Spis treści

Wprowadzenie – Magdalena Wieczorkowska, Jakub Ryszard Stempień

Wywiad z prof. dr hab. n.med. Tomaszem Kostką – Magdalena Wieczorkowska

Instytucjonalizacja śmierci i umierania w klasycznej polskiej socjologii medycyny – wybrane wątki badawcze – Włodzimierz Piątkowski, Anita Majchrowska

Kto ma uprawnienie do decydowania o losach martwego ciała? Etyczny problem transplantacji ex mortuo – Jarosław Barański, Kamila Łampika

Odpowiedzialność terapeutyczna zawodowych obrońców praw pacjenta – Błażej Kmieciak

Polska polityka zdrowotna wobec zdrowia poakcesyjnych migrantów zarobkowych i ich rodzin – wyzwania i pomysły systemowych rozwiązań – Agnieszka Pawlak

Cera alabastrowa a cera opalona – współczesne praktyki opalania – Magdalena Wieczorkowska

Lekarze i studenci medycyny wobec sytuacji etycznie trudnych. Komunikat z badań – Jakub Ryszard Stempień, Marcin Tkaczyk

Medycyna poza granicami powinności i ograniczenia poznania socjologicznego. Wnioski z ponownej lektury Społecznych i kulturowych powinności medycyny – Rafał Mielczarek

Zen dla wszystkich (fotoesej) – Piotr Trojanowski

Demokratyzacja debaty publicznej

Debata nad Trybunałem Konstytucyjnym jako przykład dyskusji pozornej – Laura Polkowska

Próba rekonstrukcji zasobów interpretacyjnych sporu o Trybunał Konstytucyjny i kwestia autonomii Trybunału Konstytucyjnego – Marek Czyżewski

Spór o Trybunał Konstytucyjny jako ogniwo sporu o polską transformację – Magdalena Nowicka-Franczak

Ćwiczenia z flagą – Tomasz Ferenc

Demokratyzacja debaty publicznej a idea tolerancji – Paweł Dybel

Debata publiczna bez kobiet? Wykorzystanie feministycznej teorii punktu widzenia do badania marginalizacji głosów kobiet w polskim dyskursie na wybranych przykładach – Adam Konopka

fot. Tomasz Ferenc

Wprowadzenie

Oddajemy w ręce Czytelników wyjątkowy tom kwartalnika „Władza Sądzenia”. Jest to opracowanie przygotowane z okazji jubileuszu 70. urodzin Profesora Mieczysława Gałuszki. Mieczysław Gałuszka, uczeń i doktorant Antoniny Kłoskowskiej, większą część swojego zawodowego i naukowego życia związał z Uniwersytetem Medycznym w Łodzi (wcześniej: Akademia Medyczna w Łodzi), pracując najpierw w Katedrze Nauk Społecznych, a później w Zakładzie Etyki i Filozofii Medycyny.

W 2004 roku podjął się organizacji i kierowania nowo utworzonymi: Zakładem Socjologii oraz Katedrą Nauk Humanistycznych UMED, pełniąc także funkcję Prodziekana Wydziału Nauk o Zdrowiu UMED ds. kierunków humanistycznych, gdy na uczelni realizowane były studia filozoficzne i socjologiczne.

W swojej działalności naukowej Mieczysław Gałuszka podejmuje liczne zagadnienia przynależne do domeny socjologii medycyny, szczególną uwagę poświęcając problemom społeczeństwa ryzyka biomedycznego. Zajmuje się także analizami wybranych aspektów funkcjonowania grupy zawodowej lekarzy w społeczeństwie polskim oraz dylematami działania instytucji systemu opieki zdrowotnej w realiach współczesnych. W swoich pracach Mieczysław Gałuszka często podejmuje problematykę etyczną.

Za osiągnięcia naukowe i dydaktyczne został uhonorowany licznymi nagrodami ze strony władz uczelni. Ponadto jest laureatem, wraz z Kazimierzem Szewczykiem, nagrody zbiorowej Ministra Zdrowia za książkę pt. Umierać bez lęku. Wprowadzenie do bioetyki kulturowej (1996). Natomiast za monografię pt. Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Tożsamość zawodowa i atrofia moralna (2004) otrzymał nagrodę Rektora Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Jest promotorem czterech rozpraw doktorskich oraz licznych prac dyplomowych.

Prezentowane w niniejszym tomie prace są inspirowane naukowymi dociekaniami Pana Profesora. Tom otwiera rozmowa z Prorektorem ds. Kształcenia na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi, prof. dr hab. n.med. Tomaszem Kostką, kierownikiem Kliniki Geriatrii UM w Łodzi, krajowym konsultantem w dziedzinie geriatrii. Miał on okazję przez wiele lat współpracować z Profesorem Gałuszką, a wspólne przedsięwzięcia dydaktyczne pozwoliły na wyjątkowe zbliżenie nauk społecznych i humanistycznych z naukami medycznymi. O tym a także o roli medycyny we współczesnym społeczeństwie rozmawia Magdalena Wieczorkowska.

Dwa artykuły rozpoczynające tom poruszają zagadnienie śmierci. Pierwszy, autorstwa Włodzimierza Piątkowskiego i Anity Majchrowskiej Instytucjonalizacja śmierci i umierania w klasycznej polskiej socjologii medycyny – wybrane wątki badawcze, pokazuje perspektywę socjotanatologii. Autorzy omawiają problem tabuizowania śmierci oraz prezentują dwie perspektywy umierania – szpitalną (wysoce zinstrumentalizowaną i odhumanizowaną) oraz hospicyjną (będącą alternatywą dla uprzedmiotowionego procesu umierania). Drugi tekst, przygotowany przez Jarosława Barańskiego i Kamilę Łampikę, mieści się w obszarze rozważań bioetycznych i dotyczy dyskusyjnej kwestii pobierania organów do przeszczepu ex mortuo. Autorzy pokazują perspektywę uwzględniająca rolę rodziny w decyzji o pobraniu organów do transplantacji.

Artykuł Błażeja Kmieciaka, mieszczący się w ramach socjologii prawa, dotyczy kwestii terapeutycznej odpowiedzialności zawodowych obrońców praw pacjenta. Podjęte rozważania są próbą odpowiedzi na pytania o zakres roli obrońców praw pacjenta, ich oddziaływanie na klientów, najczęściej popełniane błędy oraz możliwe źródła wsparcia dla tej kategorii zawodowej.

Artykuł Agnieszki Pawlak porusza rzadko omawianą kwestię polskiej polityki zdrowotnej wobec zdrowia poakcesyjnych migrantów zarobkowych i ich rodzin. Zagadnienia migracyjne rozważane są zazwyczaj z punktu widzenia polityki społecznej i niewiele opracowań porusza problem stanu zdrowia polskich migrantów oraz podejmowanych w tym zakresie działań naprawczych o charakterze systemowym.

Tekst Magdaleny Wieczorkowskiej ukazuje perspektywę socjologii ciała w odniesieniu do zagadnienia estetyczno-zdrowotnego, jakim są praktyki opalania. Autorka prezentuje rolę karnacji na przestrzeni dziejów, omawia unaukowienie dyskursu na temat opalania, wskazując na medyczno-zdrowotne konsekwencje ekspozycji na słońce oraz jej braku, zaś całość rozważań umieszcza w ramach koncepcji ryzyka, konsumpcjonizmu i kultury lęku.

Ostatni artykuł, autorstwa Jakuba Ryszarda Stempnia i Marcina Tkaczyka, jest komunikatem z badań ankietowych dotyczących występowania sytuacji etycznie trudnych w zawodzie lekarza. Autorzy zestawiają opinie i doświadczenia już praktykujących lekarzy z opiniami studentów medycyny. Istotnym ustaleniem badawczym jest, że studenci spodziewają się w swojej przyszłej pracy mieć do czynienia z dylematami etycznymi po części innymi od tych, które faktycznie napotykają pracujący medycy. Znacząco odmiennie dla obu grup badanych przedstawia się też katalog czynników, którymi – w opinii respondentów – powinien kierować się lekarz mający do czynienia z ww. sytuacjami (studenci deklarują wyraźnie większe od lekarzy przywiązanie do procedur i przepisów, kosztem opinii rodziny pacjenta i kosztem wskazówek wynikłych z kodeksów etycznych).

Tom zamyka recenzja Rafała Mielczarka dotycząca książki Mieczysława Gałuszki pt. Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Jest to ponowne, po prawie 15 latach od chwili publikacji, odczytanie tej monografii. Mielczarek podejmuje więc, z perspektywy czasu, próbę weryfikacji poczynionych przez Autora założeń oraz oceny aktualności Jego ustaleń.

Mamy nadzieję, że oddawany w ręce Czytelników tom spotka się z zainteresowaniem, a dla Jubilata, Profesora Gałuszki będzie inspiracją do dalszych przedsięwzięć naukowych.

Magdalena Wieczorkowska
Jakub Ryszard Stempień

fot. Tomasz Ferenc

Wywiad z prof. dr hab. n.med. Tomaszem Kostką

Magdalena Wieczorkowska

Rozmawiamy z Prorektorem ds. Kształcenia na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi, prof. dr hab. n.med. Tomaszem Kostką, kierownikiem Kliniki Geriatrii UM w Łodzi, krajowym konsultantem w dziedzinie geriatrii

Magdalena Wieczorkowska: Jak wspomina Pan Rektor początki projektu związanego z naukami humanistycznymi na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi?

Tomasz Kostka: Powiem szczerze, że miałem co do tego naprawdę wielkie nadzieje i z dużą radością traktowałem to, że medycyna idzie w kierunku humanistycznym na naszej uczelni. Wszyscy lekarze chyba odczuwają taką potrzebę i mieliśmy wtedy taką wizję, że utworzenie filozofii i socjologii, głównie medycyny, będzie czymś wyjątkowym i że uda się to zrealizować, a tym samym będzie to pewna nowa jakość.

M.W.: Jak Pan Rektor ocenia decyzję o utworzeniu kierunków humanistycznych na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi z perspektywy czasu?

T.K.: Biorąc pod uwagę fakt, że musieliśmy się z tego wycofać, nie była to dobra decyzja. Jednak z punktu widzenia doświadczeń, jakie nabyliśmy i z punktu widzenia tego, w jakim kierunku zmierza medycyna, to uważam, że to była dobra decyzja, ponieważ myślę, że do tego będzie się wracało. Moim zdaniem nie da się uprawiać „czystej” medycyny naprawczej, bez wsparcia humanistycznego i dlatego będziemy do tego wracać. Natomiast fakt, że kilka lat temu, kiedy otwieraliśmy na uczelni socjologię i filozofię, nie udało się ich kontynuować, wynika ze splotu wielu czynników, które spowodowały, że byliśmy zmuszeni się z tego wycofać.

M.W.: Czy dzięki tym doświadczeniom łódzka medycyna bardziej się otworzyła na aspekty społeczne?

T.K.: Myślę, że tak. Czasem spotykam absolwentów tych kierunków, gdyż utrzymują kontakt z uczelnią. Ta inicjatywa pozostała w pamięci wielu osób i pamięć o tym przedsięwzięciu jest wciąż żywa.

M.W.: A czy, Pana zdaniem, studenci kierunków medycznych obecnie są zainteresowani społecznymi aspektami zdrowia, choroby i medycyny?

T.K.: Biorąc pod uwagę obszar medycyny, którym się zajmuję (geriatria – przyp. red.), to nie da się tu działać bez socjologii, czy filozofii. Obserwuję na przykład studentów zdrowia publicznego, którzy mają mieć pierwszy kontakt z pacjentem. W innych uczelniach robi się to przy pomocy kredy i tablicy – czysta teoria. U nas studenci mają zobaczyć tego pacjenta, żeby wiedzieli, o czym mówią. Reakcja studentów zdrowia publicznego, kiedy dowiadują się, że mają pójść do osoby starszej, leżącej na oddziale i zebrać wywiad jest taka: „czy my musimy iść do tych starych ludzi”, cytuję. Odpowiadam im: „tak, musicie”. I po dwóch spotkaniach ze starszymi ludźmi ich podeście się bardzo zmienia. Oni zaczynają zupełnie inaczej postrzegać tego starego człowieka. Przestają się go bać, jak to jest na początku, i zaczynają widzieć jego problemy, zaczynają się z nimi identyfikować.

M.W.: Współtworzenie kierunków socjologii i filozofii odbywało się przy udziale profesora Mieczysława Gałuszki i profesora Kazimierza Szewczyka. Jak Pan Rektor wspomina współpracę profesorem Gałuszką?

T.K.: Oczywiście bardzo dobrze wspominam tę współpracę, chociażby z tego powodu, że przez wiele lat byliśmy z profesorem Gałuszką Dziekanami Wydziału Nauk o Zdrowiu i miałem okazję współpracować z nim na co dzień. W naszej pracy napotykaliśmy cały szereg różnych problemów i rozwiązywaliśmy je wspólnie. Wspierałem profesora także przy organizacji konferencji dla weteranów wojska. To było duże wydarzenie w uczelni a generałowie po konferencji okazywali nam swoją ogromną wdzięczność. Nie ukrywam, że w wielu sprawach dotyczących naszego wydziału (Wydział Nauk o Zdrowiu – przyp. red.) konsultowałem się z profesorem Gałuszką i zawsze udzielał mi wyważonych podpowiedzi.

M.W.: Chciałabym prosić, by podzielił się Pan Rektor refleksją dotyczącą tytułu naszego tomu „Medycyna i władza. Medycyna jako władza”. Jak Pan Rektor postrzega te relacje między medycyną a władzą, czy medycyna rzeczywiście sprawuje nad nami władzę?

T.K.: Do pewnego stopnia zgodzę się z tezą o władzy medycyny. Zdrowie, po zaspokojeniu podstawowych potrzeb typu dostęp do pożywienia i do mieszkania, jest bowiem postrzegane jako coś absolutnie najważniejszego. Dlatego starsi ludzie głównie mówią o swoich chorobach. Utracili zdrowie, a jest to dla nich najważniejsza rzecz. I myślę, że pod tym kątem można utożsamiać medycynę z władzą. Ponieważ w jakimś stopniu ona nami kieruje.

M.W.: A czy zgodzi się Pan Rektor z tezą o zawłaszczaniu przez medycynę kolejnych obszarów życia codziennego?

T.K.: Pewnie w wielu przypadkach słusznie. Weźmy jako przykład nadciśnienie tętnicze. 30 lat temu niewiele wiedzieliśmy hipercholesterolemii i wartości ciśnienia tętniczego były wyższe niż obecnie. Dzięki temu, że obniżyliśmy te normy, identyfikujemy osoby z tymi czynnikami ryzyka i je leczymy. Udało się dzięki temu w ogromnym stopniu ograniczyć szczególnie przedwczesną umieralność z powodu chorób sercowo-naczyniowych, co do tego ja osobiście nie mam wątpliwości i uważam to za ogromny sukces medycyny. Natomiast rzeczywiście musimy zawsze się wystrzegać, żeby nie przesadzić i nie przyklejać wszystkim łatki z taką czy inną chorobą, czy z takim czy z innym odchyleniem od czegoś, co uznajemy za super normę. Kolejną sprawą jest wszechobecna reklama dotycząca wszystkiego co ma nas wyleczyć, poprawić, wyprostować. I tutaj mój pogląd jest oczywisty. Tego typu reklamy powinny być absolutnie zabronione, zaś mówienie ludziom nieprawdy, na przykład przekonywanie, ze preparat działa, gdy nie ma na to żadnych naukowych dowodów, jest nieetyczne. W jakimś stopniu jest to przejaw wykorzystywania autorytetu medycyny do celów komercyjnych. Podawanie w reklamie, że coś jest rekomendowane przez lekarzy, farmaceutów, fizjoterapeutów, to próba sprzedaży jakiegoś preparatu o umiarkowanie korzystnym lub niekorzystnym działaniu.

M.W.: A jakie jest zdanie Pana Rektora w kwestii imperializmu profesji medycznych? Czy nadal możemy o nim mówić, czy też relacje między lekarzem a pacjentem są bardziej partnerskie?

T.K.: Myślę, że to się zmienia. Kilkadziesiąt lat temu lekarz był takim autorytetem i w tej chwili myślę, że nadal nim jest, natomiast pacjent jest o wiele lepiej wyedukowany. Co więcej, pacjent bardzo często ma skonkretyzowane wymagania i oczekiwania dotyczące tego, co chce osiągnąć. Warto wrócić uwagę na aspekty prawne, które sprawiają, że obecnie boimy się wykonać pewne rzeczy, z obawy przed konsekwencjami sądowymi ze strony pacjenta lub jego rodziny. Nie mówię tu oczywiście o zaniedbaniach, które także się zdarzają. Zaniedbania, niedopatrzenia powinny być oczywiście odpowiednio tutaj ścigane a niekiedy wręcz karane, jeżeli tego wymaga prawo. Chcę natomiast zwrócić uwagę na fakt, że obecnie pracownicy ochrony zdrowia, działają w sytuacjach o wiele większego stresu związanego z tym, że każdy ich krok, każde słowo może być użyte przeciwko nim. Pojawiają się tu poważne dylematy – kiedy, na przykład, trzeba podjąć decyzje, które muszą być czynione zgodnie z najlepszą wiedzą, a jednocześnie mamy poważne wątpliwości natury etycznej szczególnie w przypadku osób starszych, schorowanych. Chodzi tu na przykład o sytuację, w której trzeba rozstrzygnąć, czy to jest pomoc dla pacjenta, czy już uporczywa terapia…

M.W.: Jak Pan Rektor postrzega i przewiduje związki między medycyną i naukami humanistycznymi w przyszłości?

T.K.: Wydaje mi się, że zachowując pewną autonomię tych dyscyplin, w wielu kwestiach nie da się ich rozpatrywać osobno, na przykład w wymiarze socjologii czy filozofii chorowania czy umierania. Te problemy natury etycznej będą nie tylko powracały, ale będą coraz ważniejsze w sensie czasu, jaki im poświęcamy. Chociażby sformułowanie definicji „naturalnej śmierci" – co to znaczy? Czy mamy nie podawać kroplówki pacjentowi, który jest odwodniony? Czy mamy karmić na siłę pacjenta otępiałego, który nie zrobi tego samodzielnie? Rosnąca świadomość, że potrafimy kierować swoim zdrowiem i życiem sprawia, że te problemy będą narastać, szczególnie w odniesieniu do ostatnich etapów ludzkiego życia.

M.W.: Na koniec pytanie o aktualne działania Uniwersytetu Medycznego w Łodzi w obszarze „humanizacji” medycyny. Uczelnia uruchomiła w tym roku nowy kierunek studiów licencjackich – koordynowaną opiekę senioralną. Czy jest to przejaw współpracy między naukami medycznymi a naukami społecznymi?

T.K.: Oczywiście, że jest. Ja się bardzo cieszę z tego, że jest to właściwie pewna kontynuacja tych kierunków, których już niestety nie ma na uczelni, czyli filozofii i socjologii. Koordynowana opieka senioralna to pewne połączenie siły tych kierunków w kontekście największego wyzwania, z którym się mierzymy, czyli starzejącego się społeczeństwa. Z nadzieją patrzę na przyszłość tego kierunku. Wierzę, że uda się stworzyć grupę studentów, a następnie absolwentów, którzy będą w stanie efektywnie i mądrze zasilić system opieki zdrowotnej, znając społeczne uwarunkowania osób w starszym wieku.

M.W.: Jaką rolę odegrał pan profesor Gałuszka przy tworzeniu kierunku?

T.K: Pan profesor był inicjatorem i chyba największym spiritus movens tego przedsięwzięcia. I mam nadzieję, że będzie nas nadal wspierał swoimi radami, jak dalej rozwijać studia.

M.W.: Dziękuję serdecznie za rozmowę.

fot. Tomasz Ferenc

Instytucjonalizacja śmierci i umierania w klasycznej polskiej socjologii medycyny – wybrane wątki badawcze

Włodzimierz Piątkowski, Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Anita Majchrowska, Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Abstrakt

Socjologiczne analizy śmierci i umierania zwracają obecnie uwagę na proces jej „tabuizowania” i „eksmitowania” ze zbiorowej świadomości. Problematyka śmierci – jeżeli się pojawia – to głównie w dyskursie instrumentalno-medycznym. Jest w nim zracjonalizowana i sprowadzona do działań medycznych podejmowanych na rzecz powstrzymania śmierci, odroczenia jej w czasie bądź nawet uniknięcia. Proces wypierania śmierci ze zbiorowej świadomości społecznej ma swoje źródło między innymi w fizycznym jej przesunięciu z naturalnego środowiska rodzinnego do instytucji, jaką jest szpital lub hospicjum.

Tekst prezentuje wybrane wątki socjomedyczne związane z problematyką instytucjonalizacji śmierci i umierania. Dynamiczny rozwój medycyny oraz postępująca jej specjalizacja i technicyzacja przyczyniły się do przeniesienia śmierci do instytucji szpitala, co Magdalena Sokołowska nazywała „hospitalizacją śmierci”. Śmierć została poddana supremacji medycyny, podporządkowana medycznym procedurom i ujęta w ramy instytucjonalne. Socjologia krytyczna podkreśla jednak nieadekwatność szpitala jako organizacji biurokratycznej do wymogów sytuacyjnych procesu umierania, na co zostanie zwrócona uwaga w artykule. Szpital jako instytucja społeczna jest bowiem powołany do realizacji innych celów niż zapewnienie opieki osobie umierającej. Nie posiada on ani warunków, ani procedur, które umożliwiają „odejście z godnością”.

W sytuacji wydłużającego się procesu umierania, „instytucjonalną alternatywę” dla szpitala może stać się obecnie hospicjum, w którym pacjent oraz jego rodzina objęci są wielowymiarową opieką. Podstawowy cel działania hospicjum to zapewnienie godnego umierania wówczas, gdy „biomedyczna oferta” szpitala przestaje mieć optymalny charakter.

Słowa kluczowe:
śmierć i umieranie, instytucjonalizacja śmierci, hospicjum, opieka hospicyjna.

Wprowadzenie

W polskiej literaturze socjomedycznej wątki tanatologiczne są wyraźnie dostrzegalne od początku istnienia subdyscypliny tj. od lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku. Wcześniejsze prace to głównie publikacje lekarzy zwracających uwagę na psychospołeczne aspekty śmierci i umierania (Blicharski, 1959; Kucab, 1978). Jako przykład podać można tłumaczenie pozycji L. Pearsona (1973) Śmierć i umieranie. Postępowanie z człowiekiem umierającym opatrzone polską przedmową T. Kielanowskiego. Książka jest zbiorem interdyscyplinarnych ujęć problematyki śmierci i umierania, jest jedną z pierwszych pozycji podejmujących w tak szerokiej perspektywie tę tematykę.

W pierwszych pracach socjomedycznych z tamtego okresu pojawiały się teksty tanatologiczne, będące również niejednokrotnie przedrukiem opracowań zachodnich (Saunders, 1983; Engelhardt, 1983), ukazujące proces umierania w perspektywie psychospołecznej. Ich wspólną cechą była koncentracja na człowieku umierającym, jego problemach i oczekiwaniach, szczególnej roli personelu medycznego oraz etycznych, proceduralnych i instytucjonalnych aspektach związanych z faktem śmierci. Trzeba bowiem pamiętać, iż polska socjologia zdrowia, choroby i medycyny była w owym czasie pod wyraźnym wpływem teorii i pomysłów badawczych wcześniej wypracowanych w ramach amerykańskiej i zachodnioeuropejskiej (głównie brytyjskiej) wersji medical sociology. Zasadniczą rolę w tym transferze wiedzy, poglądów i wzorów odegrała twórczyni polskiej i współtwórczyni europejskiej socjologii medycyny Magdalena Sokołowska (1922–1989), a jej czynny udział w światowym życiu naukowym, ożywione kontakty z uniwersytetami amerykańskimi zaowocowały „importem” do Polski zachodnich wzorów uprawiania tej nauki (Piątkowski, 2010, ss. 201–202).

Przyjęcie perspektywy general view z uwzględnieniem analizy chronologicznej pozwala dostrzec w zachodniej literaturze socjomedycznej wyraźną transformację problematyki socjotanatologicznej. Początkowo dominujące demograficzno-społeczne ujęcia problematyki śmierci, z pomijaniem indywidualnej i osobistej perspektywy w recepcji zjawisk otaczających ars moriendi, ustąpiły miejsca pogłębionym analizom procesu umierania, potrzeb i oczekiwań ludzi w stanach terminalnych (komunikacja, techniki wsparcia, diagnoza potrzeb). Zwrócono również uwagę na problemy i potrzeby personelu medycznego (głównie lekarzy) towarzyszącego procesowi umierania. Przeniesienie śmierci do szpitala przyniosło lekarzom nowe zadania i nowy rodzaj stresu zawodowego, potęgowanego sytuacją „niepowodzenia” w walce ze śmiercią. Jak zauważa Emily Mumford (1983, ss. 138–156), zarówno lekarze jak i szpitale mają za główny cel działania „zachowanie życia”. Śmierć jest porażką, co wyraża chociażby nomenklatura, której używają lekarze w przypadku zgonu pacjenta: „straciliśmy go”.

Równocześnie w „socjologii umierania” coraz częściej znajduje odbicie fala krytyki zjawiska „formatowania i technologizacji śmierci” w warunkach dużych szpitali klinicznych [death in the culture of biomedicine] (Fox, 1989, ss. 200–203). Przedmiotem dyskusji był zwłaszcza – podnoszony przez rodziny pacjentów – fakt nieprzygotowania współczesnych szpitali i zatrudnionego tam personelu do komunikacji z chorymi w stanach terminalnych i ich najbliższymi. W efekcie ożywionej debaty, jaka miała miejsce w większości krajów zachodnioeuropejskich na przełomie lat 80. i 90. XX wieku przełamane zostało swoiste tabu otaczające umieranie na oddziałach klinicznych. Finalnie doprowadziło to do organizacji szkoleń dla personelu medycznego w celu podniesienia poziomu wiedzy, kompetencji i wrażliwości w kontaktach z człowiekiem któremu medycyna oferuje bardziej pomoc typu care niźli działania określane mianem cure (Senior i Viveash, 1989, s. 208). Pojawiły się opinie na temat konieczności dalszego badania „świadomości umierania”, etapów umierania, granic i zasad gwarantujących pacjentowi odejście w warunkach intymności i godności, poszanowania dla realizacji praktyk religijnych w szpitalach publicznych etc., postulowano także podejmowanie projektów dotyczących socjologicznej analizy rytuałów towarzyszących żałobie (Scambler, 2003, ss. 92–104).

Istotnym problemem podejmowanym przez zachodnich socjologów medycyny jest również kwestia informowania rodziny pacjenta w stanie terminalnym o planowanych działaniach terapeutycznych oraz zakres uczestnictwa najbliższych członków rodziny w podejmowaniu decyzji terapeutycznych, głównie w kontekście tzw. „uporczywej terapii” (Weitz, 2001, ss. 213–227).

Znana socjolożka brytyjska Hannah Bradby zwraca uwagę, że w pierwszej dekadzie XXI wieku śmierć i umieranie zostały wpisane w konwencję dyskursu publicznego związanego z koniecznością ponownej redefinicji granic życia w kontekście rewolucyjnych zmian w technologiach medycznych – transplantologii, genetyki, intensywnej terapii (Bradby, 2009, ss. 44–45). Jest to kontynuacja rozpoczętych już w latach 70. XX wieku, bioetycznych dyskusji ekspertów z różnych dziedzin (medycyny, teologii, filozofii, prawa) nad definicją śmierci, pobieraniem organów do transplantacji, warunkami podjęcia decyzji o zakończeniu ludzkiego życia, przerwaniu „uporczywej terapii”, itp. Debaty te miały rozległy zasięg, angażując zarówno reprezentantów poszczególnych dyscyplin, jak i szeroką opinię publiczną (Orfali i Devries, 2010, ss. 493–494).

Jak można zauważyć – nie sam akt śmierci jest centralnym punktem zainteresowania socjologów, a proces „powolnego umierania”, którego granice wyznaczają dwa momenty: postawienie niepomyślnej diagnozy oraz finalnie zgon człowieka. Proces umierania obserwowany w obecnym kształcie we współczesnych społeczeństwach jest konsekwencją postępu medycyny i możliwości „przesuwania” momentu śmierci dzięki coraz skuteczniejszym terapiom stosowanym w chorobach terminalnych. Magdalena Sokołowska nazywa ten czas „dodanym”, który, jak stwierdza, jest dobrodziejstwem dla pacjenta, bowiem pozwala mu na uporządkowanie swoich spraw osobistych i uczestniczenie w życiu rodzinnym (1986a), rodzi jednak szereg problemów i nowych wyzwań, przed którymi stają zarówno rodzina osoby umierającej, personel instytucji, w której przebiega proces umierania, jak i ostatecznie sam umierający. Świadomość nieuchronnej śmierci zmienia specyfikę i charakter interakcji otoczenia z osobą umierającą, rzutuje na formy i sposób komunikowania się oraz na całą sytuację społeczną w jakiej znaleźli się uczestnicy tak szczególnego procesu.

Najwłaściwszym miejscem do spędzenia ostatnich chwil życia wydaje się być dom rodzinny, w otoczeniu najbliższych i w przestrzeni, w której człowiek czuje się bezpiecznie (Seale, 1995). Jak wskazują dane statystyczne, z dekady na dekadę coraz mniej osób umiera jednak w środowisku domowym, a coraz więcej w instytucjach (szpitalach, hospicjach i innych zakładach zamkniętej opieki zdrowotnej). O ile jeszcze w 1980 roku dom był miejscem zgonu dla prawie co drugiego Polaka (49,1%), o tyle w 2013 roku już tylko dla 36,5% umierających (GUS, 2014). Jak wynika z badań Centrum Badań Opinii Społecznej, pomimo tego, że Polacy coraz rzadziej myślą o śmierci, to w ocenie większości ankietowanych idealnym zakończeniem życia byłaby śmierć we śnie, we własnym domu. Aż 66% Polaków chciałoby umrzeć w domu i w otoczeniu rodziny, a jedynie 8% w szpitalu (CBOS, 2012). Preferencje te jednak nie pokrywają się z realiami, bowiem jak wskazują dane GUS, w 2013 roku co drugi Polak zmarł właśnie w szpitalu (GUS, 2014).

Śmierć w szpitalu – mechanizmy hospitalizacji śmierci

Dynamiczny rozwój medycyny oraz postępująca jej specjalizacja i technicyzacja przyczyniły się do przeniesienia śmierci na obszar instytucjonalnej medycyny. Medykalizacja życia społecznego nie ominęła śmierci – została ona poddana supremacji nauk medycznych, podporządkowana medycznym procedurom i ujęta w ramy instytucjonalne. Magdalena Sokołowska nazywała to zjawisko „hospitalizacją śmierci” (Sokołowska, 1986b). Śmierć przeniosła się z domu rodzinnego do szpitala, została poddana medycznym rygorom i procedurom, a człowiek umierający znalazł się w centrum działania technologii medycznych. Rosnąca ingerencja w ciało człowieka, zmiana definicji śmierci (ustanie wyższych czynności mózgowych) oraz przede wszystkim reorientacja lecznicza w stosunku do umierającego z przypisaniem wysokiej wartości przedłużaniu życia (Sokołowska, 1985) to najważniejsze czynniki, które spowodowały, iż współcześnie proces umierania znacznie się wydłużył.

Śmierć w dzisiejszym czasie jest zazwyczaj końcowym etapem choroby terminalnej; jak to komentuje Zygmunt Baumann, obecnie (…) nie umiera się po prostu; umiera się z powodu choroby lub morderstwa (1998, s. 166). A ponieważ proces chorowania odbywa się najczęściej w szpitalu, śmierć też się do niego przeniosła. Nowoczesność „odmetafizyczniła” śmiertelność, odarła ze sfery sacrum, zracjonalizowała ją i stechnicyzowała. Śmierć uzyskała dla siebie nowe, odizolowane miejsce w przestrzeni społecznej, znalazła się pod opieką specjalistów, została powiązana z siecią technik i praktyk o wymiernej wydajności i skuteczności (Baumann, 1998, s. 166). Tradycyjne obrzędy i czynności wykonywane na rzecz umierającego przez rodzinę lub kapłana zostały zastąpione stechnicyzowanymi, rutynowymi zabiegami podejmowanymi przez personel medyczny, które mają za zadanie odroczyć śmierć w czasie. Jak mówi P. Ariés: (…) czas śmierci wydłuża się zależnie od woli lekarza: nie może on pokonać śmierci, ale może postanowić, jak długo będzie trwało umieranie, czy będzie to kilka godzin (…), kilka dni, miesięcy czy nawet lat (1992, s. 575). Już nie Bóg i nie los decyduje o życiu i śmierci, ale lekarz i ordynowane przez niego procedury medyczne. Nie sposób nie zgodzić się ze słowami U. Domańskiej: (…) nigdy w dziejach proces ten nie był tak rozciągnięty w czasie, nigdy nie przysparzał umierającemu i jego najbliższym tak wiele cierpienia wynikającego ze świadomości umierania i inwazyjnej, bardzo obciążającej terapii (2007, ss. 13–14). Jednocześnie też, nigdy dotąd nie udawało się tak skutecznie wydłużać procesu umierania, „oszukiwać” śmierć, a choremu oferować „dodatkowy” czas do przeżycia.

W literaturze socjomedycznej instytucjonalizacja śmierci jest wątkiem często poruszanym przez socjologów, wśród których dominuje opinia, iż szpital nie jest odpowiednim miejscem do umierania. Nurt „socjologii krytycznej” niezmiennie podkreśla brak dostosowania szpitala jako organizacji biurokratycznej do „wymogów sytuacyjnych” procesu umierania. Szpital jako instytucja społeczna jest bowiem powołany do realizacji zupełnie innych celów niż zapewnienie optymalnej opieki osobie umierającej. Zarówno cele szpitala, jak i jego wyposażenie w sensie technicznym, stosowane tam technologie i procedury postepowania, są nastawione na szybkie diagnozowanie, leczenie, ratowanie życia i przywracanie zdrowia. Śmierć w szpitalu jest traktowana jak porażka, efekt bezradności medycyny i niepowodzenie w leczeniu.

W analizach socjologicznych szpital jawi się jako instytucja społeczna o wysokim stopniu zbiurokratyzowania. Jego działalność jest podporządkowana normom organizacyjnym, które (…) tworzą system celowo ustanowionych, bezosobowych i abstrakcyjnych zasad regulujących zachowania ludzi w organizacji (Synowiec-Piłat, 2002, s. 137) Ich celem jest osiągnięcie jak najwyższej skuteczności i efektywności działania. Hierarchiczna struktura i wyraźny system zależności i podległości w szpitalu, standaryzacja i formalizacja zachowań pracowników sprzyjają usztywnieniu i schematyzacji ich działań. W szpitalu (…) nietypowe problemy muszą być załatwione w sposób typowy (Ostrowska, 1997, s. 150). Pojawia się tu jednak trudna do rozstrzygnięcia kwestia, czy śmierć pacjenta może być potraktowana w sposób „typowy”? Czy zachowania, oczekiwania i emocje umierającego człowieka oraz jego rodziny dadzą się ująć w szpitalne procedury?

Już kilkadziesiąt lat temu, w artykule Wzory umierania w szpitalu Sokołowska (1986b) cytowała wyniki eksperymentu przeprowadzonego w Kanadzie w latach 70. dwudziestego wieku, w którym wskazywano na różny przebieg procesu umierania w zależności od specyfiki oddziału szpitalnego, na którym przebywał chory. Pod uwagę wzięto dwa oddziały tego samego szpitala: chirurgiczny oraz paliatywny. Oddział chirurgiczny posiadał cechy typowe dla szpitala „opieki ostrej”, nastawiony na zbadanie, rozpoznanie, leczenie i przedłużenie życia z założeniem, że pacjent wróci do domu. Oddział paliatywny natomiast skoncentrowany był na zapewnieniu jak najwyższej jakości życia pacjentom, którzy byli terminalnie chorzy. Jak pokazały wyniki obserwacji uczestniczącej, oddziały te różniły się między sobą postawą wobec pacjenta, specyfiką interakcji oraz formami i sposobami komunikowania się z nim. Na oddziale chirurgicznym kontakty personelu z pacjentem były ograniczone, krótkie, sporadyczne, raczej o technicznym charakterze, a wywiady lekarskie – pospieszne. Pacjenci czuli się osamotnieni i izolowani oraz odczuwali brak zainteresowania ich stanem ze strony personelu medycznego, lekarze byli trudno dostępni zarówno dla chorego jak i jego rodziny. Ważną cechą oddziału chirurgicznego był fakt „niewidoczności śmierci”, w przeciwieństwie do oddziału paliatywnego, na którym śmierć była osią, wokół której oplatały się zachowania zarówno personelu medycznego, jak i członków rodziny pacjenta. O śmierci rozmawiano otwarcie, kontakty personelu z pacjentem i jego rodziną były bliższe i bardziej intymne, a zakres swobody zachowań wszystkich uczestników interakcji był znacznie szerszy (Sokołowska, 1986b). Badanie wskazało jednoznacznie na brak adaptacji zarówno personelu oddziału chirurgicznego, jak i stosowanych na nim procedur do sytuacji umierania.

W kontekście „hospitalizacji śmierci” istotny wątek rozważań zarówno na terenie zachodniej socjologii medycyny, jak i polskiej stanowiła kwestia świadomości umierania oraz komunikacji personelu z umierającym. W zależności od wiedzy pacjenta o swoim stanie zdrowia i rokowaniach różnie kształtują się jego interakcje z otoczeniem oraz sposoby komunikowania z rodziną i personelem. W jednej z pierwszych socjomedycznych analiz dotyczących umierania w szpitalu Sudnow rozróżnił „śmierć biologiczną” od „śmierci społecznej”. „Śmierć społeczna” poprzedzająca śmierć biologiczną to według niego sposób, w jaki organizacje radzą sobie z umieraniem i śmiercią. Śmierć społeczna w szpitalu oznacza postępującą izolację chorego i traktowanie pacjenta „jako nieżyjącego”, choć jeszcze nie umarł (za: Sokołowska, 1986b). Chcąc ograniczyć do niezbędnego minimum kontakt z ciałem pacjenta, personel szpitala wykonuje różne czynności, które w zasadzie powinny być wykonane już po śmierci np. zamykanie oczu pacjentowi, którego śmierć jest spodziewana niebawem (Kenneth i Jones, 1975, s. 120).

Analizując wzory umierania w warunkach szpitalnych, M. Sokołowska (1986b) zwracała uwagę za Glaserem i Straussem na tzw. „krytyczne chwile” w procesie umierania decydujące o specyfice relacji pomiędzy personelem, rodziną i samym umierającym. Zdefiniowanie pacjenta „jako umierającego” wpływa na kolejne etapy: przygotowania rodziny i personelu w związku ze śmiercią pacjenta (które robiłby sam, gdyby wiedział, że umiera), następnie sytuację kiedy już „nie ma nic więcej do zrobienia”, a po nich końcowe etapy nie dające się ująć w konkretne ramy czasowe i mogące trwać zarówno miesiące, tygodnie jak i dni. „Ostatnie godziny” życia pacjenta, oczekiwanie na jego śmierć i ostatecznie sama śmierć „domykają” ten proces. (…) Kiedy te krytyczne chwile przychodzą zgodnie z oczekiwaniem, niejako planowo, to wszyscy, łącznie z pacjentem są na nie przygotowani. Jeśli jednak zdarzają się nieoczekiwanie to mogą tworzyć sytuację jeszcze bardziej dramatyczną, zarówno dla rodziny, jak i personelu, kiedy np. pacjent ma wkrótce umrzeć, ale nie umiera, albo kiedy umiera, choć nikt się tego nie spodziewał (Sokołowska, 1986b). Zatem trajektorie śmierci wyznaczają sposoby postępowania z pacjentem, jego umiejscowienie w strukturze szpitala oraz charakter działań podejmowanych na jego rzecz.

Specyfikę relacji z pacjentem w istotny sposób różnicuje również sama świadomość śmierci. W zależności od wiedzy pacjenta o swoim stanie zdrowia i rokowaniach różnie kształtują się jego interakcje z otoczeniem oraz sposoby komunikowania z rodziną i personelem. Klasyczne badanie Glasera i Straussa (1965) doprowadziło do wyodrębnienia 4 typów świadomości umierania, śmierci, które stanowiły ramę dla określonych form zachowań wszystkich występujących w tej sytuacji aktorów. A. Ostrowska (1997) zwraca uwagę, iż w każdym z tych kontekstów „aktorzy” wypracowują odpowiednie metody, taktyki i strategie charakterystyczne dla umierania z określoną świadomością. Warto pokrótce przytoczyć interpretację tych poszczególnych kontekstów świadomościowych. W modelu „zamkniętej świadomości”, w którym pacjent nie zdaje sobie sprawy z tego że umiera, cały wysiłek otoczenia ukierunkowany jest na zachowanie w tajemnicy faktycznego jego stanu i utrzymywanie przekonania o pozytywnych rokowaniach. Wypowiedzi zarówno lekarzy, jak i rodziny są kontrolowane, wyniki badań pilnie strzeżone. Dla komfortu pacjenta kreuje się jego przyszłą biografię, planuje przyszłe wydarzenia, co ma pomóc uwierzyć mu w to, że wyzdrowieje, czy też terapie i zabiegi, które mają w tym pomóc. W tworzeniu tej sztucznej rzeczywistości uczestniczy zarówno rodzina, jak i personel szpitala (lekarze, pielęgniarki). Wokół chorego tworzy się atmosfera zmowy milczenia, która ma służyć poprawie jego samopoczucia. Podjęcie tej gry wymaga od otoczenia opanowania, rozwagi i wyćwiczenia umiejętności przekazywaniu „złudy” jako faktu (Ostrowska, 1997, ss. 134–135).

W modelu „podejrzewania” pacjent na podstawie różnych – zarówno zamierzonych jak i niezamierzonych – sygnałów zaczyna podejrzewać, że jest nieuleczalnie chory bądź umierający. Podejrzewający pacjent zaczyna się w określony sposób zachowywać: zwraca uwagę na zachowania rodziny i lekarzy, uważniej obserwując, co i w jaki sposób mówią na jego temat, próbuje uzyskać dodatkowe informacje od niższego personelu medycznego, uzyskać dostęp do swojej karty choroby i wyników badań. Osoby sprawujące opiekę starają się (podobnie jak w modelu świadomości zamkniętej) utrzymać „fikcyjną rzeczywistość pozytywnych rokowań” i szczególnie dbają o to, aby pacjent nie odkrył prawdy. Z badań wynika, iż wpływa to negatywnie na relacje z pacjentem, bowiem otoczenie – zarówno rodzina jak i personel medyczny – chcąc uniknąć kłopotliwych pytań – ogranicza kontakty do czynności pielęgnacyjnych, manualnych, skracając czas spędzany na rozmowach.

„Wzajemne udawanie” – to model najczęściej występujący we współczesnych szpitalach. Jest to sytuacja, kiedy pacjenci świadomi swojego stanu nie przeszkadzają rodzinie w utrzymywaniu fikcyjnej rzeczywistości pomyślnego rokowania. W rzeczywistości obie strony znają prawdę, ale biorą udział w swoistej „grze pozorów”, nikt o śmierci nie mówi, a pacjent nie pyta o diagnozę. Również personel w relacjach z pacjentem dysponuje zasobem „rekwizytów”, które pozwalają utrzymać kontekst wzajemnego udawania. Pacjent jest poddawany różnym zabiegom, czynnościom i procedurom jak inni zdrowiejący pacjenci co pomaga zachować pozory procesu leczenia.

„Otwarta świadomość” – pociąga za sobą niepodobne do poprzednich wzory interakcji. Zmieniają się zachowania obu stron, zmienia się definicja roli pacjenta, można otwarcie o śmierci mówić, nie trzeba udawać, pacjent może się do śmierci przygotować, czy też podzielić z rodziną swoim lękiem bądź smutkiem (Ostrowska, 1997, ss. 135–138). Według Anny Wiatr (…) uczestnictwo w ceremonii przygotowania do śmierci staje się ważnym doświadczeniem dla rodziny i dla personelu (2013, s. 65).

Każdy z zaprezentowanych kontekstów świadomościowych prowokuje inne zachowania aktorów biorących udział w swoistym ars moriendi. Najtrudniej jednak odegrać swoje role w kontekście otwartej świadomości, bowiem brak jest ustalonych wzorów postępowania, a wszyscy działają pod presją stresu. Jak zauważa Ostrowska (1997, s. 142), prowadzić to może do dwóch odmiennych zachowań – unikania i ograniczania relacji z osobą umierającą, jak też z drugiej strony do „nadgorliwości” i zbyt intensywnych relacji, co może być męczące dla osoby umierającej. Nie wszyscy muszą, chcą i potrafią uczestniczyć w tej ceremonii przygotowania się do śmierci. Są pacjenci, którzy nie chcą być widzami w tym spektaklu, zdarza się że personel, a nawet rodziny nie znajdują w sobie tyle sił, aby otwarcie mierzyć się ze śmiercią, rozmawiać o niej i zaakceptować jej nieuchronność. Potwierdzają to wyniki badań wśród personelu pielęgniarskiego dotyczące postaw wobec umierania i śmierci pacjentów. Aż 35,8% badanych pielęgniarek czuje się niezręcznie i bezradnie podczas kontaktu z umierającym, a co dziesiąta boi się ewentualnych pytań, próśb czy nawet spojrzeń ze strony pacjenta (Śleziona i Krzyżanowski, 2011) Szpital bowiem w całej swojej organizacji i ideologii, charakterystycznej dla paradygmatu redukcjonistyczno-mechanistycznego, z typową presją dla przedłużania życia stoi w opozycji do idei godnego umierania wyznaczonego stanem kiedy „nie ma już nic do zrobienia” (Wiatr, 2011).

Czy hospicjum jest alternatywą dla hospitalizacji śmierci?

Jak pokazaliśmy, procesy rozwoju medycyny i jej postępującej specjalizacji i technicyzacji przyczyniły się do przeniesienia śmierci do instytucji szpitala, nie znajdując tam dla niej właściwego miejsca. Wyjątkiem są oddziały opieki paliatywnej, na których personel nie musi już brać udziału w mistyfikacji ratowania zdrowia i życia pacjenta, ale może poświęcić się wszystkiemu, co pozwoli mu godnie odejść. C. Saunders (1983), prekursorka i twórczyni idei hospicjum, mówi bowiem o niezwykle istotnym momencie w procesie chorowania i umierania, którego rozpoznanie należy do obowiązków personelu medycznego. Jest to moment, w którym leczenie przekształca się w opiekę nad człowiekiem umierającym; uporczywe stosowanie aktywnego i inwazyjnego leczenia przestaje mieć uzasadnienie, a przedłużanie życia zamienia się w przedłużanie umierania.

Idea care system w stosunku do osób w stanach terminalnych obejmująca leczenie objawowe, służące usunięciu i złagodzeniu dolegliwości powodowanych postępującą chorobą, w opozycji do aktywnego leczenia cure system jest realizowana w modelu opieki hospicyjnej będącej pożądaną alternatywą dla szpitala, w którym chory spędza ostatni czas swojego życia. Według A. Ostrowskiej (2002, s. 272), to właśnie krytyka umierania szpitalnego skierowała uwagę badaczy ku hospicjom, dynamicznie rozwijającym się głównie w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii już pod koniec lat 70. XX wieku.

Hospicjum również jest formą instytucjonalizacji procesu umierania, na co wskazuje wielu autorów, jednak zarówno w zakresie swojej struktury, jak i sposobów działania zasadniczo różni się od instytucji szpitala. Niezależnie od formy organizacyjnej jaką hospicjum przyjmuje naczelną zasadą zawsze jest towarzyszenie człowiekowi umierającemu i jego rodzinie w ostatnich chwilach życia. Pacjent objęty jest wielowymiarową opieką interdyscyplinarnego zespołu, w którym lekarze mają niewielki udział. Przeważają pielęgniarki, ale może być również psycholog, pracownik socjalny, ksiądz, woluntariusze, a także członkowie rodziny chorego. Istotny jest fakt, iż opieka rozciąga się również na rodzinę pacjenta, nawet po jego śmierci, wspierając bliskich w radzeniu sobie ze stratą (Ostrowska 2005).

Wydaje się, że najważniejszą jednak różnicą pomiędzy szpitalem a hospicjum jest widzialność śmierci i jej świadomość, która wyznacza specyfikę interakcji chorego z otoczeniem. Pacjenci przebywający w hospicjum mają świadomość swojego stanu, więc śmierć traktowana jest tu w sposób jawny i naturalny (Ostrowska 2005). Można o niej otwarcie mówić, dzielić się lękiem, smutkiem i żalem. To pozwala na autentyczne spędzenie ostatnich chwil życia z najbliższymi. Zwraca się uwagę na fakt, iż pacjenci w hospicjum są mniej przygnębieni niż przebywający na oddziałach szpitalnych, mają niższy poziom lęku i preferują otwartą i szczerą komunikację z rodziną i personelem (Scambler, 2003, s. 94). Pacjent w hospicjum jest w centrum zainteresowania, jego potrzeby i oczekiwania są najważniejsze, co pozwala osiągnąć podstawowy cel działania hospicjum – zapewnienie godnego umierania wówczas, gdy jakiekolwiek leczenie przestaje być uzasadnione. Opanowanie symptomów choroby pozwala chorem przeżyć ostatnie chwile w optymalnych warunkach z zachowaniem potrzebnych mu relacji z bliskimi (Ogryzko-Wiewiórowska, 2000).

Opieka paliatywna nie ma na celu uzdrowienia pacjenta, a jedynie „uzdrowienie” jego sytuacji przez podniesienie jakości życia oraz troskę o dobroczynne relacje z najbliższymi. Zdaniem A. Kacperczyk (2006), która dokonała szczegółowej analizy struktury i działalności instytucji hospicjum, w niezwykle szerokim spectrum działań opieki hospicyjnej czasami trudno oddzielić to, co robione jest na rzecz samego pacjenta a co na rzecz jego rodziny. Rodzina i pacjent stanowią jeden funkcjonalny układ i na tym właśnie polega idea opieki „całościowej”, ujmującej pacjenta w sposób systemowy, na tle jego relacji z najbliższym otoczeniem społecznym, w jego naturalnym układzie komunikacyjnym.

Niezwykle istotne są kwestie budowania zaufania pacjenta do personelu, woluntariuszy oraz wytwarzanie poczucia współodpowiedzialności za proces terapii, co buduje relację podmiotowości, w której pacjent pozostaje w centrum działań, a jednocześnie jest osobą działającą i podejmującą decyzje (Kacperczyk, 2006). Hospicja mają do zaproponowania coś szczególnego – potrzebną pacjentom atmosferę wspólnoty oraz brak nadzoru zewnętrznego (du Boulay, Rankin, 2009, s. 249) To powoduje, iż idea hospicjum jest tak pozytywnie ocenianym modelem opieki nad umierającymi, zarówno w literaturze tanatologicznej, jak i w obszarze samej socjologii medycyny (Falkowski, Lewandowska-Tarasiuk, Sienkiewicz, 2004; Górecki, 2000; Hołubicki, 1997; Wieczorski i Pedrycz-Wieczorska, 1997; Ogryzko-Wiewiórowska, 1989).

Niezwykle interesującą socjologiczną analizę funkcjonowania hospicjum z perspektywy swoistego „teatru życia codziennego” przedstawił T. Paklepa (1998). Każde przedstawienie w tym teatrze jest – jego zadaniem – jedyne i niepowtarzalne, a kończy się wraz ze śmiercią osoby, której wyznaczono w nim główną rolę. Według Paklepy jest to teatr jednego aktora i niewielkiej liczby osób, które stanowią „widownię”. Ulotność i niepowtarzalność tego „spektaklu” wynika ze specyfiki każdej sytuacji, indywidualności chorego i jego przeżyć oraz sposobu, w jaki „role” są odgrywane przez poszczególnych „aktorów”. Trzeba bowiem zwrócić uwagę na fakt, iż nie ma w hospicjum wyraźnych granic pomiędzy „sceną” a „widownią”, jest to wzajemna wymiana doświadczeń. Osoby, które nazywane są widzami, są aktywnymi uczestnikami wydarzeń i stają się w pewnym sensie aktorami. Przestrzeń hospicjum jest sceną przygotowywaną przez członków ruchu hospicyjnego dla osób, które będą na niej odgrywać główną rolę. Powinna być ona wyposażona w odpowiednie dekoracje i rekwizyty, aby nadać temu przedstawieniu, jakim jest śmierć głównego bohatera, zarówno odpowiednią rangę jak i oprawę ((Paklepa, 1998, s. 182). Na przykładzie lubelskiego hospicjum autor próbuje przedstawić specyfikę funkcjonowania tak szczególnego „teatru”. Oczekuje się, że widownia będzie empatyczna i wyrozumiała. Najlepiej, aby byli to członkowie rodziny, bowiem ich obecność nadaje sens całemu życiu umierającego. Niekompetentna widownia, niewiedząca jak się zachować może zepsuć „występ”. Jak wskazuje Paklepa (1998, s. 183), a potwierdza szereg innych analiz, również rodzina może stanowić taką widownię, która nie wie jak ma się zachować i czuje się niekomfortowo w swojej roli. Przyjęcie zgonu sprawia bowiem rodzinie ogromne trudności. Jak zauważa Górecki (…) niezwykłość sytuacji i brak doświadczenia, jak się wobec niej zachować wyzwala mechanizmy ucieczkowe. Powoduje to albo unikanie kontaktów z osobą umierającą, albo „wynoszenie” śmierci poza dom: do szpitala lub hospicjum (2010, s. 15).

Dlatego też właśnie hospicjum – używając terminologii teatru – może być odpowiednią sceną, która stwarza właściwe warunki dla optymalnego przebiegu spektaklu śmierci. Zapewnia publiczność znającą zasady gry, scenariusze i swoje role. Dba o to, aby spektakl przebiegał bez zakłóceń, w odpowiedniej scenerii, z właściwymi rekwizytami, aby zapewnić umierającemu jak najlepsze warunki do odejścia z godnością.

Podsumowanie

W tekście podjęliśmy próbę zreferowania i skomentowania treści oraz charakteru stanowisk polskich i zachodnich socjologów prowadzących badania na obszarze socjothanatologii. W dużej mierze odnosiliśmy się do poglądów twórczyni polskiej i współtwórczyni zachodniej klasycznej socjologii medycyny – Magdaleny Sokołowskiej, która w decydujący sposób wpływała na wzory „uprawiania” naszej subdyscypliny przez ponad 30 lat. Poglądy Sokołowskiej w latach 70. i 80. XX wieku kształtowały się z jednej strony pod wpływem stałych, licznych i osobistych kontaktów z czołowymi zachodnimi przedstawicielami „medical sociology” i wszechstronnej znajomości przedmiotu ówczesnych analiz socjothanatologicznych, z drugiej zaś radykalizm jej poglądów tłumaczą negatywne doświadczenia wyniesione z licznych pobytów w szpitalach w związku z postępującą chorobą nowotworową. Sokołowska była w konsekwencji zdecydowaną zwolenniczką prawa pacjenta do swobodnego wyboru miejsca umierania (dom, hospicjum, szpital), stała się też rzeczniczką postulatów demedykalizacyjnych, mimo że jako lekarz dobrze zdawała sobie sprawę jakie są granice opieki „pozaszpitalnej” oraz w jakich sytuacjach tego typu opieka nie jest ofertą optymalną.

Jak wynika z analizy współczesnej literatury socjotanatologicznej – na co zwrócono uwagę w tekście – zjawiska śmierci i umierania są obecnie „tabuizowane” i „eksmitowane” ze zbiorowej świadomości. Dominuje dyskurs instrumentalno-medyczny, w którym śmierć jest zracjonalizowana i sprowadzona do działań medycznych podejmowanych na rzecz jej powstrzymania i odroczenia. Niewątpliwie jest to konsekwencją fizycznego przesunięcia śmierci z „naturalnego środowiska” rodzinnego do instytucji, którą jest szpital lub hospicjum. Medykalizacja życia społecznego objęła bowiem swoim zasięgiem zarówno śmierć, jak i wydłużający się proces umierania. Zjawiska te oddane pod kontrolę i kuratelę medycyny, poddane medycznym procedurom i ujęte w ramy instytucjonalne. Jak wyżej wykazano, choć szpital jest miejscem, w którym ludzie umierają najczęściej, nie posiada warunków ani procedur, które umożliwiają „odejście z godnością”. Wydaje się, że pacjent w chorobie terminalnej najczęściej chciałby umierać w domu, w otoczeniu rodziny, trzeba jednak pamiętać, że nie zawsze jest to możliwe, a wielość zadań związanych z techniczną stroną opieki nad osobą umierającą może przekraczać możliwości rodziny.

Można postawić pytanie: czy dostępna oferta hospicyjna jest realną alternatywą dla postępującej obecnie „instytucjonalizacji i medykalizacji” coraz bardziej wydłużającego się procesu umierania? Raczej skłaniamy się ku opinii, że dobrze funkcjonujące hospicja mogą w określonych sytuacjach oferować raczej „opcję komplementarną”, co nie zmienia wyrażonej w tekście krytycznej opinii dotyczącej nieprzygotowania współczesnych lekarzy i pielęgniarek do zaspokajania coraz bardziej rozbudowanych oczekiwań pacjentów w stanach terminalnych.

Włodzimierz Piątkowski, dr hab., profesor nadzwyczajny w Instytucie Socjologii UMCS, kierownik zakładu Socjologii Zdrowia, Medycyny i Rodziny, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie specjalizował się w socjologii medycyny pod kierunkiem prof. Magdaleny Sokołowskiej; założyciel i kierownik Samodzielnej Pracowni Socjologii Medycyny Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. W latach 2001–2013 przewodniczący Sekcji Socjologii Medycyny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Autor 5 publikacji monograficznych, ostatnia Beyond Medicine (2012) ukazała się równolegle w Niemczech i USA; współautor oraz redaktor 8 książek z zakresu socjologii medycyny oraz ponad 200 publikacji drukowanych w periodykach polskich i zagranicznych. W roku 1990 został wybrany na koordynatora Europejskiego Towarzystwa Socjologii Zdrowia i Medycyny (ESHMS) w Polsce. Konsultant Polsko-Amerykańskiej Komisji Fulbrighta administrującej Program Stypendialny im. Lane’a Kirklanda. Twórca i redaktor merytoryczny działu Sociology of Health and Illness kwartalnika „Annals of Agricultural and Environmental Medicine”, od roku 2012 kieruje programem socjomedycznym realizowanym w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki.

Afiliacja:

Zakład Socjologii Zdrowia, Medycyny i Rodziny

Instytut Socjologii UMCS w Lubinie

Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny

Katedra Nauk Humanistycznych

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Anita Majchrowska, dr nauk humanistycznych, socjolog, adiunkt w Samodzielnej Pracowni Socjologii Medycyny Katedry Nauk Humanistycznych UM w Lublinie. Jest autorem i współautorem kilkudziesięciu recenzowanych publikacji naukowych (oryginalnych i przeglądowych) z obszaru socjologii zdrowia, choroby i medycyny, w tym współautorem książki „Elementy socjologii dla pielęgniarek”, redaktorem i współautorem podręcznika do nauczania socjologii dla studentów i absolwentów Wydziałów Pielęgniarstwa i Nauk o Zdrowiu; ogólnopolskiego poradnika przeznaczonego dla osób pracujących z niepełnosprawnymi „Osoby niepełnosprawne w systemie pomocy społecznej” oraz monografii „Wąwolnica – lokalny program promocji zdrowia: krótki raport sprzed dekady”. Główne zainteresowania badawcze związane są z socjologią zdrowia i medycyny oraz socjologią zawodów medycznych ze szczególnym uwzględnieniem zawodu farmaceuty.

Afiliacja:

Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny

Katedra Nauk Humanistycznych

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Bibliografia

Ariés, P. (1992). Człowiek i śmierć. Warszawa: PIW.

Bauman, Z. (1998). Śmierć i nieśmiertelność. O wielości strategii życia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Blicharski, J. (1959). Postępowanie z nieuleczalnie chorym. Warszawa: PZWL.

Bradby, H. (2009). Medical Sociology. An Introduction. London: Sage.

Centrum Badania Opinii Społecznej (2012). W obliczu śmierci. Warszawa.

Domańska, U. (2007). Dyskurs medyczny w dobie medykalizacji. W: K. Homenda, E. Grygorowicz, M. Lesińska-Sawicka (red.) Człowiek i jego zdrowie w holistycznym modelu medycyny. (s. 9–18). Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej w Słupsku.

du Boulay, S., Rankin, M. (2009) Okno nadziei. Cicely Saunders – założycielka ruchu hospicyjnego. Kraków: Wyd. Znak.

Engelhardt, K. (1983). Umieranie. W: M. Chodkowska, W. Piątkowski (red.) Socjologia medycyny. Wybór tekstów. (s. 319–325) Lublin: Akademia Medyczna w Lublinie.

Falkowski, W., Lewandowska-Tarasiuk, E., Sienkiewicz J.W. (red.). (2004). Hospicja nadziei. Warszawa: Wydaw. Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.

Fox, R.C. (1989). The Sociology of Medicine, a participant observers view. Englewood Cliffs: Prentice Hall.

Glaser, B.G., Strauss A.L. (1965). Awareness of dying. Chicago: Aldine Pub. Co.

Główny Urząd Statystyczny. (2014). Rocznik Demograficzny. Warszawa.

Górecki, M. (2000). Hospicjum w służbie umierających. Warszawa: Wydaw. Akademickie „Żak”.

Górecki, M. (2010). Kres życia. W: M. Górecki (red.). Prawda umierania i tajemnica śmierci. (s. 13–36). Warszawa: Wyd. Akademickie Żak.

Hołubicki, M. (1997). Opieka paliatywna i hospicyjna w Polsce. W: B.L. Block, W. Otrębski (red.). Człowiek nieuleczalnie chory. (s. 11–17). Lublin: Wydział Nauk Społecznych KUL.

Kacperczyk, A. (2006). Wsparcie społeczne w instytucjach opieki paliatywnej i hospicyjnej. Łódź: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego.

Kenneth, R., Jones, P. (1975). Sociology in medicine. London: The English Universities Press, Ltd.

Kucab, B. (red.). (1978). Człowiek w obliczu śmierci, z uwzględnieniem etyki marksistowskiej, granic i praw reanimacji. Krajowa Konferencja Lekarzy i Humanistów. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Ogryzko-Wiewiórowska, M. (1989). Socjologia medycyny. Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.

Ogryzko-Wiewiórowska, M. (2000). Umieranie i śmierć. Perspektywa socjomedyczna. W: W. Piątkowski, A. Titkow (red.). W stronę socjologii zdrowia. (s. 94–115). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Orfali, K., Devries R.G. (2010). A Sociological Gaze of Bioethics. W: W.C. Cockerham (red.). Medical Sociology. (s. 487–510). Singapore: Willey-Blackwell Publishing Ltd.

Ostrowska, A. (1997). Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa. Warszawa: Polska Akademia Nauk.

Ostrowska, A. (2002). Umieranie i śmierć. W: Z. Bokszański (red). Encyklopedia Socjologii. T.4. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Ostrowska, A. (2005). Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa. Wyd. III uzupełnione. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Paklepa, T. (1998). Hospicjum jako teatr. W: M. Libiszowska-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska, W. Piątkowski (red.). Szkice z socjologii medycyny. (s. 181–198). Lublin: Wyd. UMCS.

Pearson, L. (1973). Śmierć i umieranie. Postępowanie z człowiekiem umierającym. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.

Piątkowski, W. (2010). Socjologia zdrowia, choroby i medycyny – refleksje na temat przedmiotu badań. Wkład Magdaleny Sokołowskiej. W: K. Popielski, M. Skrzypek, E. Albińska (red.). Zdrowie i choroba w kontekście psychospołecznym. (s. 195–212). Lublin: Wyd. KUL.

Saunders, C. (1983). Chwila prawdy – opieka nad człowiekiem umierającym. W: M. Chodkowska, W. Piątkowski (red.). Socjologia medycyny. Wybór tekstów. (s. 287–318). Lublin: Akademia Medyczna w Lublinie.

Scambler, G. (2003). Dying, Death and Bereavement. W: G. Scambler G. (red.). Sociology as Applied to Medicine. Fifth ed. (s. 92–104). Edinburgh, London, N. York: Sauders.

Seale, C. (1995). Dying alone. Sociology of Health & Illness. 17/3, 376–92.

Senior, M, Viveash, B. (1989). Health and Illness. N. York: Palgrave – Macmillan.

Sokołowska, M. (1985). Śmierć i umieranie. Studia Socjologiczne, 2/97, 61–81.

Sokołowska, M. (1986a). Socjologia medycyny. Warszawa: PZWL.

Sokołowska, M. (1986b). Wzory umierania w szpitalu. Pielęgniarka i Położna. 11/326, 21–23.

Synowiec-Piłat, M. (2002). Szpital jako instytucja społeczna. W: J. Barański, W. Piątkowski (red.). Zdrowie i choroba. Wybrane problemy socjologii medycyny. (s. 131–135). Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.

Śleziona, M, Krzyżanowski, D. (2011). Postawy pielęgniarek wobec umierania i śmierci pacjenta, Piel. Zdr. Publ. 1/3, 217–223.

Weitz, R. (2001). Watching Brian Die: The Rhetoric and Reality of Informed Consent, W: W.C. Cockerham, M. Glasser (red.). Readings In Medical Sociology. (s. 213–227). New Jersey: Upple Saddle River.

Wiatr, A. (2013). Pomiędzy życiem a śmiercią. Opowieść o tożsamości i umieraniu. Kraków: Wyd. Nomos.

Wieczorski, M, Pedrycz-Wieczorska, A. (1997). System opieki hospicyjnej w Wielkiej Brytanii na podstawie własnych obserwacji Mount Edgcumbe Hospice w St. Austell oraz St. Julia Hospice w Hayle (Kornwalia). W: B.L. Block, W. Otrębski (red.). Człowiek nieuleczalnie chory. (s. 346–349). Lublin: Wydział Nauk Społecznych KUL.

The Institutionalization of Death and Dying in Polish Classical Medical Sociology – Selected Research Themes

Abstract

Sociological analyses of death and dying currently draw attention to the process of its “tabooization” and removal from collective consciousness. The death-related problems appear – if at all – mainly in instrumental-medical discourse. Death is rationalized in it and reduced to medical measures taken to stop death, to postpone it over time, or even avoid it. The process of driving out death from social collective awareness is born inter alia of the physical shifting of death from the natural family environment to the institution, which is a hospital or a hospice.

The text presents selected sociomedical themes associated with the problems of the institutionalization of death and dying. The dynamic development of medicine and its progressing specialization and technologization have contributed to transferring death to the institution of hospital, which Magdalena Sokołowska called the “hospitalization of death”. Death has been subjected to the supremacy of medicine, subordinated to medical procedures and expressed within the institutional framework. Critical sociology, however, emphasizes the inadequacy of the hospital as a bureaucratic organization for the situational requirements of the process of dying, which will be pointed out in the article because the hospital as a social institution is established to accomplish other goals than the provision of care to the dying person. It has neither the conditions nor procedures that would make it possible “to depart with dignity”.

In the situation when the process of dying is prolonged, an “institutional alternative to the hospital” can nowadays be the hospice, in which the patient and his/her family are provided with multifaceted care. The principal goal of the operation of the hospice is to provide dying with dignity when the hospital’s “biomedical offer” is no longer optimal.

Keywords:
death and dying, institutionalization of death, hospice, hospice care.

fot. Tomasz Ferenc

Kto ma uprawnienie do decydowania o losach martwego ciała? Etyczny problem transplantacji ex mortuo

Jarosław Barański, Kamila Łampika
Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Abstrakt

Nie istnieje bezdyskusyjne rozstrzygnięcie problemu, kto ma uprawnienie do decydowania o losach martwego ciała. Artykuł podejmuje tę kwestię w kontekście transplantacji ex mortuo, wskazując, że decyzje rodziny o donacji organów zmarłego krewnego powinny być respektowane, a ona sama powinna być włączona w proces decyzyjny.

Słowa kluczowe:
donacja organów, transplantologia, etyka medyczna.

Medycyna, medykalizując troskę o ciało, definiuje jego stany (choroby, zdrowia, niesprawności, zaburzeń), określając jego wzorce (anatomiczne, fizjologiczne, genetyczne, higieniczne, estetyczne) i dostarczając narzędzi normowania ciała w postaci terapii i polepszenia, wzmocnienia (enhacement) jego zdolności i funkcji. Medycyna medykalizuje również martwe ciało, nie tylko podtrzymując funkcje niektórych narządów, lecz nadto czyniąc je rezerwuarem organów do przeszczepienia. Ta medykalizacja rodzi jednak wiele kontrowersji i problemów etycznych nawet wtedy, gdy doświadczamy dobroczynnego wpływu interwencji medycznej: Wątpliwości zaczynają się wtedy, kiedy ciało staje się magazynem zasobów narządów, tkanek, komórek, wartościowanych jako materiał biologiczny (Gałuszka, 2015, s. 53). Jedną z tych kontrowersji jest model rutynowego pozyskiwania organów, którego modyfikacja oparta na zgodzie domniemanej stała się podstawą rozwiązań prawno-medycznych w wielu krajach europejskich, także w Polsce.

1. Model rutynowego odzysku organów

Model rutynowego odzysku organów jest modelem rutynowego „ratowania” organów, zakładającym zawłaszczenie ludzkich zwłok przez wyspecjalizowane zespoły medyczne, uposażone przez instytucję państwa w kompetencje prawne, w celu wykorzystania ich w transplantacji ex mortuo. W ramach procedur odzysku organów, proponowanych przez Dukeminiera i Sandersa (1968), te byłyby rutynowo udostępniane w miarę potrzeb jako zasoby społeczne (Veatch, 1991, s. 215). Model rutynowego odzysku zakłada bowiem, że wszyscy obywatele danego państwa są potencjalnymi dawcami, odwołując się jednocześnie do pozaetycznej argumentacji, iż ciało nie jest już użyteczne dla zmarłej osoby; że zwłoki i narządy stanowią publiczne aktywa znajdujące się w gestii państwa i stanowią jego własność, coś w rodzaju bogactwa narodowego, którym można dysponować dla dobra obywateli (Szewczyk, 2009, s. 151). Nakłada on na jednostkę utylitarystycznie definiowany obowiązek moralny wobec wspólnoty: oddawanie po śmierci organów nie jest darem, lecz obowiązkiem zgodnie z zasadą wzajemnej korzyści jej członków. To rekompensata dóbr, jaką zmarły uzyskał od tej wspólnoty za życia. Zgodnie z tym modelem zwłoki należy traktować jako „rzecz społeczną”, którą można użyć dla dobra wspólnego. Rutynowe pobieranie organów nie wymaga więc zgody nikogo, w tym za życia sformułowanej przez zmarłego[1]. Decyzja o losach martwego ciała należy wyłącznie do zespołu specjalistów medycznych.

Koncepcja rutynowego pobierania narządów ignoruje jednak autonomiczną zdolność jednostki do decydowania o sobie, także wtedy, gdy formułowałaby ona życzenia, które sięgają czasu po jej śmierci, choćby w wyrażeniu woli dotyczącej obchodzenia się z jej ciałem. Ignorowanie tych życzeń jest sprzeczne z zasadą szacunku dla ludzkiej autonomii. Nawet wtedy, gdy model ów jest ograniczony możliwością zgłoszenia sprzeciwu, przyjmowanie zgody domniemanej wobec tych, którzy owego sprzeciwu nie wyrazili, budzi poważne wątpliwości moralne, ponieważ wyrażenie niezgody na działania medyczne poprzez zgłoszenie w rejestrze sprzeciwów ma charakter czysto formalny i nie jest poprzedzone wyjaśnieniem. Trudno mówić wtedy o decyzji kompetentnej. Chyba że przyjmiemy wprost konkluzję, że niewyrażenie sprzeciwu jest przejawem racjonalności, niezależnie od tego, czy uobecnia się ona w intencjach potencjalnego dawcy czy też nie: Powoływanie się na zgodę domniemaną jest wątpliwe moralnie, gdyż część obywateli nie zgłasza sprzeciwu powodowana nie tyle pobudkami altruistycznymi, ile niechęcią do myślenia o własnej śmierci, zwykłą ignorancją i lenistwem bądź obawą przed ujawnianiem władzom zdrowotnym swoich preferencji (Szewczyk, 2009, s.155). Niezgłaszanie sprzeciwu nie nosi zatem znamion potencjalnego daru, tym bardziej nie jest przejawem dobroczynności, ponieważ jest zazwyczaj nieświadome.

Model przekazywania organów jako daru, w sposób świadomy, usuwa roszczenia państwa, stawia jednocześnie jednoznaczne granice, czytelne moralnie, a dotyczące ingerencji w martwe ciało. Jak piszą R.M. Veatch i L.F. Ross, Model daru oparty jest na moralnym przeświadczeniu, że istnieje obowiązek respektowania cielesnej integralności członków wspólnoty moralnej i że ta powinność trwa nawet po ich śmierci. Tak jak istnieje obowiązek poszanowania woli, autonomii i integralności ciała – zdolności do decydowania o tym, co stanie się z ciałem – osoby uczestniczącej w projekcie badawczym, tak samo ów szacunek jest wymagany nawet po jego lub jej śmierci (Veatch, Ross, 2015, s. 132). Oboje zakładają jednak, że pozyskiwanie organów w innym modelu, tj. w rutynowym ich odzysku, zwiększyłaby dostępność tychże w USA, odnotowując jednocześnie za rok 2014, iż dawców było jedynie 8 tys., a oczekujących na przeszczep aż 123 tys. chorych, i dodając, że 7 tys. osób zmarło nie otrzymawszy organu.

Zapewne ta dostępność byłaby większa, choć tego typu prognostyka nie sprawdza się w Polsce, w której istnieje model oparty na tzw. zgodzie domniemanej ograniczonej sprzeciwem. Dla przypomnienia, ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów stanowi, że (art.5.1) Pobrania komórek, tkanek lub narządów ze zwłok ludzkich w celu ich przeszczepienia lub pobrania komórek lub tkanek w celu ich zastosowania u ludzi można dokonać, jeżeli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu”, a sprzeciw ten (art.6.) „wyraża się w formie: 1) wpisu w centralnym rejestrze sprzeciwów na pobranie komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich; 2) oświadczenia pisemnego zaopatrzonego we własnoręczny podpis; 3) oświadczenia ustnego złożonego w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzonego.

Zgodnie z danymi Poltransplantu w Centralnym Biurze Sprzeciwów zgłoszono do 2016 roku ok. 29 tys. sprzeciwów (761 na milion mieszkańców Polski), przy czym 300 osób dotąd cofnęło ów sprzeciw. Do Biura w 2016 roku wpłynęły 1592 zapytania o sprawdzenie istnienia sprzeciwu, a tylko w dwóch przypadkach miał miejsce fakt jego potwierdzenia. W roku 2016 w Polsce dawców rzeczywistych było 542 (wykorzystanych – 525), pobrań narządów dokonano 1637 (wykorzystanych narządów – 1522), a na przeszczep oczekuje aż 5274 osoby, z tego na nerkę – 1031, na wątrobę – 173 i na serce – 388 osób (Poltransplant 2017).

W perspektywie wieloletniej okazuje się jednak, że głównym problemem transplantologii jest wczesna identyfikacja potencjalnych dawców, nie zaś poglądy i przekonania dotyczące transplantacji ex mortuo. Tym niemniej, w narracji publicznej ma miejsce utyskiwanie na niską świadomość dotyczącą transplantacji, co ma być główną przeszkodą w dostępie do organów i swoistym argumentem za akceptowaniem zgody domniemanej. Nikt nie wskazuje jednak na to, jak brak tej wiedzy miałby ograniczać możliwości przeszczepów. To obwinianie ma charakter obłudny, ponieważ można odnieść wrażenie, że brak społecznej dyskusji i pełnej informacji w tym zakresie bierze się z lęku, iż wiedza taka spowodowałaby lawinowy wzrost deklaracji sprzeciwu. To przeświadczenie nie ma żadnych potwierdzeń empirycznych, a wypływa z przekonania, że ludzie są egoistyczni i chciwi siebie samych nawet po śmierci. A przecież można założyć równie apriorycznie, że brak tej wiedzy i form obywatelskiej debaty czyni z nich takich właśnie.

2. Argumentacje quasi-etyczne

W argumentacji bioetycznej, opowiadającej się za rutynowym odzyskiem organów, tkwi wiele uzasadnień pozorujących racje etyczne. Nie odwołują się one bowiem do wartości, lecz do potocznego osądu. Założenie bowiem, że zmarłemu ciało nie jest potrzebne; że go nie będzie już używał, jest trywialną konstatacją, lecz dyskretnie opowiadającą się za zawłaszczeniem zwłok. To argumentacja pozaetyczna i zdroworozsądkowa, niedorzeczna w swej istocie. Jedyna reguła etyczna, którą da się wyinterpretować, byłaby następująca: „co nie należy do nikogo (tutaj: martwe ciało nie należy do nikogo), mogę uczynić własnym”. Ta reguła w swojej miałkości odpowiada podobnym zdroworozsądkowym – np. „znalezione, nie kradzione”. W tym przeświadczeniu quasi-moralnym tkwi jednak założenie, że wraz ze śmiercią człowieka przestaje istnieć jego przeszłość, osobnicza, biograficzna; że martwe ciało nie desygnuje czyjeś tożsamości. A to nieprawda, ponieważ przeszłość istnieje w pamięci bliskich, także na mocy obyczajów. Stosunek rodziny do zmarłego bliskiego potwierdza to dobitnie, jak społeczno-historyczny kontekst odnajdywanych szczątków ludzkich. Dla transplantologów zaś martwe ciało to zwłoki, z których można pobrać organy; dla rodziny zmarły nadal jest ojcem, matką, synem bądź córką. Te dwie biegunowe perspektywy są realne: jedna zdefiniowana przez kompetencje medyczne, druga zaś przez sferę emocjonalną.

Równie niedorzecznym argumentem jest założenie, że milczenie jest wyrażeniem zgody: zwłoki bowiem nie milczą, bo milczenie jest zdolnością ludzkiego organizmu żywego, a tym bardziej nie wyrażają zgody. Zgodę wyrażają żywi, ale tylko wtedy, gdy są do tego uprawnieni. Chyba że traktujemy osobę zmarłą, u której stwierdzono śmierć mózgu, nadal za pacjenta, który ze względu na swój stan jest niekompetentny. Domniemanie zaś, że gdyby osoba zmarła byłaby za życia zapytana o swoją wolę, wyraziłaby ją w oczekiwany sposób, jest argumentem słabym, by nie rzec wprost – wielce kontrowersyjnym. Nasuwa się bowiem jedno zastrzeżenie – dlaczego ją o to nie zapytano za życia? Podobnym argumentem opowiadającym się za rutynowym odzyskiem organów, jest przeświadczenie, że martwemu nie wyrządza się krzywdy pobierając organy. Chodzi tutaj o poczucie krzywdy, jej istnienie lub brak, które również jest zdolnością osoby żywej, ta zaś jako potencjalny dawca nie jest pytana o to, czy uznaje lub nie za krzywdzące przeznaczanie jego zwłok do przeszczepu organów bez jej zgody.

Należy odrzucić te argumentacje, ponieważ ich miałkość i banalność oraz imitowanie racji etycznych ma na celu jedno: pozbawienie jednostek lub rodziny zmarłego zdolności do decydowania o donacji. W ostateczności pojawia się argument „daru życia”, czyli przyjęcie, że wartość życia jest naczelna wobec wartości samostanowienia o sobie i swoim ciele. Lecz „dar życia” jest tutaj narzuconym obowiązkiem, który usuwa dobrowolność daru. Jest przymusem prawnie zdefiniowanym. „Dar życia” to metaforyczny slogan, kluczowy dla edukacji transplantologicznej, lecz nieprzekonywujący dla podjęcia przez rodzinę decyzji o donacji, ponieważ wyraża presję, aby okazać się altruistą (Sque, Payne, Clark, 2007). Uwzględniwszy to, że rodziny upatrują w geście donacji dobrowolne poświęcenie dla innego człowieka, silniej powinno orientować personel medyczny na wsparcie rodziny w żałobie, uwzględniając nie tylko wiele wątpliwości, z którymi boryka się ona wyrażając zgodę na pobranie narządów, lecz również obawę przed społecznym napiętnowaniem. Toteż odzieranie bliskich z tych emocji, ignorowanie ich albo obwinianie jest przejawem dehumanizacji zakłócającej przebieg żałoby.

3. Czy rodzina powinna decydować?

Problem donacji dotyczy istotnej kwestii: czyje roszczenia do tego, jak traktować martwe ciało, są uprawnione i kto ma prawo decydowania o donacji organów. Jeśli rodzina podejmuje decyzję zastępczą, to na dwa sposoby: zgodnie z tym, co zmarły sobie życzył, bądź kierując się własnym rozumieniem dobra zmarłego (Boddington, 1998). W podjęciu decyzji rodziny odrywają istotną rolę przekonania dotyczące fizycznej integralności ciała, rozważanej pod kątem własności, suwerenności, godności i prywatności: Dostępne dowody empiryczne dowodzą, że integralność ciała (i) jest silnym i znaczącym czynnikiem przewidującym intencję i rzeczywistą decyzję o oddawaniu narządów oraz (ii) ma bezpośredni i negatywny wpływ na podpisanie kart dawców i decyzji o oddaniu (Viens, 2016, s. 22]. Preferowany model rutynowego odzysku organów nie dopuszcza do artykulacji tych wartości i ignoruje obawy jednostek lub rodziny związane z oszpeceniem zwłok.

Rodzina jednak ma moralne uzasadnienie dla wyrażania swoich preferencji co do postępowania z ciałem zmarłego ze względu na zobowiązania wynikające z więzi emocjonalnych i domaga się ich respektowania. Z pewnością są to uzasadnienia o wiele bogatsze niż te, które uprawniają państwo bądź jego instytucje czy też formalnie określone wspólnoty do dysponowania zwłokami. Kluczowe są dwa argumenty przemawiające za uprawnieniem moralnym rodziny do decydowania o donacji organów zmarłego krewnego. Po pierwsze rodzina „wytwarza” ciała, chroni je, pielęgnuje, żywi i wyposaża w zdolności psychofizyczne. Po drugie zobowiązania moralne wobec osoby zmarłej definiowane są przez uczucia głębokie i złożone, aksjologicznie bogate (Barański, 2016).

4. Czy decyzje rodziny zmarłego są przeszkodą dla zwiększenia dostępności organów?

Podjęcie działań transplantacyjnych warunkowane jest w Polsce sprawdzeniem w Centralnym Biurze Sprzeciwów, czy zmarły nie wyraził sprzeciwu, a jeśli takiego nie ma, lekarze mają obowiązek zapytać rodzinę, czy zmarły nie wyraził sprzeciwu w innej postaci, w tym sensie – zapytać o opinię dotyczącą donacji organów. W praktyce ta procedura może przyjmować postać uzyskania zgody rodziny na pobranie narządów od zmarłego wraz z założeniem, że rodzina pragnie kierować się dobrem zmarłego lub własnym dobrem. To jednak dyskretne potwierdzenie, że ma ona moralne uzasadnienie dla wyrażenia preferencji odnoszących się postępowania ze zwłokami jej krewnego.

W narracji bioetycznej nierzadko można spotkać opinię, zgodnie z którą niezgoda rodziny, choć niemająca umocowania prawnego w Polsce, na pobranie organów stanowi istotną, jeśli nie główną, przeszkodę dla zwiększenia dostępności organów: Jednak ani istniejący stan prawny, ani późniejsza nowelizacja wspomnianej ustawy transplantacyjnej, nie zapewniły zadowalającego poziomu dostępności do narządów, pozwalającego na wykonywanie przeszczepów w skali porównywalnej z najlepszymi światowymi ośrodkami klinicznymi. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy może być powszechny zwyczaj wśród lekarzy uzyskiwania zgody od rodzin osób zmarłych na pobranie narządów ze zwłok, połączony z dużym oporem społecznym wobec eksplantacji organów ze zwłok osób bliskich. W sytuacji potrzeby pobrania narządów, niektóre osoby traktują to jako swego rodzaju formę profanacji zwłok ich najbliższych. Sytuacji nie poprawia niedostateczna znajomość społeczna zagadnień związanych ze śmiercią mózgu i stwierdzaniem zgonu osób leczonych w warunkach oddziałów intensywnej opieki medycznej oraz niewystarczające zaufanie rodzin zmarłych lub nawet często jego brak, wobec lekarzy (Żaba, Świderski i in. 2009, ss. 159–160). Autorzy tej tezy konstatują nadto, że rodziny zmarłych osób przeżywają emocje i racjonalne argumenty nierzadko nie przekonują rodzin pogrążonych w rozpaczy po stracie bliskich osób i w konsekwencji lekarze spotykają się ze sprzeciwem względem pobrania organów od zmarłego (Żaba, Świderski i in., 2009, s. 161).

Osoby przeżywające śmierć bliskiego nie mogą myśleć racjonalnie, jeśli ich udziałem są niezwykle silne emocje: żałoba i poczucie straty, ból jej towarzyszący jest ceną, jaką płacimy za miłość (Sque, Long-Sutchall, 2011, s. 73). Dlatego rozmowa z rodziną o możliwym oddaniu organów do przeszczepu przebiega w sytuacji skrajnie trudnej. Kiedy w rodzinie trwa proces zaprzeczania realności śmierci, prośba o zgodę na dawstwo organów gwałtownie konfrontuje rodzinę z zaistniałą utratą. Może to wyzwalać protest wobec zaistniałej sytuacji, niezgodę na realność śmierci, a w konsekwencji – niezgodę na dawstwo organów. Można zatem postawić hipotezę, że brak zgody na oddanie organów może być efektem złości czy buntu, który jest naturalnym etapem konfrontowania się ze śmiercią bliskiego (Jurek, Chwal i in., 2011, s. 55). Stan emocjonalny nie może jednak dyskwalifikować zdolności do podejmowania decyzji przez rodziny, wręcz przeciwnie: wymaga ona większej troski, wyrozumiałości i opieki, aby tę decyzję wyrazić zgodnie z własnymi preferencjami, także uwzględniając przekonania zmarłego. Okazuje się bowiem, że rodziny, które nie zgodziły się na pobranie organów od zmarłego krewnego, uważały, że moment, w którym były o to pytane, był niestosowny, dodatkowo nie czuły się również odpowiednio poinformowane o dawstwie i związanych z tym procedurach. Wskazywały na złą kolejność przekazywania informacji: pytanie o znajomość poglądów osoby zmarłej na temat dawstwa często padało przed komunikatem o śmierci mózgowej. Krewni osoby zmarłej często czuli, że personel medyczny był wrogo nastawiony zarówno do nich, jak i pacjentów, którymi nie opiekował się w dostateczny sposób (Jurek, Chwal i in., 2011, s. 55).

Nadto, te trudności wzmaga doświadczanie martwego ciała bliskiej osoby, potencjalnego dawcy: Dawcy są osobliwymi istotami granicznymi, schwytanymi gdzieś pomiędzy statusem pacjenta a zwłok (Lesley, 2006, s. 4). Krewni doświadczają pulsu, oddechu, ciepłoty ciała, nie doświadczają zaś śmierci mózgu[2]. Próbują uchwycić stan osoby bliskiej w wyobrażeniach snu, które konotują silnie z terminem „wybudzenie”. Dla transplantologów sytuacja jest przejrzysta w kontekście śmierci mózgu i taka powinna pozostać, dla rodziny z pewnością taką nie jest. Postulowanie, aby transplantolodzy w umiejętny psychologicznie sposób stawiali pytanie, czy odmawiając teraz pobrania z ciała zmarłego krewnego, sami zrezygnowalibyśmy z przeszczepu ratującego ich życie, nie chcąc naruszać ciała innego, obcego im zmarłego (Nowacka, 2013, s. 10), nadto w rozmowie wskazywali, że mamy tu do czynienia nie z profanacją ciała, a z darowaniem życia (Nowacka, 2013, s. 9), jest bodaj chybione, bo zawiera elementy obwiniania, wychodząc z wartościującego przeświadczenia, że sprzeciw wobec pobrania organów ze zwłok staje się sprzeciwem wobec życia (Nowacka, 2013, s. 10). Jest to sytuacja graniczna dla rodziny i dla transplantologów. Niewłaściwy kontakt, brak wsparcia i troski wobec rodziny pogrążonej w żałobie, brak zrozumienia jej obaw, sprzyja postawie braku akceptacji dla donacji; lekarze zaś ze względu na to, że rodzina nie jest włączona w proces decyzyjny, rezygnują z roli terapeuty na rzecz reprezentanta paternalizmu klinicznego, który polega na ograniczeniu autonomii jednostki, wymusza uległość wobec władzy lekarzy i instytucji (Gałuszka, 2013, s. 124).

Choć lekarze zwracają uwagę na trudności związane z niewłaściwymi relacjami z rodzinami zmarłych bądź sygnalizują brak doświadczenia i umiejętności w prowadzeniu z nimi rozmów, to jednak wskazują na istotne przesłanki sprzyjające zwiększeniu pobrań: wiedza i doświadczenie lekarzy, lepsza organizacja, wypracowane standardy postępowania w przypadku podejrzenia śmierci mózgu. W 2016 roku szpitale zgłosiły 667 dawców: w 37 przypadkach odstąpiono od procedur z przeciwskazań medycznych – 5,5%; w 73 zaś przypadkach z powodu braku autoryzacji – 10,8% (Poltransplant 2017), czyli głównie z powodu wyrażenia sprzeciwu rodziny. Trudno uznać ten sprzeciw za przeszkodę w sposób znaczący hamującą rozwój transplantologii i równie znacząco ograniczający dostęp do organów, choć nie można zignorować faktu, że brak autoryzacji mógł uniemożliwić uratowanie życia lub polepszenia jego jakości ok. 400 osobom oczekującym na przeszczep.

5. Zakończenie

Kluczowa kwestia etyczna w transplantacji ex mortuo związana jest z tym, kto jest uprawniony do decydowania o losach martwego ciała. Rutynowy odzysk organów pozbawia jednostkę zdolności do podejmowania decyzji o sobie, a rodzinę – decyzji o losach martwego ciała ich krewnego. Jest to wywłaszczanie rodzin zmarłych z tych obyczajów, które uzdolniły je i zobowiązały do ochrony, pielęgnacji i poszanowania (dbałości o nienaruszalność) martwego ciała krewnego. Przyjęcie rozwiązania polegającego na złożeniu deklaracji sprzeciwu jest obciążone wątpliwościami (wyrażenie sprzeciwu na interwencję medyczną bez poinformowania), choć sam ów sprzeciw zarejestrowany w Biurze Sprzeciwów nie odgrywa w Polsce znacząco istotnej roli, czyli nie ogranicza dostępów do organów.

Problem zatem dotyczy uzyskania akceptacji rodziny dla pobrania organów po śmierci krewnego. To wymaga pracy zespołu terapeutów, którzy będą w stanie udzielić tej rodzinie wsparcia i otoczyć ją opieką. Aby czynić to efektywnie, należy przyjąć, że w sytuacji niezgłoszenia przez zmarłego sprzeciwu, rodzina powinna być włączona w proces decyzyjny. Potrzebne są zatem badania nad motywami podejmowanych decyzji oraz nad potrzebami i oczekiwaniami rodzin, które zmierzają się z podjęciem decyzji o donacji, aby wypracować takie standardy postępowania i opieki, dzięki którym rodziny pogrążone w żałobie skłonne będą do zaakceptowania donacji.

Praca zrealizowania w ramach tematu statutowego nr ST.A150.17.019.

Jarosław Barański, dr hab., kierownik Zakładu Humanistycznych Nauk Lekarskich Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Autor książek, m.in.: „Śmierć i zmysły” (2000), „Sztuka jako nieporozumienie” (2002), „Ciało i sztuka leczenia” (2011), „Utopia zmedykalizowana” (2013), a także współredaktor podręczników: „Zdrowie i choroba”, „Porozumiewanie się lekarza z pacjentem”, „Relacja lekarz-pacjent”, „Agresja w opiece zdrowotnej”. Członek redakcji czasopisma „Clinical Education and Medical Simulation”; członek rady naukowej Towarzystwa Komunikacji Medycznej, członek zarządu IPPNW sekcja polska. Główny obszar zainteresowań badawczych: filozofia ciała, literatury, medycyny oraz etyka cnoty.

Afiliacja:

Zakład Humanistycznych Nauk Lekarskich

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

ul. Mikulicza-Radeckiego 7

50-368 Wrocław

Tel. 663149840

Kamila Łampika, asystent w Zakładzie Humanistycznych Nauk Lekarskich na Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu. Ukończyła studia magisterskie na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych w Instytucie Pedagogiki oraz na Wydziale Nauk Społecznych w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego. Uczestniczka kursów Szkoła Cochingu Lilianny Kupaj oraz Szkoła Trenerów CEL. Obszar zainteresowań: komunikacja interpersonalna w relacji lekarz-pacjent, etyka medyczna, emancypacja kobiet, a także kariery zawodowe kobiet. Autorka artykułów: „Świadomość form komunikowania się jako pierwszy krok rozwoju kompetencji miękkich u lekarzy”, „Dobry lekarz z perspektywy dziecka”, „Przeszkody w komunikacji pomiędzy lekarzami, a starszymi pacjentami”. Współpracuje z Fundacją „Eudajmonia” na rzecz osób z niepełnosprawnością.

Afiliacja:

Zakład Humanistycznych Nauk Lekarskich

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

ul. Mikulicza-Radeckiego 7

50-368 Wrocław

Bibliografia

Barański, J. (2016). Do kogo należy martwe ciało? Medium. Gazeta Dolnośląskiej Izby Lekarskiej, 11 (316), ss.11–13.

Boddington, P. (1998). Organ Donation After Death – Should I Decide, or Should My Family?, Journal of Applied Philosophy, 15, 1, ss. 69–81.

Dukeminier, J., Sanders, D. (1968). Organ Transplantation. A Proposal for Routine Salvaging of Cadaver Organs, New England Journal of Medicine, 22, 279(8), ss.413–419

Gałuszka, M. (2013). Medycyna jako władza w społeczeństwie ryzyka. W: І.Ю. Робак, Г.Л. Демочко, В.А. Мац (red.), Історичні, економічні, соціально-філософські та освітні аспекти розвитку охорони здоров’я, Харківський національний медичний університет, Харків, ss. 121–124.

Gałuszka, M. (2015). Komercjalizacja ciała ludzkiego w społeczeństwie ryzyka biomedycznego, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 55, ss. 37–56.

Jurek, J., Chwal, M., Janusz, B., de Barbaro, B. (2011). Pobieranie narządów po śmierci: psychologiczne sytuacja rodziny, kontekst kulturowy, rola profesjonalistów, Psychoterapia 4(159), ss. 51–64.

Lesley, A.S. (2006). Strange Harvest: Organ Transplants, Denatured Bodies, and the Transformed Self. Berkeley-Los Angeles: University of California Press.

Nowacka, M. (2013). O sprzeciwie wobec pobrania narządów od zmarłych dawców, Studia z bioetyki i antropologii filozoficznej, 14, ss. 5–16.

Poltransplant, 2017, Biuletyn informacyjny, 1(25).

Sque, M., Payne, S., Clark, J.M. (2007). Gift of life or sacrifice? Key discourses for understanding decision-making by families of organ donors. W: Sque, M., Payne, S., Organ and Tissue Donation: An Evidence Base for Practice, Open University Press, Maidenhead, New York, ss. 40–58.

Sque, M., Long-Sutchall, T. (2011). Bereavement, decision-making and the family in organ donation. W: Farreli, A.-M., Price, D., Quigley, M., Organ Shortage, Ethics, Law and Pragmatism. New York: Cambridge University Press, ss. 67–86.

Szewczyk, K. (2009). Bioetyka T.2, Pacjent w systemie opieki zdrowotnej. Warszawa: PWN.

Veatch, R.M. (1991). The Patient-Physician Relation. The Patient as Partner, Part 2. Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.

Veatch, R.M., Ross L.F. (2015). Transplantations Ethics. Washington: Georgetown University Press.

Viens A.M. (2016). Bodily Integrity as a Barrier to Organ Donation. W: Fox, R.J., Assadi, G., Marckmann, G. (red.), Organ Transplantation in Times of Donor Shortage. Challenges and Solutions. Springer International Publishing Switzerland, ss. 19–26.

Żaba Cz., Świderski P., Żaba Z., Grześkowiak M. (2009). Prawno-medyczne aspekty pobierania narządów ze zwłok, Nowiny Lekarskie, 78, 2, ss. 159–164.

Who Is Eligible to Take Decision Regarding the Fate of a Dead Body? Ethical Problem of Transplantation ex mortuo

Abstract

There is no non-controversial answer to the question, who is eligible to make decision regarding a dead body. The paper discusses this issue in the context of transplantation ex mortuo, pointing out that families’ decisions regarding the donation of organs of a dead relative should be taken into account and respected and that the family should be included in the decision making process.

Keywords:
organ donation, transplantation, medical ethics.

1 W świetle polskiego ustawodawstwa zgodę na pobieranie komórek, tkanek lub narządów reguluje art. 4 i 5 Ustawy z dn. 1 lipca 2005r., o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. 2005 Nr 169, poz. 141). W myśl art. 5 obowiązuje tzw. zgoda domniemana – organy do przeszczepu od osoby zmarłej można pobrać, jeśli osoba zmarła nie wyraziła za życia sprzeciwu [przyp. red.]

2 Pobieranie narządów możliwe jest po stwierdzeniu trwałego, nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierć mózgu) lub po stwierdzeniu nieodwracalnego zatrzymania krążenia. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie kryteriów i sposobu stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu mówi: W większości przypadków klinicznych obrzęk mózgu wynikający z jego uszkodzenia narasta od strony przestrzeni nadnamiotowej, a pień mózgu umiera jako ostatnia jego część. W takich sytuacjach czynnikiem kwalifikującym śmierć mózgu jest nieodwracalny brak funkcji pnia mózgu. Trwałe uszkodzenie pnia mózgu ustala się na podstawie braku określonych odruchów nerwowych i braku spontanicznej czynności oddechowej. Postępowanie takie, oparte przede wszystkim na badaniach klinicznych, w przeważającej liczbie przypadków jest możliwe, a jego wynik – pewny.

Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 9 sierpnia 2010 r. w sprawie kryteriów i sposobu stwierdzenia nieodwracalnego zatrzymania krążenia mówi: Zatrzymanie krążenia, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, prowadzi w krótkim czasie do śmierci komórek mózgowych i ostatecznie do śmierci mózgu. Jednocześnie komórki stanowiące strukturę narządów bardziej odpornych na niedotlenienie wynikające z braku perfuzji zachowują przez pewien czas swoją funkcję, co stwarza możliwość ich pobrania i skutecznego przeszczepienia. Stwierdzenie zgonu wskutek nieodwracalnego zatrzymania krążenia opiera się na całościowej interpretacji danych z wywiadu chorobowego i klinicznych objawów nieodwracalnego zatrzymania krążenia. Poniższe wytyczne definiują kryteria rozpoznawania i sposób stwierdzania nieodwracalnego zatrzymania krążenia przed przystąpieniem do czynności związanych z przygotowaniem do planowanego pobrania komórek, tkanek lub narządów.

fot. Tomasz Ferenc

Odpowiedzialność terapeutyczna zawodowych obrońców praw pacjenta[1]

Błażej Kmieciak
Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Abstrakt

Z czym kojarzy nam się prawo? Większość osób kojarzy przepisy prawne zapewne z salą sądową, zawodem adwokata lub sędziego. Rzadko jednak w dyskusjach naukowców zwraca się uwagę, iż prawo stanowić może również niezwykle istotny aspekt przeżyć wewnętrznych. Socjologia prawa, a więc nauka analizująca społeczne działaniu prawa, zwraca uwagę, iż konkretne przepisy mogą oddziaływać w sposób: motywacyjny, informacyjny oraz kontrolny. Oddziaływanie powyższe zawsze wiąże się z doświadczaniem określonych emocji, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Emocje te odgrywają niezwykłe znaczenie w procesie powrotu do zdrowia. W ciągu ostatnich lat dostrzec można w procesie tym coraz istotniejszą rolę zawodowych obrońców praw pacjenta. Mowa o sądzie opiekuńczym oraz rzecznikach lub pełnomocnikach zajmujących się ochroną praw pacjenta. Wspomniani eksperci pojawiają się najczęściej w sytuacjach dotyczących zagadnień prawno-rodzinnych lub też biorą udział w postępowaniach odnoszących się do problemu ochrony zdrowia psychicznego. W tym miejscu warto zastanowić się: czy rola wspomnianych ekspertów ogranicza się wyłącznie do interweniowania oraz udzielania informacji? Czy, przekazując wiedzę dotycząca praw pacjenta, wpływać mogą pozytywnie lub negatywnie na jego stan? Jakie błędy w podobnej sytuacji mogą być popełniane? Czy można aktualnie dostrzec metody, które dla wspomnianych prawnych specjalistów mogą stanowić wsparcie?

Słowa kluczowe:
prawa pacjenta, prawo rodzinne, sąd opiekuńczy, zdrowie psychiczne, socjologia prawa.

Wstęp

W połowie 2017 r. powróciła w Polsce dyskusja dotycząca reformy wymiaru sprawiedliwości. Zgłoszony przez Prawo i Sprawiedliwość pakiet nowelizujący polskie najistotniejsze przepisy dotyczące działania sądów powszechnych wzbudził nie tylko zainteresowanie, ale również i obawy. Powszechnie zaczęto zwracać uwagę, iż sugerowane zmiany mogą wpłynąć na istotne obniżenie standardów poszanowania praw człowieka w Polsce. Łączenie zagadnienia wspomnianych praw oraz wolności z działaniem systemu sprawiedliwości jest zjawiskiem całkowicie naturalnym. To właśnie sądy mają stać na straży sprawiedliwego rozstrzygnięcia danego problemu (Kokot, 2017, online). Rola ta w sposób doniosły daje o sobie znać w sprawach o medycznym charakterze. Odnoszą się one bowiem do unikalnych dla społeczeństwa wartości, jakimi są z całą pewnością zdrowie oraz życie (zob. Karkowska, 2012, s. 30). Analizując relację prawa i medycyny bardzo często natrafić można na sprawy dotyczące np. błędów w sztuce lekarskiej. Media niejednokrotnie przedstawiają nam sytuacje świadczące o wyrządzeniu przez szpital szkody pacjentowi. Najczęściej wówczas wskazuje się pracowników, których spotykają konkretne zarzuty. Także szeroko rozumiana popkultura odnosi się do podobnych wątków, czego doniosłym przykładem jest chociażby twórczość Johna Grishama opisującego sądowe sprawy o medycznym charakterze (Kmieciak, 2015, s. 145). W dyskusjach społecznych rzadziej pojawia się inny kontekst pokazujący unikalny charakter relacji łączącej prawo i medycynę. Mowa w tym miejscu o działaniach jakie podejmują sądy w sytuacji, w której zostaną zawiadomione przez szpital o potrzebie decyzyjnego włączenia się do danej sprawy dotyczącej określonej osoby. Dotykają one kluczowego dla leczenia problemu zgody pacjenta. Sądy zarówno z perspektywy międzynarodowego, jak i krajowego ustawodawstwa wyposażone zostały w bardzo ważną kompetencję. Mają one bowiem prawo wyrazić tzw. zgodę zastępczą. Uprawnienie to niejako włącza się w momencie, w którym to lekarz, bazując na swojej wiedzy dostrzega, iż pacjent nie posiada pełni kompetencji, by formalnie zaakceptować bądź zanegować proponowane działania diagnostyczno – terapeutyczne (Karkowska, 2010a, s. 234). W podobnej sytuacji lekarz ma najczęściej dwie możliwości działania. W chwili zagrożenia życia pacjenta lub niebezpieczeństwa ciężkiego uszczerbku na zdrowiu może on podjąć działanie lecznicze (mowa w tym miejscu najczęściej o przeprowadzeniu zabiegu). Musi on następnie powiadomić sąd opiekuńczy, który zbada czy działanie bez zgody pacjenta było uprawnione. W sytuacji jednak, w której to działania nie muszą być podjęte natychmiast lekarz ma obowiązek zawiadomić sąd opiekuńczy (Śliwka, 2010, s. 227)

Cel oraz metoda

Przywołane powyżej działania prawno – medyczne w sposób doniosły kierują nas w stronę istotnych zjawisk. Sędzia wyrażający ostateczną opinię na temat możliwości działania terapeutycznego w sposób nieodzowny włącza się w jego zakres. Choć wprost nie podejmuje on decyzji diagnostycznych oraz leczniczych, to jednak od jego ogólnego rozeznania w tym zakresie zależy dalszy scenariusz interwencji podejmowanych przez lekarza. W jaki jednak sposób sędzia może włączyć się w podobne medyczne interwencje? Czy terapeutyczna rola sędziego wynika wyłącznie z treści przepisów poszczególnych ustaw, czy też w znacznej mierze jest skorelowana z jego postawą? Czy w zależności od rodzaju udzielanych świadczeń zdrowotnych możemy dostrzec istotne elementy różnicujące terapeutyczną funkcję sądów oraz sędziów?

Odpowiedzi na wskazane w tym miejscu pytania poszukiwane będą przede wszystkim po przez poddanie analizie treści wybranych ustaw mających zastosowanie w polskim systemie ochrony zdrowia (Bator, 2008, ss. 24–15). Działanie to wsparte będzie również analizą zawartości przekazów masowych, w tym źródeł medialnych oraz treści znalezionych w doniesieniach internetowych, stanowiących dla coraz większej liczby osób pierwsze źródło informacji (Lisowska – Magdziarz, 2006, s. 3). Istotną pomocą w tym zakresie będzie również analiza dwóch konkretnych przypadków (Juszczyk 2013, ss. 8–11). Pierwszy z nich dotyczyć będzie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2016 r. – dotyczy ona kompetencji sądu opiekuńczego w sprawach o charakterze psychiatrycznym. Drugi z kolei odnosić się będzie do tzw. „sprawy z Białogardu” – mowa w tym miejscu o obszernie relacjonowanej przez media sprawie rodziców wcześniaka, którzy wbrew decyzji sądu zdecydowali się na opuszczenie z dzieckiem szpitala, wcześniej odmawiając zgody na jakiekolwiek interwencje medyczne względem niego.

Sąd w medycynie

Omawianie wskazanych w tym miejscu zagadnień warto rozpocząć od przedstawienia głównych polskich przepisów zwracających uwagę na szczególną rolę sądu opiekuńczego w sprawach z zakresu ochrony zdrowia i życia człowieka. W pierwszym miejscu należy zauważyć treści zawarte w Konstytucji RP. W ustawie zasadniczej w sposób wyraźny powiązane zostały ze sobą dwa zjawiska: godność człowieka oraz jego wolność. To właśnie przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło jego wolności. Bazując jednakże na wskazanym w tym miejscu unormowaniu, należy zwrócić uwagę, że przywołana wolność człowieka nie posiada charakteru absolutnego. Oznacza to, iż może być w pewnych sytuacjach ograniczana. Jak czytamy w art. 31 ust. 3 polskiej Konstytucji: Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Warto przypomnieć, że ustawa zasadnicza określa również w sposób ogólny zasady ograniczania wolności. W art. 41 omawianego dokumentu podkreślono, że Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Przywołany w tym miejscu przepis wskazuje, iż ograniczenie wolności człowieka z mocy ustawy podlega kontroli sądu, który winien być powiadomiony o tym fakcie w ciągu 48 godzin (Konstytucja, 1997)

Przenosząc ww. zasady do rzeczywistości medycznej, w sposób naturalny wręcz natrafiamy na przepisy odnoszące się do ograniczenia wolności pacjenta po przez zatrzymanie go na terenie danego szpitala. Pojawiają się tutaj sytuacje dotyczące hospitalizacji bez zgody pacjentów chorych psychicznie, uzależnionych od substancji psychoaktywnych, bądź też stwarzających zagrożenie epidemiologiczne. Pozostawiając przywołane przykłady dalszej refleksji warto dostrzec, że pojęcie wolności nie może być interpretowane wyłącznie w kontekście możliwości fizycznego działania danego człowieka. Odnosi się ono również w sposób bezpośredni do możliwości podjęcia przez pacjenta autonomicznej decyzji. W trakcie udzielania świadczeń zdrowotnych pojawiają się bowiem tego typu sytuacje, w których to najczęściej lekarze zmuszeni zostają do wkroczenia w obszar decyzji pacjenta. Dzieje się to najczęściej w momencie, w którym to:

1. pacjent nie posiada kompetencji w zakresie świadomego wyrażenia zgody (jest nieprzytomny, pobudzony psychoruchowo, jego wiek lub stan psychiczny nie pozwalają mu na autonomiczne podjęcie decyzji);

2. rodzice lub opiekunowie pacjenta nie wyrażają zgody na podjecie działań skierowanych w stronę ich podopiecznego (mowa tutaj o działaniach, które są niezbędne w celu uniknięcia niebezpieczeństwa utraty przez pacjenta życia lub pojawienia się uszczerbku na jego zdrowiu bądź fizycznym funkcjonowaniu);

3. działania pacjenta stwarzać mogą zagrożenie dla jego życia lub życia i zdrowia innych osób (Stychlerz, 2008, s. 401).

W odniesieniu do pierwszego przypadku w sposób bezpośredni wypowiadają się przepisy ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Dokument ten wskazuje, iż to sąd jest właściwym organem decyzyjnym w zakresie ewentualnego zaakceptowania udziału w eksperymencie leczniczym osoby, która pomimo posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych nie może wyrazić swojego stosunku do tego typu aktywności. Także w standardowych działaniach lekarskich zgoda omawianego organu posiada kluczowe znaczenie. Art. 32 ust 2 stanowi, że to sąd opiekuńczy wydaje zgodę na badanie pacjenta lub przeprowadzenie wobec niego innych świadczeń zdrowotnych w chwili, gdy nie może w sposób świadomie się do nich ustosunkować lub jest osobą ubezwłasnowolnioną, a kontakt z jego opiekunem prawnym jest niemożliwy. Decyzja ta ma szczególne znaczenie. Bez zgody sądu w podobnej sytuacji lekarz może przeprowadzić jedynie badanie pacjenta. Dopiero akceptacja działań przez sędziego uprawnia do udzielenia dalszych świadczeń zdrowotnych (por. art. 32 ust. 6 ustawy o zawodzie lekarza). Szczególne znaczenie ma w tym miejscu art. 34 ust. 1 i 6 omawianego dokumentu (Ustawa, 1996). Zgodnie bowiem z jego treścią podjęcie w stosunku do pacjenta działań diagnostycznych lub terapeutycznych, które stwarzają podwyższone ryzyko, możliwe jest za jego pisemną zgodą lub akceptacją ze strony sądu opiekuńczego. Wypowiada się on w sytuacji, w której to pacjent nie jest zdolny do wyrażenia świadomej zgody. Ważnym jest, że w sytuacji nagłej lekarz może podjąć podobne działania bez zgody sądu. Możliwe jest to jednak w chwili (…) gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. W takim przypadku lekarz ma obowiązek, o ile jest to możliwe, zasięgnąć opinii drugiego lekarza, w miarę możliwości tej samej specjalności. O wykonywanych czynnościach lekarz niezwłocznie zawiadamia przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy. (por. art. 34 ust. 7 ustawy o zawodzie lekarza)

Opisane w tym miejscu potencjalne sytuacje dotyczą zdarzeń, w których to zaobserwować możemy relację istniejąca pomiędzy lekarzem i pacjentem. Rola sądu opiekuńczego posiada jednakże równie istotne znaczenie w momencie, w którym to medyk udziela świadczeń zdrowotnych dziecku lub też osobie ubezwłasnowolnionej całkowicie. Mowa w tym miejscu o sytuacji, w której to dostrzec można różnicę zdań pomiędzy rodzicami; opiekunem a np. dzieckiem, które ukończyło lat 16. Sąd opiekuńczy rozstrzyga w podobnej sytuacji, jakie winny być dalsze działania, w tym wypadku odnoszące się do udzielenia świadczeń zdrowotnych (Syroka – Marczewska, 2013, s. 25). Warto także zwrócić uwagę, że wskazując na zasady udzielania świadczeń zdrowotnych dzieciom (osobom ubezwłasnowolnionym oraz niezdolnym do wyrażenia świadomej zgody) ustawa o zawodzie lekarza dopuszcza możliwość udzielenia świadczeń za zastępczą zgodą sądu. Jak już zaznaczono – w momencie, w którym zwłoka w działaniach stanowiłaby zagrożenie dla życia lub zdrowia tej grupy pacjentów, wówczas lekarz ma prawo podjąć działania bezzwłocznie, następnie informując sąd opiekuńczy (Ustawa, 1996).

Na koniec tej części rozważań warto odnieść się do sytuacji, o której mowa była w trzecim ze wskazanych powyżej punktów, a więc do zdarzeń, w którym sąd musi podjąć decyzję o ewentualnej izolacji pacjenta, który z racji doświadczanej choroby stwarzać może zagrożenie dla siebie lub innych osób. Zgodnie z art. 5 obowiązującej w Polsce Europejskiej Konwencji Praw Człowieka: Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem następujących przypadków i w trybie ustalonym przez prawo. W jednym z podpunktów do cytowanego tutaj przepisu zwrócono uwagę na sytuację zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby w celu zapobieżenia szerzeniu przez nią choroby zakaźnej, osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi (Konwencja, 1950). W polskim porządku prawnym wprowadzono szereg przepisów dotyczących możliwości działania bez zgody pacjenta znajdującego się w podobnej sytuacji klinicznej. Na szczególną uwagę zasługuje w tym miejscu forma działań przymusowych przyjęta wobec pacjentów doświadczających zaburzeń psychicznych. Odnosi się do niej treść uchwalonej po wielu latach starań ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Ustawa, 1994). W dokumencie tym w sposób szczególny opisana została unikalna rola sądu opiekuńczego. Organ ten jest zawiadamiany w ciągu 48 godzin o zatrzymaniu pacjenta w szpitalu psychiatrycznym (zarówno osoby badanej na izbie przyjęć, jak i osoby, która uprzednio leczona wycofała zgodę na pobyt w szpitalu). Podobna interwencja możliwa jest jedynie w stosunku do pacjentów, którzy:

- ▶ stwarzają zagrożenie dla siebie lub innych osób, w związku z wystąpieniem objawów choroby psychicznej;

- ▶ zagrożenie to spowodowane jest zachowaniem, które prawdopodobnie wynika z ww. choroby, konieczna jest jednakże obserwacja mająca na celu potwierdzenie, lub wykluczenie tego stanu (Karkowska, 2010b, ss. 151 – 153).

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego wprowadza zasadę, zgodnie z którą sędzia sądu opiekuńczego ma obowiązek osobistego spotkania się z pacjentem przyjętym bez zgody do szpitala. Podobne spotkanie powinno mieć miejsce maksimum trzy dni od chwili uzyskania zawiadomienia ze szpitala. Co warto odnotować – sędzia ma prawo o każdej porze skontrolować stan przestrzegania praw pacjenta na terenie wspomnianego typu placówek. Najczęściej podobne kontrole odbywają się raz na pół roku. Delegowany może być jednakże do nich wyłącznie sędzia posiadający rozeznanie w temacie ochrony zdrowia psychicznego (Rozporządzenie Ministra Zdrowia, 2012).

Sąd w psychiatrii

Wskazane powyżej działania sądu opiekuńczego w ramach sytuacji przewidzianych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego skłaniają do dokładniejszego zwrócenia uwagi na kilka istotnych kwestii. Po pierwsze warto w tym miejscu powtórnie podkreślić, że sędzia w szpitalu psychiatrycznym znajduje się w szczególnym położeniu. Osobiście udaje się on bowiem do szpitala w celu dokładnego sprawdzenia przyczyn zatrzymania pacjenta w miejscu, które nadal przez wielu określone jest mianem instytucji totalnej (por. Goffman, 2011, ss. 14–15). Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, iż podobne działania kontrolne przybrać mogą wyjątkową postać. Nie ograniczają się one bowiem jedynie do sprawdzenia np. pod kątem formalnym sposobu dokonywania wpisów w dokumentacji medycznej. Sędzia, rozmawiając z pacjentem, analizując na miejscu całokształt sytuacji w jakiej się on znalazł, posiada prawo żądania, by personel natychmiast wypisał osobę leczoną ze szpitala. Podobne zdarzenie wynikać może nie tylko z np. błędów formalnych związanych z przyjęciem na oddział danej osoby. Sędzia bowiem, obserwując zachowanie pacjenta, dojść może do osobistego przekonania, zgodnie z którym leczenie go w sposób wyraźny naruszałoby jego prawa (Młodożeniec, Pieżgalska, 2004, s. 295). Jak widać zatem przewidziane w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego kompetencje sądu posiadają nie tylko formalny, ale również terapeutyczny charakter. Pogląd ten utrwalony został na początku 2016 r. To wówczas Sąd Najwyższy wydał uchwałę odnoszącą się wprost do terapeutycznej roli, jaką w omawianym typie placówek przyjąć musi sędzia sądu opiekuńczego.

W dn. 8 listopada 2016 r. Sąd Najwyższy zdecydował się odnieść do pytania, jakie zadał mu jeden z sądów okręgowych. Jak wskazano ww. uchwała odnosiła się do następującej wątpliwości: Czy w postępowaniu prowadzonym na skutek zawiadomienia kierownika szpitala psychiatrycznego o przyjęciu na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego do tego szpitala osoby, która nie wyraziła na to zgody, sąd uprawniony jest jedynie do zbadania zaistnienia przesłanek wskazanych w powołanym w zawiadomieniu przepisie, czy też może ustalać, czy zasadnym było przyjęcie tej osoby do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody na innej podstawie prawnej, w szczególności w oparciu o art. 24 ust. 1 tej samej ustawy? (Uchwała SN, 2016). Wątpliwość ta powstała w związku z wyjaśnianiem apelacji, jaką wniosła jedna z pacjentek niezgadzających się z decyzją sądu dotyczącą jej przymusowego leczenia psychiatrycznego. Osoba ta została przyjęta do szpitala w tzw. trybie nagłym. Oznacza to, iż wg opinii lekarzy pacjentka z powodu choroby psychicznej zagrażała sobie lub też innym osobom. Szpital zdecydował się zawiadomić sąd opiekuńczy, bazując na art. 23 ustawy psychiatrycznej, który odnosi się właśnie do podobnej sytuacji. Sędzia sądu opiekuńczego doszedł jednak do wniosku, iż ma również prawo zbadać, czy nie byłoby bardziej zasadne przyjęcie owej osoby na tzw. obserwację psychiatryczną (por. art. 24 ustawy ochronie zdrowia psychicznego). Tym samym sędzia uznał, iż nie jest jego zdaniem pewne, czy pacjentka ta jest chora psychicznie czy też nie. Od informacji tej zależało dalsze postępowanie. W wypadku bowiem obserwacji nie można pacjenta poddawać leczeniu, a pobyt w szpitalu nie może przekraczać 10 dni. Tryb nagły natomiast zezwala na natychmiastowe podjęcie m.in. farmakologicznej interwencji terapeutycznej. Działanie to lekarz może wdrożyć tuż po przyjęciu pacjenta na dany oddział psychiatryczny. W sytuacji leczenia bez zgody pacjent może żądać wypisu ze szpitala dopiero pięćdziesiąt jeden dni od wydania przez sąd postanowienia dotyczącego zasadności przyjęcia go do danej placówki psychiatrycznej (uchwała SN, 2016, Kmieciak 2017, ss. 245 – 271).

Sąd Najwyższy, badając ww. sprawę, doszedł do istotnego wniosku. Jak czytamy w uchwale: Sąd rozpoznający sprawę w przedmiocie przyjęcia osoby o której jest mowa w art. 23 i 24 ustawy (o ochronie zdrowia psychicznego) do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody nie jest związany podstawą prawną przyjęcia wskazaną w zawiadomieniu kierownika szpitala. (uchwała SN, 2016). Argumentując przywołane stanowisko zwrócono uwagę, iż powiadomienie sądu opiekuńczego przez szpital posiada szczególne znaczenie. Ważne jest w tym kontekście zwrócenie uwagi na podstawę prawną przyjęcia. Najczęściej szpitale nie są obowiązane do odnoszenia się w powiadomieniu do treści konkretnego przepisu. Jak jednak celnie przypomniał SN to właśnie podstawa prawna przymusowej hospitalizacji posiada kluczowe znaczenie dla dalszych działań diagnostyczno-terapeutycznych kierowanych w stronę pacjenta. Omawiana uchwała odniosła się przede wszystkim do kwestii formalnej podobnej sytuacji. Jak zaznaczono w analizowany dokumencie Funkcją kontroli sądowej w sprawach o przymusowe umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym jest strzeżenie, aby lokowanie osoby w szpitalu psychiatrycznej bez jej zgody następowało jedynie wówczas, gdy spełnione zostały ustawowe przesłanki (…). Nakłada to na sąd obowiązek takiej wykładni przepisów tej ustawy, która uwzględnia cel i zamiar ustawodawcy oraz wyjątkowy charakter przyjętej regulacji polegający na odstępstwie od zasady nieskrepowanej możliwości samodzielnej oceny przez każdą osobę potrzeby i rodzaju oraz metod
postępowania leczniczego. Podjęte orzeczenie powinno służyć dobru i interesowi osoby, której postępowanie dotyczy (uchwała SN, 2016). Czytając podobne stwierdzenia, dojść można przede wszystkim do przekonania, że omawiana uchwała bardzo mocno przypomina, iż sąd stoi na straży poszanowania praw człowieka doświadczającego zaburzeń psychicznych. To wskazany organ ma tym samym kompetencje do dokonania oceny, czy podstawa prawna działań przymusowych wskazana została w sposób słuszny. Ukazana tutaj kontrolna funkcja sądu prezentuje nam jednakże niepełny obraz związany z działaniami przymusowymi podejmowanymi wobec pacjentów doświadczających chorób psychicznych lub upośledzenia umysłowego. Jak wskazano powyżej w sprawach o psychiatrycznym charakterze sędzia nie ogranicza się jedynie do refleksji formalnych dotyczących przedstawionej przez szpital sytuacji. Ma on obowiązek spotkać się z pacjentem. Ma także prawo nakazać jego wypis. Uchwała Sądu Najwyższego odsłania nam kolejny element. Sędzia wkracza de facto w proces diagnostyczny pacjenta. Zaznaczono bowiem, że ma on prawo nie zgodzić się z zaprezentowanym przez psychiatrów stanem faktycznym. Sąd Najwyższy podkreślił słusznie, że to sędzia, a nie lekarz może kompetentnie ocenić czy podstawa prawna odnosi się w sposób trafny do zaistniałej sytuacji. Trzeba jednakże dostrzec inny element podobnego stanu. W analizowanej przez SN sprawie sędzia sądu opiekuńczego zdecydował, iż badać będzie sprawę nie w oparciu o uznanie, iż dotyczy ona pacjenta chorego psychicznie (art. 23 ustawy), ale wskazując, że nie jest pewnym, czy osoba ta w ogóle cierpi na podobne psychotyczne schorzenia (art. 24 ustawy). Tym samym sędzia podejmuje w tym miejscu nie tylko decyzję formalną, ale wkracza w proces diagnostyczny pacjenta. Z jego perspektywy sytuacja ta dotyczyć może wyłącznie treści danego przepisu. Prawdopodobnym jest jednak, iż – zmieniając podstawę badania danej sytuacji przymusowej – w sposób istotny wpłynie on na dalsze możliwości działania personelu medycznego. Jak już bowiem wskazano, przyjmując pacjenta do szpitala na dziesięciodniową obserwację, personel nie ma prawa podejmować żadnych działań terapeutycznych (Karkowska, 2010b, ss. 151–153).

Podobne spostrzeżenia mają kluczowe znaczenie nie tylko dla środowiska pacjentów oraz personelu podejmującego wobec nich konkretne działania. Uchwała Sądu Najwyższego bezsprzecznie kieruje nas w stronę terapeutycznej roli, jaką na terenie szpitala sprawuje sąd opiekuńczy. Bazując na przedstawionej powyżej uchwale dostrzec można, iż od trafnej oceny sędziego zależy, czy wobec osoby chorej/ zaburzonej podjęte zostaną trafne interwencje medyczne.

Pojęcie „terapii” ukazuje także inny obszar refleksji dotyczącej działań podejmowanych przez sędziów na terenie szpitala psychiatrycznego. Mowa w tym miejscu o postawie osoby piastującej podobne stanowisko. Rozmawiając z osobą przyjętą do szpitala bez zgody, urzędnik ten występuje nie tyle w roli arbitra, ale także osoby, której zgłaszany jest konkretny problem. Pacjent niejednokrotnie oczekuje wysłuchania oraz pomocy w sytuacji, którą uznaje za niesprawiedliwą. Zdaniem Antoniego Kępińskiego w podobnym momencie niezwykle łatwo wpaść w pułapkę, w której dany ekspert będzie występował przed pacjentem w „masce”. Będzie unikać nawiązania z nim jakiejkolwiek osobistej relacji. Sędzia może również bazować wyłącznie na arbitralnych np. legalnych osądach – kluczowa w tym miejscu będzie legalistyczna podstawa zapisana w treści ustawy. Pojawić się może również błąd pseudoprofesonalizmu: rozmawiając z chorym, sędzia odgrywać będzie rolę mędrca oraz wszechstronnie wykształconego w danej materii znawcy tematu (Kępiński, 2001, ss. 340–342). Podobne działania mogą zostać określone jako „błąd jurygenny”.[2] Zagadnienie to pierwszy raz dostrzeżone zostało przez twórców koncepcji Therapeutic Jurisprudence. Skonstruowane zostało ono w 1987 r., gdy Davida Wexlera (wsparty przez Bruce’a Winicka), skierowali list do Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego USA, zwracając uwagę na kluczową, terapeutyczną rolę sędziów na co dzień orzekających w istotnych dla życia społecznego sprawach (Hora P.F., Schma W. G.. Rosenthal T., 1999, s. 442). W omawianej koncepcji zwrócono uwagę na niezwykle istotnie powiązanie jakie istnieje pomiędzy podejmowaniem przez sędziego decyzji prawnych a samopoczuciem odbiorcy wskazanych działań. Błędna decyzja sędziego lub też niewłaściwe traktowanie przez niego „klienta wymiaru sprawiedliwości” w sposób bezpośredni wpływa na powstanie u niego konkretnej szkody, w tym także potencjalnej szkody zdrowotnej (Schma, 2003, s. 25).

Tutaj warto jednak zwrócić uwagę, iż pojawić się może sytuacja, w której to sędzia będzie swoją postawą oddziaływać w sposób terapeutyczny na pacjenta. Podobny stan może mieć miejsce w momencie, w którym to ekspert ten będzie realizował kluczowe zasady definiujące pozytywną relacje terapeutyczną. Zdaniem Jana Czesława Czabały są to: wykazywanie empatii oraz zaufania, wzbudzanie nadziei, a także motywacji do leczenia (Czabała, 2000, ss. 176–180).

Sędzia, rodzina, szpital

Zaprezentowane w tym miejscu działania sądu opiekuńczego odnoszą się do zdarzeń, w których konieczne jest podjęcie interwencji mającej na celu zabezpieczenie pacjenta przed nim samym (także zabezpieczenie społeczeństwa). Jak zaznaczono we wstępie wielokrotnie spotkać się można z sytuacjami, w których to omawiany organ powiadomiony zostaje o szczególnie złożonych sytuacjach, w których to np. rodzice dziecka nie zgadzają się na podjęcie wobec niego interwencji terapeutycznej uznawanej przez personel za niezbędną. Szczególnie trudne w tym kontekście wydają się sprawy dotyczące Świadków Jehowy. Zarówno w praktyce klinicznej, jak i w literaturze przedmiotu coraz częściej spotkać można casusy, odnoszące się do sytuacji, w której to rodzice dziecka nie zgadzają się na transfuzję krwi w trakcie np. operacji ich dziecka. Zdarza się, iż mowa jest w tym miejscu o momentach, gdy brak interwencji medycznej prowadzić może do stanu zagrożenia życia pacjenta. Podobne zdarzenia określić należy jako szczególnie złożone. Z perspektywy prawnej personel szpitala nie ma najczęściej problemu z uzyskaniem tzw. zastępczej zgody sądu na zabieg medyczny. Dużo większym, a zarazem bardziej złożonym problemem jest wypracowanie akceptacji u rodziców dziecka, uznających, iż interwencja medyczna jest bezprawna i zła (zob. Antommaria, weise, 2013, ss. 962–965).

Z podobną sytuacją mieliśmy do czynienia we wrześniu 2017 r. w tzw. sprawie z Białogardu. Krajowe media zwracały wówczas uwagę na sytuację noworodka urodzonego w szpitalu we wspomnianym Białogardzie. Jak wskazano w kolejnych materiałach jego rodzice tuż po narodzinach nie zgodzili się na podjęcie wobec niego jakichkolwiek działań medycznych. Przedstawiciele szpitala wskazywali, że mowa była w tym miejscu o osuszeniu dziecka, ogrzaniu pod napromiennikiem ciepła, wytarciu z mazi płodowej, kąpieli dziecka w oddziale, podaży witaminy K domięśniowo lub doustnie, szczepieniach ochronnych, ewentualnym dokarmianiu dziecka, gdyby tego wymagało, wykonaniu badań przesiewowych, profilaktyce zakażenia przedniego odcinka oka (inaczej zabieg Credego) (Depesza, 2017, online). Opisane w tym miejscu postępowanie rodziców można uznać w podobnej sytuacji za nie w pełni racjonalne. Lekarze opiekujący się mamą dziecka podkreślali, że jej decyzja była dla nich zaskoczeniem: akceptowała ona bowiem wcześniejsze decyzje ginekologów. Po porodzie wraz z mężem nie wyraziła zgody na jakiekolwiek interwencje lekarzy oraz pielęgniarek. Sytuacja ta legła u podstaw decyzji szpitala o powiadomieniu sądu opiekuńczego. Działania te personel podjął bazując na przepisach ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Personel uznał w omawianej sytuacji, iż działania rodziców w sposób bezpośredni zagrażać mogą życiu dziecka (Galant, 2017, online). Powiadomienie sądu było w tym wypadku jednoczesnym wkroczeniem w obszar władzy rodzicielskiej. Należy przypomnieć, że instytucja ta jest w sposób szczególny chroniona w polskiej Konstytucji. Analiza zapisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skłania jednak do zwrócenia uwagi, iż kluczowe uprawnienia rodzicielskie nie posiadają charakteru absolutnego. Są one bowiem ograniczone obiektywnym dobrem osób małoletnich (Kodeks, 1964). Szpital, analizując sytuacje noworodka, doszedł do wniosku, że wskazane dobro może zostać naruszone po przez brak działań rodziców zobowiązanych do wypełniania swoich rodzicielskich obowiązków (por. Ignatowicz, Nazar, 2006, s. 284).

W omawianej tutaj sprawie należy dostrzec kilka istotnych faktów. W pierwszym rzędzie trudno zrozumieć intencje, jakie kierowały rodzicami. Kontestowali oni wszelkie propozycje personelu medycznego. Dotyczyły one standardowych procedur. Z drugiej jednak strony postępowanie lekarzy nie jest w pełni jasne. Jak się bowiem okazuje badający wskazaną sprawę konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii prof. Ewa Helwich doszła do wniosku, że nie było podstaw do powiadomienia sądu opiekuńczego. W rozmowie z Polską Agencją Prasową, zaznaczyła że w przypadku noworodka z białogardzkiego szpitala nie było podstaw do zgłaszania sprawy sądowi rodzinnemu. Zabrakło cierpliwości i spokojnej rozmowy personelu z rodzicami (Materiał, 2017, online). Warto zwrócić uwagę na dalsze zdarzenia jakie miały miejsce w tej sprawie. Rozpatrujący ją sąd opiekuńczy – jak wskazywały media – zdecydował się, by rozprawa dotycząca potencjalnego ograniczenia władzy rodzicielskiej odbyła się na terenie szpitala. Jej finałem było wyznaczenie kuratora, który został upoważniony do reprezentowania dziecka w sprawach z zakresu ochrony zdrowia. Podobne ograniczenie władzy rodzicielskiej spotkało się z krytyką rodziców noworodka, którzy zdecydowali się opuścić szpital. Jak się okazuje analizujący powyższą sprawę sąd drugiej instancji stwierdził, że decyzja sądu opiekuńczego była błędna (por. Opinia, 2017, ss. 2–11).

Analizując jednakże w tym kontekście literaturę przedmiotu, dojść można do wniosku, że działanie lekarzy było w pełni uzasadnione. M.in. Eleonora Zielińska, odnosząc się do podobnych zdarzeń, zwróciła uwagę, że możliwość zawiadomienia sądu opiekuńczego przez szpital w sytuacji braku zgody rodziców na działanie medyczne pojawia się w chwili, w której zagrożenie dla życia dziecka nie posiada charakteru bezpośredniego: lekarze oraz pielęgniarki mają w tej sytuacji czas na uzyskanie zgody sądu na ewentualne działania medyczne (Zielińska 2008, s. 512). To właśnie w tym miejscu ponownie dostrzegamy kluczową rolę terapeutyczną sądu opiekuńczego.

W sprawie z Białogardu prawdopodobnie nie pojawiła się sytuacja zagrożenia zdrowia dziecka. Opisy wskazanej sytuacji odnosiły się do procedur medycznych posiadających charakter profilaktyczny. Szpital w żadnym miejscu nie wskazał bowiem, iż rodzice odmówili działań mających na celu ratowanie życia dziecka. Sąd pierwszej instancji prawdopodobnie nie dostrzegł istotnej – także prawnej – różnicy pomiędzy zagrożeniem dla życia dziecka a zagrożeniem dla jego zdrowia. Warto w tym miejscu dostrzec, że ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty przewiduje możliwość zawiadomienia sądu opiekuńczego. W sytuacji ze szpitala w Białogardzie zapewne władze placówki, zawiadamiając sąd opiekuńczy, powołały się na art. 34 ust. 6 wspomnianej ustawy, zgodnie z którym jeżeli przedstawiciel ustawowy pacjenta małoletniego, ubezwłasnowolnionego bądź niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody nie zgadza się na wykonanie przez lekarza czynności wymienionych w ust. 1, a niezbędnych dla usunięcia niebezpieczeństwa utraty przez pacjenta życia lub ciężkiego uszkodzenia ciała bądź ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz może wykonać takie czynności po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego (Ustawa, 1996). Zapoznając się dokładnie z opisem wskazanej sprawy trudno dojść do wniosku, by w całej sytuacji mowa była o niebezpieczeństwie utraty życia dziecka lub jego ciężkim rozstroju zdrowia. Dziecko nie znajdowało się w takim stanie, było tzw. późnym wcześniakiem. Lekarze nie chcieli wdrożyć wobec niego terapii ratującej jego życie. Dążyli do realizacji przewidzianych w standardach działań profilaktycznych. Jednocześnie jednak trzeba zaznaczyć, iż oceniając działania pracowników ochrony zdrowia trudno przyjąć wyłącznie krytyczną postawę wobec faktu powiadomienia sądu. Analizując sytuację zdrowotną noworodka (w tym wcześniaka), nie można w wielu wypadkach uznać, który stan zagraża jego zdrowiu, a który będzie już niebezpieczny dla jego życia. Niestety dojść można do wniosku, iż podobnej refleksji nie było po stronie sądu opiekuńczego. Ponownie wracamy zatem do terapeutycznej roli jaką posiadają omawiane organy. Z całą pewnością sąd nie jest instytucją, która winna w tym miejscu wystawiać np. diagnozę o neonatologicznym charakterze. Winien on posiadać jednak wiedzę, która pozwoli mu na sformułowanie odpowiedniego pytania dotyczącego stanu dziecka, w tym potencjalnego zagrożenia dla jego życia bądź zdrowia. To bowiem od odpowiedzi udzielonej przez personel zależy dalsze działanie mogące mieć różny stopień uciążliwości: przybrać może ono formę przymusu leczenia dziecka lub też akceptacji postawy przyjętej przez rodziców (por. Babiuch, 2014, ss. 7–17).

Wnioski i podsumowanie

Relacja pomiędzy prawem i medycyną posiada z całą pewnością coraz silniejszy charakter. Obecnie nie ma możliwości wykonywania zawodów medycznych bez znajomości odnoszących się do nich unormowań prawnych. Zarówno lekarze, jak i pielęgniarki, czy też diagności laboratoryjni lub fizjoterapeuci posiadają odrębne ustawy, w których opisano zasady wykonywania ich profesji. Także na poziomie refleksji teoretycznej bazującej na dorobku nauk społecznych dostrzec można podobne powiązanie wspomnianych dyscyplin wiedzy. Stanisław Stadniczenko oraz Leszek Zamielski w ramach refleksji pedagogiczno – prawnych podkreślają, że wydanie orzeczenia przez sąd jest podobne w swej naturze do postawienia diagnozy przez lekarza. W jednym i w drugim przypadku mowa jest bowiem o wydaniu opinii oraz decyzji na podstawie badania człowieka lub zjawiska (Standniczenko, Zamielski, 2016, s. 19). Z kolei Jerzy Lande, charakteryzując pojęcie polityki prawa, porównał ją do medycyny. Jednocześnie wskazany tutaj kontynuator petrażycjańskiej koncepcji socjologii prawa zwrócił uwagę na jeszcze inny element ważny w omawianych aspektach. Prawo i medycyna jego zdaniem łączy podobna misja. Ich zadaniem jest bowiem zalecanie stosowania określonych działań w celu doprowadzenia do społecznie pozytywnego efektu. Samemu Leonowi Petrażyckiemu bliska była refleksja medyczna. Po pierwsze nim zajął się prawem studiował przez kilka lat medycynę. Po drugie natomiast w swoich pracach podkreślał, iż prawo w sposób wyraźny nie tylko funkcjonuje w naszej psychice, ale na nią działa (Motyka 1993, s. 191). Oddziaływanie to dostrzec można zatem zarówno w gronie przedstawicieli nauk medycznych, wśród pacjentów, jak i w gronie prawniczych ekspertów. W ostatniej ze wskazanych grup widzimy w tych kontekstach także inne zjawisko. Okazuje się bowiem, że wykonywanie takich profesji, jak adwokat, radca prawny lub sędzia nie jest możliwe bez posiadania podstawowych informacji z zakresu nauk medycznych. Tym samym warto wyraźnie zaznaczyć, iż podobnie jak medycy nie mogą działać bez znajomości prawa, tak prawnicy coraz częściej nie są w stanie wypełniać swoich obowiązków bez posiadania wiedzy o medycznym charakterze.

Ostatnie stwierdzenie odnieść należy przede wszystkim do zawodu sędziego. W kontekście problemu ochrony zdrowia profesja ta kojarzona jest często ze sprawami dotyczącymi głównie błędów w sztuce np. lekarskiej. Sprawy te dotyczą jednak sytuacji, które już miały miejsce. Sąd wsparty opinią biegłego ma tutaj czas na rozstrzygnięcie problemu. Nieco inna jest jednak sytuacja, w której to sąd zawiadamiany jest przez szpital o konkretnym problemie, który się pojawił. Sędzia ma w tym miejscu nie tylko podjąć arbitralną decyzję, ma on za zadanie rozwiązać daną sytuacje. Rozwiązanie to może polegać na wyrażeniu zgody na interwencję medyczną bądź też sprawdzeniu, czy podjęte działania rzeczywiście miały na celu dobro pacjenta. W tym miejscu mowa jest o sytuacjach niecodziennych i nagłych: przyjęcie do szpitala bez zgody, podjęcie interwencji medycznej bez akceptacji pacjenta lub jego bliskich itd. Sędzia nie jest tutaj jednak wyłącznie osobą, która wyznaczona została przez państwo do roli swoistego „akceptatora”. Jest on bowiem tym, który często wkracza w problem o medycznym charakterze. Sędzia jest wsparty opinią lekarzy, ale ostatecznie to on podejmuje decyzje. Sytuacja ta ma miejsce zwłaszcza w opisanych powyżej kontekstach psychiatrycznych. W trackie spotkania sędziego z pacjentem na terenie szpitala wszelkie rozstrzygnięcia wspomnianego urzędnika będą miały charakter terapeutyczny lub antyterapeutyczny. W podobny sposób ocenić można przyjętą przez niego postawę. Antonii Kępiński zaznaczał, że może być ona zarówno lekiem w trakcie kontaktu z chorym, jak i trucizną. Warto w tym miejscu dostrzec, że odpowiednie – także medyczne – przygotowanie sędziego wizytującego szpital psychiatryczny posiada trudne do przecenienia znaczenie. Ekspert ten musi posiadać podstawową wiedzę z zakresu psychopatologii. Nie może on ograniczyć się wyłącznie do refleksji formalno-prawnych. Te bowiem sytuacje dotyczące pacjentów z zaburzeniami psychicznymi wprost kierują go w stronę np. podobnego pytania: Czy stan prezentowany przez pacjenta jest chorobą psychiczną? Od odpowiedzi na tą wątpliwość zależy dalsza możliwość podejmowania działań bez zgody pacjenta. Konteksty psychiatryczne wykonywania zawodu przez sędziego jawią się nam zatem jako przestrzeń wymagająca od tego eksperta znacznie większej aktywności klinicznej niż sprawy dotykające innych specjalności medycznych.

Rozwój wiedzy, świadomość praw pacjentów oraz pojawiające się konflikty w systemie ochrony zdrowia powodują, iż interwencje sądów stają się zjawiskiem częstym nie tylko po zakończeniu leczenia, ale również w jego trakcie. Niezbędnym jest kształtowanie świadomości w tej kwestii nie tylko w środowisku lekarzy i pielęgniarek, ale także wśród sędziów. W trakcie szkoleń przeznaczanych dla ostatniej ze wskazanych grup warto uświadamiać, iż decyzje sędziowskie mają kluczowe znaczenie praktyczne w trakcie leczenia. Równie istotny bywa sposób przekazania osobie chorej informacji o prawnym charakterze. To od niego czasem zależy, czy dana osoba będzie się leczyć akceptując to działanie czy też zostanie do niego przymuszona, czego w terapii winno się dla dobra pacjenta unikać.

Błażej Kmieciak, doktor nauk społecznych w zakresie socjologii prawa, pedagog specjalny, bioetyk, adiunkt w Zakładzie Prawa Medycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, wykładowca prawa w Pracowni Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Łódzkiego, oraz mediator (współpracownik) w Fundacji Wsparcia Psychospołecznego w Łodzi, były Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego.

Afiliacja:

Zakład Prawa Medycznego

Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

e-mail: blazej.kmieciak@umed.lodz.pl

Bibliografia

Antommaria, A. H. M., Weise, K. L. (2013). Conflicts Between Religious or Spiritual Beliefs and Pediatric Care: Informed Refusal, Exemptions, and Public Funding, Pediatrics no. 5, s. 962–965.

Babiuch, H. (2014). Zakres praw rodziców do wychowania dziecka zgodnie z własnymi przekonaniami, Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy”, nr 13, s. 7–17.

Bator, A. (2008). Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny. Warszawa: LexisNexis.

Czabała, J. Cz. (2000). Czynniki leczące w psychoterapii. Warszawa: PWN.

Depesza (2017): Rodzice porwali noworodka ze szpitala. Trwają ich poszukiwania, Polskie radio, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1855324,Rodzice-porwali-noworodka-ze-szpitala-Trwaja-ich-poszukiwania. (dostęp 25.10. 2017).

Gruszczyńska-Młodożeniec, A., Pierzgalska, K. (2004). Wybrane zagadnienia prawne w psychiatrii, Wiadomości Psychiatryczne, nr 4, t. 7, s. 293–297.

Galant, G. (2017). Uprowadzenie noworodka w Białogardzie. Trwa obława, Polska The Times, źródło: http://www.polskatimes.pl/fakty/kraj/a/uprowadzenie-noworodka-w-bialogardzie-trwa-oblawa,12487187/. (dostęp 25.10. 2017)

Hora, P.F., Schma, W. G., Rosenthal, T. (1999). Therapeutic Jurisprudence And The Drug Treatment Court Movement: Revolutionizing The Criminal Justice Systems Response To Drug Abuse And Criminal In America, Notre Dame Law Review, No 1, s. 439–538

Goffman, E. (2011). Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Ignatowicz, J., Nazar, M. (2006), Prawo rodzinne. Warszawa: LexisNexis.

Juszczyk, S. (2013). Badania jakościowe w naukach społecznych – szkice metodologiczne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Kępiński, A. (2001). Rytm życia. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Karkowska, D. (2012). Zawody medyczne. Warszawa: Wolters Kluwer Business.

Karkowska, D. (2010a). Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – Komentarz. Warszawa: Wydawnictwo Wolters Kluwer Business.

Karkowska, D. (2010b). Prawa pacjenta psychiatrycznego. W: M. Wojciechowska. (red.). Problemy zdrowia psychicznego (s. 143–157). Łódź: Wydawnictwo AHE.

Kmieciak, B. (2015). Prawa pacjenta i ich ochrona. Studium socjologiczne. Lublin: Wydawnictwo Naukowe KUL.

Kmieciak, B. (2017). Konstytucyjne wzorce ochrony zdrowia psychicznego. W: K. Stępniak, Dwudziestolecie Konstytucji RP: potrzebna rewizja, czy stagnacja? Księga rocznicowa, s. 245–271. Warszawa: Wydawnictwo Think – Make.

Kokot, M. (2017). Kolejne protesty w obronie niezależności sądów w kraju i na świecie, Gazeta Wyborcza, źródło: http://wyborcza.pl/7,75398,22133261,kolejne-demonstracje-w-obronie-niezaleznosci-sadow-w-kraju-i.html. (dostęp 29.10.2017 r.)

Motyka, K. (1993). Wpływ Leona Petrażyckiego na polską teorię i socjologię prawa. Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Materiał (2017). Konsultant ds. neonatologii o noworodku z Białogardu: Nie było podstaw do angażowania sądu rodzinnego, Gazeta prawna, źródło: http://www.gazetaprawna.pl/artykuly/1071811,konsultant-ds-neonatologii-niemowle-szczepienie-dzieci-rodzice.html. (dostęp 29.10.2017 r.)

Opinia (2017). Opinia prawna Instytutu na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, skierowana do Sądu Rejonowego w Białogardzie. Warszawa: Instytut Ordo Iuris.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 czerwca 2012 r. w sprawie sposobu stosowania i dokumentowania zastosowania przymusu bezpośredniego oraz dokonywania oceny zasadności jego zastosowania (Dz.U. z 2012 nr.740).

Syroka-Marczewska, K. (2013). Prawa dziecka jako pacjenta, Klinika – Czasopismo Fundacji Uniwersyteckich Poradni Prawnych, nr 14, s. 23–29..

Stadniczenko, S. L., Zamielski, P. (2016). Pedagogika prawa. Vademecum! Warszwa: Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Warszawie.

Sztychlerz, A. (2008). Prawa pacjenta, a obowiązki lekarza, Forum Medycyny Rodzinnej, nr 5, s. 399–402.

Schma, G.W. (2003). Therapeutic Jurisprudence, Michigan Bar Journal, No. 1, s. 23–26.

Śliwka, M. (2010). Prawa pacjenta w prawie polskim na tle prawnoporównawczym. Wyd. 2. Toruń: Wydawnictwo Dom Organizatora.

Uchwała Sądu najwyższego z dnia 8 listopada 2016 r. Sygn. akt III CZP 66/16.

Ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997 nr 28 poz. 152 z późn. Zm. ).

Ustawa, Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami 3,5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. Nr 61, poz. 284).

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 2004 r. Nr 162, poz. 1691)

Zielińska, E. (2008). Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Warszawa: Wydawnictwo ABC.

Therapeutic Responsibility of Professional Defenders of Patients’ Rights

Abstract

What do we associate with law? Most people associate legal provisions with a courtroom, attorney’s or judge’s profession. It is rarely mentioned in scientific discussions that the law may be an extremely important aspect of internal experiences. Sociology of law, that is the science analyzing the social action of law points out that specific regulations may affect in a motivational, informative and control manner. This interaction is always associated with experiencing specific emotions, both positive and negative. These emotions play an extraordinary role in the recovery process. In recent years can be seen in the increasingly important role of the professional defenders of patients’ rights: the judges of the guardianship court and advocates dealing with the protection of patients’ rights. These experts appear most often in legal and family matters or they are involved in proceedings relating to the problem of mental health protection. At this point it is worth to considering: Is the role of these experts limited only to information and intervention? Can they influence positively or negatively on patient condition during the transmission of information about patients’ rights? What mistakes can be made in a similar situation? Can we see methods that will support these legal specialists?

Keywords:
patient’s rights, family law, guardianship court, mental health, sociology of law.

1 Artykuł powstał w ramach realizacji tematu badawczego Prawno-społeczne wyzwania ochrony zdrowia psychicznego, finansowanego ze środków Uniwersytetu Medycznego w Łodzi – nr 502–03/6–074–06/502–64–103.

2 Termin ten nawiązuje do pojęcia „błąd jatrogenny”. Odnosi się on do złego wpływu na ludzką psychikę szkodliwych działań podejmowanych przez personel medyczny.

fot. Marek Domański

Polska polityka zdrowotna wobec zdrowia poakcesyjnych migrantów zarobkowych i ich rodzin – wyzwania i pomysły systemowych rozwiązań

Agnieszka Pawlak
Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Abstrakt

W ostatniej dekadzie wraz z otwarciem unijnych rynków pracy dla Polaków niepomiernie wzrosła liczba emigrantów zarobkowych. Poakcesyjna fala migracji zarobkowych wyróżnia się dwiema cechami, których nie obserwowaliśmy podczas wcześniejszych fal migracji zarobkowych. Po pierwsze wraz z rozwojem środków szybkiej komunikacji w czasie i przestrzeni są to głównie wyjazdy o charakterze wahadłowym. Po drugie o ile wcześniej emigrowali w dużej mierze ludzie dysponujący pewnym kapitałem społecznym i kulturowym, o tyle dziś migranci zarobkowi są bardzo zróżnicowani zarówno pod względem wieku, jak i posiadanych kompetencji językowych i zawodowych. Powyższe czynniki w dłuższym czasie rodzą szereg problemów, także natury zdrowotnej. Celem artykułu jest charakterystyka czynników ryzyka, na które narażeni są migranci zarobkowi i ich rodziny oraz stanu zdrowia migrantów zarobkowych, a także przedstawienie rozwiązań systemowych z zakresu polityki zdrowia publicznego mających na celu pomoc migrantom i ich rodzinom w sytuacji wystąpienia problemów zdrowotnych, ale także podjęcie działań o prewencyjnym charakterze.

Słowa kluczowe:
emigracja zarobkowa, migracja wahadłowa, polityka zdrowotna, czynniki ryzyka zdrowotnego.

Wstęp

Migracje zarobkowe nie są zjawiskiem nowym. W ostatniej dekadzie wraz z otwarciem unijnych rynków pracy dla Polaków niepomiernie wzrosła jednak liczba emigrantów zarobkowych. Poakcesyjna fala migracji zarobkowych wyróżnia się dwiema cechami, których nie obserwowaliśmy podczas wcześniejszych fal migracji zarobkowych. Po pierwsze wraz z rozwojem środków szybkiej komunikacji w czasie i przestrzeni są to głównie wyjazdy o charakterze wahadłowym, które z czasem mogą wyewoluować w migracje stałe (i tak dzieje się coraz częściej). Po drugie o ile wcześniej emigrowali w dużej mierze ludzie dysponujący pewnym kapitałem społecznym i kulturowym (znajomość języka, bycie profesjonalistą w określonej dziedzinie), o tyle dziś migranci zarobkowi są bardzo zróżnicowani zarówno pod względem wieku, jak i posiadanych kompetencji językowych i zawodowych. W przypadku poakcesyjnej migracji zarobkowej mówimy o fali a nie o strumieniu, gdyż mamy do czynienia ze zjawiskiem nieprzewidywalnym, trudnym do uchwycenia i kontroli, czasami gwałtownym, nasilającym się. Tym samym poakcesyjna migracja zarobkowa jest trudna do zbadania. Trudno też wnioskować, jak będzie się dalej rozwijać.

Powyższe czynniki i charakter poakcesyjnej migracji w dłuższym czasie rodzą wśród emigrantów szereg problemów, także natury zdrowotnej. Z jednej strony bowiem wahadłowość migracji zarobkowych powoduje problemy związane z tożsamością, osłabieniem więzi rodzinnych, poczuciem braku zakorzenienia, samotnością, społeczną izolacją, a w konsekwencji stany nerwicowe, lękowe, depresje, myśli i próby samobójcze. Z drugiej strony brak znajomości języka, brak wykształcenia skazuje wielu migrantów na proste prace fizyczne na więcej niż jednym etacie podejmowane w celu zebrania jak największej ilości pieniędzy w jak najkrótszym czasie. Obciążenie pracą fizyczną, nie zawsze odpowiednie warunki mieszkaniowe, zła dieta, brak dostępności do opieki lekarskiej mogą powodować większe narażenie na różnego typu choroby o charakterze somatycznym.

Celem artykułu jest charakterystyka czynników ryzyka, na które narażeni są migranci zarobkowi i ich rodziny oraz stanu zdrowia migrantów zarobkowych, a także przedstawienie rozwiązań systemowych z zakresu polityki zdrowia publicznego mających na celu pomoc migrantom i ich rodzinom w sytuacji wystąpienia problemów zdrowotnych, ale także podjęcie działań o prewencyjnym charakterze.

Materiałem do analiz będą zarówno literatura przedmiotu, w tym badania na temat zdrowia migrantów, jak i własny materiał badawczy zebrany za pomocą wywiadów swobodnych z migrantami zarobkowymi.

Współczesna emigracja zarobkowa – dane statystyczne, główne trendy

Według danych International Migration Report z 2013 roku między 1990 a 2013 rokiem liczba migrantów wzrosła o ponad 77 mln, tj. o ponad 50%. Znaczna część tego wzrostu nastąpiła w okresie między 2000 a 2010 rokiem. Europa jako kontynent znajduje się na drugim miejscu pod względem wzrostu liczby migrantów między 1990 a 2013 rokiem. Spośród 23 mln osób migrujących w tym okresie do któregoś z krajów Europy 43% urodziło się w Europie, 22% w Azji, a 18% – w Afryce (2013). Jeśli potraktuje się wszystkich migrantów na świecie jako naród byłyby to trzeci pod względem liczebności naród na świecie po Chinach i Indiach (Zimmerman, Kiss, Hossain, 2015).

W tej ogromnej masie migrantów znajdują się również polscy migranci zarobkowi, którzy migrują głównie do krajów Europy Zachodniej, rzadziej do Stanów Zjednoczonych (Polska w dalszym ciągu należy do grupy krajów, których obywatele chcąc udać się do Stanów Zjednoczonych muszą posiadać wizę). Ponieważ trudno o pełne dane statystyczne dotyczące wielkości poakcesyjnej migracji z Polski (różnice pomiędzy zbiorami danych wynikają z przyjęcia różnej metodologii liczenia), dlatego uznałam, że do zobrazowania wielkości migracji z Polski od jej wejścia do UE do teraz równie przydatne mogą okazać się dane z badań CBOS. W latach 1998–2008 niemal co dziesiąty dorosły Polak pracował za granicą (Doświadczenia i plany dotyczące pracy za granicą. Komunikat z badań CBOS, 2008). Jak wynika z szacunków, w tym okresie poza krajem pracowało lub pracuje łącznie około 4 milionów Polaków (w tym ponad milion przebywało za granicą w 2008 roku). W 2013 roku już co siódmy badany dorosły Polak (14%) przyznawał, że od wejścia Polski do Unii Europejskiej wyjeżdżał do pracy za granicę lub nadal tam pracuje (Poakcesyjne migracje zarobkowe. Komunikat z badań CBOS, 2013). Jednym z najpopularniejszych kierunków migracji z Polski w ostatnich latach są Wielka Brytania i Irlandia. W okresie największego natężenia wyjazdów zarobkowych, a więc pomiędzy latami 2004 a 2007 procent ogółu Polaków przebywających w Wielkiej Brytanii wzrósł z 10,5 do 31,8%, a w Irlandii odnotowano jeszcze bardziej spektakularny wzrost z 2,5% do 11,9% (Kaczmarczyk, 2008, s.28). Na początku 2013 r. ukazały się dane statystyczne, z których wynika, iż język polski stał się trzecim najpopularniejszym językiem w Anglii i Walii. Tym samym prawie 1% mieszkańców tych części Wielkiej Brytanii (w spisie powszechnym, z którego pochodzą te dane, wzięło udział 56,1 mln ludzi) porozumiewa się po polsku[1].

Zjawisko migracji można rozpatrywać biorąc pod uwagę trzy perspektywy:

- ▶ perspektywę jednostkową – przesiedlanie się w ciągu życia konkretnej jednostki,

- ▶ perspektywę rodzinną – procesy migracyjne w skali jednej rodziny,

1. perspektywę społeczną, zbiorową – procesy migracyjne w skali jednej grupy etnicznej, narodu (Nowicka, 2008, s.18).

Te trzy perspektywy będą tu w różnym natężeniu obecne.

Dla celów analizy problemów zdrowotnych migrantów istotne jest wyróżnienie trzech faz migracji:

1. Migracja wstępna (pre-migration) obejmująca decyzję o migracji i przygotowanie do niej.

2. Etap migracji (step of emigration) obejmujący fizyczne przemieszczenie się danej osoby z jednego miejsca do drugiego.

3. Post-migracja (post-migration) obejmujący proces integracji migrantów w nowym kontekście społecznym i kulturowym, uczenie się nowych ról społecznych i zasad funkcjonowania. Proces ten może różnie przebiegać w zależności od osoby (Ratkowska, De Leo, 2013, s. 24).

Do wymienionych powyżej faz można jeszcze dodać fazę reemigracji (powrót do kraju na stałe lub na dłuższy okres). Każdy z wymienionych powyżej etapów rodzi różne problemy dla migranta i jego rodziny stanowiące rodzaj obciążenia dla całego systemu rodzinnego i prowadzące do jego redefinicji (przemiany w obrębie ról rodzinnych, zmiana relacji interpersonalnych, zmiana wzorców komunikacji, zmiana systemu wartości).

W przypadku emigracji wahadłowej również mamy do czynienia z podobnym przebiegiem wymienionych faz, z tym że etap post-migracji, a więc integracja migrantów, może być utrudniony z powodu owej wahadłowości, wymuszającej tymczasowość i urywany charakter relacji społecznych. Wahadłowy migrant nie zadomawia się w kraju migracji, koncentrując się na jak najszybszym zarobieniu dużej ilości pieniędzy, żeby móc wrócić do kraju. Bycie w ciągłych „rozjazdach” między dwiema kulturami, dwiema społecznościami, nawet jeśli są to społeczności europejskie, może zwiększać narażenie na czynniki ryzyka zdrowotnego w związku z migracją. Nie mając powodów do zakorzenienia się w nowym kraju czy nauki języka, migrant wahadłowy jest w jeszcze większym stopniu narażony na społeczne wykluczenie niż migrant wyjeżdżający na stałe. Jak pisze Rafał Cekiera w książce pt. O pułapkach emigracyjnej lekkości: Współczesne migracje mające niepełny charakter wyróżnia od innych form mobilności biwalencja kulturowa czy niechęć do porzucenia tożsamości i społecznych afiliacji w miejscu pochodzenia. (…) migrant cały czas zabiega, by mieć „otwarte opcje” pozostania na emigracji lub powrotu (Cekiera, 2014, s. 119).

Migracja jest szczególną formą kryzysu, stanem dezorientacji. Wyjazd do obcego kraju zmusza do konfrontacji z nowym środowiskiem i jednocześnie do refleksji nad własnym życiem. Te myśli i uczucia wymagają przepracowania, co z kolei wymaga czasu i nie jest procesem łatwym, wręcz przeciwnie – jest to doświadczenie długie i bolesne. Kryzys migracyjny odróżnia od innych kryzysów zasięg strat (utrata kontaktu z rodziną i przyjaciółmi, z krajem, językiem i kulturą) oraz wpływ na tożsamość (dłuższe życie w innym kraju jest czynnikiem powodującym zmiany w osobowości migranta) (Kubitsky, 2012, ss. 35–36). W trakcie przepracowywania kryzysu mogą pojawić się załamania nerwowe, epizody depresyjne, a także objawy somatyczne. Depresja i choroby o podłożu somatycznym mogą być także powodowane przez pracę zawodową i/lub złe warunki mieszkaniowe, a także przez styl życia migranta.

Przegląd badań na temat zdrowia migrantów zarobkowych

Problem zdrowia emigrantów nie był do tej pory popularnym obszarem badań, zwłaszcza w Polsce. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy są zapewne metodologiczne problemy, jakie rodzą tego typu badania, w tym dobór adekwatnych wskaźników i metod badawczych. Większość badań z tego zakresu opiera się na autodeklaracjach badanych na temat stanu zdrowia i samopoczucia wyrażanych w postaci odpowiedzi na pytania kwestionariusza ankiety lub wywiadu kwestionariuszowego. W podobny sposób zbiera się dane dotyczące warunków pracy i życia emigranta, które mogą rzutować na stan jego zdrowia. Nie daje to oczywiście pełnego obrazu zjawiska. Zgromadzone w ten sposób informacje powinny być uzupełniane o dane stricte medyczne dotyczące somatycznego i psychicznego stanu zdrowia emigranta, statystyki dotyczące zachorowalności w tej grupie na poszczególne choroby czy statystyki odnoszące się do zachowań samobójczych obserwowalnych wśród emigrantów. Niewiele projektów naukowych na ten temat ma właśnie taki interdyscyplinarny charakter. Poniżej zostaną przedstawione wyniki kilku badań na temat zdrowia migrantów i związanych z nimi teorii na temat stanu zdrowia emigrantów, w tym wyniki badań własnych Autorki. Kryterium wyboru prezentowanych poniżej badań była ich tematyka. Chodziło o pokazanie, iż migracja może być czynnikiem ryzyka zapadalności nie tylko na choroby o podłożu psychicznym, ale również choroby somatyczne.

Interakcja między migracją i zdrowiem jest procesem złożonym i dynamicznym. Migracja może mieć wpływ zarówno na zdrowie fizyczne jak i psychiczne. Emigracja wpływa na samopoczucie i stan zdrowia nie tylko migrantów, ale także pozostawionych w kraju członków rodziny. Ponadto związek między migracją a stanem zdrowia ma dwukierunkowy charakter – migracja może powodować skutki zdrowotne. Z drugiej strony często to stan zdrowia decyduje, który członek rodziny uda się na emigrację (Adhikari, Jampaklay, Chamratrithirong, 2011, s. 2).

Wprawdzie artykuł koncentruje się głównie na zdrowiu poakcesyjnych migrantów zarobkowych z Polski, ale z uwagi na wspomniany ubogi stan badań na ten temat, będę się odwoływać od wyników badań dotyczących zdrowia migrantów z różnych regionów świata.

W publikacjach poświęconych zdrowiu emigrantów poruszane są zazwyczaj następujące aspekty:

- ▶ czynniki ryzyka zdrowotnego migrantów,

- ▶ stan zdrowia i specyfika objawów obserwowanych w trakcie migracji,

- ▶ zdrowie grup specjalnych – uchodźców i ofiar handlu ludźmi,

- ▶ uwarunkowania i poziom korzystania przez migrantów z opieki zdrowotnej w kraju przyjmującym,

- ▶ kulturowe konteksty zachowań migrantów w kraju przyjmującym,

- ▶ porównanie stanu zdrowia populacji migrantów i populacji kraju przyjmującego,

- ▶ rozliczenia kosztów świadczeń medycznych między krajem przyjmującym a wysyłającym,

- ▶ transfer „białego personelu” i transfer opieki (Kawczyńska-Butrym, 2010, s. 87).

W niniejszym artykule przedmiotem zainteresowania będą głównie kwestie dotyczące czynników ryzyka zdrowotnego wśród migrantów, stan zdrowia migrantów na emigracji i po powrocie do kraju oraz uwarunkowania i poziom korzystania przez migrantów z opieki zdrowotnej w kraju przyjmującym.

Jeśli chodzi o czynniki ryzyka zdrowotnego, na które są narażeni emigranci, to można je podzielić na czynniki mające swoje źródło w działaniach jednostek (perspektywa mikro) oraz czynniki makrostrukturalne wynikające z szerszych procesów politycznych i ekonomicznych, społecznych i kulturowych.

Tab.1. Ryzyko zdrowotne a emigracja – czynniki

Czynniki wynikające z działań
i doświadczeń jednostkowych

Czynniki wynikające z ogólnej
sytuacji emigracji

- • Złe warunki mieszkaniowe i sanitarno-epidemiologiczne

- • Podejmowanie pracy wyczerpującej fizycznie i/lub psychicznie, tzw. pracy „3d” – dull, dirty and dangerous

- • Brak (nielegalna praca oznacza brak ubezpieczenia zdrowotnego) lub niedostateczna opieka zdrowotna, także w odniesieniu do zdrowia psychicznego

- • Ograniczone relacje społeczne w nowym środowisku z emigrantami i autochtonami (nieznajomość języka, nieznajomość kodów kulturowych, zasad komunikacji, niechęć do integrowania się, brak umiejętności funkcjonowania w środowisku wielokulturowym)

- • Złe odżywianie się spowodowane koniecznością oszczędzania

- • Brak odpoczynku, niedobory snu spowodowane podejmowaniem kilku zajęć jednocześnie

- • Zaburzenia funkcjonowania w dotychczasowych układach społecznych, np. zaburzenia relacji w rodzinie

- • Presja na osiągnięcie sukcesu

- • Stres

- • Poczucie wykorzenienia

- • Osamotnienie

- • Obwinianie się o niepowodzenia

- • Zwiększona podatność na uzależnienia

- • Przejawy anomii społecznej skutkujące zwiększoną liczbą samobójstw

- • Trauma zmiany społecznej i konieczność przystosowania się do nowych społeczno-ekonomicznych warunków

- • Marginalizacja społeczna, także marginalizacja ekologiczna (zamieszkiwanie miejsc o większej skali przestępczości i występowania innych form patologii)

- • Szok kulturowy

- • Dostęp do służb społecznych i medycznych (np. w zakresie transkulturowych zasobów indywidualnych osoby migrującej oraz rodzaju posiadanego statusu – przebywanie legalne lub nielegalne)

- • Polityka migracyjna danego kraju – im bardziej restrykcyjna jest to polityka, tym bardziej zdrowie emigrantów jest zagrożone

Źródło: Pawlak, 2013, s. 124.

Jednym z ważkich tematów podejmowanych przez badaczy zajmujących się zdrowiem osób migrujących jest temat częstszego występowania zachowań samobójczych wśród nich w porównaniu z populacją osób nieemigrujących. Częstsze występowanie zachowań samobójczych wśród migrantów wynika z kilku czynników powiązanych z sytuacją emigracji. Są to następujące czynniki:

- ▶ stres związany z samym procesem emigracji,

- ▶ rozluźnienie powiązań społecznych z osobami z kraju pochodzenia – poczucie braku przynależności i wykluczenia społecznego,

- ▶ utrata statusu społecznego,

- ▶ bariery językowe i kulturowe,

- ▶ bezrobocie,

- ▶ zaburzenia psychiczne – depresja, zespół stresu pourazowego (częsty w przypadku uchodźców), uzależnienia od alkoholu, narkotyków (Ratkowska, De Leo, 2013, ss. 124–125).

Głównym czynnikiem stresogennym wśród polskich migrantów poakcesyjnych jest według Agaty Smoleń, zjawisko dekwalifikacji. Wielu migrantów pomimo posiadania wysokich kwalifikacji jest zmuszonych pracować w sektorach gospodarki, w których niepotrzebne są wyższe wykształcenie, szczególne umiejętności czy kompetencje. Życie poza granicami kraju często mija się zatem z oczekiwaniami, co może prowadzić do licznych frustracji, mogących być podstawą stanów depresyjnych. Autorka przeprowadziła wśród osób migrujących do Wielkiej Brytanii badania, z których wynika, że 36% respondentów funkcjonowało w stanie permanentnego stresu, a 5,6% doświadczało wysokiego stresu – można zatem stwierdzić, iż ponad 40% badanych było narażonych na wystąpienie różnych problemów zdrowotnych spowodowanych stresem migracyjnym (Smoleń, 2015).[2]

Tab. 2. Główne przyczyny stresu polskich migrantów do Wielkiej Brytanii

Przyczyny stresu

Procent odpowiedzi

Bariera językowa

32,2%

Rozłąka z rodziną/poczucie samotności

29,4%

Problemy w pracy

28,3%

Problemy finansowe

27,3%

Przystosowanie się do nowych warunków życia i pracy

24,8%

Poczucie wyobcowania

16,8%

Warunki życia

16,4%

Problemy rodzinne

12,9%

Brak poczucia bezpieczeństwa

10,8%

Źródło: opracowanie własne na podstawie Smoleń, 2015.

Warto odnotować, iż pomimo doświadczania dużego stresu respondenci Smoleń nie deklarowali szukania profesjonalnej pomocy (tylko 5% z nich miało konsultacje psychologiczne, a 1% – konsultacje psychiatryczne). W większości próbowali radzić sobie ze stresem na własną rękę lub szukali wsparcia u rodziny i przyjaciół, co może być skuteczne w przypadku przejściowych a nie długotrwałych problemów (Smoleń, 2015). Brak profesjonalnej pomocy może w dłuższej perspektywie oznaczać zwiększone ryzyko zachowań samobójczych i samobójstw. Liczne badania zachodnie na ten temat, które analizowała m.in. Zofia Kawczyńska-Butrym, wskazują wyższe wskaźniki samobójstw i hospitalizacji na oddziałach psychiatrycznych wśród populacji migrantów niż w społeczeństwie przyjmującym czy w kraju pochodzenia migrantów (Kawczyńska-Butrym, 2010, s. 92).

Odmienną tezę można jednak odnaleźć wśród niektórych amerykańskich badaczy, których ustalenia dowodzą braku związku między emigracją a wyższym wskaźnikiem samobójstw. Wręcz odwrotnie – badacze ci twierdzą, że wśród emigrantów obserwuje się mniejszy wskaźnik samobójstw. Na tej podstawie sformułowali oni hipotezę zdrowego imigranta (healthy immigrant effect). W ich przekonaniu na emigrację udają się przede wszystkim jednostki, które w swoich społecznościach uchodzą za najbardziej psychiczne wytrzymałe, mogące podołać trudom rozłąki i pracy na emigracji. W związku z tym w ich przypadku istnieje mniejsze ryzyko targnięcia się na życie nawet w sytuacji wystąpienia dużych problemów (Ratkowska, De Leo, 2013, s. 128).

Inne ustalenia badaczy migracji dotyczące zwiększonego ryzyka zachorowalności migrantów i ich rodzin na choroby o podłożu somatycznym lub psychicznym są następujące:

- ▶ Szwedzkie badania wykazały, że imigrantki z Europy Wschodniej i Finlandii były narażone na dwa razy większe ryzyko rozwoju choroby wieńcowej niż kobiety urodzone w Szwecji. Inne badania wykazały, że ryzyko zapadnięcia na chorobę wieńcową oraz śmiertelność z powodu choroby wieńcowej są większe także po powrocie migrantek do domu (Leao, Sundquist, Johansson, Sundquist, 2009, s. 94).

- ▶ Z badań prowadzonych na zlecenie UE wynika, iż wzrosła wśród migrantów, również migrantów poakcesyjnych z Polski, umieralność z powodu chorób kardiologicznych, np. z powodu nadciśnienia tętniczego (Kawczyńska-Butrym, 2010, s. 94).

- ▶ Migrantom towarzyszą także tzw. „skargi” somatyczne określane jako somatyzacja sytuacji psychospołecznej człowieka. Somatyzacja charakteryzuje się nawracającymi, w wyniku wystąpienia trudnych sytuacji, bólów brzucha, głowy, kończyn, bezsennością i zmęczeniem, dolegliwościami układu żołądkowo-jelitowego lub moczowo-płciowego, bez towarzyszących im zmian organicznych. Częstsze występowanie tego typu objawów wśród migrantów stwierdzono porównując wyniki badań prowadzonych w 11 europejskich krajach wśród osób w wieku 50 lat i starszych (Sole-Auro, Crimmnis, 2008, za: Kawczyńska-Butrym, 2010, s. 94).

- ▶ Dane empiryczne wskazują, że bardziej narażone na wystąpienie zaburzeń psychicznych jest drugie pokolenie migrantów. Zależność ta stwierdzona została m.in. w przypadku dzieci przybyszy z Karaibów w Wielkiej Brytanii, Marokańczyków w Holandii, imigrantów z różnych krajów w Danii i Szwecji. Dowiedziono również, że zależność między statusem imigranta a występowaniem zaburzeń psychicznych jest silniejsza w przypadku mało licznych grup mniejszościowych (Kucharska, 2012, ss. 452–453).

- ▶ Badania przeprowadzone w Tajlandii wśród populacji osób starszych, których przynajmniej jedno dziecko wyemigrowało w celach zarobkowych wykazały, że ponad połowa z nich (56%) oceniła swój stan zdrowia jako słaby, a 44% zaznaczyło, że cierpi na co najmniej jedną chorobę przewlekłą. Z drugiej strony 77% badanych odpowiedziało, że otrzymuje wsparcie finansowe od dzieci przebywających za granicą i przeznacza je na leczenie. Problemem jest jednak brak lub niewystarczające wsparcie emocjonalne (Adhikari i in, 2011, ss. 2–8).

Analizując problem zdrowia migrantów warto wspomnieć też o zdrowotnych korzyściach migracji dla migrantów. Migracja może być bowiem bodźcem do pozytywnych zmian zdrowotnych. Przepisy niektórych krajów zobowiązują migrantów do szczepień czy odbycia badań przesiewowych. Od migranta wymaga się także ubezpieczenia zdrowotnego, a nade wszystko posiadania odpowiedniego stanu zdrowia jako warunku koniecznego uzyskania pozwolenia na pracę. Konieczność odbycia badań w związku z migracją może skutkować wczesnym wykryciem choroby i podjęciem odpowiedniego leczenia (Sharma, Cottrell, 2010, s. 4).

Rozważając kwestie związane ze zdrowiem migrantów, nie sposób pominąć zagadnienia zdrowia reemigrantów. Stan zdrowia emigrantów powracających do domu stanowi odzwierciedlenie warunków pracy i życia za granicą. Bywa, że dopiero po powrocie do domu migrant zaczyna „podreperowywać” swoje zdrowie. Zdarza się również, że w kraju migracji nabywa się złych nawyków żywieniowych, co w przyszłości może być przyczyną pogorszenia zdrowia. Zły stan zdrowia jest też często jedną z przyczyn rezygnacji z dalszych wyjazdów zarobkowych (Davies, Borland, Blake, West, 2015). Jak zauważa Stanisława Golinowska, nadszarpnięte zdrowie po powrocie z emigracji stanowi poważny koszt społeczny, który ponoszą podatnicy kraju wysyłającego (Golinowska, 2008, ss. 18–22).

Badania własne Autorki artykułu wśród migrantów zarobkowych i ich rodzin m.in. na temat sytuacji zdrowotnej migrantów były prowadzone w latach 2010–2014. Ogółem zebrano 115 wywiadów swobodnych częściowo ustrukturowanych. Próba badawcza była zróżnicowana pod względem wieku i wykształcenia. Wśród migrantów dominowały dwie grupy wiekowe – 21–30 lat i 31–40 lat. W badanej grupie znalazły się zarówno osoby z wykształceniem zawodowym, jak i średnim ogólnym (częściej kobiety), średnim technicznym (częściej mężczyźni) czy wyższym (częściej kobiety). Badaniami objęto zarówno singli, jak i osoby posiadające w kraju partnerów i dzieci.

W części wywiadu dotyczącej zdrowia zadano migrantom następujące pytania:

1. Czy praca/prace, które respondent wykonywał miała/miały negatywny wpływ na jego zdrowie – fizyczne/psychiczne (złe warunki pracy, wielogodzinna praca, bardzo ciężka fizyczna praca, praca związana z opieką na osobą chorą, niedołężną itp.)?

2. Jak wyglądał rytm dnia badanego na emigracji (liczba godzin snu, ilość i rodzaj posiłków, warunki mieszkaniowe – odległość od miejsca zamieszkania do pracy itp.)?

3. Czy badany korzystał z pomocy służby zdrowia w kraju emigracji? Jeśli tak, to jak ocenia tę pomoc?

4. Czy badany zetknął się z opieką społeczną w kraju emigracji? Jeśli tak, to jak ocenia jej działalność?

5. Jak przebiegała aklimatyzacja badanego do nowego miejsca pobytu? Jak wyglądało przyzwyczajanie się do nowych warunków życia, pracy, nowych zwyczajów, miejsc itp.? Jak długo trwała aklimatyzacja?

Główne wnioski z badań przedstawiają się następująco:

- ▶ Rytm dnia badanych – rytm dnia badanych wyznacza praca, nierzadko praca wielogodzinna, od rana do wieczora. Niektórzy badani pracowali na dwa etaty, aby maksymalnie wykorzystać czas na emigracji i zarobić jak najwięcej pieniędzy. Można zatem zaryzykować wniosek, że życie emigranta wahadłowego jest przede wszystkim wypełnione pracą. Brakuje czasu na pogłębianie znajomości języka (a często i motywacji, ponieważ migranci zazwyczaj mieszkają w skupiskach, etnicznych dzielnicach), poznawanie zwyczajów kultury kraju emigracji czy nawiązywanie relacji z nieemigrantami.

- ▶ Ocena warunków pracy – badanych dotknęło w większości zjawisko dekwalifikacji, o których w swoich badaniach wspomniała A. Smoleń. Praca badanych odbywała się w trudnych warunkach i była ciężka. Ponieważ były to zazwyczaj prace fizyczne, jednostajność zajęcia powodowała znużenie i poczucie „stania w miejscu”, braku możliwości rozwoju zawodowego. Motywacją do wytrwania w pracy były zarobione pieniądze, za które, jak mówili badani, będzie sobie można w kraju „pożyć”.

- ▶ Kontakt ze służbą zdrowia na emigracji – każdemu z badanych zdarzyło się przynajmniej raz skorzystać z pomocy służby zdrowia lub znają kogoś, kto korzystał lub komu pomogli podczas wizyty w szpitalu. Przeważa zdziwienie inną „filozofią leczenia” – nastawieniem na natychmiastową pomoc choremu i zapewnienie mu wszelkich niezbędnych środków, np. darmowych leków. Najczęściej jednak badani korzystali z pomocy służby zdrowia w kraju emigracji w sytuacji wypadku lub nagłego pogorszenia się stanu zdrowia – rwa kulszowa, ból zęba itd. Zazwyczaj wówczas opisywaną przez badanych sytuacją była nieumiejętność odnalezienia się w sytuacji wymagającej interwencji lekarskiej w związku z trudnościami językowymi i często występującym strachem, że trzeba jednak będzie za tak dobrą opiekę zapłacić. Inne dolegliwości, niewymagające nagłej pomocy medycznej badani leczyli podczas okresów pobytu w kraju pochodzenia. Wiązało się z tym też przekonanie, że pracodawcy za granicą jeszcze mniej chętnie niż w kraju zatrudniają osoby biorące nawet krótkie urlopy zdrowotne.

- ▶ Sytuacja rodzinna emigranta – emigracja jest obciążeniem dla pozostających w kraju partnerów, którzy skarżą się na przeciążenie obowiązkami domowymi i opieką nad dziećmi. Doskwiera im brak obecności partnera w sytuacjach ważnych (pierwsze kroki dziecka) lub trudnych dla rodziny (choroba rodzica) oraz w przypadku kobiet konieczność przejęcia „męskiej roli” w rodzinie. Podkreślane są starania rodziców emigrujących mające na celu „uczestniczenie” w życiu rodziny mimo oddalenia i własne starania, żeby to „uczestnictwo” umożliwić i ułatwić. Dominuje przekonanie o tymczasowości sytuacji, mimo iż sytuacja taka trwa kilka lat.

Przeciążenie pracą fizyczną, zjawisko dekwalifikacji, trudne warunki mieszkaniowe, nabywanie złych nawyków żywieniowych, brak integracji z otoczeniem społecznym, obciążenie psychiczne wynikające z przeświadczenia, że rodzina liczy na emigranta, świadomość pozostawienia partnera z obowiązkami domowymi i obowiązkami związanymi z wychowaniem dzieci to podstawowe czynniki stresu migracyjnego badanych, podłoża wielu schorzeń psychicznych i somatycznych, które długo mogą pozostawać w uśpieniu lub rozwijać się niezauważalnie. Pozostaje pytanie, w jaki sposób polityka zdrowotna powinna odpowiedzieć na te problemy.

Polityka zdrowotna a migracja zarobkowa – propozycje działań naprawczych i prewencyjnych[3]

Jednym z celów szeroko rozumianego systemu ochrony zdrowia, jak piszą Iwona Kowalska i Anna Mokrzycka w artykule poświęconym podstawowym funkcjom zdrowia publicznego, jest zaspokajanie indywidualnych potrzeb zdrowotnych, z których najważniejsze są potrzeby wynikające z chorób, niedomagań, wypadków, czyli tzw. wyrażone potrzeby zdrowotne. System powinien brać pod uwagę istnienie również innych potrzeb zdrowotnych, nie zawsze ujawniających się dostatecznie wcześnie i zaspokajać je z własnej inicjatywy, oczywiście w zależności od swoich możliwości diagnostycznych (podkreśl. A.P.); zagrożenia bowiem możliwe do wykrycia w systemie bogatym, pozostaną nieujawnione w systemie biednym (Kowalska, Mokrzycka, 2012, s. 31). Potrzeby zdrowotne związane z migracją zarobkową należą najczęściej do tych nieujawniających się wcześnie, często nieuświadamianych przez osoby zainteresowane, ale mających w dłuższym okresie czasu negatywny wpływ na ich funkcjonowanie oraz funkcjonowanie najbliższego otoczenia w okresie migracji, ale też po powrocie do kraju.

Ochrona zdrowia jest postrzegana jako jeden z najważniejszych obowiązków państwa wobec obywateli. Obowiązek ten powinien być realizowany w taki sposób, aby nie wykluczać z tej ochrony żadnych grup społecznych. Sytuacja migrantów[4] jest pod tym względem specyficzna. Nie stanowią oni wprawdzie żadnej jednorodnej grupy pod względem płci, wieku, wykształcenia, miejsca zamieszkania. Różnie też wyglądają ich migracyjne losy – jedni doświadczają sukcesu (mam tu na myśli subiektywnie postrzegany sukces), inni – porażki. Łączy ich jednak sytuacja emigracji, która skutkuje symbolicznym „wypadnięciem” na czas emigracji z krajowego systemu ochrony zdrowia i brakiem dostępu lub pełnego dostępu do adekwatnego systemu ochrony zdrowia w kraju emigracji, pomijając już różnice w zasadach działania systemów ochrony zdrowia w poszczególnych krajach europejskich (Unia Europejska nie wypracowała jednolitego systemu ochrony zdrowia, który obowiązywałby na całym jej obszarze). Ponadto należy pamiętać również o tym, iż nawet w przypadku możliwości korzystania z systemu ochrony zdrowia w kraju emigracji, stosunek do ochrony zdrowia, medycyny, choroby i leczenia jest też uwarunkowany kulturowo, co może mieć wpływ na wzorce korzystania z opieki zdrowotnej czy realizowanie zaleceń lekarza.

Przedstawiona powyżej sytuacja rodzi co najmniej dwie kwestie problematyczne, które wymagają rozstrzygnięcia:

1. Czy emigranci zarobkowi i ich rodziny (pozostające w kraju lub również emigrujące) powinni być objęci specjalnym programem ochrony zdrowia, który uwzględniałby ich sytuację i problemy?

2. Czy opracowanie programu zdrowia dla emigrantów powinno znaleźć się w gestii władz kraju ojczystego emigranta, kraju docelowego emigracji, obu krajów, czy też stanowić element szerszego programu realizowanego na szczeblu unijnym?

Wczesne podejście do polityki zdrowotnej w kontekście migracji koncentrowało się na zagrożeniach dla zdrowia publicznego obywateli danego kraju w związku z imigracją, zwłaszcza z krajów biednych, zacofanych. Współczesne podejście jest zupełnie inne – koncentruje się na migrantach jako grupie szczególnie podatnej na zagrożenia zawodowe, wykluczenie społeczne i dyskryminację. Mobilność ludzi nie jest bowiem zagrożeniem samym w sobie dla zdrowia publicznego. Problem stanowi zła koordynacja polityk zdrowotnych kraju wysyłającego migrantów i kraju przyjmującego (Zimmerman i in., 2015).

Zgodnie z zasadą pomocniczości (subsydiarności) sformułowaną w traktacie z Maastricht w zakresie kompetencji instytucji unijnych jest uzupełnianie działań krajowych w dziedzinie ochrony zdrowia. Zadanie to obejmuje:

1. Ochronę ludności przed zagrożeniami dla zdrowia i chorobami.

2. Promowanie zdrowego stylu życia.

3. Ułatwienie władzom krajów UE współpracy w dziedzinie zdrowia.

Jednym z problemów, które są dyskutowane w ramach europejskiej polityki zdrowotnej jest transgraniczna opieka zdrowotna (Włodarczyk, I. Kowalska, A. Mokrzycka, 2010).

Jak już wspomniałam, brakuje na poziomie europejskim jednolitego systemu ochrony zdrowia. W krajach UE można wyróżnić dwa modele systemu ochrony zdrowia:

1. Model mający charakter narodowej służby zdrowia finansowany w większości z podatków (Dania, Irlandia, Hiszpania, Wielka Brytania).

2. Model ubezpieczeniowy, w którym fundusze pochodzą ze składek opłacanych jednocześnie przez pracodawców i pracowników (Kulik, K. Zdunek, A. Pacian, 2013).

Brak jednolitego systemu ochrony zdrowia utrudnia współpracę w zakresie transgranicznej opieki zdrowotnej (problem finansowania). Powyższe modele oparte są też na innej filozofii leczenia i podejścia do pacjenta. Nawet jeśli migrant zarobkowy pracuje legalnie, płaci podatki i posiada niezbędne ubezpieczenie, może mieć problem ze skorzystaniem ze służby zdrowia z uwagi na ukształtowane w kraju pochodzenia nawyki związanie zachowaniami zdrowotnymi, w tym z korzystaniem z profesjonalnej opieki zdrowotnej. Rozważając kwestię stanu zdrowia migrantów oraz czynników ryzyka zdrowotnego na emigracji trzeba mieć to również na uwadze. Migranci zarobkowi nie są dziś traktowani w żadnym z krajów, ani w kraju pochodzenia ani w kraju migracji, jako szczególna grupa pacjentów. Migracja zarobkowa zazwyczaj nie jest również brana pod uwagę przez personel medyczny jako czynnik ryzyka wystąpienia określonych dolegliwości, mający wpływ na rozwój choroby i przebieg procesu leczenia. Oczywiście migracja jako taka nie powoduje chorób, stwarza jednak, co starałam się wykazać, gospodarcze i społeczne ramy sprzyjające rozwojowi niektórych dolegliwości, tak o charakterze psychicznym jak i somatycznym.

Niezbędna jest zatem koordynacja polityk zdrowotnych krajów UE zarówno krajów przyjmujących migrantów jak i krajów wysyłających migrantów wsparta działaniami na szczeblu ogólnoeuropejskim oraz dążenie do wypracowania jednolitego systemu ochrony zdrowia, co nie będzie łatwe z uwagi na różną pulę pieniędzy przeznaczaną na ochronę zdrowia w krajach UE oraz przywiązanie do określonego modelu i filozofii leczenia.

Poprawa stanu zdrowia migrantów zależeć będzie od podjęcia działań o charakterze naprawczym, kiedy już wystąpi określony problem zdrowotny (leczenie) i prewencyjnym. Działania prewencyjne powinny obejmować działania nie tylko z zakresu polityki zdrowotnej, ale także z zakresu polityki społecznej i rodzinnej. Powinny to być zatem następujące działania:

- ▶ Stworzenie ogólnoeuropejskiego systemu monitoringu przemieszczeń migrantów, co może jednak rodzić trudności o charakterze prawnym i proceduralnym z uwagi na swobodę przemieszczania się w ramach UE obywateli krajów członkowskich.

- ▶ Stworzenie portalu informacyjnego dla migrantów, w którym zawarte byłyby informacje o tym, jaki system zdrowotny obowiązuje w danym kraju oraz jaki zakres usług obejmuje. Jedną z przyczyn rzadszego zgłaszania się do lekarza przez migrantów jest brak informacji o tym, jak działa służba zdrowia w kraju, do którego się emigruje.

- ▶ Zapewnienie wsparcia psychologicznego dla migrantów i ich rodzin – tego typu wsparcie jest już oferowane Polakom pracującym w Londynie. Terapia jest ukierunkowana na problemy polskich emigrantów zarobkowych.

- ▶ Działania koncentrujące się na wsparciu reemigrantów i ich rodzin po powrocie do kraju celem ograniczenia negatywnych skutków związanych z trudnościami przystosowania się do ponownego życia w kraju pochodzenia.

- ▶ Stworzenie ogólnopolskiego programu ułatwiającego zrobienie badań podstawowych dla osób, które po długim okresie migrowania wracają na stałe do kraju – możliwość wykrycia chorób we wczesnym stadium rozpoznania.

- ▶ Działania zmierzające w kierunku informowania potencjalnych migrantów na temat zdrowotnych kosztów migracji w dłuższym okresie oraz informowania o tym, jak można im zapobiegać.

Podsumowanie i wnioski końcowe

Główny wniosek z badań jest następujący: migranci zarobkowi są narażeni na szereg czynników ryzyka zdrowotnego, co powoduje częstsze występowanie w tej grupie chorób o podłożu psychicznym i somatycznym. Migranci są też bardziej narażeni na ryzyko wystąpienia zachowań samobójczych. Trudno jednak oszacować skalę tych problemów, ponieważ nie ma pogłębionych badań, jak i wyczerpujących danych statystycznych na ten temat.

W celu zapobiegania powyższym chorobom potrzebne jest podejmowanie działań prewencyjnych z zakresu polityki zdrowotnej, społecznej i rodzinnej, skierowanych do migrantów zarobkowych i ich rodzin. W ostatnim czasie podejmuje się np. działania w zakresie pomocy migrantom z problemami psychicznymi, uruchamiając w większych skupiskach migrantów, np. w Londynie, punkty pomocy psychologicznej dla migrantów.

Przede wszystkim jednak problem zdrowia migrantów musi być zauważony, bowiem jego lekceważenie może mieć w długim okresie negatywne skutki nie tylko dla interesującej nas tutaj grupy, ale również dla systemu ochrony zdrowia kraju wysyłającego, który ponosi większość kosztów związanych z leczeniem osób pracujących za granicą, którzy w przypadku zachorowania na leczenie wracają zazwyczaj do kraju pochodzenia.

Agnieszka Pawlak, doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii. Jej wcześniejsze zainteresowania badawcze koncentrowały się wokół zagadnień socjologii polityki i socjologii moralności oraz etyki mediów. W ostatnim czasie prowadzi badania z zakresu socjologii rodziny i socjologii migracji. Jest autorką ok. 40 publikacji, w tym jednej monografii. W ciągu ostatnich kilku lat opublikowała kilkadziesiąt tekstów poświęconych problemom rodzin z doświadczeniem emigracji zarobkowej, w tym w takich czasopismach jak: „Przegląd Socjologiczny”, „Studia Migracyjne. Przegląd Polonijny”. Jest autorką książki Kształtowanie się tożsamości Europy Środkowej a proces integracji europejskiej (2010) oraz współredaktorką monografii pt.: Rodzina – terra incognita? Przemiany rodziny w XXI wieku (2012).

Afiliacja:

Zakład Socjologii

Katedra Nauk Humanistycznych

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

ul. Lindleya 6, 90-131 Łódź

e-mail: agnieszka.pawlak@umed.lodz.pl

Bibliografia

Adhikari, R., Jampaklay, A., Chamratrithirong, A. (2011). Impact of children’s migration on health and health care-seeking behavior of elderly left behind, BMC Public Health, 11/2011.

Cekiera, R. (2014). O pułapkach emigracyjnej lekkości. Kraków.

Davies, A.A., Borland, R. M., Blake, C., West H. E. (2015). The Dynamics of Health and Return Migration. Pobrane z: http://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1001046

Doświadczenia i plany dotyczące pracy za granicą. Komunikat z badań CBOS, 2008.

Golinowska, S. (2008). Społeczny wymiar emigracji w krajach wysyłających, Polityka Społeczna 2/2008.

International Migration Report (2013). New York: Department of Economic and Social Affairs Population Division United Nations.

Język polski na Wyspach najpopularniejszy po językach ojczystych ,http://wyborcza.pl/1,75477,13324054,Jezyk_polski_na_Wyspach_najpopularniejszy_po_jezykach.html (dostęp: 09.12.2013).

Kaczmarczyk, P. (2008). Współczesne migracje z Polski – próba statystycznej oceny zjawiska. W: P. Kaczmarczyk (red.), Współczesne migracje zagraniczne Polaków – aspekty lokalne i regionalne. Warszawa.

Kawczyńska-Butrym, Z. (2010). Migracje – wyzwanie dla socjologii zdrowia i medycyny. W: W. Piątkowski (red.), Socjologia z medycyną. W kręgu myśli naukowej Magdaleny Sokołowskiej. Warszawa.

Kowalska, I., Mokrzycka, A. (2012). Międzynarodowe koncepcje podstawowych funkcji/ świadczeń zdrowia publicznego ze szczególnym uwzględnieniem funkcji środowiskowych i ich wpływ na identyfikację priorytetów zdrowia publicznego w Polsce, Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 10/2012.

Kubitsky, J. (2012). Psychologia migracji. Warszawa.

Kucharska, J. (2012). Problemy psychiczne w grupach mniejszości etnicznych i narodowych, Psychiatria Polska, 3/2012.

Kulik, T. B., Zdunek, K., Pacian, A. (2013). Polityka zdrowotna w krajach Unii Europejskiej, Zdrowie Dobrostan, 4/2013.

Leao, T.S., Sundquist, J., Johansson, S.-E., & Sundquist, K. (2009). The influence of age at migration and length of residence on self-rated health among Swedish immigrants: a cross-sectional study, Ethnicity & Health, 14/2009.

Nowicka, E. (2008). Powrót do domu czy emigracja? Co się dzieje z tożsamością. W: M. Kempny, G. Woroniecka, P. Załęcki (red.), Tożsamość i przynależność. O współczesnych przemianach identyfikacji kulturowych w Polsce. Toruń.

Pawlak, A. (2013). Emigracja zarobkowa w kontekście zdrowia i choroby. Nowy obszar teoretycznych i badawczych dociekań socjologii medycyny. W: A. Synowiec-Piłat, A. Łaska-Formejster (red.), Biologiczny wymiar życia populacji a jego socjologiczne interpretacje. Łódź.

Poakcesyjne migracje zarobkowe. Komunikat z badań CBOS. 2013.

Ratkowska, K. A., De Leo, D. (2013). Suicide in Immigrants: An Overview, Open Journal of Medical Psychology, 2/2013. Pobrane z: http://dx.doi.org/10.4236/ojmp.2013.23019

Sharma, A., Cottrell, E. (2010). Migration and Health, Australasian Medical Journal 1/2010.

Smolen A. (2015). Migration-related Stress and Risk of Suicidal Behaviour among “New” Polish Immigrants in The United Kingdom. Pobrane z: http://www.euroemigranci.pl/dokumenty/pokonferencyjna/Smolen.pdf

Włodarczyk, C., Kowalska, I., Mokrzycka, A. (2010). Innowacyjne wielowymiarowe narzędzie oceny polityki zdrowotnej i polityki zdrowia publicznego – matryca ewaluacyjna HPA (Health Policy Assessment). Podstawy metodologiczne, opis narzędzia, Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 2/2010.

Zimmerman, C., Kiss, L., Hossain, M. (2015). Migration and Health: A Framework for 21st Century Policy-Making, Pobrane z: http://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1001034

Polish Health Policy Concerning Post-Accession Work Migrants and Their Families – Challenges and Ideas for Solutions

Abstract

Due to the opening of union labour markets, the last decade brought about an increase in Polish work migration. There are two unique features that make the post-accession migration wave stand out from the earlier ones. Firstly, the development of means of fast communication and transport encouraged mainly pendulum migration. Secondly, unlike the former migrants with certain social and cultural capital, present-day work migrants are diverse as far as age, language and work competence are concerned. The above factors, in the long run, may lead to a number of problems, also health related. The article is to characterize risk factors, which work migrants and their families are exposed to, as well as, to present system solutions for public health policy aiming to support the migrants when a health problem occurs and take up preventive measures.

Keywords:
work migration, pendulum migration, health policy, health risk factors.

1 Język polski jest na Wyspach najpopularniejszy po językach ojczystych. Pobrane z: http://wyborcza.pl/1,75477,13324054,Jezyk_polski_na_Wyspach_najpopularniejszy_po_jezykach.html.

2 Badanie zostało przeprowadzone w okresie od października 2010 roku do stycznia 2011 w Szkocji (Glasgow, Edynburg) oraz w Anglii (Londyn). Próba obejmowała 286 dorosłych (145 kobiet i 141 mężczyzn) przebywających w Wielkiej Brytanii przez okres minimum 12 miesięcy. Narzędziem badawczym był kwestionariusz ankiety.

3 Z uwagi na ograniczone ramy artykułu pomijam w nim kwestie związane problemami definicyjnymi takich pojęć jak „system ochrony zdrowia” czy „polityka zdrowotna”, odsyłając jednocześnie czytelnika do bogatej literatury przedmiotu na ten temat.

4 W artykule pomijam problemy związane z nielegalną migracją – jest to temat wymagający osobnych rozważań.

fot. Tomasz Ferenc

Cera alabastrowa a cera opalona – współczesne praktyki opalania

Magdalena Wieczorkowska
Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Abstrakt

Jasna karnacja przez dziesięciolecia była synonimem piękna, wdzięku i charakteryzowała kobiety z wyższych sfer. Kobiety pochodzące z niższych warstw społecznych, pracujące fizycznie (np. na polu) naturalną koleją rzeczy miały cerę „ogorzałą” od słońca. Opalenizna była charakterystyczną cechą dystynktywną przynależności społecznej. Na przestrzeni wieków w kulturze zachodniej znaczenie opalenizny uległo przeobrażeniom. Obecnie synonimem zdrowia, witalności i piękna jest cera opalona, mimo medycznego dyskursu ostrzegającego przed negatywnymi konsekwencjami opalania. Osoby blade postrzegane są jako chore i słabe. Pragnienie posiadania opalenizny jest silnie uwarunkowane kulturowo i charakterystyczne dla przedstawicieli rasy białej.

Celem artykułu jest zaprezentowanie historycznych uwarunkowań postrzegania opalenizny oraz prześledzenie współczesnych sposobów i praktyk zdobywania opalenizny. Wykorzystane zostaną dostępne dane empiryczne obrazujące stosunek do kąpieli słonecznych i sztucznej opalenizny. Zjawisko to okazuje się być słabo eksplorowane empirycznie, co utrudnia naukową analizę zagadnienia. Prowadzone rozważania osadzone są w ramach socjologii ciała. Praktyki opalania wpisują się w kontekst społeczeństwa konsumpcyjnego, zaś medyczny dyskurs skupiony wokół korzyści i zagrożeń, mieści się w ramach kultury lęku.

Słowa kluczowe:
praktyki opalania, ryzyko, kultura lęku, społeczeństwo konsumpcyjne, rak skóry.

Jedna z największych w naszym stuleciu rewolucji w kulturze, która jak dotychczas nie wzbudziła zainteresowania historyków, to ta, która zmieniła obowiązujący w kulturze Zachodu kanon piękności pigmentacyjnej z koloru kredy na kolor przypalonego chleba.

Pascal Ory

Znaczenie ciała we współczesnych społeczeństwach zachodnich

Ciało jest nośnikiem różnorodnych treści – informuje o płci, wieku, zainteresowaniach, wykonywanej pracy, statusie społecznym. Od niepamiętnych czasów jest przedmiotem zainteresowania jednostek niezależnie od ich miejsca w strukturze społecznej. Postrzegane przez pryzmat przyjemności, bólu i cierpienia, pielęgnowane i zaniedbywane, upiększane i oszpecane, traktowane jako nośnik wartości moralnych oraz jako rezerwuar (miejsce duszy, rozumu, nowego życia) – ciało to nie tylko fizyczna powłoka otaczająca organizm biologiczny. W wielu naukach a także w rozumieniu potocznym jest jednym z dwóch – obok duszy – elementów konstytuujących osobę. We współczesnych społeczeństwach zachodnich ciało staje się szczególnie ważnym elementem „ja”, jak pisze Shilling: (…) ludzie w czasach późnej nowoczesności mają tendencję do tego, by kłaść jeszcze większy nacisk na ciało jako składnik „ja”. Tym, którzy utracili wiarę w religijne autorytety i wielkie polityczne narracje i nie są już przez te transpersonalne struktury znaczeniowe wyposażeni w jasną wizję świata czy siebie, przynajmniej ciało zdaje się początkowo dostarczać silnych fundamentów, na których można w nowoczesnym świecie budować na nowo stabilne poczucie tożsamości (2010, s. 17).

Ciało staje się przedsięwzięciem, nad którym można pracować, a jednostka podejmująca takie działania traktuje swoje ciało w dwojaki sposób. Ciało może być obiektem działania – jednostka postrzega je przez pryzmat poszczególnych części, nad którymi można podjąć pracę. Zazwyczaj jednostki postrzegają niedoskonałości jakiejś części ciała – nosa, bioder, biustu i starają się je modyfikować, ulepszać. W przeprowadzonych niedawno badaniach Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) 47% dorosłych Polaków zmieniłoby coś w swoim wyglądzie. Najczęściej Polacy deklarują, że chcieliby schudnąć, poprawić muskulaturę, wygląd włosów i odzyskać sportową sylwetkę (Cybulska, 2017). Ciało może być także traktowane jako proces – jednostka postrzega je przez pryzmat funkcji i działania ciała (lub ograniczeń w funkcjonowaniu) i także może podjąć działania naprawcze, na przykład poprzez sport uczynić ciało sprawniejszym, bardziej wytrzymałym (Franzoi, 1995, za: Mandal, 2004).

Pracując nad ciałem, można wybrać jedną z trzech ścieżek: projekty ciała, opcje ciała lub reżimy ciała (Shilling, 2010). Projekty ciała pokazują, że ciało jest nie tylko instrumentem działania, ale staje się jego obiektem – jednostka zabiega o ciało, troszczy się o nie. Jest jedynym pewnym elementem w niepewnych czasach, w czasach ryzyka i jedynym obszarem, na który jednostka może mieć rzeczywisty wpływ (por. Giddens, 2008; Beck, 2012). Zmienia się postrzeganie ciała – przestaje być ono traktowane jako dane i sztywne, ale jawi się jako elastyczne i modyfikowalne. Jak pisze Giddens (2010), w późnej nowoczesności intensyfikują się procesy konsumpcji oraz technologiczne mechanizmy oddziaływania na ciało. Shilling zaś pisze: (…) Ciało, poddane niespotykanemu dotąd poziomowi racjonalizacji, postrzega się teraz jako przedmiot, który daje się modyfikować w kategoriach genów, ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu, rozmiaru, kształtu, wyglądu, wydolności oddechowej, koloru, wagi oraz wielu innych czynników (2010, s. 227).

Opcje ciała dotyczą przekraczania granic narzucanych przez ciało, co umożliwia współczesna technologia. Szczególnie chodzi tu rzeczywistość wirtualną i cybertechnologię, które produkują alternatywne światy i pozwalają funkcjonować w ich obrębie w innych ciałach i tożsamościach (np. awatary). Już dziś oferuje się niepełnosprawnym egzoszkielety, dzięki którym mogą chodzić, a rzeczywistość wirtualna pozwala stać się kimś innym w czasie gry.

Reżimy ciała są przez Shillinga charakteryzowane jedynie przez pryzmat praktyk umartwiających ciało w okresie średniowiecza. Wprawdzie wspomina on o pewnym podobieństwie między średniowiecznymi praktykami skierowanymi – de facto – przeciwko ciału i współczesnymi reżimami jak dieta, czy operacje plastyczne, ale nie tworzą one dla niego ciągłości historycznej. Wydaje się jednak słusznym traktowanie wielu współczesnych praktyk dyscyplinowania ciała jako swoistych reżimów. Restrykcyjna dieta, wyczerpujące ćwiczenia, czy bolesne zabiegi są skierowane także przeciw ciału, gdyż jest ono postrzegane jako niedoskonałe, niespełniające oczekiwań, czy wreszcie znienawidzone[1]. Shilling podkreśla, iż średniowieczne reżimy były ściśle związane z kwestiami religijnymi, a ich wdrażanie przesycone było sakralną symboliką, jednak w innym tekście zwraca uwagę, iż w perspektywie historycznej religię wyparła nauka, a funkcję religii przejęła medycyna (Shilling, 2008). Reżimy ciała to nie tylko dyscyplina i ograniczenia, które jednostka narzuca swej fizycznej powłoce, to także władza, która – poprzez dyskursy i praktyki – wyznacza pożądany model ciała. Współczesna medycyna jest przykładem władzy nad ciałem człowieka. Warto odwołać się tu do prac Michela Foucaulta, który pokazywał, jak współcześnie biopolityka, biowładza sprawują kontrolę nad ciałem. Foucault zwracał uwagę, że ta kontrola sprawowana jest nad „ciałem społecznym”, nad zbiorowościami, populacją, nie zaś bezpośrednio nad ciałem jednostek, jednak realizacja biopolityki populacyjnej sprowadza się do indywidualnych, jednostkowych działań na rzecz swojego zdrowia i ciała. Historycznie biowładza związana jest z rozwojem technologii i pojawieniem się gospodarki liberalnej. Według Foucaulta jest ona połączeniem władzy nad ciałem biologicznym z władzą nad ciałem społecznym, która realizuje się poprzez technologię bezpieczeństwa. Biowładza jest sprawowana poprzez kontrolę i regulację ciała społecznego, podczas gdy władza dyscyplinarna realizowana była poprzez tresurę i dyscyplinę jednostkowych ciał (Foucault, 1993; Lemke, 2010). Technologie bezpieczeństwa łączą zatem reżimy i dyscyplinowanie z kontrolą i regulacją. Współczesne dyskursy ciała pokazują zarówno „tresurę”, jakiej jednostki poddają swe ciała poprzez diety, ćwiczenia i zabiegi, jak również kontrolę i regulację dokonywaną a pośrednictwem określonych medycznych norm zdrowia, zaleceń autorytetów w dziedzinie zdrowia i medycyny oraz programów profilaktycznych i badań przesiewowych.

Człowiek nigdy nie postrzega własnego ciała w sposób obiektywny, ale zawsze jest to obraz tworzony przez pryzmat funkcjonowania w społeczeństwie. Buczkowski pisze o procesie socjalizowania ciała (2005, s. 65). W procesie tym jednostka uczy się ciała poprzez kontrolę biologicznych popędów i nadawanie mu znaczeń (Elias, 1980, za: Buczkowski 2005, s. 65–66). Wizerunek, obraz ciała jaki jednostka wytwarza jest oparty na płci, wieku, przynależności klasowej, czy kulturowej. Jest on wypadkową wyobrażeń o ciele idealnym, pożądanym oraz wyobrażeń na temat tego, jak ciało jednostki jest postrzegane przez innych. Można mówić o trzech aspektach wizerunku ciała – fizjologicznym, pojęciowym i emocjonalnym. Pierwszy związany jest z umiejętnością postrzegania aspektów biologicznych jak waga, czy wzrost. Drugi odpowiedzialny jest za mentalny obraz własnego ciała. Zaś ostatni kształtuje emocjonalne nastawienie do aspektu biologicznego (czyli wagi, wzrostu itp.) (Brouwers, 1990, za: Brytek – Matera, 2008).

Ciało współczesne jest narzędziem kreacji tożsamości i nośnikiem treści kulturowych, ale w perspektywie historycznej także było uwikłane w wielorakie konteksty społeczne. O ciało dbano i poddawano je modyfikacjom już od czasów prehistorycznych. Najstarsze znane tatuaże znaleziono na ciele Őtzi, człowieka lodu, który zmarł ponad 3000 lat p.n.e. Jednym z najbardziej widocznych i najbardziej podatnych na ingerencję elementów ciała jest skóra. Tatuaż, makijaż, kolor skóry na przestrzeni stuleci określały miejsce jednostek w strukturze społecznej, świadczyły o ich pozycji, prestiżu, występkach a nawet stanie zdrowia. W kolejnej części omówiona zostanie historia opalenizny jako nośnika treści społecznych.

Zarys historyczny praktyk opalania

Jednym z elementów poddawanych przez stulecia ocenie społecznej była skóra. Jej wygląd świadczył o urodzie, dbałości, stanie zdrowia a także o pozycji społecznej. Od czasów starożytnych dużą wagę przywiązywano do wyglądu kobiecego, dlatego też, omawiając historię opalenizny, należy zwrócić uwagę, iż jest to zagadnienie upłciowione. Warto także zaznaczyć, że pragnienie posiadania „brzoskwiniowej” cery nie jest zjawiskiem uniwersalnym ani w perspektywie historycznej, ani w wymiarze antropologicznym. Moda na opaleniznę jest charakterystyczna dla czasów współczesnych, a jej początki datuje się na lata 30. XX wieku. Jest to również zjawisko ograniczone przestrzennie – dotyczy bowiem kobiet o kaukaskim typie urody zamieszkujących Europę, Stany Zjednoczone i Brazylię, podczas gdy kobiety z Chin, Indii i Tajlandii pragną rozjaśniać cerę, podobnie jak mieszkanki Indii (Sarnoff, 2011). Znane są także przykłady rozjaśniania skóry przez osoby rasy czarnej. Jak pisał Vertinsky (1987) zmiany ideału piękna kobiecego (w tym również postrzeganie bladości i opalenizny) ukazują, jak ewoluowała społeczna rola kobiet, a także są ekspresją przemian w ideologii, wiedzy naukowej i medycznej (za: Gromkowska – Melosik, 2013).

Z historycznego punktu widzenia jasna karnacja oznaczała wysoką pozycję społeczną. Od czasów starożytnych istnieją dowody wskazujące, iż alabastrowa, jasna cera była postrzegana jako symbol statusu, prestiżu i władzy oraz była pożądana nie tylko przez kobiety – również mężczyźni zwracali uwagę na koloryt skóry u swych wybranek. Za kolebkę kosmetyki i pielęgnacji cery uważa się starożytny Egipt. Egipcjanie obsesyjnie zabiegali o jasność cery, która była symbolem wysokiej pozycji społecznej (Fitzpatrick, 2014). Sarnoff (2011) pisze o bogini Nefretete (której imię jest synonimem piękna), która do rozjaśniania cery używała wielu kosmetyków wytwarzanych m. in. z żywicy drzew, a także pigmentów na bazie żółtej ochry. Chroniły one twarz przed nadmiernym działaniem słońca.

Okres średniowiecza cechuje słabsze zainteresowanie wyglądem i karnacją, gdyż w Europie w tym okresie ciało jest uważane za siedlisko zła i pokus a tym samym odrzucane jako niedoskonała powłoka, którą nie należy się zajmować (por. Vigarello red., 2011). Ciało – więzienie duszy było pogardzane i odrzucane jako nietrwałe, niedoskonałe i uciążliwe. Im mniej czasu mu poświęcano, tym lepiej. Wszelkie przejawy pielęgnacji ciała kojarzone były z przyjemnością i próżnością. Ekspozycja na światło słoneczne była niewskazana a osoby z wyższych sfer oddające się aktywności na świeżym powietrzu pokrywały twarze olejkami ochronnymi (Sarnoff, 2011).

Jasna karnacja była pożądana także w innych kręgach kulturowych w tym czasie. Plemiona północnoafrykańskie ceniły bladość cery u swych kobiet. Ibn Battuta pisał w 1356 roku: (…) Kobiety ludu Bardama są najbardziej idealne, jeśli chodzi o piękno – zewnętrznie nadzwyczajne, nieskazitelnie białe i bardzo pulchne (za: Sarnoff, 2011). Również kobiety azjatyckie dbały o alabastrową cerę. W Japonii w tym celu nakładano na twarz białe maski oshiroi (używano do nich ołowiu i rtęci, substancji, które mogły prowadzić nawet do śmierci). W Chinach biel twarzy podkreślano dodatkowo kontrastowym czarnym strojem (Fitzpatick, 2014, Sarnoff, 2011).

Od połowy XVII do początku XVIII wieku Europa pozostawała pod wpływem kultury i sztuki francuskiej, nic więc dziwnego, że równie chętnie przejmowano styl życia Francuzów. Kosmetyki używane do rozjaśniania cery i maskowania blizn będących efektem chorób (jak ospa) były przygotowywane z użyciem szkodliwych substancji jak rtęć i czy ołów. Aby dobrze się rozprowadzały i długo utrzymywały do ich produkcji używano tłuszczu wielorybiego, olejów roślinnych oraz wosku (Fitzpatrick, 2014; Sarnoff, 2011).

Kolejnym okresem, w którym w Europie karnacja odgrywała istotną rolę w wyznaczaniu pozycji społecznej (szczególnie kobiet) były czasy wiktoriańskie (od połowy XIX wieku do początku wieku XX). Począwszy od czasów średniowiecznych kształtuje się wyraźny podział na klasę niższą i wyższą wyznaczaną – obok czynników urodzenia, ekonomicznych i politycznych – także przez koloryt skóry. Klasa niższa nieodmiennie kojarzona jest z klasą pracującą na świeżym powietrzu, zatem opalona skóra jest synonimem pracy fizycznej. W XIX wieku ideał kobiecego piękna arystokratycznego o cerze jasnej, wręcz bladej jest eksponowany w literaturze pięknej, podręcznikach etykiety i w codziennym życiu. Opalenizna oznacza także zepsucie cery, utratę jej świeżości i blasku. Jak pisze Gromkowska – Melosik cytując autorów A History of Women in the West: (…) kobieta z „klasy próżniaczej” była przeznaczona dla „teatru społeczeństwa” – odpowiednika arystokratycznego dworu z minionej ery (2013, s. 64). Zalecenia dotyczą całego ciała kobiecego począwszy od dłoni, które mają być mniejsze, delikatniejsze, pulchniejsze i bielsze od męskich, poprzez „organy lokomocyjne” – które także nie powinny być nadużywane (kobieta powinna być noszona lub wożona), skończywszy na delikatnej skórze: (…) Skóra ciała była tak subtelna i cienka, że jej przezroczystość pozwalała na dokładne rozróżnienie rozgałęzień żyłek, które dodatkowo podkreślano niebieską farbką[2] lub je w ogóle pozorowano. (…) Ta szczególna dbałość o bladość cery, symbolizującej czystość umysłu, była również związana z symboliką czystości moralnej (Gromkowska – Melosik 2013, s. 66–67). Delikatność i kruchość, która była kojarzona z bladością skóry oznaczała także, że kobieta nie spędza zbyt dużo czasu na świeżym powietrzu, zatem lubi zacisze domowe. Te przymioty wskazywały na to, że będzie ona dobrą żoną i matką.

Kobiety stosowały różnorodne środki, za pomocą których chroniły skórę przed opalenizną. Można je podzielić na środki ochronne – pudry, maści oraz środki wybielające – ocet (do picia), sok z cytryny, kamfora, wafelki ze związkami arsenu (blokowały hemoglobinę we krwi) (Gromkowska – Melosik 2013). Kobiety, wychodząc na świeże powietrze, nie tylko zabezpieczały twarz i dłonie kosmetykami, ale także używały rękawiczek, kapeluszy i parasolek blokujących dopływ światła do skóry. „Wynalazkiem” epoki wiktoriańskiej był fosforyzujący puder do twarzy, używany przez kobiety w czasie przedstawień teatralnych. Podczas gdy na sali panował mrok, twarze kobiet pokryte pudrem dawały blask (umożliwiając także zlokalizowanie takiej kobiety na widowni) czyniąc kobiety widocznymi i piękniejszymi (Gromkowska – Melosik 2013).

Początek XX wieku to czas ambiwalentnego stosunku do opalania. Z jednej strony pojawiają się publikacje, mające swe źródło jeszcze w poprzednim stuleciu, ostrzegające przed ekspozycją słoneczną, namawiające do używania kosmetyków wybielających i chroniących przed słońcem, jak maść z ogórków i tlenku cynku, mąka z bobu, sok z gruszek (Courtine, 2014). Część tych medycznych prac wiązała promieniowanie ultrafioletowe (UV) z rozwojem nowotworów (Walpowitz, Gilchrest, 2006). Jednocześnie pojawiają się pierwsze prace łączące bladość skóry z objawami choroby oraz doniesienia o „tatuowaniu twarzy i policzków” kobiet nadmiernie bladych. Terapia światłem zaczęła być używana jeszcze w XIX wieku do leczenia gruźlicy[3], depresji czy napadów szaleństwa (Sarnoff, 2011). W 1903 roku Niels Ryberg Finsen otrzymał Nagrodę Nobla za odkrycie terapeutycznego wpływu promieniowania ultrafioletowego na leczenie gruźlicy (Gilchrest, 2008).

Powszechnie przyjmuje się, że w XX wieku opaleniznę „wynalazła” Coco Chanel w latach dwudziestych, przypadkiem spędzając czas na jachcie (Fitzpatrick, 2014; Gilchrest, 2008; Sarnoff, 2011). Niektórzy zainteresowania ciemną karnacją upatrywali w wyglądzie opalonych żołnierzy wracających z frontu II wojny światowej. Jednak wielu autorów neguje te fakty, upatrując czynników sprawczych w innych wydarzeniach (History Today, 2008; Ory w: Courtine, 2014; Martin i in., 2009). W literaturze poświęconej historycznemu ujęciu problematyki karnacji i opalenizny można znaleźć dwa przełomowe fakty. Pierwszy to działalność Johna Harveya Kellogga (1852–1943), który – obok wynalezienia płatków śniadaniowych, masła orzechowego i koca elektrycznego – jest uważany za twórcę helioterapii i konstruktora pierwszego łóżka do opalania (History Today 2008). Kellog w 1902 roku opisywał skutki uboczne stosowania światła podczerwonego w terapii gośćca: (…) Jeśli aplikacja jest powtarzana wiele razy, części zabarwiają się, stają się brązowe tak jak wtedy, gdy powierzchnia (skóry) wystawiona jest na promieniowanie słoneczne (History Today, 2008, s. 31). Kelloga interesowało właśnie to prozdrowotne zastosowanie naturalnego światła. Helioterapię wprowadził w ramach swojego holistycznego podejścia do leczenia pacjentów w sanatorium w Battle Creek. W tym samym czasie rozwijały się ruchy społeczne nawiązujące do prymitywizmu i nawołujące do wielbienia słońca jako leku na dolegliwości cywilizacyjne. Pojawiają się naturyści a słońce leczy jednocześnie ich ciała i dusze (History Today, 2008).

Drugim opisywanym w literaturze przełomem jest opiniotwórcza rola magazynów kobiecych – „Vogue” i „Harper`s Bazaar” w Stanach Zjednoczonych oraz „Marie-Claire” we Francji. Wraz z rosnącą świadomością zdrowotną opalanie stało się indywidualnym wyborem jednostki. Analiza artykułów prasowych i reklam z lat 1920, 1927, 1928 i 1929 z „Vogue” i „Harper`s Bazaar” pokazuje, iż w latach 1928–29 znacząco wzrosło zainteresowanie opalaniem, o czym świadczy zarówno ilość artykułów i reklam promujących ciemniejszą karnację (Martin, Ghaferi, Cummins, Mamelak, Schmults, Parikh, Speyer, Chuang, Richardson, Stein, Liégeois, 2009). Dokonuje się przewrót myślowy, jednak wiele przemian społeczno-gospodarczych go ułatwia. Przede wszystkim rozpoczęta w XIX wieku rewolucja przemysłowa zmieniła postrzeganie pracy – wraz z industrializacją rolnictwo zaczęło tracić na znaczeniu na rzecz produkcji przemysłowej, a opalonego wieśniaka zastąpił blady robotnik fabryczny. Wyższe sfery nie mogły dłużej odróżniać się od warstwy pracującej bladością cery. Opalenizna stała się wyróżnikiem wysokiej pozycji społecznej. Jej zdobywanie stało się możliwe dzięki wprowadzeniu płatnych urlopów, w czasie których opalanie stało się nie tylko formą relaksu, ale swoistą modą napędzającą nowe gałęzie jak turystyka. Rozpoczęła się gra socjosolarnej semiotyki (History Today, 2008). Jak pisze Pascal Ory: (…) aby przeanalizować taki przewrót, należałoby uruchomić wszystkie porządki interpretacji. Porządek polityczny, który wystawia „ciało społeczne” na wolne powietrze podczas lekcji wychowania fizycznego, a potem w czasie płatnych urlopów, w jeszcze większym stopniu porządek ekonomiczny, który skłania coraz bardziej zurbanizowane i uprzemysłowione społeczeństwo do obalenia epidermicznego kryterium odróżniania – elita będzie się odtąd różnić nie od opalonego wieśniaka, lecz od bladego robotnika czy urzędnika – a zwłaszcza porządek kulturowy, jako epidermiczną formę wielkiego ruchu naturystycznego, który będzie wywoływał protesty przez stulecie (w: Courtine, 2014, s. 134). Ciało opalone to ciało będące synonimem zdrowia, świeżości i witalności. „Trening skóry” zaczyna się już w niemowlęctwie – matki podają dzieciom potrawy bogate w beta-karoten, by uczynić ich skórę brzoskwiniową. Blade dziecko jest podejrzewane o anemię, postrzegane jako chorowite i mające za mało ruchu na świeżym powietrzu, za co winą obarcza się rodziców.

Od czasów Coco Chanel koncepcja „atrakcyjnej opalenizny” na dobre zakorzeniła się w przekonaniach społecznych i mimo dostępnej wiedzy medycznej na temat szkodliwości opalania (uszkodzenie DNA, starzenie się skóry, nowotwory skóry), (Garone, Howard, Fabrikant, 2015), wciąż motywuje jednostki do oddawania się przyjemności kąpieli słonecznych (Gilchrest, 2008).

Wiek XX to unaukowienie dyskursu o opalaniu i bladości cery. Z jednej strony pojawiają się dowody medyczne na szkodliwość kąpieli słonecznych, zaś z drugiej publikacje dotyczące konsekwencji niedoboru światła i braku wystarczającej ilości witaminy D w organizmie. To z kolei generuje lęk o własne zdrowie, potęgowany przez współczesne globalne przemiany, kreowanie różnych form ryzyka (Beck, 2012) i kulturę lęku (Furedi, 2007), a w konsekwencji prowadzi do uruchomienia procesów rynkowych, konsumpcyjnych mających na celu zmniejszenie ryzyka i lęku.

Przegląd współczesnych sposobów opalania

Sposoby opalania ewoluowały na przestrzeni stuleci i zmieniają się wraz ze wzrostem wiedzy oraz postępem naukowym. Wyróżnia się dwa główne sposoby opalania – naturalne i sztuczne. Pierwszy typ wykorzystuje naturalne promienie słoneczne. Drugi obejmuje wszystkie inne sposoby zdobywania opalenizny – począwszy od stosowania samoopalaczy, środków przyspieszających opalanie, poprzez korzystanie z solariów, na opalaniu natryskowym skończywszy.

Naturalne opalanie na zewnątrz (outdoor tanning) wymaga długiej ekspozycji na słońce, co często jest przeszkodą dla osób pragnących zdobyć upragniony koloryt skóry. Postęp w medycynie, farmakologii i kosmetologii sprawił, że obecnie istnieje wiele „sztucznych” sposobów zdobywania opalenizny. Solaria oferują opalanie typu indoor tanning na specjalnych łóżkach (opalanie na leżąco) i w tubach (opalanie na stojąco) (Garone i in., 2015). Czas opalania zależy od mocy lamp i zwykle wynosi od 5 do 20 minut (Garone i in., 2015). Solaria wykorzystują sztuczne promieniowanie, działając na zasadzie podobnej do naturalnego promieniowania, a tym samym niosąc podobne zagrożenia do tych, jakie wywołuje nieumiejętne korzystanie z słońca.

Miejscowe środki samoopalające (topical sunless tanners) to substancje do stosowania na skórę. Występują w postaci żelu, balsamu, kremu, pianki, proszku czy sprayu (Garone i in., 2015). Najpopularniejszą grupę stanowią tu środki brązujące, tzw. samoopalacze (self tanners). Zawierają zazwyczaj cukier o nazwie dihydroksyaceton (DHA), który działając na skórę powoduje jej brązowienie (Garone i in., 2015). Zostały one odkryte przypadkiem[4] i wprowadzone na rynek w latach 60. XX wieku (Hubert, 2011; Sarnoff, 2011). Samoopalacze uchodzą za kosmetyki bezpieczne (mogą je stosować nawet kobiety w ciąży), gdyż działają tylko na zewnętrzną warstwę naskórka, która ulega ciągłemu złuszczaniu. Nieumiejętne stosowanie tych preparatów może prowadzić do nieestetycznych przebarwień i plam na skórze (Garone i in., 2015).

Inną formą jest opalanie natryskowe (Spray Tanning), które polega na nałożeniu mgiełki z preparatu brązującego na całe ciało w gabinecie kosmetycznym. Forma ta wydaje się być bezpieczna, jednak badacze wskazują na kilka zagrożeń tej metody. Pierwsze to ryzyko zainhalowania się substancjami z mgiełki mimo stosowania środków zabezpieczających twarz jak maseczki. To może wywołać wysypkę, kaszel, mdłości i omdlenia (Garone i in., 2015). Długotrwała eskpozycja na spraye opalające może zwiększać ryzyko chorób układu oddechowego i nowotworów. Preparaty mogą wywoływać także reakcje alergiczne z powodu zawartych w nich kompozycji zapachowych maskujących przykry zapach będący efektem reakcji chemicznej na skórze po nałożeniu preparatu. Naukowcy zwracają także uwagę na ryzyko alergii spowodowanej parabenami zawartym w sprayach (Garone i in., 2015).

Startery i aktywatory opalania (przyspieszacze) używane są do przyspieszania opalania naturalnego lub w solarium i działają jeszcze przed ekspozycją na promieniowanie poprzez aktywację produkcji barwnika odpowiedzialnego za ciemniejszy kolor skóry – melaniny (Garone i in., 2015). Należy zaznaczyć, że większość preparatów przyspieszających opalanie przeznaczona jest jedynie do stosowania w solariach i nie nadaje się do używania ich podczas ekspozycji na naturalne promieniowanie słoneczne.

Najczęściej stosowane są jednak zwykłe kosmetyki do makijażu, które pozwalają na uzyskanie pożądanego koloru skóry (zazwyczaj twarzy i dekoltu) na krótki czas.

Ostatnią grupę stanowią tabletki na opalanie. Są to suplementy diety zawierające głównie beta-karoten, kantaksantynę i tyrozynę. W przypadku dwóch pierwszych substancji, ich zażywanie zabarwia skórę, zaś tyrozyna pomaga w produkcji melaniny (Garone i in., 2015).

Praktyki opalania w świetle dostępnych badań

Poruszana w tekście tematyka jest terenem słabo eksplorowanym empirycznie. Polskie dane są na ogół fragmentaryczne, a część danych reprezentatywnych pochodzi sprzed kilkunastu lat i mogły one ulec dezaktualizacji. Według raportów TNS OBOP z 2003 roku, 44% Polaków, w tym prawie połowa mężczyzn przyznała, że lubi opalać się na słońcu (Szczęsna, 2003). Opalanie jest praktyką uwarunkowaną wiekiem – 76% korzystających z kąpieli słonecznych to osoby między 15 a 19. rokiem życia. Osoby 60+ stanowiły 17%. Panowie opalają się w kąpielówkach (99% wskazań), zaś panie w kostiumach dwuczęściowych, eksponujących większą powierzchnię ciała na promieniowanie słoneczne (72%) i w jednoczęściowych (23%). Niewielki odsetek (3%) stanowią najodważniejsze kobiety, które decydują się na opalanie topless (Szczęsna, 2003).

Polacy stosują zarówno kosmetyki ochronne (protektory) jak i kosmetyki pielęgnacyjne (stosowane po kąpieli słonecznej) (Marczak 2003b), jednak kosmetyki te nie są zbyt chętnie kupowane. Badania pokazały, że deklaracja ich zakupu uwarunkowana jest płcią (36% kobiet zadeklarowało kupno takiego produktu w porównaniu do 77% mężczyzn, którzy nie zmierzali kupić niczego takiego), wiekiem (90% deklaracji padło z ust osób w wieku 15–29 lat) oraz wykształceniem (46% osób z wyższym wykształceniem deklarowało kupno takiego kosmetyku) (Marczak 2003a). Spośród osób, które zadeklarowały taki zakup 24% przyznało, że będą to środki ochronne, zaś 20% wskazało na środki pielęgnacyjne. Badanie pokazało także, iż Polacy byli raczej tradycjonalistami jeśli chodzi o formę kosmetyku do opalania. Częściej deklarowali wybór opakowań tradycyjnych a nie rozpylaczy – 43% zadeklarowało kupno balsamu, mleczka lub emulsji do opalania w opakowaniu tradycyjnym, zaś 10% – w rozpylaczu. Wśród kosmetyków pielęgnacyjnych, na tradycyjne opakowania emulsji, mleczka lub balsamu zdecydowało się także 43% badanych (Marczak 2003b).

Danych dotyczących korzystania ze sztucznych sposobów opalania jest jeszcze mniej. Z przywoływanych wyżej badań z 2003 roku wynikało, że jedynie 4% badanych zdecydowało się na zakup samoopalacza (Marczak 2003b). Natomiast badania Centrum Badania Opinii Społecznej z 2003 roku pokazały, że 16% badanych korzystało z solarium, by poprawić swój wygląd i praktyka ta była ściśle skorelowana z płcią respondentów – do korzystania z tego typu usług przyznało się 23% kobiet i 8% mężczyzn. Wśród nich 31% to osoby do 34. roku życia, mieszkańcy dużych miast (28%), z wyższym wykształceniem (37%) oraz deklarujące dobrą lub przeciętną sytuację materialną (łącznie obie kategorie 35%) (Biały 2003). Z kolei badania CBOS z 2009 roku pokazały, że Polacy zaczęli chętniej korzystać z oferty solariów. W 2009 roku było ich 22%. Wśród osób zażywających sztucznych kąpieli dominują kobiety (30% w porównaniu z mężczyznami, którzy stanowili 12%). (Pankowski 2009).

Według danych z 2011 roku w Polsce w tym czasie istniało 8200 gabinetów solaryjnych (Krajewska-Kułak, Kowalewska, Wróblewska, Chilińska, Gołębiewska, Sobocińska, 2011).

Międzynarodowe badania IPSOS na zlecenie firmy La Roche Posay, w których wzięły udział 23 kraje pokazują, że (…) Polacy rzadziej niż badana średnia stosują kremy przeciwsłoneczne (zarówno u siebie, jak i u swoich dzieci, te do twarzy, jak do ciała). Częściej noszą za to okulary przeciwsłoneczne i nakrycia głowy. Mamy ogromny apetyt na słońce i opaleniznę. Zdecydowana większość Polaków lubi opaleniznę i chce przywozić ją z wakacji. Częściej niż inni uważamy również opaloną skórę za pociągającą oraz kojarzymy słońce ze zdrowiem i energią. Aż 71 proc. z nas uważa, że opalenizna nadaje zdrowy wygląd, a 80 proc. uważa opaloną skórę za seksowną! 93 proc. Polaków jest zdania, że słońce dodaje im energii. Ale 49 proc. w słoneczne dni stara się pozostać w cieniu. Wiemy o zagrożeniach związanych z ekspozycją słoneczną, jednak rzadziej zdajemy sobie sprawę, że ryzyko zachorowania na nowotwór skóry jest powiązane również z postępowaniem w przeszłości (w dzieciństwie i okresie dojrzewania). Z drugiej strony mamy wyższą od przeciętnej świadomość, że ryzyko zachorowania na nowotwór skóry wiąże się z liczbą i wielkością znamion (Kosobudzka, 2015).

Powyższe dane nie pozwalają na wyprowadzenie jednoznacznych wniosków dotyczących postaw i praktyk wobec opalania, pozwalają jedynie na wysnucie hipotez, które wymagają empirycznej weryfikacji.

Praktyki opalania w świetle modelu przekonań zdrowotnych Beckera

W 1974 roku Marshall Becker opublikował model przekonań zdrowotnych, który – mimo upływu lat – jest wciąż stosowany do analiz zachowań zdrowotnych i roli chorego (Rycina 1). Model ten określa szansę na podjęcie przez jednostkę działań na rzecz swojego zdrowia. Wyróżnił w nim czynniki indywidualne, czynniki modyfikujące oraz prawdopodobieństwo podjęcia działania przez jednostkę. Model ten może mieć zastosowanie w odniesieniu do określenia działań jednostkowych w obszarze praktyk opalania. Wśród czynników indywidualnych Becker wyróżnił postrzeganą podatność na zachorowanie. W przypadku opalania może to być postrzegana podatność na zachorowanie na raka skóry pod wpływem ekspozycji na promieniowanie. Będzie ona oceniana na podstawie czynników modyfikujących, wśród których Becker wyróżnił: płeć, wiek, pochodzenie etniczne, osobowość, wiedzę, sytuację socjoekonomiczną a także istnienie wskazówek postępowania (zaleceń lekarskich, programów profilaktycznych, kampanii informacyjno-edukacyjnych itp.).

Rycina 1. Model przekonań zdrowotnych Beckera

Źródło: Becker 1974

W przypadku praktyk opalania można mówić o pewnych czynnikach obiektywnych (niezależnych od jednostki), jak posiadanie jasnej karnacji oraz o czynnikach subiektywnych (zależnych od jednostki), jak wiedza o zagrożeniach związanych z ekspozycją na słońce. Obie grupy czynników będą wpływać na indywidualną percepcję podatności na zachorowanie na nowotwór związany z ekspozycją na słońce. Istnienie wskazówek dotyczących postępowania będzie wpływało na postrzeganie zagrożenia jako realnego lub nie. Indywidualna percepcja oraz czynniki modyfikujące będą z kolei wpływały na prawdopodobieństwo podjęcia określonego działania – ekspozycji na słońce, użycia kosmetyków ochronnych, korzystania ze sztucznych form opalania. Jednostka, dokonując rachunku zysków i strat, decyduje się na określone działanie.

Model ten wydaje się być efektywnym narzędziem do empirycznych analiz praktyk opalania, jednak – w świetle braku rzetelnych reprezentatywnych badań w Polsce – w chwili obecnej jest prezentowany jedynie jako potencjalna rama analityczna.

Praktyki opalania – między konsumpcjonizmem a kulturą lęku

Zarówno w odniesieniu do opalania naturalnego, jak i sztucznego pojawił się medyczny dyskurs, a praktyki opalania uzyskały naukowe podstawy. Dowody naukowe wskazują, iż słońce wpływa prozdrowotnie na nasze zdrowie psychiczne i fizyczne – poprawia samopoczucie, rozgrzewa, dodaje energii, wzmacnia odporność oraz zapobiega krzywicy i osteoporozie (poprzez stymulowanie produkcji witaminy D) (Garone i in., 2015; Gilchrest, 2008; Wolpowitz, Gilchrest, 2006). Ma jednak skutki uboczne, gdyż promieniowanie ultrafioletowe może być przyczyną poparzeń skóry, przyspiesza jej starzenie (tzw. fotostarzenie), wysusza ją, powoduje uszkodzenie DNA i jest odpowiedzialne za powstawanie nowotworów skóry (Gilchrest 2008; Leiter, Garbe 2008; Wolpowitz, Gilchrest 2006). Badania naukowe dowodzą, iż promieniowanie ultrafioletowe typu A (UVA) jest odpowiedzialne za starzenie się skóry i zmarszczki, zaś promieniowanie typu B (UVB) powoduje zaczerwienienie skóry i poparzenia. Oba typy promieniowania związane są z mutacjami DNA i odpowiadają za nowotwory skóry (Garone i in., 2015). W związku z tym sztuczne opalanie w solarium może zwiększać ryzyko zachorowania na czerniaka nawet o 20% (Garone i in., 2015). Przez wiele lat reklamowane przez przemysł kosmetyczny jako bezpieczna alternatywa dla ekspozycji słonecznej okazuje się być równie groźne.

Czerniak złośliwy, to nowotwór skóry, którego występowanie jest charakterystyczne dla rasy kaukaskiej. Rocznie odnotowuje się ponad 10000 zachorowań na świecie (Krajowy Rejestr Nowotworów, KRN). W Polsce częstość zachorowań w 2010 roku wynosiła 1,7% u mężczyzn i 1,9% u kobiet. Od roku 1990 liczba zachorowań zarówno wśród kobiet jak i mężczyzn systematycznie wzrasta. Ryzyko wzrasta z wiekiem i najwięcej przypadków odnotowuje się między 50. a 64. rokiem życia dla obu płci. W 2010 roku czerniak był odpowiedzialny za ok. 1,4% zgonów nowotworowych wśród mężczyzn i 1,2% zgonów wśród kobiet. Co ciekawe, zachorowalność w 2009 roku w Polsce była dwukrotnie niższa niż średnia dla krajów Unii Europejskiej, zaś umieralność w Polsce jest wyższa o ok. 20% od średniej europejskiej (KRN).

Analiza naukowych publikacji poświęconych opalaniu wskazuje, że przeważają te o wydźwięku negatywnym, pokazujące raczej „ciemną stronę” opalania, zarówno naturalnego, jak i sztucznego.

Analiza praktyk opalania skłania do konkluzji, iż mamy do czynienia z dwiema tendencjami. Z jednej strony naukowe publikacje docierające do opinii publicznej generują lęk o własne zdrowie. Przytaczane wyżej badania pokazują, że Polacy w umiarkowanym stopniu korzystają z kąpieli słonecznych (44%). Praktyka ta związana jest z wiekiem. Część osób deklarowała, iż woli pozostać w cieniu w słoneczne dni. Polacy niezbyt chętnie stosują kremy ochronne i kosmetyki pielęgnacyjne, jednak posiadają wiedzę na temat związku między znamionami a nowotworem skóry. Frank Furedi, opisując kulturę lęku podkreśla, iż ryzyko to (…) prawdopodobieństwo uszkodzenia, rany, choroby, śmierci lub innego niepowodzenia związanego z ryzykiem (Furedi, 2007, s. 25). Ryzyko jest tożsame z zagrożeniem i nie chodzi tu tylko o zanieczyszczenie powietrza, huragany, czy odpady toksyczne. Ryzyko to orzeszki ziemne, tampony; mówi się o ryzyku związanym z bieganiem i podróżowaniem (Furedi, 2007). Autor podkreśla również, że koncepcja ryzyka oparta jest na oddzieleniu realności (reality) od potencjalnej możliwości zajścia jakiegoś zdarzenia definiowanego jako ryzyko (possibility). Nie podważa się tu obiektywnego występowania czynników ryzyka, tym samym nie kwestionuje się koncepcji zaproponowanej przez Becka – Furedi jedynie podkreśla to, co opisują również autorzy zajmujący się procesami medykalizacji – współcześnie ryzyko zajścia niepożądanego zdarzenia, czy wystąpienia choroby jest tożsame z tym zdarzeniem lub chorobą (Furedi, 2007; Moynihan, Heath, Henry, 2002). Bauman pisze, że zdrowie jest utożsamiane z optymalizacją ryzyka (Bauman, 2006, s. 124). Zaś Gałuszka, powołując się na słowa noblisty w dziedzinie ekonomii, Kahnemana stwierdza: (…) Odzwierciedlenie świata w naszych umysłach i poznawcza reprezentacja nie stanowi adekwatnej repliki zdarzeń, jest zniekształcona poprzez emocjonalny odbiór. Dlatego też mamy skłonność do przeszacowania występowania ryzykownych zdarzeń, które są intensywnie omawiane publicznie i eksponowane w mediach (2012, s. 6). W tym kontekście Furedi opisuje, jak w 1995 roku organizacja brytyjska Health Education Authority zainicjowała kampanię, która w rezultacie zrównała opalanie z rakiem skóry (2007, s. 45). Autor, powołując się na publikacje naukowe, wskazuje, że świat nauki wciąż jest podzielony i badacze nie są jednomyślni w odniesieniu do związków między czerniakiem a ekspozycją na słońce, jednak media nadały społeczne znaczenie opublikowanym faktom medycznym. W ten sposób słońce ze sprzymierzeńca człowieka stało się jego wrogiem (por. Furedi, 2007, s. 45). Zainicjowano kampanie edukacyjne, powstało wiele organizacji i stowarzyszeń przestrzegających przed ekspozycją na słońce i jednocześnie zaczęły rozwijać się alternatywne sposoby zdobywania opalenizny. Obecnie, posługując się wciąż ramą kultury lęku, można powiedzieć, że zagrożeniem stały się także sposoby opalania uznawane początkowo za bezpieczne. Pisano już powyżej o zagrożeniach związanych z używaniem opalania natryskowego. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) uznały promieniowanie emitowane przez lampy w solariach za jeden z najgroźniejszych czynników ryzyka odpowiedzialnych za nowotwory skóry (Kapka-Skrzypczak L., Krasowska E., Cyranka M., 2011). Kantaksantyna stosowana w pigułkach na opalanie może wywoływać skutki uboczne ze strony przewodu pokarmowego, zapalenie wątroby, retinopatię i anemię (Garone i in., 2015). Z drugiej strony pojawia się coraz więcej naukowych doniesień podkreślających niedobory witaminy D u ludności poszczególnych krajów i opisujących skutki zdrowotne. Lekarze zalecają sezonową lub całoroczną suplementację, co w konsekwencji stymuluje rynek. W ten sposób biomedyczne ryzyko spotyka się z konsumpcjonizmem, a jednostki żyjące na co dzień w kulturze lęku w obawie przed zagrożeniami w trosce o własne zdrowie sięgają po komercyjne rozwiązania. Warto zastanowić się, gdzie obecnie przebiega granica między wiedzą medyczną a działaniami marketingowymi wykorzystującymi naukowe dowody dla celów ekonomicznych i jak jednostki interpretują informacje o charakterze naukowym do wytwarzania systemu wiedzy laickiej (lay referral system). Punktem styczności tych procesów są media, które upowszechniają treści stricte medyczne oraz popularnonaukowe i stają się platformą wymiany informacji przez osoby niemające medycznego wykształcenia. W konsekwencji trudno jednoznacznie określić, gdzie przebiega granica między czystą nauką a laicką narracją. Niemniej jednak można mówić o komercjalizacji praktyk opalania – począwszy od branży turystycznej oferującej wyjazdy nastawione na zażywanie kąpieli słonecznych, poprzez kosmetologię, farmakologię i dermatologię oferujące produkty i usługi związane z nabywaniem złocistej karnacji, a skończywszy na przemyśle tekstylnym, oferującym, chociażby rajstopy w kolorze imitującym naturalną opaleniznę. Jeśli odnieść do tego znaczenie ciała we współczesnej kulturze, opisywane na początku, należy oczekiwać rosnącej świadomości i większego zainteresowania problematyką opalenizny we współczesnych społeczeństwach zachodnich.

Współczesne funkcje opalania

Na zakończenie można wskazać funkcje opalania w wymiarze jednostkowym i społecznym. Pierwszą z nich będzie funkcja zdrowotna – opalanie stymuluje układ odpornościowy, produkcję witaminy D oraz reguluje pracę układu hormonalnego. Ponadto ciepło słoneczne rozgrzewa i dodaje energii. Terapia światłem i helioterapia wykorzystywane są także do leczenia określonych schorzeń skóry. Z drugiej strony opalanie staje się zagrożeniem dla zdrowia, gdyż jest związane z ryzykiem zachorowania na czerniaka złośliwego. Ponadto opalanie może być uzależniające. Często opalana skóra ulega wysuszeniu i jest narażona na szybsze starzenie się.

Drugą funkcją jest funkcja estetyczna – ciało opalone jest postrzegane jako zadbane, młodsze i piękniejsze. Osoby posiadające złocistą karnację ocenia się jako piękniejsze.

Trzecia funkcja może być nazwana prestiżową, statusową. Osobom o ciemniejszej karnacji przypisuje się więcej pozytywnych cech społecznych – postrzega się je jako lepiej radzące sobie w życiu, posiadające więcej dochodów, aktywnie spędzające czas na świeżym powietrzu. Naturalna opalenizna może być zdobywana w wielu miejscach będących synonimem luksusu.

Kolejną funkcją jest funkcja ekspresyjna. Jednostka opalająca się robi to, by zamanifestować swoją przynależność do określonej kategorii lub grupy społecznej, swoje bogactwo, preferencje turystyczne lub sposób spędzania czasu wolnego.

Ostatnią funkcją jest funkcja ekonomiczna, która powinna być rozważana na poziomie makrostrukturalnym. Opalanie (ale także unikanie słońca) napędza gospodarki państw. Rozwijają się branże oferujące produkty i usługi dla osób dbających o swe ciała i karnację.

Podsumowanie

W kolejnych częściach artykułu nakreślono historyczny i kulturowy zarys postrzegania opalenizny i bladości skóry, zaprezentowano dostępne dane empiryczne dotyczące praktyk opalania, zilustrowano najpopularniejsze sposoby zdobywania opalenizny oraz przedstawiono zagrożenia związane z praktykami opalania a także brakiem ekspozycji na słońce. Opracowanie nie wyczerpuje tematu, a jednocześnie ukazuje niedostatki empiryczne w tym obszarze. Artykuł nie daje także jednoznacznej odpowiedzi o kulturowy ideał cery – czy jest to cera alabastrowa czy opalona. Warto jednak podkreślić, że jest on silnie uwikłany w medyczną wiedzę, procesy komercjalizacji praktyk cielesnych, a także współczesne ryzyko jako nieunikniony skutek postępu ludzkości.

Magdalena Wieczorkowska, doktor nauk humanistycznych, socjolog, kierownik Zakładu Socjologii na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi. Autorka publikacji (artykułów naukowych, rozdziałów w monografiach, współredaktorka monografii) z zakresu socjologii medycyny i socjologii ciała. Recenzent w krajowych czasopismach socjologicznych. Jej główne zainteresowania koncentrują się wokół procesów medykalizacji oraz starzenia się społeczeństwa.

Afiliacja:

Zakład Socjologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

ul. Lindleya 6, 90-131 Łódź

e-mail: magdalena.wieczorkowska@umed.lodz.pl

Bibliografia

Arcimowicz, K. (2015). Współczesny ideał męskiego ciała – wybrane aspekty problematyki, Folia Sociologica, 55/2015, 57–76.

Bauman, Z. (2006). Płynna nowoczesność. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Beck, U. (2012). Społeczeństwo światowego ryzyka. Warszawa: Scholar.

Becker, M.H. (ed). (1974). The health belief model and personal health behavior, Health Education Monographs, 2, 324–508.

Biały, K. (2003). Dbałość o własną sylwetkę, komunikat CBOS, BS/154/2003.

Brytek – Matera, A. (2008). Obraz ciała – obraz siebie. Wizerunek własnego ciała w ujęciu psychospołecznym. Warszawa: Difin.

Buczkowski, A. (2005). Społeczne tworzenie ciała. Kraków: UNIVERSITAS.

Courtine, J.J. (2014). Historia ciała. Tom III. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Cybulska, A. (2017). Czy jesteśmy zadowoleni ze swojego wyglądu?, komunikat CBOS, nr 104/2017.

Elias, N. (1980). Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu. Warszawa: PIW.

Fitzpatrick, L. (2014). From Elizabeth Bennet to Barbie. Sun Tanning Through the Ages. JAMA Dermatology, April, Volume 150, Number 4, 406, doi:10.1001/jamadermatol.2013.10436

Foucault, M. (1993). Trzeba bronić społeczeństwa. Wykłady w College de France, 1976. Warszawa: Wydawnictwo KR.

Furedi, F. (2007). Culture of fear revisited. Trowbridge, Wiltshire: Cromwell Press Ltd.

Gałuszka, M., Wieczorkowska, M. (red.) (2012). Społeczne, kulturowe i polityczne uwarunkowania ryzyka zdrowotnego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Garone, M., Howard, J., Fabrikant, J. (2015). A Review of Common Tanning Methods, Journal of Clinical Aesthetetic Dermatology. February, 8(2): 43–47, doi: 10.1016/j.det.2008.11.008

Giddens, A. (2008). Konsekwencje nowoczesności. Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Giddens, A. (2010). Nowoczesność i tożsamość. Warszawa: PWN.

Gilchrest, B.A. (2008). Sun exposure and vitamin D sufficiency. American Journal of Clinical Nutrition, 88, 570S-577S.

Gromkowska – Melosik, A. (2013). Kobieta epoki wiktoriańskiej. Tożsamość, ciało i medykalizacja. Kraków: Impuls.

Hubert, A. (2011). Jak działają samoopalacze. Pobrane z: < http://www.farmacjaija.pl/zdrowie/kosmetyki-w-aptece/jak-dzialaja-samoopalacze.html>.

I should Coco (2008). History Today, p. 31–33.

Kapka – Skrzypczak, L., Krasowska, E., Cyranka, M., (2011). Negatywne skutki zdrowotne korzystania z solarium, Zdrowie Publiczne, 121(2), 167–173.

Kosobudzka, M. (2015). Co Polacy wiedzą o opalaniu, pobrane z: http://wyborcza.pl/TylkoZdrowie/1,137474,17830548,Co_Polacy_wiedza_o_opalaniu.html

Krajewska-Kułak, E., Kowalewska, B., Wróblewska, K., Chilińska, J., Gołębiewska, A., Sobocińska, A. (2011). Postawy studentów wobec korzystania z solarium i kąpieli słonecznych. Problemy Pielęgniarstwa, 19(3), 322–328.

Leiter, U., Garbe, C. (2008). Epidemiology of melanoma and noonmelanoma skin cancer – the role of sunlight, Advances in Experimental Medicine and Biology, 624, 89–103.

Lemke, T. (2010). Biopolityka. Warszawa: Wydawnictwo Sic!.

Mandal, E. (2004). Ciało jako proces – ciało jako obiekt. Obraz ciała u studentów Akademii Wychowania Fizycznego i studentów kierunków akademickich, Czasopismo Psychologiczne, 10 (1), 35–47.

Marczak, A. (2003a). Balsamy, olejki, kremy… Z czym na słońce idziemy?, raport TNS OBOP.

Marczak, A. (2003b). Lubimy tradycyjne kosmetyki do opalania, raport TNS OBOP.

Martin, J.M., Ghaferi, J.M., Cummins, D.L., Mamelak, A.J., MD, Schmults, C.D., Parikh, M., Speyer, L.-A., Chuang, A., Richardson, H.V., Stein, D., Liégeois, N. J. (2009). Changes in Skin Tanning Attitudes. Fashion Articles and Advertisements in the Early 20th Century, American Journal of Public Health, December ,Vol. 99, No. 12, p. 2140–2146, doi: 10.2105/AJPH.2008.144352

Moynihan, R., Heath, I., Henry, D., (2002). Selling sickness: the pharmaceutical industry and disease mongering, British Medical Journal, vol. 324, 13 April, 886–891.

Pankowski, G. (2009). Polak zadbany. Troska o sylwetkę i własne ciało, raport z badań CBOS, BS/130/2009.

Pastuszak, J. (2007). Słońce w pigułce, Wysokie Obcasy, pobrane z: <http://www.wysokieobcasy.pl/wysokieobcasy/1,96856,4376878.html?disableRedirects=true>.

Sarnoff, D. (2011). The Tale of Tanning. From Pale to Bronze and Back Again, Beauty, The Skin Cancer Foundation Journal, p. 18–20.

Shilling, Ch. (2008). Kultura, „rola chorego” i konsumpcja zdrowia. W: P. Sztompka, M. Bogunia Borowska (red.), Socjologia codzienności. Kraków: Znak.

Shilling, Ch. (2010). Socjologia ciała. Warszawa: PWN.

Szczęsna, M. (2003). Jak lubimy się opalać?, raport TNS OBOP.

Wolpowitz, D., Gilchrest, B.A. (2006). The vitamin D questions: how much do you need and how should you get it?, Journal of the American Academy of Dermatology, 54, 301–317, DOI: 10.1016/j.jaad.2005.11.1057

Vigarello, G. (2011). Historia ciała. Od renesansu do oświecenia. Tom I. Gdańsk: słowo / obraz terytoria.

Alabaster Complexion Versus Tanned Complexion – Contemporary Practices of Sun Tanning

Abstract

Throughout decades, light complexion was a synonym of beauty, charm and was characteristic of women from upper classes. Women from lower classes, who worked physically had tanned skin. Thus, complexion was a distinctive feature of class affiliation.

At the turn of centuries within frames of the Western culture there was a significant shift in the perception of the tanned complexion. Nowadays it is seen as a sign of health, vitality and the beauty. Persons with pale skin are perceived as sick and weak. The desire to have a sun tan is highly determined by the culture and characteristic of the white race.

The aim of the paper is historical presentation of the sun tan perception as well as tracing contemporary methods and practices of getting sun tan. The paper presents available empirical evidence that depicts attitudes toward sun bathing as well as toward artificial tan. As it is presented, the phenomenon is poorly empirically explored, thus making scientific analyses difficult. Reflections are framed within sociology of the body. Tanning practices are embedded in the context of the consumption society while the medical discourse focused around benefits and threats of tanning is embedded on frames of the culture of fear.

Keywords:
tanning practices, risk, culture of fear, consumption society, skin cancer.

1 Ciekawą propozycję pokazującą ten właśnie aspekt pracy nad ciałem stanowi książka Eve Ensler Dobre ciało.

2 Do dziś potocznie o arystokracji mówi się, że w ich żyłach płynie błękitna krew.

3 W 1903 roku nagrodę Nobla zdobył duński lekarz, Niels R. Finsen, który stosował fototerapię w leczeniu gruźlicy skóry (Hisotry Today 2008).

4 Syrop stosowany u dzieci chorych na cukrzycę pozostawiony przez kilka godzin na skórze zabarwił ją na ciemniejszy kolor. Odpowiedzialna była za to substancja o nazwie dihydroksyaceton (DHA).

fot. Tomasz Ferenc

Lekarze i studenci medycyny wobec sytuacji etycznie trudnych. Komunikat z badań

Jakub Ryszard Stempień, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Marcin Tkaczyk, Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki

Abstrakt

W tekście zaprezentowane są wybrane wyniki badań przeprowadzonych przez autorów w roku akademickim 2013/2014 z udziałem lekarzy rezydentów, lekarzy specjalistów oraz studentów medycyny z województwa łódzkiego. Pomiar wykonano z zastosowaniem techniki ankietowej; wielkość próby badawczej wyniosła N=379. Celem pracy było poznanie i skonfrontowanie opinii przedstawicieli dwóch grup: lekarzy i studentów medycyny na temat sytuacji etycznie trudnych w zawodzie lekarza. W całej badanej grupie zaobserwowano wysoki poziom przekonania (95%) o tym, że medycy w swojej pracy mają do czynienia z sytuacjami i przypadkami, które są etycznie trudne i niejednoznaczne. Studenci medycyny najczęściej (59%) wskazywali tu na konflikty światopoglądowe między lekarzem i pacjentem, zaś lekarze wspominali przede wszystkim (34%) o problemach związanych z podejmowaniem terapii uporczywej i odstępowaniem od niej. W zgodnej opinii praktykujących lekarzy i studentów medycyny, w sytuacjach etycznie trudnych lekarze powinni się kierować przede wszystkim dobrem pacjenta, na dalszym miejscu stawiając własne sumienie, przepisy prawa, kodeks etyczny oraz procedury i opinię rodziny chorego. Co ważne medycy wyraźnie częściej (10 pkt. proc.) formułowali opinię, iż powyższe czynniki okazują się, w praktyce działania lekarza, niesprzeczne.

Słowa kluczowe:
lekarze, studenci medycyny, sytuacje etycznie trudne.

Wprowadzenie

Młody lekarz rozpoczynający pracę w szpitalu lub innym zakładzie opieki zdrowotnej powinien być świadomy, że będzie mieć do czynienia z sytuacjami niełatwymi nie tylko z punktu widzenia medycznej techne, ale i z punktu widzenia deontologii lekarskiej. Stwierdzenie to wydaje się jałowe, gdyż występowanie etycznych dylematów w pracy lekarza jest pewną oczywistością. Przykłady takich sytuacji czy kontrowersji można wskazać bez większego problemu, przywołując choćby współczesne spory o przerywanie ciąży, eutanazję, samobójstwo czy stosowanie środków antykoncepcyjnych (Szawarski, 1987, s. 5). Problemem może być zakres obowiązywania zasady „nie zabijaj” czy pytanie o to, jak sprawiedliwie podzielić skończoną sumę określonych dóbr medycznych (tamże). Moralne aspekty działalności zawodowej lekarza są tym bardziej widoczne, że treść jego pracy wiąże się z pielęgnowaniem tego, co społecznie szczególnie cenione, a więc z pielęgnowaniem zdrowia. W 2016 roku w sondażu Centrum Badania Opinii Społecznej 57% respondentów uznało zachowanie dobrego zdrowia za jedną z pięciu wartości najważniejszych w swoim codziennym życiu (w 2007 roku analogiczny odsetek wyniósł 59%) (Boguszewski, 2016, ss. 1–3). Była to druga, pod względem częstości wskazań wartość życiowa, po szczęściu rodzinnym.

Zatem fakt występowania sytuacji etycznie trudnych w pracy lekarza jest faktem oczywistym. Mniej oczywisty jest jednak stan przygotowania zawodowego, w tym zakresie, studentów medycyny. Jak postrzegają oni swoją pracę w kontekście etycznych kontrowersji? Czego się spodziewają pod tym względem w swojej przyszłej pracy i czym zamierzają się kierować? Jak ich opinie prezentowałyby się na tle opinii i doświadczeń już praktykujących lekarzy? Cząstkowych odpowiedzi na te pytania powinno dostarczyć zaprezentowane niżej studium z terenu województwa łódzkiego.

Materiał i metody

Celem pracy było poznanie i skonfrontowanie opinii przedstawicieli dwóch grup: lekarzy oraz studentów medycyny na temat sytuacji etycznie trudnych w zawodzie lekarza. Za istotne i interesujące uznano bowiem zadanie zestawienia sądów formułowanych przez osoby przygotowujące się do pracy lekarza z doświadczeniami i opiniami osób już ten zawód wykonujących. Zebrane dane powinny stanowić przyczynek do rozważań na temat procesu „wchodzenia” w rolę zawodową lekarza (stawania się lekarzem przez młodych adeptów tej profesji).

Badanie zostało przeprowadzone w Łodzi, w roku akademickim 2013/2014, na próbie celowej 379 respondentów. Badanie wykonane z zastosowaniem techniki ankietowej objęło:

- ▶ Lekarzy rezydentów oraz lekarzy specjalistów (N=151; ankieta rozdawana);

- ▶ studentów Wydziału Wojskowo-Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (pierwszy, drugi, trzeci i szósty rok studiów) (N=228; ankieta audytoryjna, wykonana podczas zajęć na uczelni).

Zebrane ankiety poddano analizom, zgodnie ze standardami statystyki opisowej. Zastosowane miary statystyczne obejmowały wskaźniki struktury (odsetki) oraz miary związku między zmiennymi: Q Yule’a-Kendalla, Φ (phi) Yule’a, a także współczynnik korelacji rang rs Spearmana (Blalock, 1975, ss. 260–261, 354–355; Zakrzewska, 2004, ss. 491–493). Mierniki te pozwalały na analizowanie związków między odpowiedziami udzielanymi przez respondentów na poszczególne pytania ankiety a ich przynależnością do jednej z dwóch wyróżnionych – kluczowych z uwagi na cel prowadzonych rozważań – kategorii: praktykujących lekarzy i studentów medycyny.

Wyniki

W całej badanej grupie zaobserwowano wysoki poziom przekonania (95%) o tym, że lekarze w swojej pracy mają do czynienia z sytuacjami i przypadkami, które są etycznie trudne i niejednoznaczne. Dysproporcje odpowiedzi między lekarzami i studentami medycyny okazały się bardzo nieznaczne (choć studenci częściej deklarowali najwyższy poziom przekonania o występowaniu ww. sytuacji). Wartości współczynników Q Yule’a-Kendalla oraz Φ Yule’a obliczone dla tablicy czteropolowej (zgrupowane odpowiedzi „zdecydowanie tak” i „raczej tak” versus „zdecydowanie nie” i „raczej nie”) informowały o braku zależności pomiędzy kategorią respondentów a rozkładami odpowiedzi udzielonych na omawiane pytanie. I tak współczynnik Q był tu równy 0,15, zaś współczynnik Φ przyjął wartość 0,03. W obydwu przypadkach wskazuje to na brak (choćby słabej) zależności między rozpatrywanymi zmiennymi.

Tablica 1. Występowanie sytuacji etycznie trudnych w zawodzie lekarza w opinii badanych osób (w %)

Czy lekarze w swojej pracy mają do czynienia
z sytuacjami, przypadkami, które są etycznie
trudne, niejednoznaczne?

Lekarze (N=151)

Studenci (N=228)

Zdecydowanie tak

70

96

76

94

Raczej tak

26

18

Raczej nie

3

3

4

4

Zdecydowanie nie

-

-

Trudno powiedzieć

1

1

Brak danych

-

1

Razem

100

100

Źródło: badanie własne

Ankietowanych poproszono też – w pytaniu otwartym – aby podali przykłady sytuacji czy przypadków etycznie trudnych, spotykanych w pracy lekarza. Prośba dotyczyła wszystkich respondentów niezależnie od tego, czy mieli oni osobiście do czynienia z takimi sytuacjami. Zebrane wypowiedzi zostały poddane analizie i pogrupowane w następujące katalogi (identyczne dla lekarzy i studentów medycyny): 1/ problemy światopoglądowe (w tym konflikty między lekarzem i pacjentem), 2/ problemy związane z terapią uporczywą, 3/ problemy związane z korupcją w służbie zdrowia, 4/ kwestie związane z leczeniem pacjentów z poważnymi chorobami towarzyszącymi (źle rokującymi lub znacznie obniżającymi jakość życia), 5/ problemy wynikłe z (często niewłaściwej) organizacji służby zdrowia i mechaniki jej funkcjonowania oraz 6/ inne, dodatkowe kwestie. Szczegółowy rozkład częstości poszczególnych grup odpowiedzi zestawiono w tablicy 2.

Tablica 2. Sytuacje etycznie trudne w zawodzie lekarza w przykładach badanych osób (w %)*

Jakie przykłady sytuacji, przypadków etycznie trudnych, niejednoznacznych mogłaby/mógłby P. podać? (prosimy o odpowiedź niezależnie od tego,
czy miał/a P. z takimi sytuacjami do czynienia)

Lekarze (N=145)

Studenci (N=215)

Problemy związane z terapią uporczywą

34

6

Problemy światopoglądowe (w tym konflikty między lekarzem i pacjentem)

29

59

Problemy związane z korupcją w służbie zdrowia

10

12

Leczenie pacjentów z poważnymi chorobami towarzyszącymi (źle rokującymi lub znacznie obniżającymi jakość życia)

10

2

Problemy wynikłe z (często niewłaściwej) organizacji służby zdrowia i mechaniki jej funkcjonowania

7

7

Inne kwestie

10

16

* Uwaga: odsetki nie sumują się do 100%, gdyż jedna wypowiedź mogła zostać zaliczona do więcej niż jednej kategorii.

Źródło: badanie własne

Lekarze i studenci medycyny prezentowali w znacznym stopniu odmienne katalogi przykładów sytuacji etycznie trudnych spotykanych w praktyce pracy zawodowej medyków. Informuje o tym nie tylko różna liczba odpowiedzi zaliczanych do poszczególnych kategorii (co widać z tablicy 2), ale i niska wartość współczynnika rs Spearmana (0,04). Oznacza to, że dwa szeregi, powstałe na bazie rangowania poszczególnych kategorii odpowiedzi według ich popularności, prezentują się jako zasadniczo od siebie niezależne. I tak odpowiedzi najbardziej popularne wśród studentów były przez lekarzy uczestniczących w badaniu wskazywane stosunkowo rzadko. Na problemy związane z tzw. terapią uporczywą[1] wskazało bowiem 34% ankietowanych lekarzy i jedynie 6% studentów biorących udział w badaniu. Oto przykładowe wypowiedzi respondentów dotyczące terapii uporczywej (cytaty):

- ▶ Czy należy reanimować osoby z chorobą nieuleczalną?

- ▶ Leczenie w sytuacji, gdy szanse na dobrą jakość życia pacjenta są minimalne.

- ▶ Osoba umierająca z powodu przewlekłej nieuleczalnej choroby, przynosząca jej dużo cierpienia – czy ratować (reanimować) za wszelką cenę?

- ▶ Pacjent cierpi i umrze za pięć dni, a i tak jest utrzymywany przy życiu.

- ▶ Podtrzymywanie dziecka na siłę przy życiu, podczas gdy ono bardzo cierpi i nie ma szans na powrót do zdrowia (sytuacja krytyczna).

- ▶ Podtrzymywanie życia straszliwie cierpiącego a przy okazji nieuleczalnie chorego.

- ▶ Ratowanie życia w skrajnej chorobie nowotworowej.

Bardzo konkretny charakter części z wypowiedzi wyjaśniać może nierówną popularność tej kategorii wśród lekarzy i studentów. Podawane przykłady wydają się bowiem często pochodzić „z życia”, z praktyki lekarskiej, z doświadczeń własnych lub z, dyskutowanych w zespole, doświadczeń kolegów z pracy. Studentom – których rozpoczęcie pracy zawodowej dopiero czeka – o takie przykłady jest zapewne trudniej, stąd częściej w swoich wypowiedziach odwoływali się do innych (znanych im, łatwo identyfikowalnych i dostępnych) przypadków sytuacji stanowiących dla lekarza wyzwanie etyczne. I tak 59% ankietowanych studentów medycyny oraz 29% lekarzy wypełniających ankietę wskazało na problemy światopoglądowe, często odnosząc się do konfliktów aksjologicznych między lekarzem i pacjentem[2]. Można więc przyjąć, że – przygotowując się do swej przyszłej pracy zawodowej – studenci medycyny antycypują z dużym przeświadczeniem problemy moralne, których faktyczne natężenie będzie potem mniejsze. Praktykujący lekarze zgłaszają bowiem występowanie konfliktów światopoglądowych w swojej pracy istotnie rzadziej (praktycznie dwukrotnie rzadziej) niż ich najmłodsi koledzy, szykujący się dopiero do pracy w zawodzie medyka. W wypowiedziach respondentów (zarówno studentów, jak i lekarzy) na temat problemów światopoglądowych w pracy lekarza, szczególnie często występowała kwestia przerywania ciąży oraz eutanazji. Odwoływano się więc do interwencji medycznych w przypadkach „stanów granicznych życia ludzkiego” (Gałuszka i Szewczyk, 2002). Problemy te stanowią zresztą przedmiot refleksji i dyskusji w obszarze medycyny i bioetyki od dawna (Cook i Dickens, 2001; Kielanowski, 1987). Co ciekawe w niektórych wypowiedziach – zaliczonych do omawianej kategorii – poruszano kwestię leczenia osób, w stosunku do których lekarz czuje moralną odrazę (przestępcy). Oto kilka przykładowych narracji:

- ▶ Aborcja w przypadku, gdy ciąża zagraża życiu matki.

- ▶ Drażliwe tematy typu: aborcja, eutanazja, przepisywanie bardzo młodym środków antykoncepcyjnych, decyzje o zaprzestanie reanimacji, odłączenie od aparatury.

- ▶ Dzieci urodzone z wadami wrodzonymi letalnymi a rodzice z przekonaniami o ratowaniu dziecka za wszelką cenę.

- ▶ Leczenie kryminalistów, nieuleczalnie chorzy ludzie (bez szans na poprawę), przerywanie patologicznej ciąży (wady wrodzone itd.).

- ▶ Leczenie osoby pomimo jej niechęci do życia.

- ▶ Leczenie przestępców i zabójców.

- ▶ Ostatnio głośna sprawa o przewadze etyki lekarskiej i sumienia nad prawem dotyczącym aborcji uszkodzonego płodu.

- ▶ Pacjent bezwzględnie potrzebuje transfuzji krwi, ale się na nią nie zgadza, gdyż jest to niezgodne z jego przekonaniami religijnymi.

- ▶ Decyzja o niepodjęciu reanimacji chorego, który tego nie chciał.

- ▶ Prośba o aborcję, leki wczesnoporonne, eutanazja.

- ▶ Wybór między etyką a prawem.

Podobnie często studenci (12%) i lekarze (10%), wypowiadając się o problemach etycznych w pracy lekarza, odwoływali się do przykładów sytuacji korupcyjnych. Co ciekawe wskazywali głównie na relację lekarz – pacjent jako tę, która jest „ryzykowna”, czy też stwarza określone korupcyjne „pokusy”. Wyraźnie rzadziej odnosili się natomiast do korupcji na linii: lekarz – przemysł farmaceutyczny oraz do kwestii nepotyzmu i protekcji w służbie zdrowia („znajomości”). Tymczasem ostatnie ze wskazanych zjawisk również ma pewne aspekty i sensy korupcyjne, jak przekonuje Mieczysław Gałuszka: (…) Problem kwalifikacji protekcji i nepotyzmu jako korupcji nie jest jednoznaczny. Jeśli wykluczymy płatną protekcję, to nie dochodzi bezpośrednio do przekazywania dóbr materialnych, a raczej do uwzględnienia w transakcjach tzw. „wartości symbolicznych”. Najczęściej chodzi o udzielaną sobie wzajemnie przysługę, wynikającą z możliwości, jakie daje zajmowane stanowisko, pozycja zawodowa, pełnione funkcje. Dzięki znajomościom pacjent jest traktowany w sposób uprzywilejowany, zaś odwzajemnienie przysługi może być oddalone w czasie. (…) Nepotyzm polega na traktowaniu w sposób uprzywilejowany członków rodziny lub znajomych, kiedy stają się pacjentami (2003, ss. 117–118). Właściwie spośród czterech wyróżnionych przez Gałuszkę obszarów-typów korupcji w służbie zdrowia respondenci odwoływali się do trzech, pomijając jedynie problem, może mniej oczywisty (lub trudniejszy do nazwania i opisania), jaki stanowi tzw. szara strefa, obejmująca m.in. nieuczciwą organizację przetargów na dostawę sprzętu medycznego, pobieranie od pacjentów opłat za usługi należne w ramach ubezpieczenia zdrowotnego, wykorzystywanie przez lekarzy szpitalnego sprzętu w prywatnej praktyce (Gałuszka, 2003, ss. 116–117). Oto kilka wypowiedzi ankietowanych wskazujących na przykłady sytuacji korupcyjnych, wobec których może stawać lekarz:

- ▶ „Panie doktorze jak mogę odwdzięczyć się za dobre leczenie córki?”

- ▶ „Prezenty” od pacjentów, kontakty z przemysłem farmaceutycznym.

- ▶ Łapówki za zabieg, łapówki za miejsce w szpitalu, „załatwianie po znajomości”.

- ▶ Pomoc, przed kolejką, potrzebującym znajomym.

- ▶ Prowokowanie zachowań korupcyjnych przez rodziny.

- ▶ Próby odwdzięczania się pacjentów w trakcie leczenia.

- ▶ Układy z firmami farmaceutycznymi.

- ▶ Wręczanie łapówek przez pacjentów, w zamian za szybszą pomoc lekarską.

- ▶ Wręczanie przez pacjentów prezentów.

- ▶ Wręczenie kwoty za leczenie; prośba o aborcję za pieniądze.

- ▶ Wręczenie pieniędzy lub prezentów [w zamian – przyp. aut.] za skrócenie kolejki do operacji, lepsze traktowanie.

Praktykujący lekarze istotnie częściej (8 pkt. proc.) niż studenci medycyny przywoływali także przykłady leczenia pacjentów cierpiących z powodu poważnych chorób towarzyszących. Przez poważne choroby towarzyszące rozumie się tu choroby pogarszające jakość życia i powodujące dodatkowe zagrożenia dla zdrowia, utrudniające prowadzenie leczenia (od strony technicznej), stanowiące medyczne przeciwwskazania do niektórych procedur medycznych lub zwiększające ryzyko powikłań. Podobnie jak w przypadku terapii uporczywej, także i w tej sytuacji medycy często podawali przykłady niezwykle konkretne, zakorzenione w ich doświadczeniu zawodowym. Oto kilka przykładów:

- ▶ Leczenie skrajnie niedojrzałych wcześniaków (22–33 tydz.), postępowanie z noworodkami z zespołami wad wrodzonych np. z nieoperacyjnymi wadami serca.

- ▶ Noworodek z wielowadziem [wieloma wadami rozwojowymi – przyp.aut.] z niską masą urodzeniową ciała.

- ▶ Dzieci z chorobami źle rokującymi – w jaki sposób prowadzić terapię, jak i czy ją włączyć?

Natomiast lekarze i studenci medycyny analogicznie często (7%) wskazywali na problemy etyczne w pracy lekarza, wynikłe z (często niewłaściwej) organizacji służby zdrowia i mechaniki jej funkcjonowania. Fakt, że na takie problemy zwrócił uwagę zaledwie co czternasty ankietowany wskazuje, iż kwestie organizacji służby zdrowia nie są raczej postrzegane w kategoriach moralnych, co zresztą nie wydaje się słuszne, gdyż ograniczony dostęp do zasobów może stawiać lekarza lub zespół lekarzy w sytuacjach bardzo trudnych wyborów. Jak piszą Tony Hope i Julian Savulescu, (…) rozważmy następującą sytuację. Należy wybrać którąś z dwu osób. Obie wymagają leczenia, ale środki pozwalają na leczenie tylko jednej z nich. W praktyce podobny dylemat rzadko pojawia się w równie czystej postaci. Jednakże taki sposób ujęcia problemu pomaga ujawnić czynniki wpływające na ustalenie priorytetów alokacji środków medycznych (2001, s. 200). Ustalenie tych priorytetów jest sprawą i problemem moralnym, a opieka nad pacjentem zyskującym lub tracącym dostęp do określonego (limitowanego) świadczenia medycznego jest dla lekarza niewątpliwie istotnym wyzwaniem (tamże, por. też Gałuszka, 2003, ss. 73–88; Hołówka, 1987). I tak część spośród respondentów przywoływała przykłady sytuacji etycznie trudnych, wynikłych ze zbyt skromnych zasobów pozostających w dyspozycji szpitali, ograniczeń związanych z refundacją tylko niektórych dróg leczenia, a także ograniczeń w dostępie do specjalistów i specjalistycznych świadczeń medycznych. Poniżej zestawiono kilka charakterystycznych wypowiedzi badanych osób:

- ▶ Cierpienie chorego i czas oczekiwania na hospitalizację.

- ▶ Decydowanie o przeszczepach. Pomoc nieubezpieczonym.

- ▶ Decyzja o wpisywaniu na listę do przeszczepu.

- ▶ Komu poświęcić więcej uwagi: selekcja i segregacja pacjentów.

- ▶ Konflikt interesów – maksymalizacja wydatków kosztem redukcji przyjęć.

- ▶ Leczenie pacjenta przy ograniczonych zasobach placówek medycznych.

- ▶ Lekarz ograniczony przepisami NFZ nie może zastosować terapii, o której myśli, że jest skuteczna, ale nie może wyleczyć pacjenta, bo NFZ tego nie refunduje.

- ▶ Ograniczenia funkcjonowania lekarza wynikających z ograniczeń nakładanych przez NFZ!

Czym należy się kierować, mając do czynienia z przypadkami etycznie niejednoznacznymi, skomplikowanymi? Zaobserwowane dysproporcje odpowiedzi między lekarzami i studentami medycyny (choć różnice te nie były drastyczne, a współczynnik korelacji rang rs wyniósł 0,76) wydają się niezwykle interesujące. Otóż w opinii praktykujących medyków rozstrzygające znaczenie ma dobro pacjenta, wskazane przez 44% ankietowanych z tej grupy. Była to zresztą odpowiedź najbardziej popularna także wśród studentów (wskazywana z tą samą częstotliwością). Niemal równie ważnym źródłem dyspozycji do działania powinno być, według lekarzy, własne sumienie (41%), a następnie: kodeks etyczny (34%) i przepisy prawa (32%). Najrzadziej wskazywano na procedury (12%) oraz opinię rodziny pacjenta (10%). W przypadku studentów medycyny czynnikiem drugim pod względem ważności (po dobru pacjenta) powinny być przepisy prawa, wskazane przez 40% respondentów z tej kategorii, przed własnym sumieniem (36%), kodeksem etycznym (31%) i procedurami (15%). Opinia rodziny pacjenta jest dla studentów medycyny właściwie faktorem o znaczeniu minimalnym; gotowość jej uwzględniania zgłosiło tylko 2% ankietowanych.

Tablica 3. Właściwe sposoby postępowania w sytuacjach etycznie trudnych w zawodzie lekarza w opinii badanych osób (w %)*

Czym w sytuacjach, przypadkach etycznie trudnych, niejednoznacznych
powinni się kierować lekarze?

Lekarze (N=145)

Studenci (N=215)

Dobrem pacjenta

44

44

Własnym sumieniem

41

36

Kodeksem etycznym

34

31

Przepisami prawa

32

40

Procedurami

12

15

Opinią rodziny pacjenta

10

2

Wszystkimi tymi czynnikami, bo nie są one sprzeczne

41

31

* Uwaga: odsetki nie sumują się do 100%, gdyż respondenci mogli zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź.

Źródło: badanie własne

Dwie kwestie zasługują tu na uwagę. Po pierwsze, wedle zebranych deklaracji, studenci prezentują się – w porównaniu z lekarzami – jako legaliści, skłonni w przypadkach etycznie trudnych przestrzegać („trzymać się”) raczej przepisów (i dodatkowo procedur) niż własnego sumienia. Byliby też skłonni przywiązywać mniejsze znaczenie (od lekarzy) do skodyfikowanych norm etycznych (różnica 3 pkt. proc.) w zamian za podążanie za procedurami (3 pkt. proc.). Po drugie praktykujący lekarze (41%) byli znacznie częściej niż studenci (31%) skłonni postrzegać wszystkie wyróżnione czynniki jako niesprzeczne.

Wnioski

Badanie wykazało, że studenci medycyny spodziewają się, iż będą mieć do czynienia z sytuacjami etycznie niejednoznacznymi i trudnymi. Poziom ich przeświadczenia o występowaniu takich sytuacji w pracy lekarza był zbliżony do przeświadczenia medyków już praktykujących, choć można stwierdzić, że studenci przekonani o występowaniu takich trudności byli nawet silniej, o 6 pkt. proc. częściej zaznaczając „najmocniejszą” opcję w zaproponowanej im liście odpowiedzi („zdecydowanie tak”). Jeśliby zatem odpowiedzi lekarzy traktować jako swego rodzaju „raport z pola walki”, to sądy studentów można uznać za zasadniczo odpowiednie wobec treści tego raportu. Innymi słowy studenci, spodziewając się, że będą w swojej pracy mieli w przyszłości do czynienia z etycznie problematycznymi przypadkami, wydają się mieć rację.

Adekwatności przeświadczenia studentów o tym, że sytuacje etycznie trudne występują w pracy lekarza, towarzyszy pewna nieadekwatność odnośnie treści tych sytuacji. Praktykujący lekarze wskazywali bowiem na sytuacje częściowo odmienne od tych, które najczęściej charakteryzowali studenci medycyny. A zatem według praktykujących lekarzy podstawowym problemem etycznym, z jakim może mieć w swojej pracy do czynienia lekarz, jest problem terapii uporczywej, podczas gdy studenci antycypują głównie problemy różnic światopoglądowych między lekarzem i pacjentem.

Co szczególnie istotne, można mówić o odmiennych strategiach (algorytmach) postępowania w takich sytuacjach. Dla praktykujących lekarzy kluczową wskazówką pozostaje dobro pacjenta i własne sumienie, przy rozpowszechnionym (w pewien sposób optymistycznym) przeświadczeniu, że kwestie te nie będą w sprzeczności z przepisami prawa, procedurami i kodeksem etycznym. Studenci postrzegają problemy etyczne w swojej przyszłej pracy jako bardziej wymagające. Według nich problemy te dobrze jest rozstrzygać z odwołaniem do obowiązujących przepisów (zapewne dlatego, że zabezpieczy to lekarza przed konsekwencjami formalnymi: dyscyplinarnymi, karnymi) przy rozpowszechnionym przeświadczeniu, iż przepisy te stać będą nierzadko w sprzeczności z dobrem pacjenta i sumieniem lekarza. Zapewne praktyka pracy z czasem zmieni te przeświadczenia, jednak już dziś można stwierdzić, że absolwenci medycyny mogą wkraczać do szpitali i gabinetów ze specyficzną „mroczną” wizją swojej przyszłej działalności jako „najeżonej” etycznymi dylematami, wobec których różne drogowskazy będą sobie wzajemnie przeczyć, dlatego bezpiecznie będzie trzymać się litery prawa. Warto korygować to przeświadczenie już na etapie edukacji akademickiej.

Jakub Ryszard Stempień – doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii, adiunkt w Zakładzie Socjologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Aktywny członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego (członek Zarządu Oddziału Łódzkiego PTS, członek Komisji Rewizyjnej PTS) oraz Polskiego Towarzystwa Nauk Społecznych o Sporcie; recenzent w krajowych periodykach socjologicznych. Autor kilkudziesięciu artykułów publikowanych w czasopismach i książkach oraz współredaktor monografii: Ciało, medycyna i sport w kontekstach kulturowych i społecznych (2015), a także współredaktor tomu tematycznego kwartalnika „Acta Universitatis Lodzensis Folia Sociologica” (3/2016) pt. Dbałość o zdrowie, sprawność fizyczną i atrakcyjny wygląd – społeczne uwarunkowania i praktyki oraz redaktor monografii Moda na bieganie – zapiski socjologiczne (2017). Zainteresowania naukowe autora obejmują wybrane zagadnienia socjologii szczegółowych: kultury fizycznej, zdrowia i medycyny.

Afiliacja:

Zakład Socjologii

Katedra Nauk Humanistycznych

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

ul. Lindleya 6, 90-131 Łódź

e-mail: j.r.stempien@wp.pl

Marcin Tkaczyk – profesor medycyny, profesor zwyczajny w Instytucie Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi, adiunkt Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Nefrologii i Dziecięcej i European Society for Pediatric Nephrology. Członek Rady Naukowej Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki. Autor kilkudziesięciu artykułów z zakresu pediatrii i nefrologii dziecięcej w czasopismach polskich i zagranicznych. Recenzent renomowanych branżowych czasopism medycznych. Główna działalność naukowa autora dotyczy nefrologii dziecięcej.

Afiliacja:

1/ Klinika Pediatrii, Immunologii i Nefrologii –
Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki
ul. Rzgowska 281/289, 93-338 Łódź

2/ Zakład Dydaktyki Pediatrycznej –
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
adres jw.

e-mail: mtkaczyk@uni.lodz.pl

Podziękowania

Autorzy chcieliby uprzejmie podziękować następującym Osobom, dzięki których życzliwości i pomocy możliwa była realizacja prezentowanej pracy:

- ▶ wszystkim Respondentom, którzy poświęcili swój czas i wzięli udział w badaniu ankietowym;

- ▶ Panu prof. dr hab. n. med. Dariuszowi Moczulskiemu, Prodziekanowi ds. Dydaktyki Wydziału Wojskowo-Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi za zgodę na realizacje badania wśród studentów;

- ▶ Paniom mgr Karolinie Szczepaniak, mgr Katarzynie Woźniak i lek. Aleksandrze Dębińskiej za wolontaryjną pomoc przy realizacji projektu.

Autorzy dziękują także Anonimowym Recenzentom za ich życzliwe komentarze i sugestie istotnych poprawek, zgłoszone wobec pierwotnej wersji niniejszego artykułu.

Bibliografia

Boguszewski, R. (2016). Zdrowie i prozdrowotne zachowania Polaków, komunikat CBOS nr 5434.

Blalock, H.M. (1975). Statystyka dla socjologów. Warszawa: PWN.

Budnik, A. (2016). Piekło kobiet – współczesny obraz prawa do aborcji w przestrzeni medialnej. Casus niewolenia kobiet czy ich emancypacji? Ars Educandi, 13/2016, 81–95.

Cook, R.J., Dickens B.M. (2001). Etyczne aspekty prawa aborcyjnego. W: A. Alichniewicz, A. Szczęsna (red.), Dylematy bioetyki (s.93–115). Łódź: Akademia Medyczna w Łodzi.

Gałuszka, M. (2003). Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Tożsamość zawodowa i atrofia moralna. Wrocław: Wydawnictwo Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego.

Gałuszka, M., Szewczyk, K. (red.) (2002). Narodziny i śmierć. Bioetyka kulturowa wobec stanów granicznych życia ludzkiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Hołówka, J. (1987). Problemy sprawiedliwego podziału dóbr w rehabilitacji. W: Z. Szawarski (red.), W kręgu życia i śmierci. Moralne problemy medycyny współczesnej (s.131–150). Warszawa: Książka i Wiedza.

Hope ,T., Savulescu, J. (2001). Jak powinno się rozdzielać nie wystarczające środki medyczne? W: A. Alichniewicz, A. Szczęsna (red.), Dylematy bioetyki (s.199–226). Łódź: Akademia Medyczna w Łodzi.

Kielanowski, T. (1987). Problem niepotrzebnego cierpienia. O niepotrzebnym cierpieniu rodzonym przez Postępy nauk medycznych. W: Z. Szawarski (red.), W kręgu życia i śmierci. Moralne problemy medycyny współczesnej (s.151–165). Warszawa: Książka i Wiedza.

Kopelman, L.M. (2001). Pojęciowe i moralne problemy terapii daremnej i użytecznej. W: A. Alichniewicz, A. Szczęsna (red.), Dylematy bioetyki (s.117–130). Łódź: Akademia Medyczna w Łodzi.

Łaska-Formejster, A. (2013). Polityczna gra o prawna regulacje procedury in vitro – analiza wybranych aspektów debaty w przestrzeni medialnej, Politeja. Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, 263–285, DOI: 10.12797.

Szawarski, Z. (1987). Wprowadzenie – dwa modele etyki medycznej. W: Z. Szawarski (red.), W kręgu życia i śmierci. Moralne problemy medycyny współczesnej (s.5–26). Warszawa: Książka i Wiedza.

Zakrzewska, M. (2004). Miary podobieństwa i odległości dla danych dwukategorialnych wykorzystywane przez SPSS w analizie skupień. W: J. Brzeziński (red.), Metodologia badań psychologicznych. Wybór tekstów (s.479–505). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Physicians and Medicine Students and Their Attitude to Ethical Problems. Research Report

Abstract

In the paper some results of an own survey (sample N=379) conducted in academic year 2013/2014 among the group of medicine students, resident physicians and medical specialists from łódzkie voivodeship are presented and discussed. The aim of the study was to identify the opinion of members of two groups: physicians and medicine students in the field of moral problems in the medical’s work. Almost every respondent (95%) was convinced that physicians had to deal with some situations that were ethically problematic. When asked about some examples, medicine students most often (59%) mentioned ideological or religious controversies between medical and his patient, while physicians (34%) tended to recall the case of futile treatment. Medicine students and physicians agreed that while dealing with ethically problematic situation, the patient welfare should be treated as the most important guideline, more vital than medical’s conscience, law and procedures, ethical code and patient’s family opinion. Moreover, physicians more often than medicine students (10pp) stated that all those factors were consistent.

Keywords:
physicians, medicine students, ethical problems.

1 W piśmiennictwie anglojęzycznym spotyka się określenie futile treatment, co można tłumaczyć jako: „terapia daremna” (por. Kopelman, 2001). Za terapię uporczywą (daremną) przyjmuje się tu podtrzymywanie czynności narządów nieprzynoszące korzyści dla pacjentów.

2 Problemy konfliktów aksjologicznych między lekarzem i pacjentem – w tym kwestia tzw. klauzuli sumienia – wydają się być problemami „medialnymi”, chętnie podejmowanymi przez dziennikarzy (Budnik, 2016; Łaska-Formejster, 2013), zaś obszerne relacje medialne mogą przyczyniać się do wrażenia „intensywności” czy znacznego rozpowszechnienia tych problemów w pracy lekarza. Wrażenie takie mogą odnosić nie tyle sami lekarze (z natury rzeczy kompetentni, co do treści swojej pracy), co studenci medycyny – nie w pełni jeszcze obeznani z realiami zawodowego funkcjonowania medyka.

fot. Tomasz Ferenc

Medycyna poza granicami powinności i ograniczenia poznania socjologicznego. Wnioski z ponownej lektury Społecznych i kulturowych powinności medycyny

Rafał Mielczarek

Recenzja książki
Mieczysław Gałuszka
Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Tożsamość zawodowa i atrofia moralna
Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław, 2003

Teksty poświęcone medycynie i zawodom medycznym zawsze budzą zrozumiałe zainteresowanie, bowiem pośród wszystkich działań społecznych te, które orientują się na ratowanie życia i zdrowia oraz minimalizowanie cierpienia, bodaj najlepiej charakteryzują dwoistą kondycję zwierzęcia politycznego – istoty wolnej lecz ograniczonej czasem, jednocześnie organizmu biologicznego, którego prawdziwej natury nie kształtuje instynkt lecz zawieszenie w sieci znaczeń. Książka autorstwa profesora Mieczysława Gałuszki pt. Społeczne i kulturowe powinności medycyny. Tożsamość zawodowa i atrofia moralna, opublikowana w 2003 roku, uzupełniała ówczesny zasób wiedzy o szereg aktualnych informacji o funkcjonowaniu medycyny, służby zdrowia oraz zawodów medycznych. Socjologiczną analizę problemów z zakresu socjologii medycyny zawartą w opracowaniu kształtowała perspektywa socjologii kultury, w jakiej autor, uczeń profesor Antoniny Kłoskowskiej, dojrzewał intelektualnie. Takie spojrzenie pozwalało głębiej spenetrować rozpatrywane kwestie. Dzięki temu, między innymi, wnioski wyciągnięte z analizowanych zagadnień miały walor wiedzy przekraczającej granice lakonicznych konkluzji podsumowujących suche zestawienia danych. Dziś opracowanie, które nie zdezaktualizowało się całkowicie, stanowi wartościowy materiał historyczny dla badaczy społecznych zajmujących się tematyką ochrony zdrowia. Nie oznacza to jednak, że powrót do lektury tekstu sprzed bez mała piętnastu laty ma wyłącznie charakter reminiscencji. Bowiem – jak zauważał Stanisław Ossowski, pisząc o znaczeniu historii myśli społecznej – historyczna wiedza o określonym zakresie jest równocześnie wiedzą o „ideach społecznych”, które nie dezaktualizują się tak jak dane empiryczne (1983, s. 239). Clifford Geertz wskazywał zaś, że symboliczne osądy myśli minionych stanowią najbardziej rzeczywisty przedmiot odniesień myśli in statu nascendi (2005)[1].

Badania opisane w książce prowadzone były po ponad dekadzie transformacji systemowej, co pozwalało stawiać pierwsze hipotezy odnoszące się do wpływu nowych warunków społecznych na medycynę. Kwestie zgrupowane w analizie stworzyły obraz ówczesnej świadomości zbiorowej skonfrontowanej z dużą dynamiką zmiany społecznej. Ów obraz ukazywał w obszarze organizacji ochrony zdrowia zasadniczy konflikt występujący między wartościami dwóch silnie oddziałujących na siebie formacji historycznych – realnego socjalizmu, zamkniętego formalnie[2], lecz obecnego we wciąż żywym dziedzictwie kulturowym, oraz implementowanej na polski grunt formacji kapitalistycznej, w jej neoliberalnej formie. Co dla niniejszego wywodu istotniejsze, to fakt, iż wspomniany konflikt, modelując społeczne myślenie, nie ominął także jego wysublimowanych form, odciskając ślad w koncepcjach naukowych. Z perspektywy czasu praca profesora Gałuszki nabrała więc dodatkowego, ważnego waloru – stała się inspirującym przyczynkiem do refleksji socjologicznej o socjologii, czyli refleksji o samej konstrukcji poznania życia społecznego[3].

Osią rozważań zawartych w książce jest obserwacja postępującej alienacji kulturowej i społecznej medycyny oraz towarzyszącej jej atrofii moralnej. Zjawisko alienacji kulturowej nie jest czymś nowym. Zwracał na nią uwagę Max Weber, pisząc o postępującym odczarowaniu racjonalizującego się świata. W Polsce powojennej impet tego procesu był spowalniany przez utopijny charakter panującej ideologii komunistycznej, a w szczególności przez jej antyindywidualistyczną orientację. To wewnętrzne napięcie dało o sobie znać siłą reakcji po 1989 roku, która zaowocowała bezdyskusyjnym popadnięciem społeczeństwa w drugą skrajność – zradykalizowany i bezrefleksyjny indywidualizm. To przeorientowanie oznaczało dla medycyny, że obok deontologii czynnikiem determinującym jej funkcjonowanie stał się rozum instrumentalny zredukowany do swej wąskiej ekonomicznej formy. Dehumanizacja medycyny w Polsce po przełomie 89 roku nie dokonywała się więc na skutek postępującej nierównowagi wewnątrz medycznej technê, konsekwentnie uprzywilejowującej rozwój jej instrumentarium kosztem sztuki podmiotowego postępowania z chorym. Dehumanizacja dokonywała się poprzez uwalnianie „zdrowego egoizmu” jednostek. Znamienna jest w tym kontekście cytowana w książce wypowiedź Leszka Sikorskiego, ministra zdrowia w rządzie Leszka Millera, który w wywiadzie telewizyjnym stwierdził, iż „nie jest św. Mikołajem i nie przynosi prezentów”. Moment wypowiedzi był zapewne przypadkowy (padła w przeddzień świąt Bożego Narodzenia), można zatem odrzucić przypuszczenie, że był wybrany świadomie z tradycyjnie lewicowej niechęci do religii. O wiele ważniejsze wydaje się w tym zajściu to, że minister lewicowego rządu odżegnywał się w ten metaforyczny sposób od jednego z filarów lewicowej polityki społecznej. Sytuując rzecz w kontekście „socjologii socjologii” najbardziej znaczący jest pełen zrezygnowania ton komentarza, jakim autor opatrzył słowa ministra. Jego zdaniem wypowiedź pokazywała „smutną prawdę [podkreślenie moje – R.M.] o ubóstwie państwa, które nie jest w stanie zapewnić wszystkim najwyższych standardów leczenia” i tym samym implikowała nową strategię dbałości o zdrowie, która składała większość odpowiedzialności za stan zdrowia na barki każdego obywatela z osobna. Książka jest więc socjologicznym raportem opisującym funkcjonowanie medycyny w tej samej pułapce bezalternatywności, która uwięziła myślenie o transformacji systemowej w Polsce po 89 roku. Odnotowane obserwacje ilustrują istnienie tego stanu na wszystkich poziomach życia społecznego. Jednocześnie uwagi i wnioski autora pokazują jak próba zrozumienia zjawisk społecznych wpisuje się w aktualną samowiedzę społeczeństwa.

Transformacja całego systemu społecznego wymusiła przeprowadzenie reformy opieki zdrowotnej. Książka pokazuje, że źródła późniejszych trudności i wielu porażek znajdowały się na aksjologicznym poziomie założeń wyznaczających kierunki reformowania. Wybór celów strategicznych odsłaniał konflikt między szeregiem moralnych powinności ściśle związanych z wciąż silną tradycją myślenia o praktyce medycznej w kategoriach służby zorientowanej na dobro jednostki a finansową filozofią „taniego państwa” ukierunkowaną na utrzymanie równowagi budżetowej. Gwoli prawdy, posiłkując się liczniejszymi dziś analizami krytycznymi[4] omawiającymi ówczesne wybory ekonomiczne, należy wspomnieć, iż alternatywny wybór, choć teoretycznie możliwy, był mało prawdopodobny. Na przeszkodzie stała niemal powszechna w końcu PRL świadomość systemowej porażki tzw. realnego socjalizmu. Jego osiągnięcia cywilizacyjne wyłaniały się dopiero na poziomie makrosyntez, czyli poza horyzontem myśli przeciętnego człowieka. Widoczna na pierwszy rzut oka była zaś niegospodarność, często ocierająca się o absurd[5] i potęgowana przez polityczną opresję ucieleśnianą w autorytarnym państwie. Permanentne problemy gospodarcze identyfikowane z działalnością państwa stały się dodatkowym czynnikiem, który utrwalił i tak głęboko zakorzenioną w społeczeństwie nieufność wobec państwa. Stąd też późniejsza ostra krytyka interwencjonizmu związana była z ugruntowanym przekonaniem, że dobrodziejstwa planowania gospodarczego na poziomie państwa stanowią jedynie ideologiczną fasadę arbitralnych oraz w istocie irracjonalnych i co za tym szło szkodliwych społecznie decyzji wyalienowanej kasty uprzywilejowanych urzędników. W efekcie, w 1989 roku wybrano koncepcję gospodarczą z istoty niezwykle bliską zdroworozsądkowej praktyce gospodarczej, skutecznej na mikroekonomicznym poziomie gospodarstw domowych, koncepcję programowo ignorującą szereg elementów makroekonomicznego potencjału państwa. To społeczny zdrowy rozsądek był glebą, na której wyrastał późniejszy doktrynalny antyetatyzm. Ponadto nie wolno pominąć faktu, iż neoliberalizm, bo o nim tu mowa, święcił swój światowy triumf pod koniec lat 80. W praktyce recepty dla społeczeństw biednych i rozwijających się sprowadzały się często do postulatu „zaciskania pasa” oraz anatem rzucanych na tych, który sugerowali „przejadanie majątku” i „rozdawnictwo”. Przywoływane przez autora „zmniejszanie wydatków społecznych i indywidualnych na zdrowie”, nawet jeśli wpisane razem z „sprawiedliwym rozdziałem finansowych obciążeń” stanowiło odmianę owego propagowanego zaciskania pasa. Trzeba było sporo czasu i doświadczeń w rodzaju silnego społecznego oporu, jaki wzbudził plan likwidacji Patient Protection and Affordable Care Act (popularnie tzw. Obamacare) wysunięty przez prezydenta Donalda Trumpa[6], by ponownie uświadomić sobie, że usługi medyczne – analogicznie do usług edukacyjnych – należą do klasy newralgicznych usług społecznych, zasadniczo odmiennych od usług służących konsumpcji, które są realizowane efektywnie na zasadzie prostego rachunku ekonomicznego.

Konflikt na poziomie aksjologii przeniósł się też na poziom konkretnych rozwiązań organizacyjnych. Projekt Systemu Kas Chorych, przygotowany przez rząd Jerzego Buzka w ramach wdrażania programu czterech reform, przesuwał akcenty z gwarancji zabezpieczenia potrzeb zdrowotnych społeczeństwa (wciąż dając tej gwarancji prymat wśród celów organizacyjnych wskazanych do realizacji) na optymalizację działań, poddaną racjonalności ekonomicznej i rygorom mechaniki wolnorynkowej. Oznaczało to, że działania stricte medyczne zostają podporządkowane ekonomii. Także same gwarancje – racja bytu systemu ochrony zdrowia – zaczynały wiązać się z kalkulacją ekonomiczną, co obniżało ich i tak nie najwyższą społeczną rangę, co autor trafnie zauważał, odnotowując, że gwarancje zapisane w Konstytucji mają charakter „metafory języka polityki”. Ponadto na poziomie indywidualnych działań projekt zapewniał ubezpieczonemu – zgodnie z wcześniejszym założeniem poddania działań instytucjonalnych Kas reżymowi wolnorynkowemu – prawo do wolnego wyboru Kasy Chorych. Opisując rozwiązanie metaforycznie, przywilej ten – jeśli wziąć pod uwagę ówczesne realia społeczne – był gwarancją mieszania herbaty, w której nie ma cukru. Choć implementowana ideologia zapewniała poprawę jakości usług i podnoszenie jakości towarów dzięki wykorzystaniu konkurencji jako mechanizmu mobilizacji, to w praktyce świadczeń medycznych była rezygnacją z podnoszenia poziomu tych świadczeń na rzecz iluzorycznego wyboru najmniejszego zła, czyli najlepszego wśród złych świadczeniodawców. Analogiczny problem z analogicznym przesuwaniem odpowiedzialności na jednostki funkcjonuje obecnie w obszarze globalnej polityki ekologicznej i przybiera postać propagowania ekologicznego stylu życia. Pozorność takiego działania w dziedzinie ochrony środowiska pokazują statystyki, według których rozmiar zanieczyszczeń wynikających z działalności jednostek i gospodarstw domowych jest o wiele mniejszy od rozmiaru zanieczyszczeń wytwarzanych w ramach działalności przemysłowej. W związku z czym zmiana nawyków jednostek nie powstrzyma wzrostu zanieczyszczenia środowiska naturalnego. W tym kontekście znamienne jest zestawienie przywołane przez autora, według którego na szczycie listy czynników determinujących zdrowie znajduje się styl życia (udział 50% do 60%) uzależniony od działań jednostki, na dole zaś działania służby zdrowia (udział 10% do 15%). Opisany system miał jeszcze jedną poważną wadę strukturalną. Dodatkowo wybór był nie tylko ograniczony, ale miał też strukturalną tendencję do dalszego zawężania dostępnych alternatyw. Badacz zwracał uwagę, że ubogie finansowanie to w efekcie ubogie i z czasem coraz uboższe świadczenia. Oczywiście mowa jest tu o sytuacji, w której rozwijająca się technologia sprzężona ściśle z mechaniką wolnego rynku pochłania coraz większe środki, co przypadku biednego i stagnacyjnego zasobu środków musi przełożyć się na sukcesywne ograniczanie dostępnych świadczeń[7].

Słabość tego rozwiązania pokazywała krytyka padająca ze strony rozmaitych środowisk zainteresowanych funkcjonowaniem Kas Chorych. Autor odnotował liczne problemy, na jakie wskazywano. Wśród nich kłopoty finansowe, które wynikały zarówno ze słabej i nieterminowej ściągalności składek ubezpieczeniowych przez ZUS (efekt taniego państwa), ale także ze złej kondycji finansowej większości placówek opieki zdrowotnej (przypuszczalnie brak doświadczenia w funkcjonowaniu na wolnym rynku). Ponadto wskazywano chaos organizacyjny (niewykształcona nowoczesna kultura organizacyjna) oraz związany z nim egoizm instytucjonalny, który w nie tak rzadkich – według autora – przypadkach przybierał niehumanitarną formę, w jakiej trwanie instytucji stawało ponad dobrem pacjenta (dysfunkcja systemowa wynikająca z niekontrolowanej decentralizacji, która przybiera postać sfeudalizowania struktury). Wreszcie ograniczone środki, ale także brak należytej znajomości problemu, sprawiły, że polski system ochrony zdrowia miał niewłaściwą, anachroniczną strukturę wydatków. Gałuszka odnotował, że większość środków była przeznaczana na medycynę naprawczą (leczenie), a niewiele na prewencję (programy profilaktyczne).

Utrwalaniu chaosu sprzyjało upartyjnienie działań reformatorskich. W tym punkcie warto odnotować, iż badacz przypominał w tekście starą i wówczas zgodnie ignorowaną prawdę, że „zdrowie społeczeństwa” (dziś można dodać, że uwaga dotyczy także „zdrowia jednostki”) jest „również kategorią polityczną”. To „również” wydobywało z cienia przemilczane i ogólnie niekwestionowane założenie ekonomiczności realiów życia zbiorowego. Jednocześnie to założenie implikowało jego zdaniem „podatność na interesy władzy”. Ogląd realiów wdrażania reform pokazuje, że kategoria „polityczności” zastosowana do opisu, odkrywała de facto głównie chaos wynikający z rywalizacji partyjnych partykularyzmów. Naskórkowość kultury demokratycznej polityki oraz powszechna akceptacja słabości państwa, często traktowanej wręcz jako zaleta istniejących warunków, sprzyjały wradzaniu się aktywności partyjnej w mechanikę rywalizujących klik, miast w transparentne uzgadnianie rozbieżnych interesów. Brak gruntownej wiedzy sprawiał, że rozwiązania nie dotykały istoty funkcjonowania reformowanych instytucji i miały charakter doraźny, nierzadko markujący zmianę. Zmiana dostrzegalna związana była z tzw. karuzelą kadrową, w trakcie której naprawa nierzadko kończyła się na rytualnym zdezawuowaniu działań poprzedników na danym stanowisku. Zarysowana wyżej sytuacja to kolejny przyczynek do krytyki interwencjonizmu państwowego, który poprzez przypadki takiej wcale nie marginalnej patologii administrowania był utożsamiany powszechnie z obsadzaniem stanowisk stronnikami partii, często bez wymaganych kompetencji. Kolejne reformy również musiały mierzyć się z podobnymi problemami. Autor przywołał przykład z okresu wprowadzania Narodowego Funduszu Zdrowia przez rządy SLD/PSL, kiedy to wraz ze zmianą na stanowisku ministra (Mariusza Łapińskiego zastąpił Marek Balicki) stanowisko szefa NFZ obsadzono, wbrew opinii nowego ministra, osobą zastępcy Łapińskiego, Aleksandra Naumana, którego zdymisjonowano w niedługo potem na skutek podejrzeń o działalność korupcyjną. Wreszcie wszystkie rządy napotykały na inny zasadniczy problem ściśle związany z zapóźnieniem cywilizacyjnym i ubóstwem materialnym społeczeństwa polskiego. Była nim powszechna, wręcz irracjonalna niechęć do płacenia podatków. W tej sytuacji, żaden z rządów, który chciał utrzymać się przy władzy, nie mógł pozwolić sobie na krok zdawałoby się oczywisty i podnieść podatki na finansowanie służby zdrowia. To nastawienie nie zmieniło się zasadniczo do dziś. Niemal trzydziestoletnia historia III RP pokazuje, że społeczeństwo polskie wciąż jeszcze nie wzbogaciło się wystarczająco, by zacząć dzielić wypracowane bogactwo i nie dojrzało także jeszcze do sprawiedliwego podziału istniejącej biedy.

Bez stabilnych fundamentów system nie mógł normalnie działać. Dysfunkcje pojawiały się więc także na jego niższych poziomach. Znamionowały je zarówno kłopoty organizacyjne jak też problemy tożsamościowe. Na poziomie funkcjonowania konkretnych jednostek ochrony zdrowia, takich jak szpitale, problemy objawiały się zdaniem badacza w organizacji pracy, którą cechował wyraźny „paternalizm kliniczny” i charakteryzująca go relacja autorytet-uległość, podporządkowująca pacjenta lekarzowi. Należy tu zaznaczyć, iż „paternalizm kliniczny”, mimo potencjalnych i naturalnie nasuwających się skojarzeń, nie łączy się ani w opinii badacza, ani piszącego te słowa, z sygnalizowanym wcześniej sfeudalizowaniem struktury systemu ochrony zdrowia. Dla badacza władza lekarza nad pacjentem wynikała z głębszego formalnego zagnieżdżenia lekarza w instytucji i związanych z nim licznych uprawnień, których pozbawiony był pacjent (choć oczywiście to jego obecność stanowiła moralną rację istnienia instytucji ochrony zdrowia). Pacjent podporządkowany arbitralnej „ojcowskiej” władzy lekarza ulegał uprzedmiotowieniu. Z czasem sytuacja zaczęła ulegać zmianie na korzyść pacjenta i jego prawa do podmiotowego traktowania. Warte uwagi jest to, że upodmiotowienie pacjenta niesie ze sobą swoiste skutki uboczne, które wzmocniło upowszechnienie się Internetu. Obecnie pojawia się nierzadko ze strony pacjenta lub jego bliskich nie tylko zrozumiałe oczekiwanie rzetelnej i gruntownej informacji, ale także próby wchodzenia w dialog na płaszczyźnie profesjonalnej, w oparciu o „profesjonalną wiedzę” zaczerpniętą z Internetu. Jako ramę komunikacyjną bierze się implicite demokratyczne równouprawnienie opinii, które są błędnie utożsamiane z wiedzą ekspercką. Innymi słowy pacjent uzbrojony w dostęp do Internetu bywa przekonany, że jest takim samym ekspertem. Tzw. ruch antyszczepionkowy bazuje w dużej mierze na tego rodzaju oświeconej ignorancji.

Kryzys towarzyszący transformacji był odczuwalny najsilniej w relacjach międzyludzkich. To tam atrofia więzi i problemy tożsamościowe były doświadczane bezpośrednio. Zaburzeniu ulegały i tak delikatne relacje lekarz – pacjent. Zdefiniowanie pacjenta jako klienta osłabiało jego pozycję społeczną. Wspomniana wyżej swoboda wyboru na rynku usług medycznych nie rekompensowała tej negatywnej zmiany. Oferując tę pozorną wartość, składano de facto na barki osoby cierpiącej, ale też tych, którzy jej w tym cierpieniu towarzyszyli z racji bliskości, ciężar „racjonalnego optymalizowania” swoich szans na wyzdrowienie, a nawet przeżycie. Niekorzystną sytuację pacjenta pogarszały dodatkowo patologie w zawodzie lekarza, które nasilały się w warunkach anomii. Zaistniała sytuacja rodziła pytanie zasadnicze, które wybrzmiało także w książce. Dlaczego zawiodła zawodowa moralność lekarzy?

Sięgając do klasycznej koncepcji Roberta K. Mertona[8], badacz wskazywał na daleko idące podobieństwo między sytuacją opisaną przez amerykańskiego socjologa a warunkami pierwszej dekady przemian po 1989 roku. Anomia w III RP rodziła się w wyniku coraz wyraźniejszego rozbratu między nowymi celami kulturowymi a możliwościami ich realizacji. Takie anomijne pęknięcie sprzyjało powstawaniu nowych, ale też utrwalaniu już obecnych form adaptacji, które kłóciły się zasadniczo z wymogami narzucanymi przez tradycyjny etos lekarski. Etos społeczny stanowi rodzaj gleby, w której zakorzenia się indywidualna egzystencja. Etos zawodowy zaś, stanowiąc integralną część tego pierwszego, kształtuje w określonym obszarze działań reguły służące dobru wspólnemu. Kryzys transformacyjny osłabił tę zależność. Autor wyraził opinię, że choć wychowywanie lekarzy wydaje się nadal sprawą bezdyskusyjną, to problemem stała się wielość nie zawsze zgodnych ze sobą modeli etycznych. W efekcie „chaos aksjologiczny i labilność zasad deontologicznych sprzyja rozwojowi argumentacji na rzecz relatywizmu w etyce medycznej”. W takich warunkach nasilał się wieloaspektowy kryzys tożsamości zawodowej lekarzy i pojawiały się patologie, których doświadczali też sami lekarze. Gałuszka odnotowywał, że protekcja połączona z korupcją, która wcześniej dotykała jedynie pacjentów, zaczęła uderzać także w personel medyczny, nawet lekarzy. Osłabieniu uległa bowiem solidarność zawodowa, która wcześniej nie pozwalała przyjmować łapówek od kolegów po fachu.

Wreszcie negatywny wpływ na problemy tożsamościowe w środowisku medycznym oraz zaufanie do personelu medycznego miały także media, które poszukując zbytu na swoje usługi przekazywały treści mające coraz mniej wspólnego z informacjami, a coraz więcej ze spektaklem. Służba zdrowia stała się – ponownie poprzez swoją specyfikę i przypisaną jej rangę społeczną – źródłem patologii, które w tym przypadku pojawiały się na płaszczyźnie komunikacji społecznej. Autor przywołuje jedną z zasad medialnego przyciągania uwagi odbiorców – „co krwawi, to ciekawi”. W przekazach medialnych dramatycznym wydarzeniom związanym z rutyną ratowania życia i zdrowia nie tylko przydawano jeszcze spektakularności, ale co gorsza dokonywano manipulacji, generalizując incydentalne sytuacje nieprawidłowości w służbie zdrowia[9].

Książka profesora Gałuszki daje obraz jednego z funkcjonalnych podsystemów społecznych, który przechodzi kryzys związany transformacją całego społeczeństwa. Ten obraz nie musiał budzić pesymizmu, co można powtórzyć także dziś z odpowiedniego i krytycznego dystansu poznawczego. Rejestrowane wówczas fluktuacje były w gruncie rzeczy czymś naturalnym, a bogaty zasób doświadczeń nauk społecznych pozwala tonować obawy. Kryzys jest bowiem czymś nieodłącznym dla zamiany formacji na arenie historii. Problemem był namysł, który razem z całym systemem znalazł się w ruchu i w kryzysie. Myśl, szukając punktu odniesienia, przylgnęła zbyt mocno do nowych idei i straciła poznawczy dystans. Choć sprawiedliwa medycyna – jak napisał autor – staje się mitem, to właśnie ta konstatacja staje mimowolnie wskazówką dla socjologii, że nawet w czasie kryzysu, a może właśnie szczególnie wtedy, istnieją sfery antropologicznej stabilności, które przechowują także istotną wiedzę o społeczeństwie. Mit jest taką sferą.

Bibliografia

Ossowski, S. (1983). O osobliwościach nauk społecznych. Warszawa: PWN.

Geertz, C. (2005). Interpretacja kultur. Wybrane eseje. Kraków: Wydawnictwo UJ.

1 Szczególnie zawarty w rozdziale I tomu esej, Opis gęsty: w poszukiwaniu interpretatywnej teorii kultury.

2 Za symboliczny znak graniczny można przyjąć znaną wypowiedź Joanny Szczepkowskiej o końcu komunizmu, który miał miejsce 4 czerwca 1989 roku.

3 Patrz: Jakub Karpiński, Socjologiczne i metodologiczne spojrzenie na socjologię, „Studia Socjologiczne” 1963, nr 4. Nota bene zdaniem Włodzimierza Piątkowskiego refleksja w dziedzinie polskiej socjologii medycyny jest niemożliwa bez rozważenia problemu „socjologii socjologii”, to znaczy w tym wypadku „socjologii socjologii medycyny”. Idem, Społeczeństwo i zdrowie: szkic o społecznej i poznawczej tożsamości socjologii medycyny, „Miscellanea Anthropologica et Sociologica”, 2013, nr 14/2.

4 Warto tu przywołać książkę Rafała Wosia pod znamiennym tytułem „Dziecięca choroba liberalizmu”.

5 Tzw. bareizmy, język potoczny wypreparowany na potrzeby satyry, doskonale oddają stopień absurdu, z którym stykał się na co dzień zwykły człowiek.

6 Przykład amerykańskiej batalii o zachowanie rządowego programu ochrony zdrowia jest w tym wypadku szczególnie interesujący, gdyż dotyczy kultury bardzo zindywidualizowanej i wysokorozwiniętego państwa bez uniwersalnego dostępu do usług medycznych, w którym dominują dobrowolne ubezpieczenia zdrowotne.

7 Jaskrawym, bo skrajnym przypadkiem takiego procesu była podwyżka o 5000% ceny leku stosowanego w terapii AIDS oraz w leczeniu niektórych nowotworów wprowadzona przez Turing Pharmaceuticals w 2015. Jej echa miały globalny zasięg.

8 Mieczysław Gałuszka, op. cit., Rozdział VII, Atrofia więzi moralnej w służbie zdrowia.

9 Autor opisuje bodaj najsłynniejszy taki przypadek w Polsce po 1989 roku, a mianowicie przypadek uśmiercania chorych przez pracowników pogotowia ratunkowego w Łodzi.

fot. Tomasz Ferenc

Zen dla wszystkich

Piotr Trojanowski

Żyjemy w czasach, w których wszystko dzieje się o wiele za szybko. Przyzwyczajeni jesteśmy do ciągłego pośpiechu i gonitwy, chociaż często nie wiemy właściwie za czym. A jeśli nawet wiemy, to nie zastanawiamy się jaki jest tego cel. Czy ma sens dążenie do realizacji naszych celów, ryzykując jednocześnie utratą jednej z niewielu rzeczy jaką nam dano, a której nie możemy odtworzyć? Mowa o czasie.

Od kilku lat obserwujemy nieśmiały wzrost świadomości w kwestii jakości życia, powoli istotnym staje się nie tylko to, żeby zaspokajać potrzeby materialne, ale również duchowo-mentalne wraz z dbaniem o fizyczność. Pojawienie się w polskich realiach kilka lat temu idei slow life, zaowocowało zdrową tendencją do bardziej przemyślanego spędzania czasu wolnego. Początkowo częściej obecna w środowiskach ludzi zawodowo umocowanych w kręgach freelancu lub pracujących twórczo, przeniknęła do szerszego grona. Sam zaliczam się do wspomnianej grupy. My, już nie dwudziestoparolatkowie, przechodzimy z okresu „jakoś to będzie” w okres, gdzie zaczynamy planować życie na nieco dłużej niż dwa dni zbliżającego się weekendu.

Obecnie standardem wliczonym w umowę o pracę stały się karnety umożliwiające nieograniczony dostęp do siłowni i klubów sportowych wszelkiej maści. Modne jest uczęszczanie na crossfit, aerobik czy też uprawianie jednej z kilku wersji jogi. Dzięki mediom społecznościowym każdy chce być wysportowany. Patrzymy na naszego ulubionego trenera personalnego, który regularnie na ekranie smartfona zachęca nas do ruszenia się sprzed telewizora celem rzeźbienia sylwetki w lokalnej siłowni (reklamując w międzyczasie swój ulubiony specyfik na wzrost wszystkiego, co chcielibyśmy żeby nam urosło). Niezależnie od tego, że to być może tylko moda oraz od tego, w jakim tempie wzrasta w aplikacji Instagram dzienna ilość zdjęć z hashtagiem #silownia, #gym czy #fitgirl to dobrze, że ludzie tak tłumnie zaczęli ćwiczyć. Im więcej zdrowych nas będzie, tym łatwiej będzie spłacić zadłużenie państwa spowodowane tak hojnie tworzonym od dwóch lat programem socjalnym.

Przyzwyczajamy się do możliwości zaplanowania naszej przyszłości. Co jednak, gdy dzieje się inaczej (coś idzie nie po naszej myśli)? Wypadki losowe lub nabyte choroby przewlekłe skutecznie zaburzają nasze funkcjonowanie. Nagle postawieni jesteśmy w sytuacji, której kompletnie się nie spodziewaliśmy.

„Ulubieńcy Bogów umierają młodo”
– Fryderyk Nietzsche.

Sam kiedyś przeżyłem coś podobnego. Chwilę przed trzydziestymi urodzinami doznałem poważnego urazu kręgosłupa. Problemem były mięśnie wokół rdzenia kręgowego i ich nacisk na kręgi. W skrócie – dwa dni czułem duży dyskomfort przy poruszaniu, nawet po zażyciu podwójnej dawki silnego leku uśmierzającego ból, byłem bliski wizyty na pogotowiu. Mój organizm zdecydował za mnie, dostałem nagłego ucisku mięśni, skończyło się najbardziej bolesną podróżą samochodem jaką kiedykolwiek odbyłem. Na pobliski SOR oczywiście. Po sześciu godzinach leżenia, przypięty pasami do twardej deski ratunkowej (przynajmniej wtedy nie czułem bólu), przyjęto mnie na oddział neurochirurgii. Diagnoza lekarza po kolejnym badaniu nie była wesoła. Usłyszałem, że jeśli w przyszłości chcę chodzić i być sprawny, najlepiej byłoby odstawić moje ukochane Taekwon-do, które uprawiam od ponad dziesięciu lat. Byłem zwyczajnie zdruzgotany. Nagle całe moje życie zostało wywrócone do góry nogami. Wczoraj silny, młody, z planami na przyszłość, teraz zwyczajnie niedołężny i wymagający pomocy.

Moi rodzice są lekarzami, całe dzieciństwo sądziłem, że jestem odporny na tematy związane z tym, co większość ludzi postrzega w medycynie jako przerażające. Przywykłem do ludzi chorych, zapachu lekarstw, fartuchów czy tematu śmierci. Nie robiły na mnie wrażenia korytarze szpitalne i sale zabiegowe. Nawet w domu mieliśmy dwa gabinety.

Wszystko uległo zmianie, kiedy trafiłem do szpitala. Zrozumiałem nagle, jak postrzegają lekarzy i choroby inni ludzie. Jak bezbronni i samotni czują się pośród innych chorych w szpitalu. W obcym, zimnym od światła świetlówek budynku pełnym długich, pustych nocami korytarzy. Gdzie sale dzieli się z kilkoma równie przerażonymi osobami, których jeszcze wczoraj zaplanowane życie, nagle skurczyło się do przestrzeni między kolejnymi obchodami lekarskimi. Przerażające jest, kiedy nagle orientujemy się, że nic nie wiemy i nie mamy żadnego wpływu na to, co się z nami właściwie stanie.

Historia nie kończy się specjalnie dobrze, co prawda częściowo wyzdrowiałem i trenuję, ale nadal z tyłu głowy mam myśl o tym, że kiedyś znów mogę się pojawić w tym okropnym miejscu jako pacjent. Już nigdy nie spojrzę na szpital tak samo. Na pewno nie tak jak wtedy, kiedy jako młodych chłopiec wpadałem po lekcjach na oddział do taty i kupowałem najlepsze na świecie pączki z kawiarni na parterze. Witały mnie młode pielęgniarki, pytając jak w szkole i czy mam już jakąś dziewczynę.

Z perspektywy czasu myślę, że to mimo wszystko pozytywne doświadczenia. Po nagłym wyjęciu z rzeczywistości oraz utracie kontroli nad własnym ciałem zdecydowanie łatwiej jest docenić wartość czasu, jaki nam przysługuje. Dzięki temu możemy go dzielić z tymi, na których zależy nam najbardziej.

„Always look on the bright side of life”
– Monthy Python

Piotr Trojanowski
absolwent filmówki
www.pitertrojanowski.com

fot. Tomasz Ferenc

Demokratyzacja debaty publicznej

Teksty prezentowane w tej części dotyczą debaty wokół Trybunału Konstytucyjnego w Polsce, która rozgorzała jesienią 2015 roku. Od tamtego czasu nie milkną ostre spory na temat zmian politycznych, społecznych i instytucjonalnych wprowadzanych przez władze. Jak wiadomo kontrowersje dotyczą między innymi tego, czy mamy obecnie do czynienia z poprawą jakości systemu politycznego w Polsce czy z jego zagrożeniem; z uzasadnionym czy nieuzasadnionym nasileniem pro – i antyrządowych wystąpień w sferze publicznej; pozytywnymi czy negatywnymi przemianami życia publicznego. Autorzy poniższych tekstów odnoszą się do tych kontrowersji w interdyscyplinarnej perspektywie badawczej analizy dyskursu. Tym samym zwracają uwagę nie tyle na prawno-konstytucyjne aspekty sporu, co na problemy związane z samą kulturą komunikowania o sprawach publicznych.

Laura Polkowska poświęca szczególną uwagę analizie technik deprecjacji i dyskredytacji stosowanych przez obie strony sporu Trybunał Konstytucyjny. Marek Czyżewski kładzie nacisk na problematyczne konsekwencje psychologizacji „dobrej zmiany”, przejawiającej się między innymi w wyjaśnianiu aktualnych przemian politycznych określonymi cechami osobowości Jarosława Kaczyńskiego. Magdalena Nowicka-Franczak interpretuje zachodzące w ostatnich latach przemiany polityczne w świetle zaczerpniętej od Michela Foucaulta kategorii przeciw-historii i przy jej użyciu nakreśla komunikacyjną specyfikę walki o przestrzeń symboliczną w Polsce. Paweł Dybel łączy problematykę demokratyzacji debaty publicznej z ogólną ideą tolerancji, a następnie rozpatruje zagadnienie granic sfery publicznej w oparciu o filozoficzne stanowiska Jacques’a Derridy i Jürgena Habermasa. Dyskusje o demokratyzacji debaty publicznej uzupełnia artykuł Adama Konopki, w którym autor podejmuje problem tak zwanego feministycznego punktu widzenia oraz zastępowania marginalizacji kobiet w dyskursach pośrednio lub bezpośrednio dotyczących macierzyństwa.

fot. Tomasz Ferenc

Debata nad Trybunałem Konstytucyjnym jako przykład dyskusji pozornej

Laura Polkowska
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Abstrakt

22 grudnia 2015 roku w Sejmie odbyła się debata nad sprawozdaniem Komisji Ustawodawczej o poselskim projekcie ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W debacie tej – o charakterze niemal wyłącznie pozornym – przedstawiciele zarówno partii rządzącej, jak i opozycji unikali uwag merytorycznych, posługując się przede wszystkim technikami prowadzącymi do deprecjacji i dyskredytacji oponentów politycznych. Tekst poświęcony jest analizie oraz próbie wyodrębnienia nadrzędnych strategii perswazyjnych, w które się wpisują. Liczne metafory wojenne, odniesienia do wydarzeń historycznych obciążonych jednoznacznie negatywną oceną społeczną, ataki ad personam i inne argumenty o charakterze perswazyjnym stosowane przez obie strony sporu uniemożliwiły tak ważną dla przeciętnego obserwatora życia politycznego wymianę racji oraz głębszy wgląd w sytuację. Zarówno partia rządząca, jak i opozycja wykreowały własną, precyzyjnie skonstruowaną wizję rzeczywistości. Obie narracje – mimo że wpisane w niemal identyczne schematy – nie mają żadnych punktów wspólnych, a fundamentalne składniki tworzonego przez obie strony obrazu świata nie dają się w najmniejszym stopniu uzgodnić.

Słowa kluczowe:
Trybunał Konstytucyjny, dyskusja pozorna, retoryka, perswazja, erystyka, dyskredytacja.

Nie trzeba być uważnym obserwatorem polskiej sceny politycznej, by dostrzec, że dyskusje podejmowane w przestrzeni publicznej coraz rzadziej mają charakter merytoryczny. Współczesnym debatom od bardzo dawna nie przyświeca starożytny cel wspólnego dotarcia do prawdy (jeśli w ogóle kiedykolwiek przyświecał), coraz rzadziej służą również przekonaniu strony przeciwnej do własnych racji, nabierają za to charakteru sporów erystycznych, choć nie w ścisłym sensie. O ile celem nadrzędnym dyskusji o charakterze erystycznym jest stworzenie wrażenia zwycięstwa w sporze za pomocą nie do końca uczciwych i etycznych argumentów, często o charakterze pozornym, czysto perswazyjnym, o tyle we współczesnych debatach nadrzędnym celem staje się zniszczenie strony przeciwnej. W związku z tym argumentacja – oczywiście ta o charakterze perswazyjnym, a nie logicznym – staje się znacznie uboższa, dobierane są niemal wyłącznie te zabiegi, za pomocą których możliwa staje się dyskredytacja, deprecjacja przeciwnika, ośmieszenie go, skompromitowanie, obarczenie winą, odebranie wszelkich praw (w skrajnych wypadkach łącznie z prawem do życia), a ostatecznie wykreowanie go na wroga. Współczesne dyskusje, choć należałoby rzeczownik ten wziąć w cudzysłów lub opatrzyć przydawką „pozorne”, wpisują się zatem już nie tylko w model utworzony wokół konfliktu, lecz w model skonstruowany na wzajemnej nienawiści.

Wzorcowym wręcz przykładem takiej właśnie dyskusji o charakterze pozornym jest sejmowa debata nad poselskim projektem ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, która miała miejsce 22 grudnia 2015 roku. Konflikt wokół TK wyraźnie podzielił polskie społeczeństwo. Choć dla całego niemal środowiska prawniczego oraz wszystkich osób obdarzonych świadomością prawną oczywiste jest, że działania Prawa i Sprawiedliwości dotyczące Trybunału są nie do zaakceptowania, ponieważ ingerują w fundamenty trójpodziału władzy stojącego u podstaw demokracji, opinia przeciętnego obserwatora życia politycznego w Polsce kształtowana jest przede wszystkim na podstawie medialnych wypowiedzi przedstawicieli rządu i opozycji. Te z kolei niejednokrotnie wpisują się w podobne schematy narracyjne – o czym więcej w dalszej części tekstu – co może prowadzić do wrażenia równorzędności czy równoprawności obu stron konfliktu. Wrażenie to z pewnością podsycają wystąpienia politologów, którzy – w przeciwieństwie do prawników – nie są jednomyślni i często zaciemniają obraz sytuacji, sugerując, że winę za obecny kryzys ponosi poprzednia koalicja rządząca[1]. Trudno się zatem dziwić, że w społeczeństwie polskim poglądy, u podstaw których leży przekonanie o słuszności działań rządu, są równie częste, jak te oparte na postawie potępiającej. Do tego stanu rzeczy przyczyniają się również debaty parlamentarne, w których kwestie merytoryczne schodzą na dalszy plan, a niekiedy pomijane są niemal całkowicie, eksponowany jest natomiast sam konflikt przybierający formę wojny. W wyniku tego rodzaju dyskusji pozornych postawy Polaków silnie się polaryzują, a powstałe pęknięcie rodzi wrażenie istnienia dwóch równoległych rzeczywistości pozbawionych punktów wspólnych.

Na początku warto więc sformułować warunki konieczne, jakie musi spełniać dyskusja, by nie miała charakteru pozornego. Za takie elementy uznaję:

1. postrzeganie przeciwnika jako równorzędnego partnera (traktowanie go z szacunkiem),

2. uznanie (nieodmawianie) prawa przeciwnika do udziału w dyskusji,

3. formułowanie wypowiedzi tyczących głównego tematu (ad rem),

4. wzajemną komunikację obejmującą dostrzeganie i respektowanie argumentów strony przeciwnej (choćby tylko po to, by je odeprzeć).

W debacie nad Trybunałem (punkt 8 porządku dziennego) wzięło udział 68 osób, wypowiadając się łącznie 114 razy. Z analizy materiału wynika, że jedynie 12 wypowiedzi miało w większości charakter merytoryczny, pozostałe nie odnosiły się do głównego problemu wcale lub prawie wcale. Poszczególni mówcy niemal nigdy również nie odwoływali się do wypowiedzi swoich poprzedników, nie komentowali ich uwag i nie odnosili do pytań. Jeśli pokusimy się o rekonstrukcję struktur narracyjnych obu stron, okaże się, że są one łudząco podobne do siebie, zawierają szereg identycznych elementów, a podstawowa różnica polega na zamianie miejscami uczestników kreowanej sytuacji. Na schemat narracyjny składają się następujące elementy:

1. przeciwnik polityczny (rząd / opozycja) to wróg „nasz” i wróg Polski,

2. przeciwnik jako jedyny jest winny powstałemu konfliktowi i ponosi pełną odpowiedzialność za sytuację związaną z Trybunałem Konstytucyjnym,

3. przeciwnik świadomie i celowo działa na rzecz destabilizacji sytuacji w Polsce,

4. „my” jako jedyni próbujemy zażegnać kryzys,

5. „my” przemawiamy w imieniu narodu, jesteśmy jego głosem i reprezentujemy jego wolę.

Już samo pojęcie wroga, wynikające z dualistycznego podziału świata na „naszych” i „obcych” i nakreślenia sztywnej, nieusuwalnej granicy oddzielającej te dwie grupy, kieruje nas zamiast ku dyskusji, w stronę narracji dogmatycznej, która – jak podkreśla Iwona Jakubowska-Branicka − oparta jest na czterech zasadniczych kategoriach. Wszechogarniająca aksjologizacja prezentowanego obrazu świata obejmuje każdą z tych kategorii, sprawiając, że podziały wewnątrz nich są dychotomiczne i nieprzekraczalne. Te cztery kategorie to:

- ▶ dobro/zło

- ▶ prawda/fałsz, kłamstwo

- ▶ my/oni

- ▶ przyjaciel/wróg (2013, s. 93).

Dziesięć lat temu Michał Głowiński zwrócił uwagę na smutny paradoks historii – środowiska identyfikujące się jako antykomunistyczne współcześnie sięgają po język czasów PRL-u. W tekście poświeconym retoryce nienawiści wyszczególnił 6 podstawowych cech konstytuujących ten model wypowiedzi, bliski językowi totalitarnemu o charakterze dogmatycznym (2009, ss. 242−247):

1. retoryka racji bezwzględnych, polegająca na całkowitej bezdyskusyjności prezentowanych tez i ścisłym podziale idei na słuszne, bo głoszone przez „nas”, i niesłuszne, błędne, niebezpieczne − głoszone przez oponentów,

2. wykluczenie osób stanowiących przedmiot wypowiedzi z grupy jej adresatów, partnerów w dyskusji,

3. dychotomiczny podział na „nas” i „onych”,

4. spiskowe widzenie świata,

5. w pełni jednoznaczne i jednorodne wartościowanie, pozbawione niuansowania, za to bogate w jednoznaczne etykiety,

6. legitymizacja podmiotu mówiącego jedynie na mocy samej wyznawanej ideologii, która czyni głoszone przez niego racje bezdyskusyjnie słusznymi.

Dalsza analiza wypowiedzi pojawiających się w ramach debaty sejmowej nad Trybunałem Konstytucyjnym pokaże, że możemy w niej odnaleźć wszystkie wyszczególnione przez Głowińskiego cechy, choć w różnym stopniu nasilenia (cecha druga na przykład pojawia się dość rzadko, jako że sytuacja obrad sejmowych narzuca drugoosobową formę gramatyczną) i niejednocześnie. Miejsce argumentacji racjonalnej, oczekiwanej w ramach merytorycznych rozważań, zajmują w niej wszelkie zabiegi językowe, techniki perswazyjne i strategie komunikacyjne, których celem jest prezentacja oponenta politycznego w kategoriach wroga, a także całkowita jego dyskredytacja. Manichejski podział społeczny na dwie skontrastowane ze sobą grupy jest tu szczególnie silny, a wzajemne obarczanie się winą za obecny stan rzeczy, z jednoczesnym wykluczeniem odpowiedzialności własnej, prowadzi do tworzenia opozycji złożonych z silnie naaksjologizowanych członów. Pierwszy stanowi oponent polityczny zagrażający stabilności państwa polskiego, drugi − własna grupa odniesienia kreowana na bohaterskiego obrońcę ojczyzny w obliczu niebezpieczeństwa. Zabiegi autokreacji są jednak znacznie rzadsze niż techniki służące deprecjacji przeciwnika. Wśród tych ostatnich najliczniej wykorzystywane są: oskarżenia formułowane wprost (zawierające leksykę silnie nacechowaną wartościująco i emocjonalnie, liczne odwołania do kategorii prawdy i narodu oraz metaforykę wojenną), a także za pomocą presupozycji, również tych zawartych w pytaniach o charakterze sugestywnym, odwołania do historii stanowiące podstawę analogii lub wykorzystane w funkcji ataku personalnego, argument ad hominem oraz argument ad consequentiam sprzężony z argumentem ad metum (czyli kreowanie budzącego grozę obrazu przyszłości).

***

Debata parlamentarna z 22 grudnia to doskonały przykład stosowania tzw. ukrytej petitio principii, czyli używania tezy dowodzonej jako przesłanki dowodu. Przemawiający posłowie w odniesieniu do tych samych faktów z rzeczywistości pozajęzykowych używają – w zależności od orientacji politycznej, którą reprezentują − skrajnie odmiennych zwrotów i wyrażeń, zawierających silnie wartościujący element natury definicyjnej lub konotacyjnej. W ten sposób wpływają na postawy odbiorców, którzy nieświadomie przyjmują perspektywę aksjologiczną zawartą w samej nazwie, zamiast kształtować własny pogląd na podstawie szczegółowych, merytorycznych analiz. Zjawisko to świetnie obrazuje poniższy fragment wypowiedzi, w którym rzeczowniki naprawa i dobra zmiana z jednej strony oraz paraliż z drugiej mają ten sam desygnat:

(…) argumenty, których używacie, to Himalaje hipokryzji i obłudy. A już zupełną bezczelnością jest nazwanie tej ustawy ustawą naprawczą. To jest zupełna bezczelność. (…) Składacie projekt, który znacząco ma ograniczyć możliwość działania Trybunału Konstytucyjnego. (…) To jest wasza naprawa. To jest wasza dobra zmiana. Paraliż to jest wasza dobra zmiana. (Sławomir Neumann)

To, co przez stronę rządową nazywane jest: naprawą sytuacji w państwie; zakończeniem kryzysu konstytucyjnego; przywracaniem trybunałowi jego roli; tworzeniem trybunału, który będzie służył państwu i obywatelom; przywracaniem trybunału, który będzie zajmował się tym, do czego został powołany, ze strony opozycji zyskuje takie nazwy jak: zamach; gwałt; rozpierducha; całkowity paraliż; ubezwłasnowolnienie / niszczenie / zahamowanie / demontaż trybunału; masakrowanie ustawy; niszczenie / demolowanie państwa; dokładanie się do klęski Polski i Polaków; deptanie konstytucji / trybunału / demokracji; łamanie prawa / konstytucji; gwałcenie praw Trybunału Konstytucyjnego; pozbawianie trybunału autorytetu / niezawisłości; blokada prac trybunału; zamykanie ust trybunałowi; działanie z pozycji siły; wprowadzanie rozwiązań czysto wodzowskich; podnoszenie ręki na konstytucję; demolowanie państwa prawa; odbieranie podstawowych praw Polakom. Z kolei działania opozycji przez nią samą określane są mianem obrony demokracji / wolności oraz walką o prawa Polaków / wolną Polskę / system wartości, natomiast przez partię rządzącą: narażaniem trybunału na szwank; destabilizowaniem Trybunału Konstytucyjnego; poniewieraniem trybunału; straszeniem Polaków; wprowadzaniem opinii publicznej w błąd; okłamywaniem / bałamuceniem Polaków; wkładaniem kija w szprychy reform; blokowaniem reform dla obywateli czy destabilizacją sytuacji w państwie. Za pomocą wyliczonych wyrażeń każda ze stron wprowadza własną, korzystną perspektywę aksjologiczną. Znamienne, że znacznie więcej jest określeń wartościujących negatywnie i wykorzystywanych do dyskredytacji przeciwnika niż tych nacechowanych pozytywnie i stosowanych w celu dodatniej autokreacji.

Wprowadzeniu korzystnego dla siebie wartościowania sprzyja również metaforyka wojny, która pozwala w dogodny dla mówiącego sposób rozłożyć określone akcenty i pokierować sympatią i antypatią odbiorcy:

Od kilku tygodni Prawo i Sprawiedliwość jest na wojnie z Trybunałem Konstytucyjnym. Od kilku tygodni jesteście na wojnie z niezawisłością sędziów, z polską konstytucją. Wyszliście na wojnę i krok po kroku demolujecie Trybunał Konstytucyjny, jego autorytet (…) Co będzie dalej, kiedy Polacy się nie ugną, kiedy nie ugnie się opozycja przeciwko wam? Będziemy dalej walczyć o wolną, demokratyczną, praworządną Polskę. Będziemy walczyć o to, żeby przywrócić prawdziwe znaczenie słów „prawo i sprawiedliwość” w Polsce, bo wy je zakłamujecie. (Sławomir Neumann)

Wykorzystywanie słownictwa z pola semantycznego wojny pozwoliło mówiącemu dokonać dychotomicznego podziału na dobrych i złych, a dodatkowo – na gruncie skojarzeń – zaliczyć oponenta do kategorii wroga, przy czym wniosek ten pozostawiony został odbiorcy do samodzielnego sformułowania. Zwroty użyte w drugiej części wypowiedzi (Polacy się nie ugną; będziemy walczyć) potęgują atmosferę zagrożenia i urealniają, poprzez swą sugestywność, stan wojny w ścisłym znaczeniu. Tego rodzaju deklaracje dodatkowo służą przypisaniu własnej grupie odniesienia roli nieugiętych obrońców zagrożonych wartości (oświadczam państwu, że Nowoczesna będzie wolności bronić w każdy możliwy sposób; bez końca będziemy bronić demokracji; nie spoczniemy, dopóki ten bubel prawny nie zostanie przez trybunał unieważniony; obiecujemy w tym miejscu, że nie zostawimy Polaków na pastwę większości, która nie liczy się z żadnymi zasadami; nie da się wyciszyć głosu opozycji w tej sprawie).

Na marginesie warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden zabieg regularnie pojawiający się w ramach debaty nad Trybunałem. Sformułowanie co będzie dalej, kiedy Polacy się nie ugną, jest przykładem techniki, którą można by określić mianem powoływania się na naród. Chwyt ten – o wyraźnie populistycznym charakterze – jest szczególną odmianą argumentu z powszechności i może przybrać jedną z dwóch postaci. Mówiący odwołuje się do kategorii narodu, albo przypisując mu określone właściwości i postawy zbieżne z własnymi (jak w przytoczonym przykładzie lub w zdaniu społeczeństwo wam tego nie zapomni), albo wspominając wprost o poparciu społecznym dla własnych działań, jak w dwóch poniższych wypowiedziach:

Nie słuchacie ludzi, którzy mówią na ulicach, że niszczycie prawo, że niszczycie demokrację, a teraz jeszcze nie chcecie słuchać posłów, wybranych w demokratycznych wyborach, wybranych z woli narodu, szanowni państwo, nie chcecie ich słuchać. To jest skandal. (Sławomir Neumann)

Platforma zabiegała o to, żeby obsadzić trybunał swoimi ludźmi, łamiąc konstytucję. (…) Bo chcieli nie dopuścić do jakichkolwiek zmian w Polsce. Naród wybrał nas po to, żebyśmy reformowali kraj. (Stanisław Piotrowicz)

Odwołanie się do kategorii narodu po raz kolejny pozwala przeprowadzić dychotomiczny podział ukonstytuowany wokół rzekomego poparcia społecznego. Populistycznego charakteru zabiegu może dowodzić fakt, że na tę samą wyidealizowaną grupę powołują się zarówno opozycja, jak i rząd.

Kolejną kategorią, do której równie często odwołują się obie strony, jest prawda. Słownictwo z pola semantycznego kłamstwa jest niezwykle liczne i nośne perswazyjnie, a zarzut nieszczerości czy świadomego wprowadzania w błąd może pozbawić osoby stanowiące przedmiot wypowiedzi wiarygodności. Spójrzmy na niewielką tylko reprezentację omawianego zabiegu: to jest wielkie zakłamanie, to jest wielka hipokryzja; pan przewodniczący mówi po prostu nieprawdę; nie można tak okłamywać posłów na sali plenarnej, ale też wszystkich, którzy oglądają te obrady; proszę jasno o tym mówić i nie bałamucić w kółko, że jest inaczej; możecie państwo próbować zaklinać rzeczywistość, możecie kłamać z tej mównicy, ile się da; cechą charakterystyczną dla państwa to jest wymyślanie nieprawdziwych stanów faktycznych; trzeba, żeby rodacy usłyszeli, jaka jest prawda o Trybunale Konstytucyjnym; kłamiecie jak zwykle, więc szkoda w ogóle gadać, kłamczuchy jedne.

Niekiedy oskarżenie wysuwane pod adresem przeciwników politycznych ma charakter wyraźnie populistyczny, opiera się na całkowicie nieuprawnionym wnioskowaniu o charakterze perswazyjnym, zawierającym istotne błędy logiczne, choćby wynikające z ekwiwokacji (wykorzystania wyrazu w dwóch różnych znaczeniach). Jest więc to przykład imputacji o charakterze insynuacyjnym, która polega na przypisywaniu komuś – bezpośrednio, w jawnych stwierdzeniach i komentarzach lub pośrednio, przez sugerowanie skojarzeń i wniosków – czegoś, czego nie powiedział ani nie chciał powiedzieć, czego nie uczynił ani nie chciał uczynić. Może to być również przypisywanie mu jakichś właściwości (zwykle takich, które miałyby źle o nim świadczyć) – np. poglądów, intencji, dążeń, cech charakteru czy stylu współżycia z innymi – sprzecznych z jego rzeczywistą naturą (Karwat, 2007, s. 149; por. też Klementewicz, 1982, ss. 253−254):

Bardzo państwo się oburzacie w związku z konsekwencjami prawnymi przeniesienia Trybunału Konstytucyjnego z Warszawy do innych miast Polski. Przy okazji też pokazaliście, i to może było tego warte, co myślicie o innych miastach w Polsce, co myślicie o mieszkańcach innych regionów Polski. Mówiliście o tym, że przeniesienie trybunału do innych miast w Polsce uchybiałoby godności tego urzędu. Okazuje się, że są miasta niegodne takich instytucji w mniemaniu posłów Platformy Obywatelskiej. A my uważamy, że Polacy są wszędzie równi (…). Nie czynimy Polski równej i równiejszej, tak jak czyniliście to przez 8 lat (…). To był test, co myślicie o Polakach i o innych miastach. (…) dowiedzieliśmy się, jakie macie zdanie na temat Polaków i innych miast w Polsce. (Stanisław Piotrowicz)

W przytoczonym fragmencie pojawiają się sformułowania o dużym stopniu kategoryczności (pokazaliście, co myślicie o innych miastach; jakie macie zdanie na temat Polaków), a dzięki zastosowanej konstrukcji składniowej przybierające kształt formalnie wysnutego wniosku. I choć żadnego logicznego związku między sprzeciwem wobec przeniesienia Trybunału a stosunkiem do Polaków nie ma, cała wypowiedź ma dużą siłę perswazyjną. Zastosowany zabieg dodatkowo pozwala na utworzenie po raz kolejny korzystnej opozycji: ‘Wy dzielicie Polaków na lepszych i gorszych, a my uważamy, że Polacy są wszędzie równi’ oraz wpisanie oskarżenia w całościową strategię dyskredytacji przeciwnika, u podstaw której leży zarzut dostosowywania prawa jedynie do potrzeb określonych grup społecznych, przy całkowitym, wieloletnim zaniedbywaniu innych.

Podobny zarzut – tym razem pod adresem partii rządzącej – odnaleźć możemy w kolejnej wypowiedzi, w której został on umieszczony w presupozycji, czyli poza asercją. Ponieważ w tej pozycji przeważnie pojawiają się sądy „o z góry zagwarantowanej prawdziwości, oczywistej dla uczestników dialogu” (Szymanek, s. 248; por. też Klementewicz, 1982, ss. 256−257), powszechnie podzielane, niebudzące większych wątpliwości, odbiorcy najczęściej nie poddają ich refleksji. Jeśli więc w presupozycji umieszczony zostanie sąd nowy, taki, który mówiący dopiero chce zaszczepić w świadomości odbiorcy, może on zostać automatycznie zinternalizowany jako pewnik, oczywistość. W poniższym zdaniu – pozornie relacjonującym stan psychiczny mówiącego − oskarżenie, które stanowi punkt kulminacyjny całej wypowiedzi, pojawia się jako element wyrażenia faktywnego:

(…) ja ubolewam, że pan marszałek dopuścił do tego sposobu procedowania, że wyszliście poza zakres, ale przede wszystkim, że gardzicie własnym narodem. (Borys Budka)

Znacznie częściej jednak presupozycje o charakterze perswazyjnym występują w pytaniach o uzupełnienie, np.:

Czego boicie się tak bardzo, że pierwszymi decyzjami paraliżujecie Trybunał Konstytucyjny? (Borys Budka)

Pani premier Szydło uznała za bezsensowne utrzymanie podmiotowego rządu. Trybunał Konstytucyjny też ma być niepodmiotowy. Dlaczego państwo chcecie wyprowadzić miliony Polaków na ulice? (Krzysztof Mieszkowski)

Tego typu wypowiedzi – z wyrazistym sądem mówiącego, najczęściej niekorzystnym dla przeciwnika, zawartym w zdaniu pod pozorem próby uzyskania odpowiedzi – Mirosław Karwat nazywa pytaniami insynuacyjnymi (2007, s. 153). Jeśli przyjrzeć się ostatniemu z zacytowanych fragmentów, okaże się, że istotnie zastosowany w nim zabieg bliski jest populistycznej insynuacji dotyczącej nierównego traktowania Polaków przez przedstawicieli PO. Wniosek znów jest nieuprawniony, zaprezentowany w dodatku jako oczywisty ze względu na pozycję w zdaniu, a z racji tego, że zawiera oddziałującą na wyobraźnię dużą liczbę (miliony), nakreślona przez mówiącego wizja nieodległej przyszłości staje się sugestywna i groźna.

Wszystkie pytania zawierające presupozycje o charakterze perswazyjnym, jakie pojawiły się podczas debaty nad Trybunałem Konstytucyjnym, służyły temu samemu celowi – dyskredytacji oponenta politycznego. Warto dodać, że większość z nich została zadana w części obrad przeznaczonej na pytania do wnioskodawców. Forma stanowiła zatem jedynie pretekst do przekazania własnego komunikatu zawierającego negatywną ocenę przeciwnika, a formułowane w ten sposób pytania należałoby uznać za pozorne.

Forma pytania często wykorzystywana jest również w celu nadania wypowiedzi pozorów dialogu. Wówczas mówiący zadaje pytanie o charakterze sugestywnym (na poziomie gramatyki skierowane do przeciwników politycznych, lecz w rzeczywistości przeznaczone dla osób przed telewizorami lub monitorami komputerów), by następnie samemu na nie odpowiedzieć. W ten sposób zachowany jest pozór obiektywizmu i wnikliwej analizy, a dodatkowo odbiorca zostaje zaktywizowany, natomiast jego ewentualne wątpliwości rozwiane. Odpowiedź zaś – udzielana jako oczekiwana i konieczna – służy dyskredytacji oponenta:

Powiadacie państwo, że trybunał został narażony na szwank, że doszło do destabilizacji trybunału. No to trzeba sięgnąć do korzeni. Kto o to wszystko zadbał? Kto jest twórcą tego bałaganu? Kto jest twórcą łamania konstytucji w Polsce? To państwo żeście to zrobili! To państwo żeście to zrobili i muszę o tym z całą mocą i wielokrotnie powtarzać. (Stanisław Piotrowicz)

W ostatnim fragmencie pojawia się niezwykle często przywoływany przez obie strony sporu zarzut ponoszenia winy za kryzys związany z Trybunałem Konstytucyjnym. Co charakterystyczne – mówiący każdorazowo odpowiedzialność za obecny stan rzeczy wiążą wyłącznie z oponentami politycznymi, siebie sytuując po stronie przeciwnej − osób, które się z trudną sytuacją zmagają i usiłują ją uzdrowić. Możemy się tu również dopatrzyć zaczątków budowania teorii spiskowej, której celem jest wykreowanie oponenta politycznego na wroga – nie tylko w stosunku do własnej grupy odniesienia, lecz również wroga Polski. Pytanie kto o to zadbał sugeruje bowiem celowe, intencjonalne działanie na szkodę. Znacznie bardziej rozwinięty wariant tej techniki odnaleźć możemy w dwóch poniższych wypowiedziach – jednej antyrządowej i jednej skierowanej przeciwko opozycji:

Demokracja, prawa człowieka, prawa obywatela, konstytucja to tylko parawan dla waszych ciemnych interesów. To tylko parawan. Waszym celem jest ochrona interesów określonych grup społecznych. Rządziliście przez 8 lat i Polacy zobaczyli, ile znaczą w waszych ustach słowa: by żyło się lepiej. Komu się dziś lepiej żyje? Komu się lepiej żyje? (Stanisław Piotrowicz)

Sposób waszego działania rzeczywiście daje do myślenia. Bo nie działacie jak ktoś, kto z podniesioną głową, z otwartą przyłbicą walczy o lepszą Polskę. Działacie chyłkiem, nocą, ukradkiem, w atmosferze inwigilacji, z podrobionym kluczykiem. Tak nie działa ktoś, kto wie, że jest na miejscu, że działa w prawie. Tak działa ktoś, kto wie, że robi źle i musi szybko działać, bo za chwileczkę zostanie złapany. (Kamila Gasiuk-Pihowicz)

W obu fragmentach mówiący eksponują działanie potajemne, prowadzone w ukryciu, lecz jednocześnie świadome i celowe (ciemne interesy; działacie chyłkiem, nocą, ukradkiem; waszym celem jest ochrona interesów).

Większość dotychczas przywołanych zarzutów wiązała się pozornie z głównym tematem debaty. Jest jednak liczna grupa wypowiedzi, w których mówiący posługują się wybitnie nieuczciwym argumentem ad personam, porzucając problem Trybunału Konstytucyjnego całkowicie i atakując przeciwnika w sposób osobisty. Rzadziej oskarżenie – niekiedy przybierające formę jednowyrazowej etykietki − kierowane jest pod adresem grupy (Robert Kropiwnicki nazywa posłów Prawa i Sprawiedliwości barbarzyńcami, Joachim Brudziński z kolei stwierdza: Ja wiem, że damskich bokserów w Platformie Obywatelskiej niestety nie brakuje), zdecydowanie częściej w stronę konkretnej osoby, która niekoniecznie musi jednocześnie być adresatem wypowiedzi na poziomie gramatycznym. Repertuar ataków personalnych jest bogaty i zróżnicowany. Mówiący najczęściej odnoszą się do stanu emocjonalnego lub psychicznego przeciwnika (prosiłbym, żeby to miejsce nie stało się miejscem leczenia frustracji ministra, który miał być w sporcie, trafił gdzie indziej, też do resortu na „s”, i palcem niczym kibic będzie nam groził) albo jego poziomu intelektualnego (po co się pani zgodziła być premierem, jak pani nie potrafi odpowiedzieć na żadne pytania). Szczególnie wyrazisty przykład ataku ad personam stanowi wypowiedź Marka Sowy skierowana do Jarosława Kaczyńskiego, w której wykorzystany został bardzo nośny perswazyjnie motyw biblijny:

Dzisiaj sprzedajesz tę konstytucję taniej niż Judasz sprzedał Chrystusa, bo on sprzedał za 30 srebrników. Jaka jest cena, Jarku, twojej wiarygodności? (Marek Sowa)

Porównanie adresata do Judasza pozwala z jednej strony wypowiedzieć, choć nie wprost, zarzut zdrady (w dodatku zdrady wynikającej z niskich, materialistycznych pobudek), z drugiej wprowadzić bardzo korzystną perspektywę aksjologiczną dzięki opozycji Judasz (uosabiający to, co złe i niebezpieczne) – Chrystus (symbolizujący to, co dobre i sprawiedliwe). Po stronie dobra sytuuje się nie tylko sama konstytucja, przywołana przez mówiącego expressis verbis, lecz również jej obrońcy, czyli własna grupa odniesienia. Siły perswazyjnej zarzutowi dodaje fakt wykorzystania symbolu zaczerpniętego ze sfery sacrum, stanowiącej istotny element odniesienia dla samych oponentów politycznych, a także nadrzędny składnik ich systemu wartości. Cała wypowiedź zbudowana jest w drugiej osobie liczby pojedynczej, dzięki czemu zasygnalizowana zostaje pewna familiarność, ale też wynikające z niej lekceważenie.

Szczególny rodzaj ataku personalnego stanowi argument erystyczny ukonstytuowany na przywołaniu biografii przeciwnika politycznego. Wówczas z konkretnego wydarzenia należącego do życiorysu osoby stanowiącej przedmiot wypowiedzi czyni się płaszczyznę jej oceny formalnie przypominającą rozumowanie indukcyjne, w rzeczywistości prowadzącą jednak do nieuprawnionego, uogólniającego wniosku o charakterze czysto perswazyjnym. Po wypowiedzi Krystyny Pawłowicz z PiS-u Krzysztof Mieszkowski przywołał następujący fakt:

W 1980 r. w publikacji wydanej przez Instytut Podstawowych Problemów Marksizmu-Leninizmu przy KC PZPR, która to publikacja ukazała się w nakładzie 250 egz., pani Krystyna Pawłowicz napisała tekst pod tytułem „Problematyka prawna kontroli gospodarczej”. Tytuł tej publikacji to „Teoretyczne podstawy budowy rozwiniętego społeczeństwa socjalistycznego w Polsce Ludowej”. (Krzysztof Mieszkowski)

Jako że zdanie to nie zostało następnie skomentowane, poddane refleksji, wplecione w szerszy kontekst, jego dyskredytująca funkcja staje się oczywista. Nieetyczność użycia biografii albo lepiej − narracji biograficznej – zauważa Paweł Kuciński − nie ulega wątpliwości (…), co może wskazywać na uniwersalne, apolityczne wykluczenie takich praktyk, ich niezgodność z ogólnie przyjętymi normami (…) etyki jako podstawy moralnych działań społecznych. Interpretacja biografii przez jej kontekstualizację ma po prostu charakter wybitnie ocenny, a nawet − przemocowy (2014, s. 196).

Chwytem czysto erystycznym, również w najmniejszym stopniu niezwiązanym z tematem debaty, jest argumentum ad hominem. Jako że jego celem jest wykazanie sprzeczności między słowami i czynami przeciwnika (por. Schopenhauer, 1986, ss. 64−65), co w znacznym stopniu zmniejsza jego wiarygodność i odbiera autorytet, zabieg ten był dość często wykorzystywany w trakcie debaty nad Trybunałem. Spójrzmy na poniższy fragment:

Ile trzeba mieć w sobie zakłamania, żeby chować się za konstytucję, żeby chować się za demokrację? Państwo macie usta pełne troski o konstytucję, troski o demokrację i rzekomego ujmowania się za obywatelami. A to, jak się martwicie o obywateli, pokazaliście w ciągu 8 lat rządzenia. Wyrzucaliście do kosza setki tysięcy podpisów, miliony podpisów obywateli. Dziś nie wypada wam powiedzieć, że bronicie ściśle określonych grup społecznych, że chronicie określonej finansjery. (Stanisław Piotrowicz)

W zacytowanej wypowiedzi po raz kolejny pojawił się stawiany opozycji zarzut nieliczenia się z Polakami i niedbania o ich potrzeby. Mówiący równolegle posłużył się obrazowym exemplum, które w erystycznym sporze często przybiera formę quasi-dowodu na słuszność głoszonych tez. Ważne, by przykład taki zbudowany był za pomocą oddziałującego na wyobraźnię, budzącego emocje słownictwa (por. Kochan, 2005, ss. 150−153) (wyrzucaliście do kosza miliony podpisów).

Argument ad hominem był często przywoływany w związku ze sprzeciwem posłów opozycji wobec ograniczenia liczby przedstawicieli poszczególnych klubów, którzy dopuszczeni zostali do zadania pytań w związku z projektem ustawy. Wówczas przybierał on formę exemplum in contrarium (por. Schopenhauer, 1986, ss. 69−71), np.:

Przypominam sobie, jak na tej sali marszałek chociażby Komorowski dawał pół minuty czasu na zadanie pytania i tylko jedno pytanie, jedno pytanie dla klubu przy ustawie. I wtedy to była demokracja. (Marek Suski)

Przywołane powyżej exempla odnosiły się do wydarzeń niedawnych, w których bezpośrednio brali udział zarówno mówiący, jak i ich przeciwnicy. Inną funkcję pełnią nawiązania do historii odleglejszej. Dokonywane są one na dwa sposoby. Albo mówiący wykorzystuje figurę metafory lub porównania, za pomocą której expressis verbis tworzy analogię obecnych działań oponentów politycznych do wydarzeń lub postaci z przeszłości, albo owo podobieństwo jedynie sugeruje. Wówczas nie pojawia się metaforyczna nominacja ani konstrukcja składniowa porównania, lecz za sprawą perswazyjnego zestawienia (przywołania wydarzeń bieżących oraz historycznych w jednej wypowiedzi, a niekiedy wręcz w jednym zdaniu) paralela staje się oczywista dla odbiorcy. Kluczowy jest tu dobór takiego wydarzenia z przeszłości, które obarczone jest powszechną i ustabilizowaną społecznie negatywną konotacją, dzięki czemu ujemne wartościowanie może zostać przeniesione na przedmiot wypowiedzi.

Podczas debaty nad Trybunałem zdecydowanie najczęściej pojawiały się wypowiedzi przywołujące polską rzeczywistość sprzed 1989 roku stanowiącą jednoznacznie negatywny element odniesienia, np.: Po nocach obradujecie, po nocach ustalacie prawo, łamiecie prawo. Taki gwałt na prawie, na konstytucji dokonał się z 12 na 13 grudnia 1981 r. Proszę was, nie idźcie tą drogą!; Dlaczego z uporem wracacie do rozwiązań znanych z Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, do wygaszania mandatów sędziowskich Trybunału Konstytucyjnego przez Sejm; Jak za komuny chcecie wynieść Trybunał Konstytucyjny, tak jak w tamtym systemie przenoszono niepokornych sędziów. Siła perswazyjna przywołania opiera się nie tylko na dość stabilnej ocenie zarówno stanu wojennego, jak i samego PRL-u, lecz również na szczególnie wrogim stosunku do socjalistycznej przeszłości przedstawicieli partii rządzącej, do których prezentowana w wypowiedzi analogia się odnosi. W trzech poniższych fragmentach pojawiają się inne odniesienia:

Kiedy w Austrii przygotowywano Anschluss, pierwszą instytucją, jaką rozwalono, był trybunał konstytucyjny. Kiedy w Norwegii Quisling przejął władzę, pierwszą instytucją, jaką zniszczył, był trybunał konstytucyjny. (Michał Stasiński)

Dzisiaj to jest Targowica, to, co robicie. (Marek Suski)

Czego się boicie? Że usłyszycie pytania, na które i tak nie udzielicie odpowiedzi? Boicie się usłyszeć pytania? No, w jakim kierunku wy zmierzacie? W kierunku sejmu niemego? (Zbigniew Konwiński)

Wszystkie przytoczone nawiązania historyczne pełnią podobną funkcję – stanowią nośnik wartościowania, które w ten sposób przenoszone jest na przeciwnika politycznego. Najsilniej aksjologizujący charakter mają, jak się zdaje, dwa pierwsze przykłady. Pierwszy odwołuje się bowiem do najbardziej dramatycznego okresu w historii, drugi z kolei ukonstytuowany został na przywołanym w stosunku do opozycji rzeczowniku targowica, który − za sprawą konfederacji zawiązanej w 1792 roku − stał się symbolem zdrady. Zarzut ten ma więc wybitnie nieetyczny charakter, zwłaszcza że przybrał formę bezpośredniej nominacji, pozbawionej sygnałów niedosłowności czy hiperboli.

Negatywna ocena przeciwnika, której wykładnikiem jest jedynie nawiązanie do ujemnie ocenianego okresu lub wydarzenia z historii, może mieć jeszcze wyższy stopień ukrycia i ograniczać się jedynie do aluzji. Spójrzmy na dwie wypowiedzi:

Skąd ten pośpiech? Czy wiecie, że pośpiech jest potrzebny tylko przy łapankach? (Killion Munyama)

Kilka tygodni temu rząd Monachium w porozumieniu z rządem federalnym Niemiec zdecydował o tym, że po 70 latach pierwszy raz na początku stycznia zostanie opublikowana „Mein Kampf” w Niemczech. Chciałem zapytać: Czy pani rząd może wydać podobną decyzję o tym, aby ta książka mogła ukazać się na terenie Rzeczypospolitej? To jest ważne pytanie, bo ja dostaję te pytania od swoich wyborców. (Piotr Misiło)

W pierwszym fragmencie dyskredytującą funkcję pełni rzeczownik łapanka, który wprawdzie wprost nie odnosi się ani do przeciwnika politycznego, ani do wskazanego okresu z przeszłości, jednak ze względu na silne i jednoznaczne skojarzenie z II wojną światową i rzeczywistością okupacji obciąża ujemną oceną przedstawicieli partii rządzącej, która stanowi przedmiot wypowiedzi. Cytat drugi zawiera aluzję szczególnie drastyczną, choć jednocześnie silnie zapośredniczoną. Mimo że na poziomie tekstu nie pojawiają się żadne wykładniki oceny przeciwnika politycznego ani konstrukcja porównania, a końcowa część przybiera formę pytania, całość należy odczytać jako sugestię podobieństw między rządami PiS-u a metodami stosowanymi prze Hitlera. Leo Strauss zabiegi tego rodzaju określił mianem argumentów ad Hitlerum – stanowiących szczególną formę argumentum ad absurdum – a w czasach późniejszych uznano, że posłużenie się nimi powinno skutkować wykluczeniem autora wypowiedzi z dyskusji.

O ile przywoływane ostatnio wypowiedzi, służące zdezawuowaniu przeciwnika, odnosiły się do przeszłości, o tyle argument ad consequentiam, nazywany przez Schopenhauera fabrykowaniem konsekwencji (1986, ss. 68−69), ukierunkowany jest na przyszłość. Podczas debaty nad Trybunałem Konstytucyjnym stosowany był przez obie strony sporu (w wersji pozytywnej lub negatywnej), jednak szczególnie interesujące są te fragmenty, w których to opozycja prezentuje następstwa przyjęcia rządowego projektu ustawy. Opis przyszłości, a dokładniej jej kreacja, najczęściej skierowana jest do osób śledzących debatę za pośrednictwem mediów (choć na poziomie gramatyki adresatem mogą pozostawać posłowie zebrani na sali obrad) – wówczas przybiera jedną z dwóch form: albo wyrażona jest za pomocą zdania asertorycznego, albo przyjmuje formę pytania sugerującego. Celem jest przekonanie odbiorców o nieuczciwości i szkodliwości intencji twórców projektu ustawy. Znacznie rzadziej nie tylko formalnym, lecz również rzeczywistym adresatem argumentu ad consequentiam są przedstawiciele partii rządzącej, a chwyt przybiera wówczas formę argumentu ad baculum. Poniżej cztery przykłady:

Jaki będzie wasz kolejny krok? Z kroku na krok pogłębiacie kryzys konstytucyjny. Co będzie dalej, kiedy Polacy się nie ugną, kiedy nie ugnie się opozycja przeciwko wam? […] Pracujecie po nocach, wchodzicie do różnych instytucji w nocy. Rozumiem, że w nocy można też wejść do trybunału z wytrychem i zająć budynek. To będzie wasz kolejny krok? Jak daleko się posuniecie w niszczeniu państwa? (Sławomir Neumann)

Już teraz obywatele mogą być pewni, że żadna skarga konstytucyjna, żadne pytanie prawne sądu nie zostanie rozpatrzone przez sąd konstytucyjny. (Borys Budka)

Powinniście się wstydzić! Wylądujecie tam, gdzie wasze miejsce, na śmietniku historii. (Zbigniew Konwiński)

Każda władza przemija. Pamięta pan, jak boleśnie przeminęła w 2007 r. pańska władza. (Eugeniusz Kłopotek)

Choć w pierwszej wypowiedzi obraz przyszłości zamknięty został w formie pytania – ma więc czysto hipotetyczny charakter – obrazowość opisu (zarówno w części odnoszącej się do teraźniejszości, jak i do przyszłych działań strony rządowej) wpływa na duży stopień jego sugestywności. Nawet jeśli na poziomie jawnym nie pojawiają się żadne wykładniki pewności, odbiorcy mogą poczuć obawę o przyszłość, a przede wszystkim nabrać podejrzeń w stosunku do uczciwości przedstawicieli partii rządzącej. Eksponowanie rzeczownika noc, który został użyty aż trzykrotnie, oraz użycie wyrazu wytrych budzą automatyczne i jednoznaczne asocjacje z działalnością złodzieja. Warto na marginesie zwrócić uwagę, że wypowiedź ta po raz kolejny wykorzystana została do nakreślenia manichejskiego podziału na dwie grupy: ‘wy działacie podstępnie, by zniszczyć państwo, my się nie ugniemy w walce przeciwko tym działaniom’.

Drugi fragment ma już charakter kategoryczny – pozbawiony jest wskaźników hipotetyczności, mimo że przyszłość nie podlega weryfikacji, a wzmocnieniu stopnia pewności służy zwrot mogą być pewni. Jak pisał Marek Kochan: Używanie techniki „fabrykowania konsekwencji” polega na straszeniu lub kuszeniu tym, co może nie jest bardzo prawdopodobne, ale za to sugestywne. Odbiorca bowiem oceni siłę takiego argumentu raczej na podstawie swoich obaw czy pragnień (bardzo bym chciał − bardzo bym nie chciał) niż na podstawie racjonalnej analizy prawdopodobieństwa, że stanie się to, o czym mowa. Tym bardziej że zwykle ocena prawdopodobieństwa wystąpienia określonych skutków jest trudna nawet dla fachowców (2005, s. 99).

Dwie ostatnie wypowiedzi mają odmienny charakter. Wprawdzie również służą obniżeniu wartości przeciwnika w oczach odbiorców, przypominają jednak raczej ostrzeżenie lub groźbę kierowane bezpośrednio do oponentów politycznych. Wyrażenie na śmietniku historii, choć w dużej mierze już zleksykalizowane, w pewnym stopniu pozbawia przedstawicieli partii rządzącej wymiaru ludzkiego za sprawą reifikującej metafory.

***

Sejmowa debata nad Trybunałem Konstytucyjnym niemal w całości zdominowana została przez walkę z przeciwnikiem politycznym, który był postrzegany i prezentowany w kategoriach wroga. Wypowiedzi rzadko tyczyły meritum, czyli projektu nowelizacji ustawy, a jeśli już się do niego odnosiły, charakteryzował je najwyższy stopień ogólności, wynikający z perswazyjnego, oddziałującego na wyobraźnię przywoływania skutków proponowanych zmian. Wyrażenia takie jak demontaż państwa, destabilizacja kraju, destabilizacja sytuacji w Polsce – stosowane przez obie strony − były tak często powtarzane, że stały się niemal pustymi treściowo ogólnikami, które najczęściej stosowane bywają – jak pisał już w latach 80. Tadeusz Klementewicz – do tworzenia wzorów językowych, będących w istocie zbitkami myślowymi wbijanymi w głowę niczym gwoździe w deskę, których zadaniem jest kształtowanie percepcji jakiegoś wydarzenia czy faktu doniosłego politycznie. Niemało słów należących do omawianej kategorii ma jeszcze jedną charakterystyczną cechę. Mianowicie ujmują one w formy wyrazowe wartości ideologiczne, dające legitymację różnorodnym zbiorowym działaniom. Wskutek tego, powielane w przemówieniach politycznych, wypowiedziach propagandowych, przekształcają się w szablony językowe (1982, s. 255). Zamiast dyskusji, odbiorcy otrzymali serię monologów pozbawionych jakichkolwiek odniesień do wypowiedzi przedmówców. Próby pozytywnej kreacji własnej grupy odniesienia skutkowały z kolei pozornymi argumentami o charakterze populistycznym. Pojawiały się głosy mówiące, że cały spór należy uznać za zastępczy, jako że uniemożliwia dyskusję dotyczącą realnych problemów zwykłych obywateli (sądzę, że ten konflikt uniemożliwia pracę nad tym, że 3,5 mln młodych ludzi uciekło z Polski, bo miało dość, i nad wieloma innymi ważnymi problemami) oraz pytania retoryczne wyrażające oburzenie z powodu niemerytoryczności dyskusji (dlaczego nie dajemy możliwości ludziom, aby zrozumieli to chociaż, zapoznali się z tym, o czym tutaj dyskutujemy, nad czym za chwilę mamy głosować? Dlaczego?). Te ostatnie traktuję jako populistyczne, ponieważ nie towarzyszyły im żadne próby przeniesienia dyskusji na poziom rzeczowy i racjonalny, należy zatem uznać, że służyły jedynie zdobyciu przychylności odbiorców.

Całości obrazu debaty dopełniają okrzyki z sali, których większość miała charakter obraźliwy lub lekceważący (Nie drzyj się; Cicho, nie wrzeszcz; Brejza, spadaj; Ale bredzi!; Ty jesteś żałosny; Złodzieje!), a niektóre sprowadzały się do etykietki obarczonej jednoznacznie negatywną konotacją, zwłaszcza nawiązującą do socjalistycznej przeszłości (Wróć, komuno!; Towarzyszu!; Cenzor!; Precz z cenzurą; Precz z komuną!).

Pozorny charakter dyskusji z pewnością sprzyjał partii rządzącej, pozwolił bowiem uniknąć rzeczowej debaty nad słabościami proponowanych zmian, dla opozycji jednak – jak się wydaje – zdecydowanie bardziej korzystne byłoby rzetelne wypunktowanie tych elementów ustawy, które uznała ona za niebezpieczne. Pozbawione emocji, zracjonalizowane odwoływanie się do konkretnych fragmentów tekstu wraz z jednoczesnym konfrontowaniem ich z obowiązującymi rozwiązaniami prawnymi nie tylko pozwoliłoby odbiorcom lepiej zrozumieć istotę nowelizacji, lecz również postawiło rząd w znacznie gorszej pozycji. Tymczasem osoby śledzące debatę otrzymały dwie zupełnie różne wizje tego, co dzieje się w państwie, kto jest wrogiem, a kto przyjacielem.

Chris Barker w swoich Studiach kulturowych pisał: Narracje to opowieści skonstruowane, które stanowią próbę wyjaśnienia sposobów funkcjonowania świata. Dostarczają nam struktur rozumienia i reguł odniesienia dotyczących sposobu konstrukcji świata społecznego, udzielając tym samym odpowiedzi na pytanie, jak mamy żyć (2005, s. 259). Zarówno partia rządząca, jak i opozycja przedstawiły, a mówiąc dokładniej − wykreowały pewną określoną wizję rzeczywistości. Jeśli przyjrzymy się obu tym narracjom i spróbujemy zrekonstruować fundamentalne składniki tworzonego przez obie strony obrazu świata czy – mówiąc ściślej – sytuacji, w której znalazła się Polska, okaże się, że nie mają one żadnych punktów wspólnych (choć wpisują się w bardzo podobne schematy). Spróbujmy zatem na koniec odtworzyć elementy składające się na obie wizje rzeczywistości.

1. Obraz sytuacji kreowany przez partię rządzącą: Platforma Obywatelska jeszcze w okresie własnych rządów celowo wybrała w niekonstytucyjny sposób nowych sędziów Trybunału Konstytucyjnego, by w ten sposób (dzięki zaprzyjaźnionemu, upolitycznionemu składowi) sparaliżować pracę przyszłego rządu i uniemożliwić dobrą zmianę w kraju. Kiedy się to nie udało, rozpoczęła (teraz już razem z innymi ugrupowaniami opozycyjnymi) sztuczne kreowanie konfliktu, okłamując społeczeństwo i manipulując faktami, by w ten sposób zdezawuować partię rządzącą. Działań tych nie przerwał nawet wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który jasno stwierdził, że Platforma Obywatelska złamała prawo. Prawo i Sprawiedliwość – mając poparcie narodu – robi w tej chwili wszystko, by obronić Polskę przed celowo wprowadzaną przez opozycję destabilizacją kraju.

2. Obraz sytuacji kreowany przez opozycję: Prawo i Sprawiedliwość po dojściu do władzy rozpoczęło wprowadzanie rządów totalitarnych. Pierwszym ruchem było unieważnienie zasady trójpodziału władzy, spacyfikowanie Trybunału Konstytucyjnego, który jako jedyny miał jeszcze szansę uchronić Polskę przed nowymi niebezpiecznymi, niekonstytucyjnymi zmianami prawnymi. Z tego powodu partia rządząca zignorowała wyrok Trybunału, który jasno stwierdził, że wybór nowych sędziów przez PiS był niezgodny z prawem. Wszelkie ich dalsze działania zmierzają ku zawłaszczeniu wszystkich sektorów państwa. Opozycja – mając poparcie narodu – robi w tej chwili wszystko, by uratować Polskę przed siłą i podstępem wprowadzaną destabilizacją, prowadzącą do ustanowienia władzy totalitarnej, nieliczącej się ani z prawem, ani z ludźmi.

Jak widać, choć przedstawione wyżej narracje są doskonale symetryczne, nie mają żadnych punktów stycznych, są tak odległe od siebie i dogmatyczne, że nie sposób znaleźć między nimi jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia, a sposoby diagnozowania kryzysu, do jakiego doszło w związku z konfliktem wokół Trybunału Konstytucyjnego, nie dają się w najmniejszym stopniu uzgodnić, co może wyjaśniać, dlaczego dyskusja parlamentarna nad Trybunałem miała charakter wyłącznie pozorny. Obie strony wyszły najpewniej z założenia, że nie tylko niemożliwe jest porozumienie z przeciwnikiem politycznym, lecz wręcz wszelka próba wymiany z nim zdań jest bezzasadna z uwagi na krańcowo odmienny sposób postrzegania i definiowania rzeczywistości. Nie ma tu miejsca – pisał o tego rodzaju retoryce Michał Głowiński – na żadne dogadywanie się z oponentem, z góry są wykluczone wszelkie wysiłki dążące już nawet nie do zrozumienia jego poglądów, pomysłów, postaw, ale choćby elementarnego ich respektowania. Obowiązują tu w pełni zabsolutyzowane przeciwstawienia, świat jest czarno-biały, nie ma stadiów pośrednich. Nasze racje ogarniają wszystko, co uważamy za dobre, oni zaś są wszelkich racji pozbawieni (2009, s. 242). Ukierunkowanie na walkę zamiast próbę rzetelnej dyskusji uniemożliwiło tak ważną dla przeciętnego obserwatora życia politycznego wymianę myśli oraz głębszy wgląd w sytuację. Z powodu podejścia obu stron do debaty, w trakcie której realizowane były jedynie partykularne cele konkretnych partii politycznych, dążących przede wszystkim do zdezawuowania przeciwnika politycznego, społeczeństwo pozbawione zostało możliwości zapoznania się z faktycznymi konsekwencjami wprowadzanych zmian oraz wyrobienia sobie opartej na faktach opinii na ich temat. Jeśli więc przyjąć, że podstawą demokracji jest dyskusja, diagnoza stanu demokracji w Polsce nie może nastrajać optymistycznie.

Laura Polkowska, doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii. Jej wcześniejsze zainteresowania badawcze koncentrowały się wokół zagadnień socjologii polityki i socjologii moralności oraz etyki mediów. W ostatnim czasie prowadzi badania z zakresu socjologii rodziny i socjologii migracji. Jest autorką ok. 40 publikacji, w tym jednej monografii. W ciągu ostatnich kilku lat opublikowała kilkadziesiąt tekstów poświęconych problemom rodzin z doświadczeniem emigracji zarobkowej, w tym w takich czasopismach jak: „Przegląd Socjologiczny”, „Studia Migracyjne. Przegląd Polonijny”. Jest autorką książki Kształtowanie się tożsamości Europy Środkowej a proces integracji europejskiej (2010) oraz współredaktorką monografii pt.: Rodzina – terra incognita? Przemiany rodziny w XXI wieku (2012).

Afiliacja:

Wydział Nauk Humanistycznych UKSW w Warszawie

ul. Dewajtis 5; 01-815 Warszawa

e-mail: laurapolkowska@op.pl

Bibliografia

Barker, Ch. (2005). Studia kulturowe. Teoria i praktyka. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Głowiński, M. (2009). Nowomowa i ciągi dalsze. Szkice dawne i nowe. Kraków: Universitas.

Jakubowska-Branicka, I. (2013). O dogmatycznych narracjach. Studium nienawiści, Warszawa: Wydawnictwo Trio.

Karwat, M. (2007). O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Klementewicz, T. (1982). Poradnik manipulatora: środki językowe, „Edukacja polityczna”, nr 1, s. 247−260.

Kochan, M. (2005). Pojedynek na słowa. Techniki erystyczne w publicznych sporach. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Kuciński, P. (2014). Etyka narracji? Fabularyzacja pojęcia PRL we współczesnej publicystyce prawicowej. W: A. Cegieła, P. Kuciński, L. Polkowska, M. Stępień, Studia z etyki słowa. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, s. 182−233.

Schopenhauer, A. (1986). Erystyka, czyli sztuka prowadzenia sporów. Warszawa: Studencka Oficyna Wydawnicza Almapress.

Szymanek, K. (2001). Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Debate on the Constitutional Tribunal as an Example of an Ostensible Dialogue

Abstract

On 22 December, 2015 a parliamentary debate took place to discuss a Bill on Constitutional Tribunal. In this debate, representatives of government and opposition avoided comments concerning the substance of the problem. They however used persuasion techniques aimