykają podczas wykonywania obowiązków kapłańskich w parafii lub w zakonie. Kobiety, które miały już z księdzem wspólne dzieci, chciały, żeby nie wypierał się ojcostwa, lecz uznał swoje dziecko i brał udział w jego rozwoju i wychowaniu, żeby zapewnił mu warunki do codziennego życia, wspierał w tym jego matkę.

Jak badane kobiety oceniają moralnie nastawienie księży z nimi żyjących do ich wspólnego związku? Kobiety te najliczniej twierdziły, że ksiądz nie odczuwał żadnych „wstrząsów moralnych”, czy nie ujawniał dylematów moralnych z tego powodu. Natomiast pozostałe kobiety mówiły, że księża ich przeżywali trudności moralne z tego powodu. Jedni księża uważali, że ich związek z kobietą oznacza odrzucenie słowa danego uprzednio Bogu, w którym przyrzekali życie w trwałym celibacie. Z tego powodu swój związek z kobietą oceniali jako grzeszny i uwłaczający ich kapłaństwu. Chcąc poprawić się moralnie, przystępowali do spowiedzi u innego kapłana. Czy „nawrócili się” moralnie, to kobiety te miały wątpliwości. Inni księża obawiali się konsekwencji za „podwójne” moralnie życie od władz kościelnych i plotek katolików świeckich, a także reakcji swoich rodziców i krewnych – ich krytycznej oceny i utraty szacunku. Jednak po jakimś czasie, jak mówią moje respondentki, księża ci wracali do nich, gdyż pragnienie życia wspólnego z kobietą było silniejsze od obietnic dawanych spowiednikowi, jak i od grożących im sankcji kościelnych i społecznych. Taką sytuację ukazuje jedna z respondentek, 23-letnia pielęgniarka, żyjąca z księdzem starszym od siebie o 11 lat: (…) Czy miał wyrzuty sumienia z tego powodu, czyli z tego, że żyliśmy z sobą, jak mąż z żoną? (…) Chyba tak. Bo jak szedł do kościoła odprawiać mszę, to był dziwnie niespokojny, podenerwowany i mówił mi, że czuje się źle moralnie. Wtedy zastanawiał się nad trwałością naszego związku (K., l. 23).

Porażki życiowe kobiet porzuconych przez księży i rozpad ich wspólnego związku.

W tym punkcie ukażę realne porażki życiowe tych kobiet, które księża porzucili z różnych przyczyn i powodów, niekiedy po wieloletnim związku. Jedni porzucali swoje kochanki i konkubiny wraz z własnymi dziećmi, ponieważ postanowili ponownie sprawować funkcje kapłańskie w czystości seksualnej. Co mówią kobiety porzucone przez swoich kochanków księży o własnym związku z nimi? Jak oceniają ich jako swoich mężczyzn i partnerów życiowych? Jakie przyczyny tego porzucenia wskazują same? Czy odczuwają żal do księży, którzy po kilku czy kilkunastu latach wspólnego życia odeszli od nich i zaczęli swoje „nowe” życie już bez ich udziału?

Tabela 5. Zakończenie związku wzajemnego kobiet i księży oraz konsekwencje tego rozpadu w ocenie kobiet porzuconych przez księży.

Spostrzeżenia i oceny badanych kobiet księży

Badania pierwsze

Badania drugie

Badania łącznie

Liczba

Liczba

Liczba

Ocena związku z księdzem dokonana przez kobietę po rozstaniu się z nim

Pozytywna

7

6

13

Negatywna

10

9

19

Brak oceny

2

1

3

Sprawca rozpadu związku wspólnego kobiety z księdza

Ksiądz wyłącznie

11

10

21

Kobieta wyłącznie

3

3

6

Decyzja wspólna

5

3

8

Powody i przyczyny rozpadu związku wskazane przez kobiety księży

Powrót do kapłaństwa

7

7

14

Kłopoty z seksem i ciąża

4

3

7

Zdrada kochanki

5

4

9

Zniechęcenie kobiety

3

2

5

Żal kobiety do księdza z powodu zerwania związku przez niego

Trwały i całkowity

12

11

23

Czasowy i niepełny

4

3

7

Brak żalu

3

2

5

Zerwanie związku z księdzem jako porażka życiowa kobiety

Porażka

16

13

29

Brak poczucia porażki

3

3

6

Respondentki

19

16

35

Źródło: badania własne.

Wśród badanych 110 kobiet żyjących w związku z księżmi, co trzeciej z nich związek ten rozpadł się z winy księży albo w wyniku ich osobistego rozczarowania życiem z księdzem. Związek swój z księdzem i jego rozpad kobiety różnie oceniały. Ocenę tę najlepiej ukazują ich wypowiedzi bezpośrednie: Łącząc się z zakonnikiem, nie miałam pewności od samego początku, czy będziemy razem przez dłuższy czas. (…) Przeczucie moje było trafne, bo po roku czasu znajomości, licznych dni i nocy spędzonych ze mną intymnie, mój zakonny kochanek odszedł ode mnie i nigdy już nie powrócił. (…) Ale tacy są już księża, całkiem oderwani od życia – napisała 27 letnia samotna kobieta, urzędniczka.

Niezadowolenie z bycia w związku z księdzem ukazuje co druga kobieta dotknięta jego rozpadem. Natomiast co trzecia kobieta swój związek z księdzem oceniała pozytywnie pod każdym względem, mimo, że rozstanie się z nim początkowo ją przygnębiło i zniechęciło do życia. Postawę taką potwierdza następująca wypowiedź jednej respondentki, 29-letniej ekonomistki z małego miasta: Związek mój z księdzem oceniam pozytywnie, chociaż on mnie porzucił. (…) Rozstanie z moim kochankiem księdzem przeżyłam bardzo źle, długo nie mogłam się pozbierać po tym wydarzeniu. Dotąd nie wiem, dlaczego mnie porzucił. Nie potrafię ani zrozumieć jego decyzji, ani znaleźć sobie miejsca w życiu. Ponad rok już trwa nasze rozstanie. (…) Nie mam z nim kontaktu. Myślę, że już nie powróci do mnie (…) (K., l. 29).

Za rozpad swojego związku odpowiadają także obie strony – księża i ich kobiety. Jednak co druga kobieta porzucona przez księdza wini właśnie jego za to wydarzenie. Kobiety te, w ich własnej ocenie, nie mają nic sobie do zarzucenia i nie potrafią ustalić powodu lub przyczyny, dla których ci księża odeszli od nich po różnym okresie wspólnego życia. Natomiast kilka innych kobiet twierdzi, że to one same odeszły od księdza, gdyż w różny sposób zniechęcił ich do kontynuowania wspólnego życia. Trudno jednak było im podać konkretne powody zerwania tej znajomości z księdzem. Z kolei osiem kobiet przyznało, że o zerwaniu związku i o rozstaniu się podjęli oboje z księdzem decyzję wspólną, biorąc pod uwagę różne przyczyny i motywy: (…) Żyliśmy razem z księdzem, mówiła 26-letnia urzędniczka z małego miasta – przeszło pięć lat. On był starszy o osiem lat ode mnie. Na wiele spraw mieliśmy inne poglądy. (…) Po jakimś czasie kłótnie między nami były tak częste i coraz ostrzejsze, że zaczęliśmy siebie unikać. (…) W końcu doszliśmy do przekonania, że najlepiej będzie dla obojga, jak zerwiemy nasz związek. I tak się stało. Rozstanie to trwa już ponad dwa lata. Ja nie chcę już powrotu tego związku (…) K., l. 26). Niektóre jednak wyjaśniały, że pewne przyczyny można było zneutralizować, a wtedy związek z księdzem dałby się uratować i mógłby przetrwać. U podłoża zerwania wzajemnego związku kobiet i księży, jak one same mówiły, znajduje się wiele różnych powodów i przyczyn. Dość częstym powodem była tzw. „zmiana duchowa” w świadomości kapłańskiej księdza, w której wyniku zrezygnował on ze związku ze swoją kobietą i wrócił do życia w celibacie, w czystości seksualnej i do samotności. O odejściu księdza ze związku i powrocie do kapłańskiego stylu życia mówiła co czwarta kobieta. Jak to się działo, ukazuje wybrana wypowiedź kobiety porzuconej przez księdza: Co ja miałam robić. On ciągle był zamyślony, a nawet płakał, że zdradził kapłaństwo, wiążąc się ze mną dwa lata temu. (…) Więc powiedziałam mu, żeby więcej już do mnie nie przychodził, żeby rozpoczął od nowa swoje życie w czystości, bez kobiety w ogóle, jako porządny proboszcz parafii. Po tej rozmowie już zerwał kontakt ze mną (…) – oświadczyła 36-letnia ekonomistka, rozwódka, z małego miasta.

Kilka kobiet rozstało się z księdzem, kiedy dowiedziały się z różnych źródeł, że nie potrafił żyć z nimi w wyłączności, lecz miał jeszcze inną kobietę lub dziewczynę. Kobiety zdradzane nie potrafiły zaakceptować tej sytuacji i bez oporu zrywały związek z takim księdzem: Żyliśmy razem z moim zakonnikiem trzy niespełna lata. Mówił mi ciągle, że tylko mnie kocha i kiedyś odejdzie dla mnie z zakonu. Okazało się to nieprawdą. Przypadkowo dowiedziałam się od koleżanki w szkole, gdzie razem pracowałyśmy jako nauczycielki, że mój „ojczulek” jest bardzo kochliwy i ja mu nie wystarczam. Gdy zapytałam go, czy ma inną jeszcze kobietę, bez oporu stwierdził, że spotyka się z młodszą ode mnie dziewczyną, ale kocha tylko mnie. Po jego oświadczeniu zerwałam związek z nim i nie chcę znać go ani spotykać się z nim. Takiemu facetowi nie mogę zaufać. Niestety, ciągle go kocham, ale zdrady nie mogę mu wybaczyć (K., l. 28).

Powodem rozstania była też ciąża kochanki, której konsekwencji ksiądz przestraszył się i najzwyczajniej zdezerterował, nie mówiąc jej nawet „do widzenia” jako przyszłej matce swojego dziecka. Jedna z takich kobiet powód zerwania więzi z księdzem ukazuje następująco: (…) Byliśmy razem półtora roku. Ja jestem 30-letnią nauczycielką po rozwodzie z mężem, a on jest księdzem starszym o siedem lat ode mnie, świeżo awansowanym proboszczem w małym mieście. (…) Zaszłam w ciążę i nawet ucieszyłam się z tego powodu, bo chciałam zostać matką swojego dziecka. (…) Gdy powiedziałam mu o ciąży, wpadł w zdumienie, zdenerwował się i zaczął krzyczeć na mnie (…). Stwierdził, że teraz on nie chce i nie nadaje się do roli ojca, że nie zamierza porzucać kapłaństwa z tego powodu. (…) Po tej kłótni, zabrał swoje rzeczy i odjechał. (…) Nasza córka ma już dwa lata, ale taty jeszcze nie widziała, sama ją utrzymuję i wychowuję. Nie powiem jej, że ksiądz jest jej ojcem (K., l. 30).

Dla niektórych kobiet rozstanie z księdzem oznacza zwykłą porażkę życiową, zanik sensu i celu codziennych działań dotąd mających duże znaczenie. Po rozpadzie związku z księdzem kobiety nie potrafiły się odnaleźć, nie wiedziały, czy kiedykolwiek uspokoją się psychicznie i odzyskają poczucie sensu w swoim życiu. Niektóre kobiety porzucone przez księży mówiły, że dotknęła je tylko częściowa porażka, z której mają nadzieję wyjść obronnie i owocnie, żyć nadal sensownie bez księdza, który je zawiódł, zniszczył ich miłość, porzucając je z przyczyn religijnych, albo dla innej kobiety, a więc z przyczyn skrajnie egoistycznych. U tych kobiet, zranionych psychicznie i emocjonalnie, pojawiał się żal i smutek z powodu rozstania się z księdzem. Sytuację taką trafnie ukazuje wypowiedź takiej kobiety: Jak mam się nie smucić, czy nie żałować tego, że ksiądz, którego kochałam, odszedł ode mnie, a tego się nie spodziewałam. Przecież żyliśmy razem przez sześć lat i było nam dobrze z sobą. Prawie żyliśmy wspólnie jak prawdziwe małżeństwo. (…) Cóż, stało się inaczej. On jest zakonnikiem i wyjechał na misje daleko od Polski. Ja zostałam sama z dzieckiem, bez niego i bez jego uczucia do mnie. Od tego czasu nie mam kontaktu z nim. (..) Proszę napisać mi, co Pan sądzi o mojej sytuacji, czy mam prosić kierownictwo zakonu o alimenty dla dziecka, czy też nie robić tego? (K., l. 36).

Niektóre kobiety uczestniczące w badaniach ukazują księży rzymskokatolickich jako mężczyzn nieodpowiedzialnych i nie godnych zaufania, jeśli porzucają swoje partnerki dla realizowania swoich zadań zawodowych. Kobietom tym, jak same zaznaczały, obiecywali wyłączną miłość i trwały związek, niektórzy nawet małżeństwo po rezygnacji z kapłaństwa. Przedmiotowe traktowanie samej kobiety, widzenie w niej jedynie własnego „obiektu” seksualnego, porzucenie własnego dziecka respondentki te postrzegają jako uwłaczające ich godności ludzkiej. Księża rzymskokatoliccy, w ocenie tych kobiet, to najczęściej (…) mężczyźni egoistycznie nastawieni do życia, nie dojrzali emocjonalnie i psychicznie, z zaburzonymi potrzebami erotycznymi i seksualnymi, którym Kościół zmienił świadomość męską, a przede wszystkim nauczył ich spoglądania na kobietę, seksualność, małżeństwo i rodzinę jako na zjawiska grzeszne moralnie i automatycznie nakierowane na wyciągnięcie księdza z kapłaństwa i ze stanu duchownego. Tej skrzywionej mentalności męskiej księża nie potrafią najczęściej zmienić na normalną, nie są w stanie zmienić jej też kobiety ich kochające i mające z nimi wspólne dzieci. Niestety, taka jest goła i bolesna prawda – bolesna dla nich obojga, dla księdza i dla jego kobiety – taką opinię wyraziła młoda kobieta, żyjąca przez kilka lat z księdzem diecezjalnym (l. 29).

Podsumowanie

Kończąc analizy i wyjaśnienia zastosowane w treści tego artykułu, należy zaznaczyć, że wzajemne związki kobiet z księżmi rzymskokatolickimi, to związki pełne dramaturgii i wywołujące w życiu obojga tych osób przeróżne problemy oraz dylematy moralne i religijne. Dylematy te komplikują im życie osobiste i rodzinne (najczęściej kobietom i ich dzieciom) i zawodowe (księżom). Kapłaństwo instytucjonalne w Kościele rzymskokatolickim u swoich podstaw ma dwa elementarne czynniki – obowiązkową bezżenność i trwałą abstynencję seksualną, które obejmują wszystkich księży w diecezji i we wspólnotach zakonnych. W tym drugim przypadku kapłani składają ślub czystości, który ma inne znaczenie niż zwykła obietnica tej czystości składana przez księży diecezjalnych. Ponadto, wszystkich księży obowiązuje pełne posłuszeństwo swoim przełożonym kościelnym. Kapłan jest przeznaczony Bogu i Kościołowi na pełną służbę, z wyłączeniem innych ludzi. Chcąc służyć Bogu, kapłan katolicki musi zrezygnować z więzi z kobietą, z jej miłości i seksualności, także z własnego biologicznego ojcostwa. Własną miłości i seksualność musi przekazać Bogu jako wyłączną i niepodzielną. W tej sytuacji nie ma miejsca w życiu księdza dla kobiety i dla własnego dziecka. Ksiądz, wiążąc się z kobietą i współżyjąc z nią seksualnie, opuszczając stan kapłański dla kobiety i dla utrwalenia z nią wspólnego związku partnerskiego i założenia własnej rodziny, sam unieważnia przyrzeczenie wyłączności dane Bogu i Kościołowi. W konsekwencji stawia się poza ramami Kościoła, pozostając ciągle mężczyzną zobowiązanym do celibatu. Z tego obowiązku może zwolnić go tylko papież mocą swojej łaski.

Księża i ich związki z kobietami ukazane w tej pracy są przykładem takiej właśnie dramatycznej sytuacji, podwójnych standardów moralnych, z pomocą których księża ci i ich kobiety próbowali postępować wbrew zasadom i regułom moralnym wskazanym im przez idealne założenia doktrynalne Kościoła. We własnych postawach i działaniach księża ci chcieli ukazać, że jako duchowni mają prawo do własnej miłości i seksualności, do związków z kobietą, do małżeństwa i rodziny, bez rezygnacji z kapłaństwa. Badania tu prezentowane wykazały, że księża i ich kobiety, decydując się dobrowolnie na miłość zakazaną, mają świadomość konsekwencji jakie czekają ich w różnych sferach życia – osobistego i publicznego, nie wyłączając też potępienia społecznego w Kościele i we wspólnotach świeckich katolików. Porażki życiowe jako skutek praktyczny tego związku zakazanego duchownym, są widoczne tak u księży, jak i u kobiet z nimi żyjących.

Jednak rozpad wspólnego związku lub świadome porzucenie kobiety przez księdza więcej porażek przysparzają kobietom, a nie księżom. Sytuację tę podobnie postrzegają i oceniają same kobiety, w której znalazły się przez brak odpowiedzialności i lekkomyślność księży jako swoich kochanków i konkubentów. Niektóre z kobiet porzuconych przez księży, którym zaufały w pełni jako swoim partnerom życiowym, zerwanie wspólnego związku i odejście od nich, pozostawienie ich własnemu losowi, niekiedy w ciąży lub z dzieckiem, porównywały do rozpadu własnego małżeństwa przez rozwód z winy męża, którego skutki są podobne. Kobiety te były już żonami świeckich mężów albo konkubinami, więc los ponownie przydany im przez księży kochanków i konkubentów, był jakby jego powtórką losu, jaki zawdzięczają swoim byłym mężom. Jedni i drudzy pozostawili je własnemu losowi, zapominając też o obowiązkach ojcowskich.

Józef Baniak – prof. zw. dr hab., pracownik naukowo-badawczy i dydaktyczny na Wydziale Nauk Społecznych w Instytucie Socjologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W obszarze jego zainteresowań akademickich i badawczych znajdują się: socjologia – religii i religijności, Kościoła i parafii, powołań kapłańskich i zakonnych, zawodu księdza, celibatu osób duchownych, moralności, małżeństwa i rodziny, młodzieży; filozofia – religii, moralności, dialogu; etyka – społeczna, biznesu, zarządzania; teologia – praktyczna, katolicka nauka społeczna. Jego dorobek naukowy stanowią liczne autorskie publikacje książkowe, prace zbiorowe pod własną redakcją naukową oraz artykuły naukowe i popularnonaukowe w języku polskimi i obcojęzyczne z zakresu wymienionych dyscyplin wiedzy. Był założycielem i redaktorem naukowym na Wydziale Teologicznym UAM pięciu czasopism: Socjologia Religii, Socjologia Moralności, Filozofia Religii, Filozofia Dialogu, Społeczeństwo i Kościół. Należy do różnych organizacji naukowych o profilu socjologicznym, filozoficznym, religioznawczym, teologicznym. Wypromował liczne grono licencjatów, magistrów i doktorów z zakresu socjologii, filozofii i teologii.

Afiliacja autora:

Instytut Socjologii UAM w Poznaniu,
ul. Szamarzewskiego 89C, 60-568 Poznań;
e-mail: jozef.baniak@poczta.onet.pl; j.baniak@amu.edu.pl

Bibliografia

Anatrela, T. (1988). Des implications affectives dans la relation pastorale entre des femmes et des pretres. “Suplement de la Vie Spirituelle”, Paris

Anderson, J. (2005). Priests in Love: Roman Catholic Clergy and Their intimate Friendships. N.Y.: Publisher Cintinuum

Arinze, F. (1993). Priestly celibacy and association with women. “Seminarium”, nr 1, ss. 88–106

Audet, J.-P. (1967). Mariage et celibate dans le service pastorale de l’Eglise. Histoire et orientations. Paris: Editions de l’Orante

Augustyn, J. (2000). Wychowanie do czystości i do celibatu kapłańskiego. Kraków – Ząbki: Wydawnictwo M i Apostolicum

Augustyn, J. (2002). Celibat. Aspekty pedagogiczne i duchowe. Kraków: Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy

Babbie, E. (2007). Badania społeczne w praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Bahl, S. (1996). Ich liebte einen Priester. Freiburg: Herder

Baniak, J. (2001). Rezygnacja z kapłaństwa I wybór życia małżeńsko-rodzinnego przez księży rzymskokatolickich w Polsce. Studium socjologiczne. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.

Baniak, J. (2002). Celibat ewangeliczny – jego istota, cel, sens, realizacja, „Przegląd Religioznawczy”, nr 2 (204), ss. 75–88

Baniak, J. (2017). Bezżenność i czystość seksualna księży rzymskokatolickich w świadomości katolików świeckich i osób duchownych w Polsce. Założenia i rzeczywistość. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos

Barbey d’Aurevilly, J. (1993). Un pretre marie. Roma, Paris: Flammarion

Barszcz, W. (2001), Prawny wymiar ślubów. „Vita Consacrata”, nr 1, ss. 48–54

Bruhns, A., Wensierski, P. (2006). Gottes heimliche Kinder. Tochter und Sohne von Priestern erzahlen ihr Schicksal. Munchen: dtv Auflage: Ein Spiegel-Buch

Bujak, J. (2012). Historyczne i duchowe aspekty celibatu w Kościele. „Tarnowskie Studia Teologiczne”, t. 31, nr 2, ss. 27–38

Cattaneo, D.A. (2012). Married Priests? 30 Crucial Questions about Celibacy, Roma: Ignatius Press

Cattaneo, D.A. (2012). Verheiratete Priester?, Paderborn: Verlag Bonifatius GmbH.

Cholij, R. (1966). Celibacy, Married Clergy and the Oriental Code. “Eastern Churches Jurnal”, t. 3, nr 3, ss. 112–123

Diller, F. (2001). Warum verheiratete Priester? Begrundung und Erfahrung der ostkirchlichen Praxis. Sankt Ottilien

Dordelmann-Lueg, A. (1994). Wenn Frauen Priester liebten. Der Zolibat und seine Folgen. Munchen: Kosel

Flubacher, E. (2008). Das gebrochene Gelubde. Mein Grossvater, der Priester. Dubendorf: Verlag Wortereh

Goldmann-Posch, U. 1985, Unheilige Ehen. Geschprache mit Priesterfrauen. Munchen: by Kindler Verlag GmbH.

Graczyk, M. (2009). Ofiarniczy wymiar życia celibatycznego. (ss. 89 – 104). W: Werbiński, I. (red.), Celibat znakiem płodności duchowej w Chrystusie. W 40-lecie encykliki „Sacerdotalis Caelibatus”, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika,

Grochowina, M. (2012). Zobowiązanie duchownego do celibatu według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku. „Kościół i Prawo”, nr 1 (14), ss. 11–24

Gryglewicz, F., Łukaszyk, R., Sułowski, Z. (red.). (1989). Encyklopedia Katolicka. T. 2, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL

Heid, S. (2000). Celibat w Kościele pierwotnym. Początki obowiązku wstrzemięźliwości dla duchownych na Wschodzie i na Zachodzie. Tuchów: Redemptoryści

Jackel, K., Forster, T. (1997). Weil mein Vater Priester ist. Koln: Bastei Lubbe

Jenkins, C. (1995). Frauen, die Priester liebten. Angst, Zweifel, Wut, Koln: Bastei Verlag Gustav H. Lubbe

Jenkins, C. (1995). A Pasion for Priests: Women Talk of Their Love for Roman Catholic Priests, New York: Headline Book Publishing.

Kirchmann, M. (2004), Wer es fassen kann der fasse es. Ich war die Frau in Leben eines Priesters, Hannau: Haag&Herchen Verlag GmbH.

Król, L. (2009). Celibat w Kościele katolickim, w Kościołach protestanckich i w Kościele prawosławnym (ss. 123–134). W: Werbiński, I. (red.), Celibat znakiem płodności duchowej w Chrystusie. W 40-lecie encykliki „Sacerdotalis Caelibatus”, Toruń: UMK

Landry, J., Potel, J., Pousset, H. (1998). Femmes et pretres dans la societe d’aujourd’hui. Paris: Edition Karthala.

Lueg, A. (Ed.). (1985). Vom Zolibat betroffene Frauen und Priester durchbrechen ein Tabu. Berichte von Frauen, die eine Beziehung zum einen Priester haben. Solingen: Selbstverlag

Lutyński, J. (1994). Metody badań społecznych. Wybrane zagadnienia, Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe.

Lutz-Albrecht, H. (2004). Gasturm. Vom der Barfrau zur Geliebten eines Priesters. Eine Lebensgeschichte. Berlin: Book on Demand

Maca, M. (2009). “Ainsi soit-il”. Pour l’amour d’un pretre. Paris: Editions Memory Press

Mercier, J. (2014), Celibat des pretres, la discipline de l’Eglise doit-elle changer? Paris: Desclee de Brouwer

Mignot, E. (2012). Amours interdites: des pretres et des femmes parlent, Paris: Fayard

Mojek, S. (1996). Jaki jest sens celibatu kapłańskiego? (ss. 483 – 492). W: Rusecki, M. (red.), Problemy współczesnego Kościoła, Lublin: Wydawnictwo KUL

Mynarek, H. (1978). Eros und Klerus. Vom Elend des Zolibats. Wien und Dusseldorf: Econ Verlag GmbH

O’Neill, D.P. (1967). Celibat du pretres et maturite humaine. Paris: Editions du Cerf, ss. 185–194

Pardini, G. (2003). Le marriage des pretres. Paris: Editions le Manuscript

Perroux, J. (2005). De la peur a l’amour, itineraire d’un pretre. Geneve: Editions Slatkine.

Province, X. (2010). L’amour, c’est aussi pour moi. Letres d’un pretre. Paris: Editions du Cygne

Przybyłowska, I. (1978). Wywiad swobodny ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji i możliwości jego zastosowania w badaniach socjologicznych. „Przegląd Socjologiczny”, t. 4, ss. 53–68

Rodriguez, P. (1995). La Vida sexual del clero. Barcelona: Editions B

Rondet, M. (1992). Celibataires, pour qua? Solitude narcisstique ou de soi. “Christus”, nr 4, ss. 143–152

Rondet, M. (1995). Celibat ewangeliczny we współczesnym świecie. Warszawa: Wydawnictwo Księży Marianów

Ryś, G. (2000). Celibat, Kraków: Wydawnictwo Znak.

Saj, M. (2010). Świadectwo życia i wiary osoby konsekrowanej (ss. 467 – 482). W: Wroceński, J., Pietrzak, H. (red.). Ars boni aequi. Księga Pamiątkowa dedykowana ks. prof. Sobańskiemu z okazji 80-letniej rocznicy urodzin. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej

Sipe, R. (1992). Sexualitat und Zelibat, Paderborn-Munchen: Verlag Ferdinand Schoning

Sipe R., (2003). Celibacy in Crisis: A Secret World Revisited, New York: Brunner-Routlege.

Stawniak, H. (2011). Celibat diakonów i prezbiterów w dyscyplinie Kościoła łacińskiego, „Seminare”, t. 29, ss. 47–59

Świątkiewicz, W. (red.). (1993). Społeczny świat i jego legitymizacje. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Winniger, P. (2009). Aus der Mitte der Gemeinde . Ein Pladoyer fur neue Wege zum Priesteramt, Freiburg: Herder

Winniger, P. (2009). Pour une Eglise juste et durable. Celibat libre et appel a la pretrise. Paris: L’Harmattan

Veturini, D. (2005). L’impossible voyage. Pour l’amour d’in pretre. Paris: Edition L’Ephemere

Vogels, H.J. (1992). Priester durfen heiraten. Bonn: Kollen

Vogels, H.J. (2001). Allein gegen den Vatican. Ein Priester kampft um sein Recht auf Ehe. Edition Va bene, Wien: Klosterneuburg.

Zander, H.C. (1997). Zehn Argumente fur der Zelibat. Ein Schwarzbuch. Dusseldorf: Patmos

The obligatory celibate and sexual abstinence of roman-catholic priests in the perception and estimation of women living with priest in relationship

Abstract

The main goal of this paper is presentation of opinions and attitudes of Polish women living in intimate relations with Romano-catholic priests and monks toward their obligatory celibacy and sexual abstinence. The article is result of author qualitative research conducted in Poland on the group of 110 women who has a priest or monk for a partner. The results showed that this women question and don’t understand the meaning of obligatory celibacy and sexual abstinence. That women don’t see the connection between obligatory celibacy and institutional priesthood. However, they want for a priest partner both: priesthood and live with concubinage with them. The research showed also that: some of the priest who live in informal relation with researched women have the children with them; not all relations has a permanent character; there is a group of the priests who stopped informal relation because they wanted to get back to a virtuous life in the church. The main reason for staying in such kind of intimate relations is need for love and sex. Some of researched women and their partners experienced the moral dilemmas because of living in such a relation and were unable to stop it.

Keywords:
duty of celibacy, celibacy, sexual abstinence, intimate relationships between women and priests, priesthood sexuality, priests’ children, Roman Catholic Church.

Ekonomiczno-społeczne uwarunkowania wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ w Polsce

Jan Sikora, Uniwersytet
Zielonogórski w Zielonej Górze

Agnieszka Wartecka-Ważyńska
Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu

Abstrakt

W artykule przedstawiono wybrane problemy ekonomiczno-społeczne wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ w świetle wyników badań ankietowych. Uwzględniając sytuację materialną badanych kobiet scharakteryzowano czasokres wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych (krajowych i zagranicznych), wybór organizatorów wyjazdów oraz obciążenia finansowe budżetu domowego przeznaczone na wyjazdy turystyczne. Wyboru badanej kategorii kobiet dokonano celowo ze względu m.in. na zróżnicowane pełnione role, dłuższy wiek życia, niższy poziom sytuacji materialnej w porównaniu do mężczyzn. Z badań wynika, że sytuacja materialna kobiet 50+ determinuje czas wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych krajowych i zagranicznych. Badane osoby były też świadome korzyści psychospołecznych i zdrowotnych tych wyjazdów, których szersze spożytkowanie było ograniczone ich niskim poziomem materialnym.

W artykule wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego z zastosowaniem kwestionariusza ankiety. Ankieta przeprowadzona została w Poznaniu wśród 146 kobiet 50+. Wykorzystano również metodę analizy literatury przedmiotu.

Słowa kluczowe:
kobiety 50+, wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe, korzyści, sytuacja materialna.

Wstęp

Zmiany demograficzne w Polsce powodują zwiększanie się w społeczeństwie liczby ludzi w wieku senioralnym. Na koniec 2015 r. liczba ludności Polski wynosiła 38,4 mln, z czego ponad 8,8 mln stanowiły osoby w wieku 60 lat i więcej. Do roku 2050 populacja osób w wieku 60+ wzrośnie do 13,7 miliona i będzie stanowiła ponad 40% ogółu ludności Polski (Prognoza ludności). Trwający proces starzenia się ludności jest wynikiem wydłużania się trwania życia oraz niskiego poziomu dzietności. Podczas, gdy w roku 1990 w Polsce mężczyzna żył przeciętnie 66,5 lat, a kobieta 77,5 lat, to w 2000 roku mężczyzna żył 69,7 lat, a kobieta 78,0 lat, w 2013 mężczyzna 73,1 lat, kobieta 81,1 lat. Według prognozy w 2030 roku w polskim społeczeństwie przeciętna długość życia mężczyzn wyniesie 75,8 lat, a kobiet 82,2 lata. W roku 2050 mężczyzna żył będzie 82,6 lat, a kobieta 88,5 lat (Prognoza ludności).

Zmianom tym towarzyszyć będą potrzeby rozwoju usług nie tylko medycznych lecz także socjalnych, opiekuńczych, wypoczynkowo-rekreacyjnych. Ważne zatem jest i będzie tworzenie strategii pomyślnego starzenia się, jako procesu zmierzającego do zachowania zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego, które umożliwiać będzie osobom starszym czynne uczestnictwo w życiu społecznym bez dyskryminacji ze względu na wiek (Worach-Kardas, 2015, s. 155). Pomyślne starzenie się charakteryzuje się między innymi takimi cechami, jak: utrzymanie zadowalającego stanu zdrowia; niezależność funkcjonalna w życiu codziennym; utrzymanie więzi rodzinnych i społecznych; możliwość kształcenia się i samorealizacji; utrzymanie niezależności finansowej i mieszkaniowej (Worach-Kardas, 2015, s. 155).

Zmiany społeczne, kulturowe i gospodarcze starzejących się społeczeństw w przeważającej większości mają swoje źródło z momentem przejścia na emeryturę, czyli przerwaniem aktywności zawodowej, która przez całe życie nadawała sens i kierunek wszelkim działaniom. Przejście na emeryturę i utrata pracy powodują wiele skutków, m.in.: obniżenie dochodów i pogorszenie się warunków ekonomicznych. Wypłaty z ubezpieczeń społecznych są niewielkie i nie pokrywają wszystkich wydatków w wieku emerytalnym, w tym opieki medycznej. Przejście na emeryturę powoduje izolację wielu osób od uczestnictwa w życiu społecznym, zawężanie kręgu znajomych. W niektórych rodzinach wobec ludzi starych, chorych spotyka się narastające zjawisko napastowania, agresji przez członków rodziny. Przybiera ono formę słowną, fizyczną lub też może polegać na finansowym zaniedbywaniu lub wyzyskiwaniu. Osoby obarczone opieką nad starymi rodzicami nie radzą sobie finansowo i psychicznie z tym dodatkowym ciężarem, który dokłada się do obowiązków wobec dzieci i współmałżonków a czasem prowadzi do frustracji (Goodman 2002, s. 178).

Współczesne społeczeństwa mają różne możliwości stwarzania warunków realizacji procesu pomyślnego starzenia się. Podkreślają znaczenie aktywności społecznej, turystycznej, fizycznej dla satysfakcji osobistej, zdrowia i poczucia tożsamości osób starszych. Działają w tym celu różne instytucje (np. Uniwersytety Trzeciego Wieku, Kluby Seniora) zajmujące się ochroną interesów najstarszych członków społeczeństwa, organizujące zróżnicowane formy aktywności intelektualnej, poznawczej, fizycznej, rekreacyjnej, turystycznej. Dla niektórych osób działania te są przedmiotem zainteresowania, dla innych bywają obojętne. Nie ma zatem rozwiązania optymalnego dla wszystkich ludzi starszych.

Przyjęte w artykule kategorie społeczno-demograficzne ludzi ze względu na wiek (50+) i płeć (kobiety) są doborem celowym. Bowiem cechą charakterystyczną procesu starzenia się w Polsce jest zjawisko feminizacji. Wśród populacji seniorów większość stanowią kobiety (59%), na 100 mężczyzn przypada ich 142 (dla całej ludności Polski w 2015 roku wskaźnik feminizacji wynosi 107 (Mały rocznik, 2016). Kobiety stanowią znaczące kryterium zróżnicowania nie tylko biologicznego i zdrowotnego, lecz także społecznego i ekonomicznego. Określenia „kobieta”, „mężczyzna”, „wiek przedprodukcyjny”, „produkcyjny” i „poprodukcyjny” tworzą kulturowe cechy przynależne każdej zbiorowości społecznej. Społeczeństwa bowiem przypisują kobietom i mężczyznom, uwzględniając wiek, określone role społeczne, zawodowe, pozycję społeczną i materialną. Różnice między kobietami i mężczyznami, ich wiek są wyrazem zróżnicowania biologicznego (hormony, anatomia ciała), psychologicznego (cechy osobowości, zachowanie) i społecznego (pełnione role, prestiż społeczny, powierzone prawa i obowiązki) oraz ekonomicznego (wynagrodzenie, status materialny, dostęp do zasobów ekonomicznych) (Goodman 2002, s. 179).

Dłuższe życie kobiet niż mężczyzn, czyni starość „zniewieściałą”. Ulegają one bardziej chorobom, niesprawności fizycznej, a tym samym wymagają większej pomocy i wsparcia przy wykonywaniu codziennych czynności. Ze względu na możliwą wcześniejszą śmierć mężczyzn, swoich mężów, dużo starszych kobiet żyje samotnie. Powstaje zatem zjawisko singularyzacji, które wskazuje na wysoki odsetek osób starszych prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe. W 2030 r. aż 53,3% gospodarstw domowych będzie prowadzonych przez osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3% przez osoby w wieku 80 lat i więcej. Wynika to m.in. z tego, że w 2015 r. wśród osób starszych w małżeństwie żyło 78% mężczyzn i tylko 42% kobiet. 34% to osoby owdowiałe, w tym ponad 90% to samotne kobiety (Sytuacja osób, 2016). Starsze kobiety mają na ogół niższe dochody od mężczyzn, co przekłada się na różnicę w poziomie życia, np. w dostępie do środków gwarantujących niezależność i sprzyjających aktywnemu stylowi życia. Jak zauważa A. Giddens: Według niektórych obserwatorów duża liczba odgrywanych przez kobiety ról społecznych, jak np. praca w domu, opieka nad wnukami, niekiedy obowiązki zawodowe, może wywoływać większy stres i przyczyniać się do wyższej zachorowalności (Giddens, 2004, s. 173). Z drugiej jednak strony, coraz więcej kobiet uważa jesień życia za czas wielkich możliwości, zwieńczenie wcześniejszych planów i zmagań. Jest to czas refleksji nad pełnią życia, szansa na dalszy rozwój, uczenie się oraz poznawanie świata. Lata, w których mężczyźni i kobiety są już wolni od obowiązków rodzicielskich i pracy zawodowej, określa się często trzecim wiekiem. Dlatego też, w tym dłuższym dziś niż kiedykolwiek przedtem okresie, kobiety mogą prowadzić swobodny styl życia, dokształcać się, nabywać nowych umiejętności, wypoczywać, podróżować turystycznie.

Udowodnione jest, że kobiety 50+ stanowią większość wśród emerytów i częściej wyjeżdżają w celach turystyczno-wypoczynkowych niż mężczyźni emeryci. To znaczy, że częściej zmieniają swoje miejsce stałego pobytu przynajmniej na jedną noc. Podczas tych wyjazdów częściej podejmują zróżnicowane formy czynnej aktywności fizycznej niż biernej (Pikuła, 2013, s. 26). Czynna aktywność fizyczna uprawiana w czasie wypoczynku turystycznego jest zatem ważnym elementem kształtowania dobrostanu zdrowotnego, psychicznego i społecznego kobiet 50+.

Cel opracowania

Celem artykułu jest przedstawienie wybranych zagadnień związanych z wyjazdami turystyczno-wypoczynkowymi w kontekście ich sytuacji materialnej. W szczególności chodzi o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania badawcze:

- ▶ jaki jest czasokres wyjazdów krajowych i zagranicznych kobiet 50+ w celach turystyczno-wypoczynkowych?;

- ▶ kto był organizatorem podróży turystyczno-wypoczynkowych?;

- ▶ czy wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe kobiet 50+ były uzależnione od ich sytuacji materialnej?

Zainteresowanie kobietami żyjącymi w fazie trzeciego wieku, ich podróżami turystyczno-wypoczynkowymi zdeterminowanymi położeniem materialnym nie jest przypadkowe. Rozpoznanie jednego z elementów stylu życia kobiet 50+ jakim są wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe w kontekście ich sytuacji materialnej, pozwoli m.in. skorygować stereotypowe opinie i oceny odnoszące się do jednostronnego postrzegania roli senioralnej kobiet w życiu społecznym, jak również dostosować trafniejsze propozycje w kształtowaniu polityki społecznej w zakresie aktywności turystycznej seniorów przez instytucje administracji rządowej i samorządowej.

Materiał i metody badawcze

Artykuł ma charakter literaturowo-empiryczny. Badania empiryczne zostały przeprowadzone w 2017 r. w Poznaniu. Uczestniczyło w nich 146 kobiet 50+, słuchaczek Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz członkiń Klubów Seniora. Wśród badanych, kobiety w wieku 50–59 lat stanowiły 23,3%, a w wieku 60 i więcej lat 76,7%. Wykształceniem podstawowym i zasadniczym-zawodowym charakteryzowało się 12,6%, średnim 52,8%, wyższym 34,6% kobiet. Uwzględniając grupę społeczno-zawodową 16,7% kobiet 50+ zaliczyło siebie do grupy pracowników fizycznych, 63,5% do pracowników umysłowych, 14,0% reprezentowało kadrę kierowniczą, własną działalność gospodarczą i wolne zawody. Za gospodynie domowe uważało się 5,8% badanych. Czynną aktywność zawodową deklarowało 22,1% respondentek, a 77,9% kobiet nie pracowała zawodowo. Zgodnie z opinią badanych 45,6% uważała swoją sytuację materialną jako bardzo dobrą i dobrą, 53,0% jako przeciętną i 1,4% jako złą i bardzo złą.

Przedmiotem badań empirycznych było poznanie opinii kobiet 50+ na temat aktywności turystyczno-wypoczynkowej w zależności od ich sytuacji materialnej. W tym celu wykorzystano metodę sondażu diagnostycznego, w ramach której zastosowano technikę ankiety audytoryjnej przeprowadzonej w obecności ankietera oraz technikę wywiadu bezpośredniego. Posłużono się także metodą analizy literatury przedmiotu. W badaniach empirycznych przestrzegane zostały zasady etyki badań ankietowych, w których kierowano się zgodą respondentów na podjęcie tego rodzaju badań.

Uzyskane wyniki z badań ankietowych zostały właściwie pogrupowane, zliczone oraz uporządkowane całościowo w formie tabelarycznej (Frankfort-Nachmias, Nachmias 1996; Babbie 2001). Tabelaryczna prezentacja statystyczna w rozkładzie bezwzględnymi procentowym (Jóźwiak, Podgórski 2006) badanych zagadnień aktywności turystyczno-wypoczynkowej kobiet 50+ pozwoliła uzyskać niezbędne informacje stanowiące podstawę do dalszej analizy jakościowej.

Wyniki badań i ich analiza

Jednym z celów badawczych było poznanie czasookresu wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+. Długość pobytu badanych na tych wyjazdach w zależności od ich sytuacji materialnej przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Preferowany przez kobiety 50+ czasokres wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych z uwzględnieniem ich sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

bardzo dobra, dobra

przeciętna

N

%

N

%

N

%

1.

Krótkoterminowe

(do 5 dni)

60

41,1

25

36,2

35

45,5

2.

Długoterminowe

(pow. 5 dni)

56

38,4

30

43,5

26

33,7

3.

Krótko i długoterminowe

4

2,7

3

4,3

1

1,3

4.

Brak danych

26

17,8

11

16,0

15

19,5

5.

Razem (N)

146

100,0

69

100,0

77

100,0

Źródło: Badania własne (N=146).

Analiza wyników pokazała, że wśród badanych kobiet nie ma znaczącej różnicy między wyjazdami krótkoterminowymi a długoterminowymi. Różnice uwidaczniają się przy uwzględnieniu ich sytuacji materialnej. Kobiety 50+ charakteryzujące się bardzo dobrą i dobrą sytuacją materialną preferowały długoterminowe (powyżej 5 dni) wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe (43,5%). Z kolei respondentki deklarujące swoją sytuację materialną jako przeciętną preferowały krótkoterminowe (do 5 dni) wyjazdy turystyczno-rekreacyjne (45,5%).

Z kolei kierunki tych wyjazdów (kraj czy zagranica) w zależności od sytuacji materialnej kobiet 50+ przedstawione zostały w tabelach 2 i 3.

Tabela 2. Kierunki krajowych wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ w latach 2012–2016 z uwzględnieniem sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

bardzo dobra, dobra

przeciętna

N

%

N

%

N

%

1.

Wyjechano:

nad morze

109

74,7

51

77,3

56

73,7

w góry

52

35,6

25

37,9

26

34,2

nad jezioro, rzekę

35

24,0

22

33,3

12

15,8

do rodziny

50

34,2

20

30,3

28

36,8

inne

1

0,7

1

1,5

0

0,0

2.

Nie wyjeżdżano w kraju

5

3,4

2

3,0

3

3,9

3.

Brak danych

6

4,1

4

6,1

2

2,6

Źródło: Badania własne (N = 146).

Z danych zawartych w powyższej tabeli można zauważyć, że w latach 2012–2016 wśród badanych kobiet, zarówno z sytuacją materialną bardzo dobrą i dobrą oraz przeciętną dominowały krajowe wyjazdy nad morze (w kolejności 77,3% i 73,7%). Na drugim miejscu były wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe w góry. Ten kierunek wyjazdów wybrało 37,9% kobiet 50+ z sytuacją materialną bardzo dobrą i dobrą oraz 34,2% z sytuacją przeciętną. Charakterystyczne jest, że wyjazdy krajowe do rodziny preferowały częściej kobiety 50+ z sytuacją materialną przeciętną (36,8%) i nieco rzadziej z sytuacją materialną bardzo dobrą i dobrą (30,3%)

Mniejszą popularnością cieszyły się wyjazdy zagraniczne, które w dużym stopniu uzależnione były od sytuacji materialnej wyjeżdżających. Turystyczno-wypoczynkowe wyjazdy zagraniczne kobiet 50+ prezentują dane empiryczne zamieszczone w tabeli 3.

Tabela 3. Kierunki zagranicznych wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ w latach 2012–2016 z uwzględnieniem sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

bardzo dobra, dobra

przeciętna

N

%

N

%

N

%

1.

Wyjechano:

nad morze

34

23,3

17

25,8

16

21,1

w góry

13

8,9

7

10,6

6

7,9

nad jezioro, rzekę

2

1,4

0

0,0

2

2,6

do rodziny

10

6,8

5

7,6

4

5,3

inne

4

2,7

3

4,5

1

1,3

2.

Nie wyjeżdżano za granicę

45

30,8

20

30,3

25

32,9

3.

Brak danych

52

35,6

23

34,8

27

35,5

Źródło: Badania własne (N = 146).

Z analizy danych zawartych w tabeli 3 wynika, że wśród wszystkich kobiet 50+ korzystających z wyjazdów zagranicznych przeważały wyjazdy nad morze (23,3%). Osoby znajdujące się w sytuacji materialnej bardzo dobrej i dobrej najczęściej wyjeżdżały na plaże Francji, Włoch i Chorwacji. Natomiast kobiety z sytuacją materialną przeciętną preferowały wyjazdy nad morze do Włoch, Grecji i Tunezji. Słabym zainteresowaniem respondentek cieszyły się inne kierunki zagranicznych wyjazdów turystycznych (góry, jeziora, rodzina). Należałoby zwrócić uwagę na duży odsetek kobiet 50+, które turystycznie w ogóle nie wyjeżdżały za granicę (30,8%), niezależnie od ich położenia materialnego.

Turystyczne wyjazdy wypoczynkowe zarówno krajowe, jak i zagraniczne łączyły się z odpowiednim organizatorem. Organizatorów tych wyjazdów, z których korzystały kobiety 50+ przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Organizatorzy wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych kobiet 50+ z uwzględnieniem sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

bardzo dobra, dobra

przeciętna

N

%

N

%

N

%

1.

Sama organizuje wyjazd

97

66,4

46

69,7

49

64,5

2.

Biuro podróży

64

43,8

33

50,0

30

39,5

3.

Klub seniora

45

30,8

26

39,4

17

22,4

4.

Organizacje kościelne

9

6,2

3

4,5

6

7,9

5.

Rodzina

4

2,7

2

3,0

2

2,6

6.

Przyjaciele, koledzy

3

2,1

0

0,0

3

3,9

7.

UTW/UKW

4

2,7

1

1,5

3

3,9

8.

Inni organizatorzy

3

2,1

1

1,5

2

2,6

9.

Brak danych

4

2,7

1

1,5

3

3,9

Źródło: Badania własne (N=146). Procenty nie sumują się – uwzględniono więcej odpowiedzi.

Analiza danych empirycznych przedstawionych w tabeli 4 wskazała, że niezależnie od sytuacji materialnej badanych dominowały trzy grupy organizatorów wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych. Były to wyjazdy organizowane samodzielnie przez badane osoby (ogółem 66,4%), przez biura podróży (ogółem 43,8%) oraz Kluby Seniora (ogółem 30,8%). Wyjazdy turystyczne kobiet 50+ organizowane przez inne instytucje (np. organizacje kościelne, Uniwersytety Trzeciego Wieku – UTW) wymieniane były sporadycznie.

Wyjazdy wypoczynkowe łączą się z poniesionymi kosztami. Wielkość wydatków pieniężnych przeznaczonych przez badane osoby na wyjazdy turystyczne z uwzględnieniem sytuacji materialnej zawarta została w tabeli 5.

Tabela 5. Wydatki pieniężne poniesione przez kobiety 50+ na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe w 2016 roku z uwzględnieniem sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

N

%

N

%

N

%

1.

do 500 zł

18

12,3

8

12,1

9

11,8

2.

501–1000 zł

24

16,4

12

18,2

12

15,8

3.

1001–2000 zł

49

33,6

17

25,8

30

39,5

4.

2001–4000 zł

27

18,5

16

24,2

11

14,5

5.

4001–6000 zł

14

9,6

9

13,6

5

6,6

6.

6001–8000 zł

1

0,7

0

0,0

1

1,3

7.

8001–10000 zł

0

0,0

0

0,0

0

0,0

8.

10001 i więcej zł

0

0,0

0

0,0

0

0,0

9.

Brak danych

13

8,9

4

6,1

8

10,5

10.

Razem

146

100,0

66

100,0

76

100,0

Źródło: Badania własne (N=146).

Z analizy danych zawartych w tabeli 5 wynika, że respondentki charakteryzujące się przeciętną sytuacją finansową w większości (39,5%) przeznaczały rocznie na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe od 1001–2000 zł. Także kobiety 50+ będące w sytuacji materialnej bardzo dobrej i dobrej rocznie na ten cel ponosiły tę samą kwotę wydatków (25,8%). Należałoby zaznaczyć, że były także takie panie, których stać było na wyjazdy wypoczynkowe za 2001–4000 zł.

Poziom wydatków przeznaczonych na wyjazdy turystyczne w 2016 roku w opinii badanych stanowił jednak znaczące obciążenie ich budżetu domowego (tabela 6).

Tabela 6. Ocena poziomu wydatków poniesionych na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe kobiet 50+ w 2016 roku z uwzględnieniem sytuacji materialnej.

Lp.

Wyszczególnienie

Ogółem

Sytuacja

N

%

N

%

N

%

1.

Poniesione wydatki:

stanowiły duże obciążenie

budżetu domowego

73

50,0

25

37,9

46

60,5

nie stanowiły obciążenia

finansowego

61

41,8

35

53,0

25

32,9

2.

Brak danych

12

8,2

6

9,1

5

6,6

3.

Razem

146

100,0

66

100,0

76

100,0

Źródło: Badania własne.

Z analizy danych przedstawionych w tabeli 6 wynika, że wydatkowane kwoty pieniężne na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe dla ponad połowy badanych (53,0%) z sytuacją materialną bardzo dobrą i dobrą nie stanowiły obciążenia budżetu domowego. Natomiast dla 60,5% kobiet 50+ charakteryzujących się sytuacją materialną przeciętną, poniesione koszty tych wyjazdów były dużym obciążeniem finansowym budżetu domowego.

Dyskusja

W artykule przedstawiono niektóre zagadnienia wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych krajowych i zagranicznych podejmowanych przez kobiety 50+. Szczególną uwagę zwrócono na długość okresu i kierunki wyjazdów wypoczynkowych, ich organizatorów oraz na wydatki pieniężne przeznaczone na te wyjazdy.

Uzyskane wyniki miały potwierdzić lub zaprzeczyć opiniom kształtującym tradycyjnie stereotypowy wizerunek kobiety 50+, zawężony do jednostronnej roli gospodyni domowej w życiu indywidualnym i rodzinnym, zdeterminowanej niskim poziomem materialnym. Wizerunek ten uwzględniał rolę matki, żony, babci oraz zadowolonej gospodyni domowej, kobiety troszczącej się o dorosłe dzieci, wnuki i męża. Kobiety, które miały zajmować się domem, wychowaniem lub pomocą w wychowaniu wnuków, a w wolnym czasie mogły angażować się w działalność społeczną, charytatywną w ramach społeczności lokalnej (Goodman, 2001, s. 169).

Syntetycznie ujęte wyniki badawcze nie potwierdziły w pełni stereotypowego wizerunku kobiet 50+. Ukazały ich mobilność poza domem i rodziną, ukierunkowaną m.in. na podróże krajowe i zagraniczne o znaczeniu poznawczym i rekreacyjnym przejawiającym się w zwiedzaniu oraz w czynnych i biernych sposobach spędzania wolnego czasu. Badane seniorki oceniające bardzo dobrze i dobrze swoją sytuację materialną częściej preferowały długoterminowe (powyżej 5 dni) wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe (droższe). Z kolei kobiety 50+ znajdujące się w przeciętnym położeniu materialnym opowiadały się za wyjazdami krótkoterminowymi (do 5 dni), a więc często tańszymi.

Niezależnie od sytuacji materialnej, większość respondentek decydowała się na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe krajowe a nie zagraniczne. W wyjazdach krajowych przeważał pobyt nad morzem, w górach oraz wyjazd do rodziny. Warto podkreślić, że kobiety 50+ deklarujące swoją sytuację materialną jako przeciętną często korzystały z wyjazdów do gospodarstw agroturystycznych. W gospodarstwach tych tańszy był pobyt oraz oferowane możliwości korzystania z szerszych propozycji wypoczynku. Natomiast na turystycznych wyjazdach zagranicznych badane seniorki częściej korzystały z biernych, a więc mniej kosztownych, bez dodatkowych opłat, form wypoczynkowych.

Sytuacja materialna kobiet 50+, jak wykazały wyniki badań, nie miała większego wpływu na wybór organizatora wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych. W większości wyjazdy te organizowane były przez same kobiety (mniejsze koszty), Kluby Seniora i biura podróży. W małym zakresie organizatorami tych wyjazdów były instytucje kościelne, Uniwersytety Trzeciego Wieku, rodzina, przyjaciele. Wydatki finansowe przeznaczone na podróże krajowe i zagraniczne dla przeważającej części respondentek, szczególnie z sytuacją materialną przeciętną, stanowiły duże obciążenie ich budżetu domowego. Źródłem finansowania podróży były systematycznie odkładane odpowiednie kwoty pieniężne z otrzymywanej emerytury. Emerytura, jako ekonomiczna podstawa utrzymania determinowała zatem nie tylko aktywność turystyczno-wypoczynkową, lecz także była źródłem innych wydatków niezbędnych w utrzymaniu gospodarstwa domowego i prowadzeniu wybranego stylu życia.

Koniecznie należałoby podkreślić, że poziom sytuacji materialnej kobiet 50+ w Polsce w porównaniu do mężczyzn w tym wieku jest znacznie niższy. Przyczyny tych różnic leżą w systemie emerytalnym. Pozostałości historyczne ukształtowały system emerytalny w taki sposób, że opierał się na męskich dochodach rodziny, zapewniających jej utrzymanie. Kobieta natomiast zajmowała się domem i dziećmi. Wyższe wynagrodzenie mężczyzn oraz z tego tytułu wyższe składki odprowadzane do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) spowodowały wyższe emerytury. Podejmowane przez kobiety zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy zaniżało ich emerytury. Także regulacje prawne umożliwiające opiekę nad dzieckiem, urlopy macierzyńskie, wychowawcze bezpłatne także przyczyniły się do gorszej sytuacji materialnej i emerytalnej kobiet.

W Polsce emeryturę lub rentę, według Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) pobiera około 9 mln osób. Z danych Krajowego Rejestru Długów wynika, że polscy emeryci są coraz bardziej zadłużeni. Przykładowo w 2017 roku zadłużonych było około 234 tys. osób w wieku emerytalnym, a ich dług wynosił blisko 2,9 mld zł. Średni dług osoby na emeryturze to 12,3 tys. zł. Aby spłacić to zobowiązanie senior musiałby w całości oddać aż siedem przeciętnych emerytur. Powody zadłużania się emerytów są zatem niezmienne od lat. Są to: niewystarczające dochody, zaciąganie kredytów, pożyczek i innych zobowiązań na rzecz młodszych członków rodziny i śmierć współmałżonka (najczęściej mężczyzny). Emeryci zaciągają często kredyty, pożyczki na prośbę młodszych członków rodziny, zwłaszcza kiedy nie mają oni wystarczającej zdolności kredytowej. Bywa tak, że wnuki, dzieci nie płacą rat, wówczas musi spłacać je ten, kto wziął kredyt. Z kolei banki i parabanki chętnie udzielają kredytów i zobowiązań, bo emeryci stanowią solidną grupę klientów. Pomimo, że ich dochody nie są wprawdzie wysokie, ale za to regularne i pewne.

Otrzymywane świadczenia emerytalne często są na niewystarczającym poziomie, aby jednocześnie zapłacić za mieszkanie i bieżące rachunki, kupić kosztowne leki i mieć pieniądze na życie, czy też na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe. Przeciętna emerytura w Polsce dla kobiet w 2017 roku wynosiła 1615 zł brutto, a dla mężczyzn 2700 zł brutto. Dlatego też znaczna część emerytów korzysta z kredytów i pożyczek, zwłaszcza na początku przejścia na emeryturę, w celu kompensacji niższych dochodów. Bywa tak, że w sytuacji, kiedy emeryci nie są w stanie regulować zaciągniętych zobowiązań, ich długi odkupują fundusze sekurytyzacyjne i firmy windykacyjne. Stają się one najczęstszymi wierzycielami seniorów i stanowią 40% wszystkich emeryckich długów. Ważne miejsce w obciążeniach finansowych seniorów zajmują niezapłacone zobowiązania wobec banków i firm pożyczkowych (21%); niezapłacony czynsz za mieszkanie i rachunki za wodę, prąd, gaz (16%); za abonament telewizyjny, internetowy, telefoniczny (13%) (Seniorzy coraz bardziej…). Charakterystyczne jest, że wśród zadłużonych seniorów przeważają właśnie kobiety, bo aż 62% wszystkich dłużników – emerytów. Wysoki odsetek zadłużonych kobiet spowodowany jest ich dłuższym życiem. W chwili śmierci męża wszystkie zobowiązania finansowe przejmują wdowy. W tej sytuacji trudniej zatem ze spłatami długów, ponieważ dochód gospodarstwa domowego w znacznym stopniu maleje (Seniorzy coraz bardziej…).

Niezależnie od barier ekonomicznych wpływających na aktywność turystyczną kobiet 50+ (także pozostałych seniorów) występują również inne ograniczenia (psychospołeczne, zdrowotne, organizacyjne). W. Osiński (2013, s. 32) wymienia m. in. takie bariery uczestnictwa w aktywności rekreacyjnej, jak: brak aktywnego stylu życia w przeszłości; ograniczone kontakty społeczne, osobowość introwertyczna; niski poziom wykształcenia i mała wiedza o znaczeniu aktywności fizycznej; przynależność do grupy społecznej, w której aktywność turystyczną uznaje się za mało istotną; stała opieka nad wnukami; złe doświadczenia wyniesione z uczestnictwa w obowiązkowym wf w szkole czy na uczelni; brak wsparcia rodziny i rówieśników, konflikty w rodzinie; brak lub utrudniony dostęp do obiektów i urządzeń rekreacyjnych, w tym brak informacji (promocji).

Słusznie zauważa W.J. Chodzko-Zajko i inni (2009, s. 1510), że żadna aktywność rekreacyjna nie może powstrzymywać procesu starzenia się biologicznego człowieka. Są jednak dowody na to, że aktywność ta minimalizuje fizjologiczne skutki biernego, siedzącego trybu życia, zwiększa jego długość, ogranicza rozwój chorób przewlekłych i zaburzających. Są także dowody na to, że aktywność turystyczno-rekreacyjna osób starszych przynosi znaczące korzyści psychospołeczne. Między innymi zwiększa poczucie własnej wartości, zmniejsza depresję i stres, ułatwia nawiązywanie kontaktów z innymi osobami, daje możliwość wsparcia społecznego (Chodzko-Zajko, 1998, s. 2). Kobiety 50+ powinny zatem angażować się w tę aktywność, unikać biernego trybu życia, kosztem nawet uszczuplenia budżetu domowego. Badania prowadzone w USA wskazały, że każdy dolar zainwestowany w aktywność rekreacyjną seniorów oszczędza 3,20 dolara, które przeznaczono by na opiekę medyczną (Osiński 2013, s. 10).

Wnioski

W artykule przedstawiono możliwości korzystania przez kobiety 50+ z wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych zdeterminowanych ich sytuacją materialną. Wyjazdy na wczasy, do uzdrowisk, gospodarstw agroturystycznych, do rodziny stwarzają dobrą okazję korzystania z oferty rekreacyjnej proponowanej przez ośrodki turystyczno-wypoczynkowe. Motywują do aktywnego wypoczynku dzięki zachętom płynącym ze strony kierownictwa tych ośrodków, personelu medycznego, animatorów czasu wolnego, lokalnych przewodników turystycznych oraz sugestiom właścicieli obiektów wypoczynkowych i zachętom płynącym od samych klientów.

Szeroka promocja korzystania z wyjazdów turystycznych nie do końca stanowiła zainteresowanie kobiet 50+. Wyniki badań ankietowych ukazały, że pomimo wiedzy na temat korzyści zdrowotnych, jakie przynoszą wyjazdy wypoczynkowe, seniorki dość oszczędnie w nich uczestniczyły. Odkładane na wyjazdy turystyczno-wypoczynkowe pieniądze nie starczały na pokrycie dodatkowych kosztów czynnych form aktywności rekreacyjnej. Stąd też wśród kobiet 50+ dominowały tańsze, bierne sposoby spędzania wolnego czasu, o mniejszym znaczeniu dla kondycji fizycznej i psychospołecznej. Wynik ten wspierają otrzymane opinie respondentek na temat przeciętnej ich sytuacji materialnej, która głównie ograniczała korzystanie z aktywności turystyczno-rekreacyjnej.

Procesu starzenia nie można uniknąć i zatrzymać. Od nas w znacznym stopniu zależy, czy starzenie to będzie pomyślne. Znaczącym czynnikiem pomyślnego starzenia się kobiet 50+ (mężczyzn także) jest czynna aktywność turystyczno-rekreacyjna. Szczególnie taka, która dostosowana jest do indywidualnych możliwości, i która podejmowana jest z własnej, nieprzymuszonej woli. Jeżeli brakuje w świadomości przekonania do korzyści płynących z wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych, to osiąganie pomyślnego starzenia się społeczeństwa nie wspomogą nawet odpowiednie uregulowania prawne. Na przykład w Polsce obowiązuje ustawa o osobach starszych, która m.in. nakłada na instytucje administracji publicznej oraz inne organizacje zaangażowane w kształtowaniu sytuacji osób starszych obowiązek dbania o zaspokojenie ich potrzeb, zapewnienie pomyślnego starzenia się (Ustawa o osobach starszych, 2015).

Przedstawione w artykule wyniki badań oraz ich dyskusja mogą stanowić podstawę do sformułowania kilku syntetycznych wniosków poznawczo-aplikacyjnych:

- ▶ Podczas wyjazdów turystyczno-wypoczynkowych, kobiety 50+ nie przejawiały szerokiego zainteresowania propozycjami czynnych form aktywności fizycznej m.in. ze względu na ich przeciętne położenie materialne. Wskazane zatem jest cenowe zróżnicowanie usług związanych z aktywnością fizyczną i dostosowanie ich do sytuacji materialnej respondentek. Podejście takie, z jednej strony spowodowałoby większą konsumpcję tych usług, zapewniającą zdrowotne i psychospołeczne korzyści. Z drugiej strony, większe byłyby korzyści komercyjne (ekonomiczne) oferentów wyjazdów turystycznych. Ostatecznie, uzyskane korzyści przez klientów i oferentów czynnych form aktywności turystycznej pomnażają następne. Zmniejszają koszty opieki zdrowotnej i społecznej; zwiększają zdolność do pracy kobiet 50+, szczególnie ważnej ze względu na ich sytuację materialną; umożliwiają wniesienie dużego wkładu w życie zawodowe, społeczne przez bogactwo ich doświadczenia i wiedzy.

- ▶ Wskazane jest tworzenie programów aktywności turystyczno-rekreacyjnej dla osób starszych, w tym kobiet 50+. Programy takie mogłyby skłonić seniorów do refleksji nad swoimi postawami wobec czasu wolnego, systemem wartości; dawać wsparcie i motywować do pozytywnego spojrzenia na swoje życie. Jak zauważa D. Walczak-Duraj: Wsparcie to z jednej strony winno pochodzić od organizacji trzeciego sektora, z drugiej zaś od struktur władzy samorządowej, która nie wykazuje jeszcze dostatecznego zrozumienia i dostatecznej aktywności (poza znanymi wyjątkami) w tworzeniu w środowisku wiejskim (nie tylko – podkreślenie J.S., A.W.W.) warunków dla realizacji obywatelskiej polityki społecznej (Walczak-Duraj, 2008, s. 55).

- ▶ Należałoby zatem w szerszym stopniu zainteresować władze instytucji publicznych, organizacje pozarządowe i non profit (Kluby seniora, Uniwersytety Trzeciego Wieku, Kluby fitness) oraz komercyjne podmioty turystyczne, tworzeniem i realizacją programów aktywności turystyczno-rekreacyjnej osób w wieku starszym. Słusznie zauważa M. Januszewska (2017, s. 263), że podmioty gospodarki turystycznej powinny zmienić nastawienie i nie traktować seniorów jako segment rynku turystyczno-wypoczynkowego o marginalnym znaczeniu.

- ▶ Trafne zdiagnozowanie przedstawionych problemów, w tym barier aktywności fizycznej kobiet 50+ wymusza potrzebę podejmowania szerszych badań naukowych uwzględniających specyficzne potrzeby zdrowotne i dobrostanu kobiet w wieku senioralnym. Proponować należałoby zatem pogłębienie badań naukowych nad takimi tematami, jak: aktywność turystyczno-rekreacyjna kobiet 50+ w zależności od ich cech społeczno-zawodowych; znaczenie tej aktywności w stylu życia kobiet 50+. Prawdą, zatem jest, iż (…) potrzebne będzie zawsze wstępne rozeznanie, jaki typ aktywności jest najbliższy kobietom z danej społeczności, oraz o tym, iż zazwyczaj proces aktywizowania kobiet, dotychczas biernych w wymiarze życia społeczno-politycznego (także rekreacyjno-turystycznego – podkreślenie J.S., A.W.W.) winien rozpoczynać się przede wszystkim poprzez rozwijanie niesformalizowanych sfer aktywności (Walczak-Duraj, 2008, s. 162).

Uzyskane wyniki badawcze oraz powstające na ich podstawie publikacje mogą przysłużyć się do pełniejszego ujmowania wizerunku „nowoczesnej” seniorki, modyfikującego zarazem stereotypowe w tym zakresie poglądy.

Jan Sikora – jest profesorem zwyczajnym. Zainteresowania naukowo-badawcze prof. J. Sikory ukierunkowane są na społeczno-ekonomiczne problemy obszarów wiejskich, politykę społeczną dotyczącą pracy zawodowej i czasu wolnego seniorów, socjologię zarządzania, ekonomiczno-socjologiczne uwarunkowania turystyki i agroturystyki, etykę biznesu turystycznego. Jest autorem bądź współautorem kilkudziesięciu publikacji zwartych oraz ponad czterystu artykułów.

Afiliacja:

Uniwersytet Zielonogórski
email: sikorajan@interia.pl

Agnieszka Wartecka-Ważyńska –
dr, pracuje w Akademii Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu. Przedmiotem zainteresowań naukowo-badawczych dr A. Warteckiej-Ważyńskiej są społeczne uwarunkowania turystyki i rekreacji, szczególnie turystyki młodzieży i seniorów. Zajmuje się badaniem losów zawodowych absolwentów uczelni wychowania fizycznego. Jest autorem bądź współautorem czterech publikacji zwartych i ponad stu artykułów.

Afiliacja:

Akademii Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu
email: wartecka@awf.poznan.pl

Bibliografia

Babbie, E. (2003). Badania społeczne w praktyce, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Chodzko-Zajko, W.J., i in. (2009). Exercise and Physical Activity for Older Adults, Medicine & Science in Sports & Exercise, vol. 41(7), pp. 1510–1530.

Duraj-Walczak, D. (2008). Bariery uczestnictwa kobiet wiejskich w życiu społeczno-politycznym, Humanizacja Pracy, 6(246), s. 55.

Duraj-Walczak, D. (2008b). Zaufanie i kapitał społeczny kobiet wiejskich. W: J. Krzyszkowski (red.), Diagnoza sytuacji społeczno-zawodowej kobiet wiejskich w Polsce. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Departament do Spraw Kobiet, Rodziny i Przeciwdziałania Dyskryminacji, s. 162.

Frankfort-Nachmias, Ch., Nachmias, D. (2001). Metody badawcze w naukach społecznych. Poznań: wydawnictwo Zysk i S-ka.

Giddens, A. (2004). Socjologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Goodman, N. (2002). Wstęp do socjologii. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Januszewska, M. (2017). Rozwój turystyki seniorów jako konsekwencja zmian starości demograficznej. W: A. Rapacz (red.), Gospodarka turystyczna w regionie. Przedsiębiorstwo. Samorząd. Współpraca. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego.

Jóźwiak, J., Podgórski, J. (2006). Statystyka od podstaw. Warszawa: PWN.

Mały Rocznik Statystyczny Polski 2016 (2016). Warszawa: GUS.

Osiński, W. (2013). Gerokinezjologia. Nauka i praktyka aktywności fizycznej w wieku starszym, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

Pikuła, N. (2013). Senior w przestrzeni społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Borgis Sp. z o.o.

Prognoza ludności na lata 2014–2050 (2014), Studia i Analizy Statystyczne, GUS.

Seniorzy coraz bardziej zadłużeni, http:/biznes.interia.pl/finanse-osobiste/news/

Sytuacja osób starszych w Polsce w roku 2015, (2016). Warszawa: Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Ustawa o osobach starszych (Dz. U. 2015, poz. 1705).

Wawrzyniak, J.W. (2010). Wcielenia współczesnego emeryta. Symbolika pełnienia ról. W: D. Kałuża, P. Szukalski (red.), Jakość życia seniorów w XXI wieku aktywności. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Worach-Kardas, H. (2015). Starość w cyklu życia. Społeczne i zdrowotne oblicza późnej dorosłości. Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”.

Economic and Social Determinants of Rest and Travel Vacations of Women Over 50

Abstract

In the paper there are presented the chosen economic and social determinants of rest and travel vacations of women over 50 in the light of survey study results. It consists descriptions of material situation of surveyed women, duration of their rest and travel vacations (both domestic as well as international), their decisions considering a travel agency and share of home budget they spent on vacations. In the survey a purposive sampling was used. A selection of women to the study based on following categories: a complexity of their social role, higher life expectancy, lower level of their material situation in comparison to men. The results show that material situation of women over 50 determines duration of rest and travel vacations. This outcome is related to both domestic as well as international trips. The surveyed women were also aware that these vacations had their psychosocial and health advantages. Due to the fact that financial resources of women were limited, these advantages could not be used by them to a greater extent.

The paper is based on the outcomes coming from the diagnostic survey. The survey was conducted in Poznań among 146 women over 50. It is important to note that authors decided to use an analysis of subject literature too.

Keywords:
women over 50, rest and travel vacations, advantages, material situation.

EC2 – dokument przestrzeni

Aleksandra Sumorok
Fotografie: Marek Domański

Dokument fotograficzny Marka Domańskiego, stworzony we współpracy z Martą Szymańską (opieka kuratorska), pokazuje drogę wyjścia z impasu stereotypowych reprezentacji miasta. Wskazuje odmienny sposób percepcji Łodzi, koncentrujący się na istnieniu oraz zachowaniu pamięci przestrzeni industrialnej, lecz nie tej wciąż eksploatowanej – dziewiętnastowiecznej, ale powojennej. Autorzy projektu proponują nam podróż do wnętrza przemysłowego kolosa – Elektociepłowni EC2 w Łodzi – obiektu „wielokrotnie złożonego”, łączącego w sobie szereg interesujących dyskursów i narracji. Inspiracją do stworzenia projektu był zbiór fotografii łódzkiej elektrociepłowni EC1 z lat 1922–1940 autorstwa lokalnego fotografa Wiktora Jekimenki1, prezentowanego w formie wystawy, której Szymańska i Domański byli kuratorami. Nowe zamierzenie – projekt „Energia Czasu. EC2” to jednak dokument współczesny, na który składają się fotografie i nagrania wideo, tworzące pozornie transparentną narrację obrazową tej niezwykłej industrialnej przestrzeni.

Łódź miasto nie tylko pracy

Dzieje EC2 integralnie wiążą się z często ignorowaną we współczesnym dyskursie o mieście, historią Łodzi powojennej. Po 1945 roku, w nowych warunkach polityczno – społeczno – gospodarczych nastąpiła przebudowa tożsamości miasta wielkoprzemysłowego – z miasta czterech kultur w miasto pracy oraz kultury.

Obok głównej, tradycyjnej siły napędowej – przemysłu, który miał do tej pory decydujący wpływ na ukształtowanie układu przestrzennego Łodzi oraz charakteru jej zabudowy, pojawiły się, nowe czynniki miastotwórcze – nauka, kultura, administracja, zdrowie. Wyraźnej zmianie uległ w związku z tym pejzaż architektoniczny. Wzniesiono bowiem szereg szkół, budynków biurowych, teatralnych (Teatr Wielki, Muzyczny). Przypadek szczególnie złożony stanowiła w Łodzi architektura przemysłowa. Istniało tu wiele fabryk, dlatego też działania w dziedzinie budownictwa przemysłowego koncentrowały się przede wszystkim na rozbudowie i adaptacji istniejących już obiektów. Wzniesiono wówczas również kilka „pokazowych” realizacji: fabrykę kotłów i radiatorów na Chojnach, przędzalnię i tkalnię bawełny na Rudzie, fabrykę maszyn tkackich na Widzewie oraz magazyny zgrupowane w większe zespoły, m.in.: Żabieniec, Dąbrowa. Jednak inwestycją największą, najbardziej innowacyjną, zaawansowaną technologicznie, szeroko komentowaną w prasie branżowej była dzisiejsza ElektrociepłowniacEC2, przy ulicy Wróblewskiego. Budowa tego obiektu wiązała się przede wszystkim z potrzebami miasta zaniedbanego pod względem rozwoju infrastruktury technicznej. Do lat 50. funkcjonowała bowiem jedna elektrociepłownia (EC1), wzniesiona na początku XX wieku, która nie zaspakajała potrzeb ponad 600-tysięcznego, przemysłowego miasta.

Obiekt monument elektrociepłownia EC2

Ten niezwykły zespół zlokalizowano w południowej, rozbudowującej się właśnie części miasta związanej w dużej mierze z Politechniką Łódzką. Obiekt zaprojektowany został w 1953 roku w warszawskim Biurze Projektów Energetycznych przez Jana Drużdzela przy współpracy Stanisława Starzyńskiego, Zbigniewa Dytkowskiego, Jana Wiśniewskiego. Rok później rozpoczęto budowę tego największego kubaturowo założenia w Polsce wzniesionego, po raz pierwszy w tej skali, z prefabrykatów. Wielkość inwestycji i jej skalę wyrażano liczbami, mającymi za zadanie zaakcentować znaczenie i wagę (w sposób dosłowny) tej realizacji. Podkreślano, że 92 tony ważyły słupy maszynowni, 17,5 dźwigary dachowe o rozpiętości 27 m, 8,8 dźwigary dachowe o rozpiętości 8,8 m. Wytwarzanie ciepła i energii elektrycznej w EC2 rozpoczęto na przełomie 1956/1957 roku.

Na całość rozległego kompleksu składał się szereg zróżnicowanych wysokościowo obiektów i urządzeń – brył tworzących swoisty język plastyczny. Najważniejszy, największy budynek mieścił m.in. dwie niemal bliźniacze, wielokondygnacyjne hale kotłowni i maszynowni. Całość współtworzyły obiekty techniczne, magazyny, bocznice kolejowe, schrony (z widocznymi szybami wentylacyjnymi), budynki administracyjne, a także uwidoczniony system rur oraz różnego rodzaju instalacji technicznych. Na wielowymiarowość tego obiektu składa się jednak nie tylko struktura architektoniczna, skomplikowanie układu, doświadczenie przestrzeni monumentalnej, silnej, nawet przytłaczającej. Równolegle do dyskursu architektonicznego, rozwija się polityczny, związany z genezą powstania obiektu i wprowadzaniem idei odgórnej, głoszącej, że przemysł to władza.

Epizod socrealistyczny i architektura przemysłowa

Powstanie EC2 zbiegło się w czasie z wprowadzeniem zasad doktryny realizmu socjalistycznego w Polsce, która w teorii dość wiele miejsce poświęcała zagadnieniom architektury przemysłowej. Propaganda tworzyła obraz fabryki – symbolu piękna i nowej kultury, budulca Nowego Ładu w mieście socjalistycznym. Monumentalne obiekty stanowiły wyraźne dominanty wysokościowe i urbanistyczne informujące w sposób czytelny o potędze Nowego Państwa i Nowego Ustroju.

W praktyce jednak, architektura przemysłowa pozbawiona była niemal całkowicie znamion projektowania socrealistycznego. Posługiwała się formami racjonalnymi, uniwersalnymi, podporządkowanymi wymogom konstrukcji i procesowi technologicznemu. Oznaczało to w znacznym stopniu z modernistyczną prymarność funkcjonalności i formę podążającą za funkcją f formę charakteryzującą się niezwykłą plastycznością i wciąż jeszcze wolną od późniejszego, gierkowskiego, reżimu technologiczno-ekonomicznemu.

Pomimo dominacji prostych i neutralnych form obiektów przemysłowych z tego okresu, pamiętać należy, że to wątek znaczeniowy pozwala zdefiniować pozbawiony znaków szczególnych budynek jako socrealistyczny. Mamy tu zaś do czynienia z dość prostym kodem związanym z chęcią przekazania informacji o sile „nowoczesnego”, przemysłowego Państwa – industrializacji zmierzającej do przekształcenia krajobrazu kulturowego i architektonicznego kraju, jego miast i miasteczek.

Przestrzeń doznań

Złożoność kompleksu EC2 na zdjęciach Marka Domańskiego to nie tyle estetyzowany obraz, ale próba zmierzenia się ze wspominaną wielowymiarowością obiektu, poprzez m.in. odtworzenie jego przestrzeni sensorycznej. EC2, co pokazują zwłaszcza zdjęcia wnętrza budynku, to swoiste uniwersum zmysłowe, w którym następuje (świadome lub częściej nieuświadomione) przezwyciężenie jednowymiarowego, wzrokocentrycznego, linearnego myślenia o świecie. Wielka skala, ogromna przestrzeń (hala maszynowni), pejzaż dźwiękowy (niemal słyszalny stuk maszyn generujący obecnie szum, niegdyś hałas), światło (a raczej półmrok wnętrza hal), często też wrażenia termiczne (ciepło w kotłowniach, zimno w chłodni) powodują intensyfikację doznań, dostarczanych nie tylko przez zmysł wzroku, ale też związane z nim – słuchu i dotyku. To doświadczenie sensoryczne architektury przekazane za pośrednictwem fotografii pozwala odbiorcy na uświadomienie sobie mocy i skali tej niezwykłej przestrzeni.

Zdjęcia o dokumentalnym charakterze, równocześnie przekazują pamięć o budynku. Obrazują wielowątkową narrację dotyczącą: architektonicznej formy (złożone bryły, instalacje), sensoryczności (światło – półmrok, dotyk – faktura, dźwięk, cisza-hałas), jak i fizycznej wielkości, urbanistycznej dominacji (zwłaszcza zdjęcia kominów i dużych obiektów). Pokazują wreszcie pracowników zakładu.

Dziedzictwo przemysłowe EC2 dokument transformacji

Domański, jak sam podkreśla, chciał stworzyć dokument przestrzeni, poprzez obraz przekazać szacunek do miejsca i historii, która powoli przemija. EC2 to niezwykłe, architektoniczne dziedzictwo Łodzi przemysłowej. Obiekty tego zakładu podkreślają industrialną dominację miasta, które przeszło znaczącą przemianę. W tę transformację wpisuje się też najnowsza historia. Przez dziesięciolecia stanowiła ważny element łódzkiego systemu ciepłowniczego, zabezpieczając ogrzewanie największego łódzkiego osiedla mieszkaniowego – Retkinia, zakładów przemysłowych i obiektów użyteczności publicznej. Jednak zmieniająca się rzeczywistość gospodarcza oraz wymagania środowiskowe stawiane przed obiektami i instalacjami przemysłowymi powodują, że wielkie turbiny i monumentalne kotły nie mogły sprostać współczesnym normom środowiskowym. W 2015 roku EC2 wyłączono z eksploatacji. Budynki elektrociepłowni przez lata wpisały się w krajobraz miasta. Dzięki dokumentowi Marka Domańskiego, pozostanie ślad – świadek tego historycznego już kompleksu.

Cykl składający się z ponad 50 zdjęć, powstawał w trakcie kilkumiesięcznej pracy, od września 2012 do marca 2013 roku. Zdjęcia wykonane zostałyklasycznymi aparatami na materiałach pozytywowych.

Aleksandra Sumorok dr – historyczka sztuki, doktorat obroniła na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej, obecnie pracuje w Akademii Sztuk Pięknych im. W. Strzemińskiego w Łodzi. Zainteresowania badawcze koncentruje wokół architektury i wzornictwa polskiego XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem okresu realizmu socjalistycznego. Autorka książki pt. Architektura i urbanistyka Łodzi okresu realizmu socjalistycznego, współredaktorka książki pt. Socrealizmy i modernizacje oraz artykułów dotyczących złożonej problematyki architektury polskiej lat 40 i 50. publikowanych w miesięcznikach i rocznikach. Zrealizowała grant badawczy NCN poświęcony tematyce polskiego wnętrza reprezentacyjnego z lat 1949–1956. Przygotowuje również projekt „Zaprojektować socrealizm. Architekci o architekturze”.

W obliczu nowej odsłony „odwiecznej walki synów przeciw ojcom”[1]

Wiesław Wątroba
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

1. Czy mamy jedynie ze zbiegiem okoliczności, że trzech spośród czterech ostatnich amerykańskich prezydentów urodziło się w roku 1946, a w ostatniej elekcji społeczeństwo amerykańskie stanęło przed wyborem między kandydatem z tego rocznika a kandydatką o zaledwie rok młodszą? Cała czwórka, od trzech dekad mająca kluczowy głos w najważniejszych decyzjach dla współczesnego świata, reprezentuje spektrum cech charakteryzujących pokolenie Baby Boomers, ich losy, przekonania, marzenia, fascynacje, determinację w realizacji celów osobistych, empatię dla problemów współczesnego świata (malejącą wraz a wiekiem), idealizm związany z oświeceniową ideą uporządkowania świata. Ich głęboki humanizm – stanowiący splot owego idealizmu oraz gruntownej edukacji, wyniesionej z tradycyjnie organizowanych szkół średnich i ciągle, w przypadku Złotych Boomersów, elitarnych uniwersytetów – poparty silnym poczuciem przynależności do uprzywilejowanej generacji, generowanym przez nadopiekuńczość ich rodziców i dziadków, sprawił, iż uznali siebie za „arbitrów w zakresie wartości obowiązujących w społeczeństwie” (Strauss, Howe, Markiewicz, 2006, s. 19). Wiara we własną nieomylność sprawiła, że w latach 90-tych narzucili społeczeństwu polityczną poprawność, która miała cenzurować opinie niezgodne z ich systemem wartości (Wątroba, 2017, ss. 84–85), bądź wykluczać pewne poglądy, stanowiska z dyskusji publicznej, w myśl zasady nieurażania uczuć czy godności Innych (Walczak-Duraj, 2012, s. 16). Z jednej strony, opowiadają się za respektowaniem praw obywatelskich, szczególnie wolności w wyrażaniu opinii, a z drugiej strony nie znoszą wszelkich sądów kwestionujących ich poglądy. Tragizm ich sytuacji pogłębia się wraz z dorastaniem pokolenia Milenialsów, nie przypadkowo określanych, jako Echo Boomersów, którzy oczekują pełnej, pozbawionej jakichkolwiek – ich zdaniem zawsze arbitralnych – reguł w prowadzeniu dyskursu społecznego na dowolny temat. Milenialsi, jako dominująca generacja społeczeństwa konwersatywnego (Wątroba, 2015) nie godzą się na cenzurowanie ich opinii polityczną poprawnością, przyczyniając się do coraz bardziej postępującej relatywizacji wszelkich konstrukcji społecznych. Zaś ich język, ich swoisty dialekt pokoleniowy, jest niemal kompletnie determinowany najnowszymi technologiami komunikacyjnymi, ich skłonność do permanentnej komunikacji, że są „najmocniej podłączoną generacją w historii” (Sujansky, Ferri-Reed, 2009, s. 184), funkcjonując w świecie pozbawionym, a może raczej jeszcze niewyposażonym w jakiekolwiek normy etyczne, regulujące współczesny dyskurs.

Milenialsi przeistaczają kapitalistyczne społeczeństwo odbiorców produkcji medialnej, w którym obowiązywały regulacje etyczne, w postkapitalistyczne społeczeństwo konwersatywne, gdzie mamy do czynienia ze skrajną formą permisywizmu opartego na ponowoczesnym motcie „anything goes”. Stają się „clickerati”, „którzy żyją zmianą i zmiany akceptują, którzy myślą zarówno linearnie, jak i nielinearnie, poszukują raczej narzędzi, nie zaś odpowiedzi, szukają sposobów, w jaki mogą wykreować własne media, niż po prostu konsumować istniejące” (Montgomery, 2007, s. 27).

2. Już Tradycjonaliści dostrzegali powolną erozję demokracji, początkowo widoczną w wadach reprezentatywności oświeceniowej wyrażonej w idei ładu westfalskiego, a następnie w jego zakwestionowaniu w warunkach globalizacji. Z trudem przychodził im akceptacja osłabienie roli państwa narodowego (por. Wątroba, 2009, ss. 87–92), szczególnie jako dominującego podmiotu w stosunkach międzynarodowych – jego destrukcja, jako „trójcy terytorialno-narodowo-państwowej” (Tester, 2004, ss. 164–165) przez procesy globalizacji, początkowo ekonomicznej, a w jej konsekwencji politycznej i kulturowej. Pokolenie Boomersów początkowo entuzjastycznie postrzegające globalizację, jako ewidentnie pozytywny etap w historii kapitalizmu, skutkujący doskonała koniunkturą, z czasem zaczęło dostrzegać wszelkie negatywne jej skutki, postulując – co jest immanentnie związane z ich, wspomnianym wyżej idealistycznym humanizmem – redefinicję suwerenności. W tak silnie postulowanej przez nich w młodości idei podmiotowości i samorealizacji jednostki, na początku XIX wieku zaczęli dostrzegać istotną przyczynę kreowania i stymulacji określonych typów postaw politycznych, kultury politycznej, sposobów legitymizacji władzy, premiujących populizm, relatywizm moralny i odrzucanie wszelkich autorytetów, przede wszystkim politycznych.

Można jednak żywić nadzieję, że proces erozji demokracji nie będzie postępował zgodnie z platońską teorią rozwoju społecznego, że nastąpi jej restytucja. Nadzieja ta płynie z postawy Milenialsów wobec sfery polityki, która stanowi dla nich, w przeciwieństwie do apolitycznego Pokolenia X, jedno z istotnych obszarów zaangażowania społecznego. Postawa Milenialsów stanowi jeden z przejawów rezonansu pokoleniowego, gdyż w tym właśnie aspekcie są kontynuatorami postaw Boomersów, wszak nie przypadkowo bywają określani, jako ich pokoleniowe echo. Rezonans ten jest także widoczny w stosunku do egalitaryzmu, jaki prezentują. Może Milenialsi nie podzielają entuzjastycznej wiary Boomersów, widzących w nim wręcz paradygmat społecznej organizacji społeczeństw kapitalistycznych, ale nie wątpią, iż równość jednostek w wymiarze ekonomicznym, politycznym i społecznym jest immanentną cechą późnego kapitalizmu (por. Wątroba, 2017, ss. 283–284).

3. Społeczne realia późnego kapitalizmu są adychotomiczne. Ostatnią generacją egzystującą w ramach tradycyjnych dychotomii byli Tradycjonaliści, dla których większość reguł porządku społecznego była niekwestionowalna. Chociaż akceptowali indywidualizm, wolność i równość jednostek, podzielali wiarę w postęp naukowy, technologiczny, oraz postęp społeczny wyznaczony przez idee humanizmu, uznając racjonalizm, profesjonalizm, pragmatyzm, utylitaryzm i realizm za wyznaczniki egzystencji jednostki, a sekularyzację, industrializację, urbanizację, a później komputeryzację i cyfryzację za wyznaczniki postępu cywilizacyjnego, nadal podtrzymywali dotychczasową rolę tradycji i uznanych autorytetów (por. Wątroba, 2017, s. 271). Początkowo podzielający tę wiarę Baby Boomers, kierując się szlachetnymi pobudkami zmieniania świata na lepszy, w istocie pchnęli go w odmęty ambiwalentnej przestrzeni, pozbawionej jednoznacznie dotąd interpretowanych społecznie rozstrzygnięć. Świat Boomersów nie jest światem dotychczasowych dychotomii: prawdziwe-fałszywe, sprawiedliwe-niesprawiedliwe, prywatne-publiczne, praca-wypoczynek, miasto-wieś, metropolia-prowincja, słuszne-niesłuszne, realne-wirtualne, charyzma-tania popularność. Jeszcze dalej poszły młodsze pokolenia, obierając drogę antagonizmu, czy raczej szeregu antagonizmów, nieuchronnie kierując się ku coraz bardziej radykalnym polaryzacjom – na szczęście w ramach ciągle istniejącego porządku demokratycznego, przyjmującym (na razie?) formę werbalną, głównie w obrębie komunikacji cyfrowej. Należy żywić nadzieję, że z tego chaosu etycznego wyłonią się nowe systemy wartości, chociaż istnieje ryzyko, że proces ten może wymagać nowego, niekoniecznie oświeceniowego, paradygmatu. Istnieje także uzasadniona obawa, że możemy mieć raczej do czynienia z procesem jeszcze większej relatywizacji etycznej, czy wręcz z pogrążaniem się kapitalistycznych społeczeństw w oparach nihilizmu.

4. Uznanie katolicyzmu za religię narodową, czy jak wolą niektórzy za wiarę narodu, w peerelowskiej rzeczywistości, stanowiło jedynie kontynuację wielowiekowego stanu rzeczy, dodatkowo wzmocnioną opozycyjną rolą Kościół katolickiego wobec systemu, z którym nie utożsamiała się większość społeczeństwa, dla której pełnił on funkcję integracyjną i orientacyjną. Siłą rzeczy w momencie upadku tego systemu rola Kościoła katolickiego musiała ulec zmianie. Pogląd, iż, mógł on być postrzegany, jako instytucja wiodąca w zmianie świadomości społecznej, jako moralny autorytet transformacji, należy uznać za nazbyt idealistyczny, o ile nie naiwny. Kościół katolicki powoli zaczął zdawać sobie sprawę, że jego rola, jako jednego z najważniejszych aktorów kreujących nowy system polityczny, będzie marginalizowana. Kościół katolicki w Polsce, podobnie jak i inne kościoły w wysoko rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych, staje raczej przed wyzwaniem powstrzymania odpływu coraz szerszych rzesz tychże społeczeństw od religii instytucjonalnych. Społeczeństwo polskie, a tym bardziej polski Kościół katolicki, stanęły w obliczu procesu sekularyzacji umysłów, jaki inne społeczeństwa europejskie doświadczają od dłuższego już czasu. Upadek dawnego systemu, proces ten jedynie przyśpieszył, osłabiając rolę kościoła, jaką pełnił w poprzedniej epoce. Proces, o którym mowa, przede wszystkim ma swoje źródła w wyraźnie transgresywnym charakterze stosunku kolejnych generacji do religii, a polskie społeczeństwo niczym nie różni się w tej kwestii od innych społeczeństw. Jedynie wyżej wskazana rola polskiego Kościoła katolickiego proces ten opóźniała. Proces ten stanowi konsekwencję postępującej laicyzacji, nieodłącznie związanej z ideami Oświecenia, stymulowanej przez upodmiotowienie jednostki w drugiej połowie XX wieku, oraz przez gwałtowny rozwój edukacji, szczególnie na poziomie wyższym.

Ostatnią generacją w pełni akceptującą utrwalone tradycją praktyki religijne, ufającą hierarchom kościelnym, bezrefleksyjnie przyjmującą głoszone przez nich dogmaty byli Tradycjonaliści. Jednak już najmłodsi ich reprezentanci określani mianem Lirycznego Pokolenia, które raczej należy uznać za mikrogenerację – jedynie część kohorty nazywanej Cichym Pokoleniem, zaczęli kontestować instytucję kościoła (głównie chrześcijańskiego i judaistycznego), odrzucając jego naukę i bezwzględnie krytykując jego dostojników. Za ich głosem podążyło pokolenie Baby Boomers, dla których kwestionowanie dotychczasowej roli religii stało się jednym z kluczowych instrumentów kontestacji świata dorosłych, rodziców, nauczycieli czy polityków. Religię postrzegali jedynie, jako zbiór reguł i praktyk rytualnych, pozbawionych jakichkolwiek pierwiastków duchowych. Tych zaczęli poszukiwać w spirytualizmie wierzeń wschodnich, czy po prostu w wygodnym życiowo, hedonistycznym ateizmie. Mniejszy problem z religią miało Pokolenie X. Ich sceptycyzm i pragmatyzm sprawił, że nie zaprzątali sobie głowy poszukiwaniem sensu własnej egzystencji, traktując religię instrumentalnie, uczestnicząc jedynie w tych obrzędach, które zaanektowała ponowoczesna konsumpcja symboliczna. Być może trend postępującej laicyzacji powstrzymają, a może i odwrócą Milenialsi, którzy co prawda podobnie traktują sferę rytualną, wykazując jednak pewną dociekliwość intelektualną, szukając odpowiedzi na pytania skąd się tutaj wzięli? po co? i ku czemu zmierzają? (por. Wątroba, 2017, ss. 287–288).

5. Każda zmiana organizacyjna w procesie pracy, nawet ta, którą postrzega się jako przejaw wzrostu humanizacji pracy, znajdzie sceptyków, dla których będzie to jedynie instrument podnoszący wydajność pracy, dyscyplin u pracowników, a w efekcie przyczyniający się do wzrostu efektywności ekonomicznej. Czyż nie taki cel przyświecał zleceniodawcom badań prowadzonych przez Eltona Mayo, uważanego powszechnie za ojca socjologii pracy? Czyż podobnie sceptycy ci nie traktowali gwałtownego wzrostu zainteresowań kulturą organizacyjną, etyką biznesu czy społeczną odpowiedzialnością przedsiębiorstw? Jednak, w efekcie, te opcje intelektualne, ewidentnie przyczyniły się do uhumanizowania pracy.

Narastający poziom uczłowieczenia procesu pracy stanowi jedną z najważniejszych cech kapitalistycznego społeczeństwa postindustrialnego, przybierając wyraźnie transgresywną formę, konstytuującą kolejne fale generacyjne. Ostatnim pokoleniem odpowiadającym koncepcji człowieka jednowymiarowego, zaproponowanej przez Herberta Marcuse (por. Marcuse, 1991) byli Tradycjonaliści, którzy w swojej egzystencji skupiali się na zaspokojeniu podstawowych potrzeb, niezbędnych do wypełnienia roli pracownika. Dopiero okres powojennej prosperity rozbudził u nich pragnienie zaspokojenia wyższych potrzeb. Najmłodsi z nich, u kresu życia zaczęli przeistaczać się w ludźmi wielowymiarowych (por. Wątroba,2006, ss. 81–88). Kolejne generacje nie zamierzały „żyć po to, by pracować, i pracować, po to, by żyć”. Dorastając w postindustrialnym, informacyjnym, postfordystowskim kapitalizmie, uległy pokusom symbolicznej konsumpcji, korzystając jak najszerzej z konsumenckiego rogu obfitości, dostępnego dla coraz większych rzesz konsumentów, dzięki postępowi cywilizacyjnemu, ale przede wszystkim dzięki postępującej egalitaryzacji dóbr i usług konsumpcyjnych, niegdyś dostępnych jedynie dla elit. By stać się pełnymi beneficjentami nowych warunków, potrzebowali więcej czasu wolnego, a przede wszystkim form jego wydajnego wykorzystania. Nawet, jeśli muszą spędzać dużo czasu w pracy, czy na pracy w domu, nie godzą się na wyraźną separację czasu w pracy od czasu poza pracą. Naprzeciw ich oczekiwania w tym obszarze wychodzi nie tylko coraz lepsza organizacja czasu pracy, ale przede wszystkim niewyobrażalna niegdyś oferta możliwości spędzania czasu wolnego, który w epoce postindustrialnej uznany został, jako niemniej ważny obszar działalności ekonomicznej, niż produkcja. Sytuacja ta znalazła swoje odzwierciedlenie w transgresywnym charakterze percepcji pracy, kariery zawodowej, w oczekiwaniach związanych z satysfakcją z pracy w wymiarze ekonomicznym, jak i psychologicznym, przez młodsze pokolenia, poczynając już od Baby Boomers (por. Wątroba, 2017, ss. 310–313). Komfortowa sytuacja, jaka była udziałem pracodawców, zatrudniających zdyscyplinowanych i odpowiedzialnych Tradycjonalistów, pozostaje nierealny resentymentem współczesnych pracodawców, szczególnie tych, którzy mają do czynienia z Milenialsami. Dawne formy dyscyplinowania, kontrolowania czy sterowania pracownikami już dawno odłożono do lamusa. Skuteczność kierowania ludźmi można osiągać jedynie bardzo wysublimowanymi formami, które stają być dość szybko nieskuteczne, jeśli próbuje się nimi ukryć niecne zamiary podporządkowania sobie podwładnych. Równie istotnym, o ile nie ważniejszym dla pracodawców problemem, staje się transgresywny charakter lojalności prezentowany przez kolejne generacje. Pracujący zazwyczaj przez niemal całe życie dla jednego pracodawcy Tradycjonaliści, siłą rzeczy, byli bezwzględnie lojalni, szczególnie starsza ich kohorta, wkraczająca w dorosłość w obrębie struktur dywizjonalnych, dominujących w latach wojny i odbudowy. Także starszych Boomersów charakteryzowała lojalność wobec pracodawców, jednak przełom postindustrialny, a w jego efekcie przeorganizowanie firm i korporacji, oraz związane z nim redukcje zatrudnienia i bankructwa, przyczyniły się do silnej erozji lojalności, szczególnie najbardziej doświadczonych tym procesem przedstawicieli młodszej kohorty Baby Boomers. W lojalność przestali – uważnie obserwując bieg rzeczy – wierzyć przedstawiciele Pokolenia X, a dla Milenialsów pozostaje ona jedynie jakimś archaicznym bytem (por. Wątroba, 2017, ss. 313–315).

6. Ostatnie sto lat charakteryzuje się bezprecedensowym upowszechnieniem edukacji, w okresie międzywojennym na poziomie podstawowym, po wojnie średnim, a od lat 60-tych na poziomie akademickim. Rozwinięte społeczeństwa kapitalistyczne zapewniają obecnie studia uniwersyteckie ponad połowie młodzieży, często studiującej na kilku kierunkach. Upowszechnienie studiów wyższych, ale także szeroki pozaakademicki dostęp do wiedzy, początkowo dzięki rozwojowi prasy, później telewizji, a obecnie Internetu – siłą rzeczy – spowodowało dewaluację roli uniwersytetu i związanych z nimi intelektualistów. Oświeceniowa wizja akademii, diagnozującej i rozwiązującej wszelkie problemy ludzkości, wyznaczającej paradygmaty rozwoju i imperatywy zachowań ludzi, wraz z nastaniem ponowoczesności, powoli staje się kolejnym niespełnionym projektem doskonalenia świata. Upowszechnienie edukacji na poziomie uniwersyteckim wpasowało się w ponowoczesny model konsumpcji, ulegając, jak niemal wszystko, zaawansowanej komodyfikacji. Współczesna akademia stała się zakładem usługowym oferującym szerokie spektrum usług, opatrzonych certyfikatami oryginalności, w przypadku uznanych uniwersytetów, bądź, czasami nieodbiegające jakościowo, podróbki dostarczane przez uczelnie lokujące się na dalekich pozycjach w rankingach sporządzanych przez ekspertów związanych z tymi pierwszymi. Spadkobiercy instytucjonalni niegdysiejszych elit intelektualnych tracą wpływ na resztę społeczeństwa, przeistaczająca się w komentatorów bieżących wydarzeń, bezwzględnie hejtowanych w Sieci przez dyletantów, nieuznających jakichkolwiek autorytetów. Tradycyjny model studiów uniwersyteckich coraz mocniej jest kontestowany przez młodsze generacje, które zwracają uwagę na jego niedostosowanie do nowej sytuacji, zdominowanej przez technologie cyfrowe, oraz do wysoce skomodyfikowanej i egalitarnej rzeczywistości społecznej.

Uniwersytet, jako elitarna oaza intelektualna, dopuszczająca nonkonformizm jedynie w ramach postępu naukowego, począwszy od lat 60-tych zaczął przeobrażać się w azyl dla jednostek kontestujących dotychczasowy porządek społeczny – niekoniecznie z pozycji naukowych – z czasem sam stając się celem tej kontestacji. Z pozycji mentora, stymulującego zmiany ideowe, gospodarcze, polityczne i kulturowe, przeistoczył się w szkołę zawodową na wyższym poziomie edukacji, w wysoce populistyczną instytucję, uległą wobec kontekstów, w obrębie których funkcjonuje (por. Wątroba, 2017, ss. 304–3015) zaś jego profesorowie utracili bezpowrotnie swoją dotychczasową pozycję podmiotów opiniotwórczych. Paradoksalnie to rewolta młodzieżowa lat 60-tych, która rozegrała się właśnie na uniwersytetach, stała się rebelią wymierzoną w merytokrację, we władzę ekspercką podmiotów opiniotwórczych, wyznaczających dotąd poprawny sposób myślenia we wszystkich sektorach życia społecznego (por. Daniels, 2006; Wątroba, 2017, s. 102).

***

Obecna wiedza historyczna wyklucza raczej uznanie za błędną heraklitejską teorię zmienności, zakładającą nieidentyczność różnych kontekstów rozwoju społecznego. Niemniej widać jednak dość wyraźne paralele między obecną sytuacją zachodnich społeczeństw kapitalistycznych, a tą, w jakiej znalazły się one ponad sto lat temu. W obu przypadkach mamy o czynienia z wyraźnym wyprzedzeniem przez rozwój techniczny i technologiczny, procesu konstruowania społecznego nowym, adekwatnych do niego ram. Brak odpowiednich form instytucjonalnych dla nowych praktyk związanych z konsumpcją tego rozwoju, brak nowych odpowiadających mu systemów wartości, brak społecznie zdefiniowanych i powszechnie akceptowanych nowych ról społecznych, czy wreszcie brak odpowiedniej organizacji makrospołecznej, stymuluje coraz większy chaos, wzmacnia nasilające się antagonizmy na każdej możliwej płaszczyźnie, zwiastując rychłe przesilenie. Jak większość podobnych sytuacji w historii może mieć ono charakter konfliktu międzypokoleniowego. Należy jedynie żywić nadzieję, że tak skuteczne w powojennej historii kapitalizmu, ewolucyjne metody rozwiązywania napięć społecznych nadal będą skuteczne…

Wiesław Wątroba – dr hab. socjologii, profesor nadzwyczajny, zatrudniony w Katedrze Socjologii i Polityki Społecznej Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, autor ponad 70 publikacji naukowych, w tym 5 samodzielnych monografii, m.in. „Społeczeństwo konsumpcyjne”, „Homo postmillenicus” oraz „Transgresje międzypokoleniowe późnego kapitalizmu”. Stypendysta m.in. rządu brytyjskiego (Uniwersytet Londyński) i Fundacji Kościuszkowskiej (Uniwersytet Kalifornijski, Los Angeles). Zainteresowania badawcze: myśl społeczna Karla R. Poppera, ponowoczesność, globalizacja, konsumeryzm, socjologią pokoleń.

Afiliacja:

Katedra Socjologii i Polityki Społecznej
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Literatura:

Daniels, R. V. (2006). The Fourth Revolution. Transformations in American Society from the Sixties to the Present. New York: Routledge.

Marcuse, H. (1991). Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego. tłum. S. Konopacki, Z. Koenig i inni. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Montgomery, K.C. (2007). Generation Digital. Politics, Commerce, and Childhood in the Age of the Internet. Cambridge MA: MIT Press.

Strauss, W., Howe, N., Markiewicz, P. (2006). Millennials and the Pop Culture. Strategies For a New Generation of Consumer in Music, Movies, Television, the Internet, and Video Games. LifeCourse Associates, Great Falls, VA.

Sujansky, J.G., Ferri-Reed, J. (2009). Keeping the Millennials. Why Companies Are Losing Billions in Turnover to This Generation, and What to Do About…, Hoboken: John Wiley & Sons.

Tester, K. (2004). The Social Thought of Zygmunt Bauman. New York: Palgrave Macmillan, Basingstoke.

Walczak-Duraj, D. (2012). Wiodące problemy w społeczeństwach liberalnych demokracji. Kontekst etyczny, [w:] „Władza sądzenia”, nr 1/2012, s. 7–21.

Wątroba, W. (2015). Od radia do skype’a. Geneza społeczeństwa konwersatywnego. W: S. Partycki (red.), E-społeczeństwo w Europie Środkowej i Wschodniej. Teraźniejszość i perspektywy rozwoju, Lublin: Wydawnictwo KUL.

Wątroba, W. (2009). Społeczeństwo konsumpcyjne. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.

Wątroba, W. (2017). Transgresje międzypokoleniowe późnego kapitalizmu. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu.

1 Por. F. Mentré, Les Générations Sociale, Paris 1920.

Długi cień suwerena

W. Andrzej Rostocki

Zamiast motta

Tytuły książek należy czasami traktować jako prorocze. Od niedawna z rosnącym z niepokojem przyglądam się książce leżącej na półce obok mojego łóżka. Zaglądam do niej od czasu do czasu, ale intelektualna przyjemność z jej lektury jest niezmiennie zakłócana przez niezwykle pesymistyczny tytuł: Koniec świata, jaki znaliśmy. Klimat, przyszłość i szanse demokracji (Leggewie, Welzer, 2012). W Niemczech była bestsellerem, w Polsce została zauważona tylko przez specjalistów. Można to traktować jako ostrzeżenie. Nawet dla zawodowych socjologów bezradność wobec władzy politycznej, zmian ustrojowych, których nikt nie może powstrzymać, lekceważenie przez polityków protestów społecznych i wreszcie wprowadzanie do refleksji teoretycznej przez socjologów i politologów terminów „demokracja nieliberalna”, a nawet „demokracja totalitarna” (Talmon, 2015) może wywołać u zaangażowanego obserwatora rosnącą frustrację, mającą niewiele wspólnego z refleksyjnym namysłem. Już od dawna bowiem neutralność badacza wobec analizowanego świata jest nie tylko złudzeniem, lecz także wielkim mitem oświeceniowego obiektywizmu.

Ten stan dziwnej ambiwalencji jest szczególnie dotkliwie odczuwany przez osoby, które przez większą część swojego życia czekały na zmianę systemu społeczno-politycznego, poczucie podmiotowości i godności i szacunek dla posiadanej wiedzy. Dlatego otoczony przez rosnący tłum „suwerenów” i przedstawicieli ludowego zdrowego rozsądku ośmielam się zabrać głos na temat kilku problemów trafnie zapisanych w postaci pytań skierowanych do uczestników dyskusji zaproponowanej przez redakcję pisma.

*

W czasach moich studiów socjologicznych oraz późniejszej pracy akademickiej fraza „klasa robotnicza przodującą siłą narodu” pojawiała się w rozmaitych kontekstach i tysiącach tekstów. Jej używanie było tak oczywiste i zrytualizowane, że właściwie nikt nie zastanawiał się nad jej sensem. Była bowiem traktowana albo jako wskaźnik ideologicznej wierności, albo językowy zwrot, który miał chronić użytkownika przed zbytnią podejrzliwością władzy. Po dziesiątkach lat bezrefleksyjnego używania straciła jednak jakiekolwiek znaczenie i nawet ideologiczni instruktorzy mieli spore trudności w wyjaśnianiu zbyt dociekliwym słuchaczom, na czym owa „przodująca siła narodu” miałaby polegać oraz jakie obowiązki i prawa są klasie robotniczej przez „historycznego demona” przypisane. Warto wspomnieć o tych oczywistych sprawach, nie tylko zresztą językowych, kiedy znowu pojawiła się ideologiczna „nowomowa”, w której wyborcom zwycięskiej partii przypisuje się cechy „suwerena”, opisując zwycięstwo w demokratycznych wyborach jako niekończące się i niezbywalne prawo do konserwatywnej rewolucji i zmiany konstytucyjnych podstaw ustroju. „Suweren” staje się, jako punkt odniesienia, w prostej linii spadkobiercą wielu narodowych bohaterów, zwycięskich i przegranych dowódców, wielkich literackich postaci i światowej rangi naukowców. Parlamentarzyści, przypadkowi czasami ludzie w polityce, nabierają cech zgoła metafizycznych, lepiej od innych rozumiejący interesy „ludu”, znaczenie historii i narodowe interesy. Można odnieść wrażenie, że stają się emanacją cech wspólnotowych, jakieś dziwnej formy nieświadomości zbiorowej. Taki sposób myślenia, i proponowanej w jego ramach argumentacji skierowanej przede wszystkim przeciwko politycznym przeciwnikom, ma jednak swoje negatywne społeczne i etyczne konsekwencje. Mówiąc w uproszczeniu, kto nie zgadza się z kierunkiem politycznych zmian proponowanych przez zwycięską partię i jej akolitów, przeszkadza w realizacji woli „suwerena”. Niestety, nie tylko nigdy wprost przez niego wyrażonej, a najczęściej nawet nieuświadamianej. W imieniu „suwerena” zawsze mówią reprezentujący go politycy.

**

Ważna teoretyczna kategoria przejęta ze spójnej, chociaż już historycznej, prawno – politycznej koncepcji Carla Schmitta, stała się kilkadziesiąt lat później w polskiej rzeczywistości poręczną, fasadową konstrukcją, semantyczną atrapą, która stosowana często i konsekwentnie sytuuje politycznych przeciwników, jeśli nie poza społeczeństwem, to na pewno poza wąsko definiowaną „prawdziwą polskością”. Warto przy okazji bowiem zauważyć, że „suwerenowi” zawsze, z definicji rzec można, przypisuje się wszystkie wyidealizowane cechy narodowe, z których wynikają także mesjanistyczne zobowiązania. Teza wyrażona przez premiera Morawieckiego o konieczności dokonania przez Polaków ponownej „chrystianizacji Europy” wpisuje się w tak pojmowaną historyczną misję. Ciekawe, że tak często przywoływana w narodowych mediach wypowiedź premiera nie została opatrzona prostymi pytaniami: czy Europa tego od Polski oczekuje i czy takie działania nie zostaną potraktowane przez laicyzujące się europejskie społeczeństwa jako ingerencja w ich wewnętrzne sprawy. O tym, jak dalece niektórzy polscy politycy przestali rozumieć ważne europejskie problemy i zmiany zachodzące w Europie, może świadczyć szok, z jakim w niektórych kręgach światopoglądowych przyjęto wyniki referendum przeprowadzonego w Irlandii dotyczącego wykreślenia z konstytucji zakazu aborcji.

***

Trzeba powiedzieć przy tym jasno, że te krytyczne rozważania nie wykluczają wrażliwości społecznej na sprawy „zwykłego człowieka” wraz z jego ekonomicznymi problemami, duchowymi rozterkami i małym zaangażowaniem społecznym. Chodzi bowiem o to, by osoby, które świadome są semantycznego nadużycia wywoływanego nazbyt częstym odwoływaniem się do woli „suwerena” i niewyrażające na to zgody, nie spotykały się z zarzutami, że są złymi Polakami nierozumiejącymi narodowych interesów. W takich bowiem sytuacjach z obszarów polityki, pojmowanej jako konflikt interesów możliwych jednak do negocjacji, przechodzimy na obszar etyki. Głosicielom poglądów odmiennych od powszechnie obowiązujących zaczyna się przypisywać złe intencje, działanie na szkodę narodu, donosicielstwo, a nawet zdradę. Nazywanie europosłów Platformy Obywatelskiej „Targowicą” może być tego najlepszym przykładem. Zauważmy przy tym, że określenie to nie tylko funkcjonuje jako wyrwane z historycznego i politycznego kontekstu, ale przypisane są mu zupełnie odmienne znaczenia. W świadomości młodych ludzi, najczęściej słabo znających historię, europosłowie ci stają się synonimem narodowego zła i mogą doznać nie tylko społecznego, lecz także etycznego wykluczenia. Działalność polityczna, rozmijająca się z formułowaną przez partyjnych ideologów wolą „suwerena”, postrzegana jest jako zdrada wobec narodu i traktowana jako najgorsza z ludzkich przywar, bliższa raczej diabłu niż człowiekowi. A trzeba pamiętać również o szczególnej cesze polskiej świadomości potocznej, która jest pełna podejrzeń o działalność spiskową ludzi i grup. Wiele na ten temat mogliby powiedzieć badacze z Centrum Badań nad Uprzedzeniami Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego kierowanego przez dr hab., prof. UW Michała Bilewicza. Nawet biorąc pod uwagę niezwykłą uniwersalność tych teorii w wyjaśnianiu pozornych prawidłowości ludzkiego świata, trzeba pamiętać o poznawczych i, co ważniejsze, etycznych ich konsekwencjach. Czasami bowiem spiskujący podobno etniczny obcy poddawany jest zabiegom językowej degradacji, a nawet dehumanizacji. I niestety, nie tylko językowej. Doświadczenia dwóch ostatnich lat pokazały, że takim zabiegom dehumanizacji zostali poddani nie tylko potencjalni imigranci, lecz nawet osoby od wielu lat mieszkające w Polsce, a różniące się kolorem skóry lub „tylko” religią.

****

Socjolog, któremu – sentymentalnie mówiąc – ciągle bliska jest badana przez lata rzeczywistość, musi zawsze zadawać sobie pytania o różnorodne wizje przyszłości wypracowane w ramach wielu dyskusji i opisywane za pomocą różnych paradygmatów. Jest to szczególnie ważne, kiedy świadomie rezygnuje się z poszukiwania adekwatnego i teoretycznego języka do opisu coraz bardziej złożonego świata, zadawalając się instrumentalnie wykorzystywanymi w procesach propagandowej perswazji semantycznie i pragmatycznie niedookreślonymi terminami w rodzaju „wola suwerena”, „wola ludu”, „interes narodowy”, „polska racja stanu” czy „polska historyczna wrażliwość”. Ich ideologiczne obciążenie czyni z nich całkowicie bezużyteczne narzędzia pojęciowe. A tak przecież konsekwentnie są wykorzystywane, gdyż ich moc perswazyjna jest znacznie ważniejsza od mocy opisowej czy diagnostycznej.

Częstość pojawiania się w polskiej debacie publicznej tych nieprecyzyjnych terminów, które pozornie tylko mają świat opisywać, można traktować jako całkowite nieprzygotowanie elit politycznych i intelektualnych na spotkanie polskiego społeczeństwa z przyszłością. Co więcej, ich nieusuwalną ułomnością jest także to, że jedynie pozornie proponują jednoznaczne poznawcze i moralne kryteria oceny działania ludzi i grup ludzkich. Społeczna rzeczywistość, nawet poddawana wnikliwej naukowej obserwacji, nie poddaje się jednoznacznym rozstrzygnięciom. Konsekwentne próby dokonywania takich rozstrzygnięć, które spotykamy w polskiej debacie publicznej, raczej oddalają nas od diagnostycznego socjologicznego opisu niż do niego przybliżają. Prostotę świata, tak często postrzeganą przez ludzi, można przypisać przyzwyczajeniem do manichejskich, a nawet wcześniej spotykanym w ludzkim świecie dychotomiom, które pozwalały dokonywać prostych wyborów.

*****

Świat jednak taki nie jest. Na przedstawianiu obrazu jego pozornej małej złożoności przede wszystkim zależy politykom, gdyż łatwiej steruje się ludźmi, którzy uwierzą w to – na przykład – że są wyzyskiwani lub wprowadzani w błąd przez ekonomiczne i intelektualne elity, europejskich biurokratów, zagraniczne banki czy politycznych zdrajców. Ci nowi wrogowie zastąpili często przywoływanych w latach realnego socjalizmu amerykańskich imperialistów i niemieckich rewizjonistów.

Można odnieść wrażenie, iż mimo upływu kilkudziesięciu lat narzędzia wykorzystywane w polskim instrumentarium polityczne niewiele się zmieniły. Zawsze (no prawie zawsze) chodzi o zdobycie władzy w imieniu poniżanych, biednych, wyzyskiwanych, pozbawianych narodowej godności, odrzucających pedagogikę wstydu, wstających z kolan, ofiar, a nie katów. I nieważne, że coraz jest mniej grup, które można objąć tymi pojęciowymi kategoriami. Politycy słusznie liczą na to, że obsadzenie jakiejś społecznie ważnej grupy w roli „suwerena”, reprezentacji prawdziwych Polaków, potomków „żołnierzy wyklętych” (Armia Krajowa straciła już na znaczeniu) zawsze się opłaci, gdyż radykalna polaryzacja światów społecznych jest znacznie bardziej poznawczo i emocjonalnie łatwa do przyjęcia niż, jak to pisał o Primo Levi o „szarej strefie” w książce Pogrążeni i ocaleni: „To szara strefa, o konturach trudnych do określenia, która zarazem dzieli i łączy dwie warstwy: grupę panów i zbiorowisko sług. Ta strefa posiada strukturę wewnętrzną niesłychanie skomplikowaną i jest na tyle dobrze osadzona na swoich pozycjach, że stanowi to przeszkodę dla naszej potrzeby jasnego osądzania”(2007, s. 46). Wydaje się, że po prawie trzydziestu latach budowania systemu demokratycznego wyobraźnia polskich polityków ciągle kształtowana jest przez doświadczenia wyraźnie spolaryzowanego ideologicznie poprzedniego systemu, w którym nie było miejsca na moralne ambiwalencje. A może taka właśnie jest okrutna istota polityki i wbrew moralnej wrażliwości Primo Leviego, ukształtowanej przecież w rzeczywistości obozu koncentracyjnego, nie ma w niej miejsca na etyczne niejednoznaczności.

Nieważna jest przyszłość, plany i wizje. Ważne jest zdobycie i utrzymanie władzy. Czas polityków jest czasem przeszłości i teraźniejszości i liczony jest tylko za pomocą kilkuletnich interwałów – od wyborów do wyborów. Politykom, i niestety jest to nasze wspólne nieszczęście, nie zależy na budowaniu trwałych postaw politycznych, bardziej wyrafinowanych niż odwoływanie się do walecznej przeszłości i dumy narodowej strategii legitymizowania władzy i budowania porywających, ale realnych wizji przyszłości. Odczuwana przez wielu nieusuwalna przygodność świata staje się już na zawsze także doraźnością polityki.

******

Przygodność świata i doraźność polityki można zmienić proponując nowe, kreatywne słowniki polityczne, które znaczeniowo będą w stanie przezwyciężyć ograniczenie i ubóstwo współczesnej debaty o społeczeństwie, roli Polski w Europie, demokracji, praworządności, zachowaniu Polaków w czasie II wojny światowej, stosunku do innych grup etnicznych. I nie może to być narracja zdominowana tylko przez jedną formację polityczną. Wielką rolę w tym solidarnie budowanym dziele przebudowy współczesnego języka politycznego mogą odegrać elity intelektualne, w tym także akademickie. Polskie społeczeństwo potrzebuje nowoczesnego, zakorzenionego w kulturowej współczesności i nowych technologiach sposobu opisu teraźniejszości i przyszłości. Odwołując się do książki nieodżałowanej prof. Elżbiety Tarkowskiej Czas w życiu Polaków należy wreszcie przywrócić polskiej polityce czas przyszły.

Włodzimierz Andrzej Rostocki –
doktor socjologii, emerytowany pracownik Instytutu Socjologii UŁ, uczeń prof. dr Jana Lutyńskiego. Zainteresowania naukowe: metodologia socjologii, etyczne problemy poznania, antropologia śmierci, public relations. Autor kilkudziesięciu artykułów naukowych. Od 1991 do 2014 r. analityk polskiego rynku książki, współpracownik „Ex Librisu, „Notesu Wydawniczego”, „Rzeczpospolitej”, „Tygodnika Powszechnego”, „Dziennika Łódzkiego”. W roku 2004 nominowany do nagrody Polskiej Izby Książki w konkursie pod patronatem Ministra Kultury za najciekawszą prezentację książki w mediach w kategorii PRASA. Autor około 800 tekstów publicystycznych poświęconych polskiemu rynkowi książki.

Bibliografia

Levi, P. (2007). Pogrążeni i ocaleni. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Leggewie, C. Welzer, H. (2012). Koniec świata, jaki znaliśmy. Klimat, przyszłość i szanse demokracji. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Talmon, J. L. (2015). Źródła demokracji totalitarnej Kraków): Universitas.

fot. Justyna Bugajczyk

Rozumienie granic. Granice rozumienia. Fenomenologicznie inspirowane interwencje w polu sztuki i humanistyki

Red. Kamila Biały i Marek Domański
Wydawnictwo ASP
ISBN: 978-83-65403-88-9 Łódź 2018

Wprowadzenie[1]

Kamila Biały

„Rozumienie granic, granice rozumienia” – tak nazwaliśmy naszą konferencję, zorganizowaną we współpracy Uniwersytetu Łódzkiego i Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi[2], a de facto we współpracy fenomenologicznie zorientowanej badaczki i artysty. Jednak te bezpośrednie związki między fenomenologią i sztuką nie były przeze nas tak wyraźnie wyartykułowane aż do momentu, kiedy zaczęłam przygotowywać niniejszy tekst, jednocześnie wprowadzający cały zamysł książki i przedstawiający cztery artykuły będące zapisem konferencyjnych wystąpień.

Celem przyświecającym nam od początku było, co prawda, zainicjowanie spotkań i studiów opartych na interdyscyplinarnym podejściu do eksploracji i analizy procesów zachodzących we współczesnym społeczeństwie i współczesnej kulturze z perspektywy doświadczenia jednostkowego. Chcieliśmy stworzyć przestrzeń dla wspólnych poszukiwań w gronie socjologów i innych przedstawicieli nauk społecznych, psychoterapeutów oraz artystów. Na uwadze mieliśmy potrzebę zarówno stykania się jak i konfrontowania myślenia psychologicznego z teorią społeczną[3], psychoterapii ze sztuką, praktyki z teorią, działania z krytyką społeczną, sztuki z nauką, w tym zwłaszcza poszerzenia i pogłębienia diagnozy rzeczywistości i różnych jej aspektów o elementy przed – i pozatekstowych sposobów wytwarzania sensu.

W tym miejscu interesować nas będą, i tego też tyczą zawarte w książce artykuły, związki między nauką i sztuką, humanistyką i artystycznymi interwencjami. Od początku kontekstem dla naszych rozważań były bowiem charakteryzujące współczesność współistniejące przeciwbieżne tendencje. Mam na myśli sytuację, w której granice pomiędzy różnymi typami wiedzy i rozumieniami – oraz być może granice rozumienia rzeczywistości społecznej jako takiej – są równocześnie uelastyczniane oraz stabilizowane. Pytanie to wydawało się tym istotniejsze, iż skutkiem tego procesu może być wszak wytwarzanie się i stabilizowanie odrębnych struktur istotności w obrębie poszczególnych typów rozumień i wyjaśnień, które mogą nie tylko nie przyczyniać się do rozumienia całościowego współczesnych przemian, ale je wręcz utrudniać. Do tej kwestii jeszcze powrócę, gdy przywoływać tu będę głos krytyczny odnoszący się nie tyle do stabilizowania, co właśnie uelastyczniania granic pomiędzy różnymi typami wiedzy i rozumień.

Zacznę od kwestii szczegółowych, czyli samych artykułów i wyartykułowanych tam tez odnoszących się do zagadnienia „granic rozumienia”, by przejść potem do ogólniejszych rozważań i podsumowań z tym związanych. Autorzy czterech niniejszych artykułów, badacze i artyści, częściej bądź rzadziej odwołują się do różnego rodzaju zwrotów w humanistyce przypadających na ostatnie dekady, m.in. zwrotu działaniowego czy estetycznego. Wszystkim im przyświeca bowiem potrzeba wyjścia poza dotychczasowe granice rozumienia w stronę jednocześnie czegoś pozajęzykowego – ku doznaniom, i w stronę czegoś przedjęzykowego – ku źródłowości doświadczenia, pierwotnego wobec podziału na podmiot i przedmiot poznania.

Powyższe można traktować jako impresyjny, ale jednak wstęp do charakterystyki paradygmatu fenomenologicznego, z którego wszystkie te estetyczne, etyczne, działaniowe zwroty biorą swój początek. Fenomenologia wchodzi na teren różnych dziedzin przedmiotowych, w tym interesującej nas tu sztuki, ale też cielesności czy psychoterapii, i w tym sensie przekracza granice rozumienia, granice dziedzin przedmiotowych, co zresztą stanowi jej istotę (Migasiński, Pokropski 2017, s. 7–23).

Podsumowując, fenomenologicznie zorientowanych badaczy i artystów interesuje wykraczająca poza dualizm obecność, będąca ucieleśnionym, estetycznym doświadczeniem (Merleau-Ponty 1945); akcent tym samym pada na samo pojawianie się, a nie to, co się pojawia, eksperymentowanie i otwieranie na nieznany efekt tegoż eksperymentowania, które związane jest z fenomenologiczną tendencją do przekraczania utartych schematów myślenia i odczuwania.

Artykuł Ewy Rossal, Doroty Ogrodzkiej i Tomasza Rakowskiego[4] jest oparty na kanwie zgłaszanego tam manifestu we współczesnej antropologii do eksperymentowania właśnie, do połączenia wiedzy i działania, wspólnych sił antropologów i artystów, by tworzyć zaangażowana humanistykę. Odnosząc się do tzw. deeper affinities pomiędzy antropologią i sztuką, autorzy przedstawiają efekty swojej eksperymentalnej współpracy, która nosi cechy postawy fenomenologicznej (choć tak tego nie nazywają) i estetycznej. Podkreślają oni w swoim działaniu otwartość na emergencję znaczeń, i w tym sensie też, jak sądzę, chodzi im o epokalność (sformułowanie Lyotarda bawiącego się brzmieniem słów epoché i „epoka”), czyli zawieszenie postawy naturalnej. Przynieść to ma nie tyle odsłonięcie prawdy – na tym autorom nie zależy – co jej zaburzenie przez kontakt z realnymi, jak piszą, napięciami społecznymi.

Thea D. Boldt-Jaremko w swoim artykule, z kolei, stosuje fenomenologiczne podejście w sposób literalny, i czyni to – jako socjolożka – w zakresie fotografii. Tu mamy do czynienia z fenomenologią sztuki, uznaniem fotografowania za formę kontaktu, współbycia ze światem. Inaczej niż poprzedni autorzy, przejawiający antytranscendalistyczne nastawienie, powraca ona do Husserlowskiego zainteresowania świadomością jako środowiskiem odsłaniania się sensu bycia, próbując na fotografii uchwycić swoje własne doświadczenie z medytacją, czyli doświadczenie z milczeniem. I, jak sama pisze, chodzi tu o uchwycenie tzw. third meaning w rozumieniu Barthesa, czyli uniwersalnych, a nie subiektywnych właściwości związanych z realnością każdego doświadczenia tego typu.

Fotografią w jej aspekcie fenomenologicznym zainteresowany jest również kolejny autor, Krzysztof Olechnicki. Nie odnosi się bezpośrednio do fenomenologii, ale w swoim ujęciu fotografii – ponownie za Barthesem – jako dostarczającej wiedzy niejawnej, wiedzy o mitologiach dnia codziennego, wykazuje postawę fenomenologiczną związaną z wyjściem poza język i dociekaniem źródłowości poznania. Zaś jego rozróżnienie między patrzeniem a widzeniem, unaoczniające znieczulenie współczesnej kultury, nosi ślad przywoływanego tu podejścia epokalnego, nastawionego na kryzys/konfrontację a nie na, jak mówi sam autor, dryfowanie i wycofanie.

Paweł Możdzyński w swoim artykule wskazuje natomiast na ograniczenia, a nawet niebezpieczeństwa dyskutowanego tu przekraczania granic rozumienia i doświadczenia w ogólności, a granic między nauką i sztuką w szczególności. Mówi szerzej o ponowoczesnej metanarracji polegającej na nietrzymaniu się reguł i tego też normalizowaniu; i idzie w tej krytyce krok dalej, gdyż twierdzi, że naukowcy i artyści stają się przez tego rodzaju symboliczne panowanie „wzorcowymi pracownikami kreatywnej gospodarki”.

Zarzuty formułowane pod adresem problemów i metod fenomenologii ze strony jej wnikliwych interpretatorów (Migasiński, Pokropski, ibidem) pokrywają się w pewnej mierze z uwagami krytycznymi płynącymi z ostatniego artykułu. Paradygmat doświadczenia fenomenologicznego wpisuje się w rozkwitającą w latach 60. XX wieku ideologię, która związana była z wolnością, partycypacją i podmiotowością, a spotkała się z ostrą krytyką w dekadach kolejnych (m.in. ze strony krytyki w duchu tradycji marksistowskiej i tzw. studiów nad rządomyślnością). Prawdą jest, że fenomenologia straciła w pewnych obszarach na swej specyficzności, kiedy jej reguły zaczęto stosować masowo, bezkrytycznie i niemetodycznie do każdego pozbawionego przesądów patrzenia i opisu. W tym sensie stała się swoją ideologią, ale to samo można powiedzieć o naukach krytycznych, których przekaz do pewnego stopnia – z tych samych ogólnodyskursowych powodów – stał się współcześnie monotonną i utrwalającą istniejący porządek społeczny ideologią krytyki.

Obie opisane tendencje wymagają uważnych studiów, ale nie mówią wszystkiego ani o paradygmacie krytycznym, ani o fenomenologicznym. Fenomenologia po okresie zdominowania filozofii przez lingwistykę, socjologię, semiologię, strukturalizm (lata 60., 70. XX wieku), obserwowała, by tak rzec, swoje ożywienie w latach 80. ubiegłego wieku poszerzając i radykalizując swoją tematykę: „(…) zwróciła się wówczas ku teorii kultury, ku problematyce twórczości artystycznej, ku kwestiom politycznym, ekologicznym, feministycznym (…), ale też zaczęła radykalnie drążyć prawomocności swych zasad metodologicznych” (Migasiński, Pokropski 2017, s. 11). Ponadto, wyeksponowała pokrewieństwo z oglądem estetycznym, dyskutowanym w przywoływanych artykułach, a to dało asumpt z jednej strony do fenomenologicznych analiz przeżycia estetycznego i statusu ontologicznego dzieła sztuki, a z drugiej do poszukiwania coraz bardziej fundamentalnego poziomu doświadczenia uprawomocniającego ontologiczny status sfery fenomenologicznej (ibidem, s. 12).

Ta ostatnia kwestia wymaga szczególnego podkreślenia w kontekście naszej konferencji „Rozumienie granic. Granice rozumienia” i konstytuujących niniejszą książkę pokonferencyjnych tekstów. Specyfiką fenomenologii jest mianowicie spotkanie z innością, nowym obszarem doświadczenia, sposobem myślenia czy metodologią badań. To spotkanie nosi cechy konfrontacji, a nie pokojowego współbycia; jest ciągłym poszukiwaniem obszarów kryzysu, pozostając jednak nie poza – poprzez interpretację – światem lecz – dzięki doświadczeniu – w pierwotnej przynależności do niego. Zdominowanie dyskursu naukowego przez tzw. hermeneutykę podejrzliwości, a szerzej przez interpretacjonizm m.in. strukturalizmu czy semiologii w filozofii powoduje, zdaniem niektórych współczesnych komentatorów, że dążenie do możliwości „odczytania” świata-jako-tekstu przysłania w rezultacie jego „widoczność” (Shusterman 1990, Wiesing 2014). Taki świat jest wówczas niemy (das Verstummen der Welt, por. Rosa 2016), a podmiot – pozbawiony owej przynależności – wyalienowany (worldless subject, por. Wiesing 2015). Fenomenologia próbuje wyjść poza tę postawę „hermeneutycznego holizmu”, która nabrała cech kulturowego symptomu i stała się rodzajem umysłowości współczesnej filozofii (Shusterman, ibidem); akcentuje pierwotną jedność podmiotu i świata, tak by ten ostatni stał się dla tego pierwszego słyszalny (enchanted), a czyni to między innymi poprzez dążenie do wypowiedzenia tego co niewypowiedziane.

To dążenie właśnie fenomenologia czerpie ze spotkania ze sztuką. W swojej pierwszej książce Lyotard określał pracę artystyczną jako dekonstrukcję założeń, które podporządkowują dzieło wymaganiom komunikacji (Lyotard 1973, za: Murawska 2017). „Kładąc nacisk na osłabienie wymogów poznawczych, wykraczając zarówno poza przedmiot przedstawienia, jak i tzw. dobrą formę, dzieło staje się operacją, poprzez którą zostaje „zapisane” to, co zmysłowe. (…) kiedy chcemy, żeby (artysta) odpowiadał na imperatyw narzucony przez rozwój techniczno-naukowy, pozwalamy na kontrolowanie sztuki. Z tej perspektywy zdaniem Lyotarda dzieła Cézanne’a nic nie komunikują; nie znaczą, one są. Dzieła sztuki nie polegają na odsłanianiu prawdy, ale właśnie na jej zaburzeniu, na derealizacji rozumianej też jako zaburzenie odsyłające do silnego odczuwania zmian otaczającego świata” (Murawska, Ibidem, s. 145). Susan Sontag w swoich rozważaniach przywoływała Thoreau, który stwierdził, że „nie można wypowiedzieć więcej, niż się widzi.” (S. Sontag, O fotografii, Warszawa, 1986, s. 90). Można jednak zobaczyć więcej niż rejestruje nieuzbrojone oko. Fotografia nie tylko potwierdziła nasz sposób obrazowania świata, lecz także znacznie wzbogaciła naszą wiedzę o rzeczywistości. Trafnie także interesujące nas rozróżnienie między interpretacją a doświadczeniem/partycypacją ujmuje w cytowanej wcześniej książce Lambert Wiesing (Wiesing 2014, s. 73–74). Pierwsza, jak ją nazywa, konstelacja opiera się od przewrotu kopernikańskiego na następującej przesłance: „Perception exists because there is a perceiving subject who lets the perception of an object be as it is”. Założenie stojące u podstaw drugiej konstelacji zaś brzmi: „There is a perceiver, because there is a perception of objects that lets the perceiver be as he is”. Podobnie, z punktu widzenia fenomenologii, ontologiczny status dzieła sztuki polega na ujawnieniu tego, co zamknięte dla świadomości; uczynieniu widzialnym nie tylko przedmiotu, jego zakorzenienia w świecie, ale samego widzenia, które nie jest ani po stronie umysłu, ani ciała; jest jednym i drugim jednocześnie (Murawska 2017, s. 138–139). Innymi słowy, to nie jest pytanie o to, co ja robię, że widzę obraz, ale o to, co się ze mną dzieje, gdy widzę obraz (Wiesing, ibidem, s. 131–154). Fenomenolog, jak artysta, chce pokazać, w jaki sposób świat nas dotyka (Merleau-Ponty 1996, za: Murawska 2017).

Bibliografia

Lyotard J. F., 1973. Des dispositif pulsionnels. UGE: Paris.

Merleau-Ponty M. 1945. Phénoménlogie de la perception. Éditions Gallimard: Paris.

Merleau-Ponty M. 1996. Wątpienie Cézanne’a. W: Tenże. Oko i umysł. Szkice o malarstwie. słowo/obraz terytoria: Gdańsk.

Migasiński J., Pokropski M. 2017. Słowo wstępne. W: Główne problemy współczesnej fenomenologii (red. naukowa J. Migasiński, M. Pokropski). WUW: Warszawa, s. 7–23.

Murawska M. 2017. Wprowadzenie. W: Główne problemy współczesnej fenomenologii (red. naukowa J. Migasiński, M. Pokropski). WUW: Warszawa, s. 133–150.

Rosa H. 2016. Resonanz. Eine Soziologie der Weltbeziehung. Suhrkamp: Berlin.

Shusterman R. 1990. “Beneath Interpretation: Against Hermeneutic Holism”. The Monist. Vol. 73. No. 2.

Sontag S. 1986. „O fotografii”. Warszawa.

Wiesing L. 2014. The Philosophy of Perception. Phenomenology and Image Theory. Bloomsbury: London.

Random sculptures, fot. Marek Domański

Push the Sky Away, fot. Piotr Zbierski

Push the Sky Away, fot. Piotr Zbierski

fot. Thea D Boldt-Jaremko

1 Prezentowane „Wprowadzenie” oraz materiał wizualny są częścią będącej w druku książki pod redakcją Kamili Biały i Marka Domańskiego „Rozumienie granic. Granice rozumienia. Fenomenologicznie inspirowane interwencje w polu sztuki i humanistyki”

2 Link do pełnego programu znajduje się tutaj:
http://bit.ly/2o5KUMH.

3 W innej naszej pokonferencyjnej publikacji (Kultura i Społeczeństwo nr 2 2018) przedmiotem zainteresowania jest właśnie kwestia związków myślenia psychologicznego i psychoterapeutycznego ze współczesną teorią społeczną, związków episteme z praxis. Chodzi z jednej strony o refleksję nad psychoterapią, jej statusem i granicami współcześnie, w kontekście procesów indywidualizacji, charakterystycznych dla nowoczesności. Z drugiej zaś interesuje nas pytanie, w jaki sposób psychoterapia może służyć jako środek rozpoznawania rzeczywistości społecznej, zarówno w ramach jej repertuaru psychologicznych narzędzi poznania, jak i  jako pole praktyki terapeutycznej, w którym ważną rolę odgrywają atrybuty nie usankcjonowane przez naukę nowożytną, jak związek egzystencjalny, intuicja, wsparcie itp.

4 Tekst jest przedrukiem i pierwotnie ukazał się w Zeszytach Instytutu Studiów Zaawansowanych Krytyki Politycznej w ramach seminarium „Kultura i rozwój. Jak tworzyć i poszerzać archipelagi żywej kultury?” prowadzonego przez Mikołaja Lewickiego.

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelny: Konrad Kubala (od 2017 r.)

Redaktorzy prowadzący: Karolina Messyasz, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Danuta Walczak-Duraj, Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Volodymyr Satsyk, Kyiv National Economy University

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza Sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Piotr Świderek

podziękowania

Redakcja serdecznie dziękuje Tomaszowi Ferencowi (zdjęcia towarzyszące tekstom),
Kasi Stręk (fotoreportaż Charcoal Kids) i Markowi Domańskiemu (fotoesej EC2).

finansowanie

Czasopismo finansowane ze środków Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego.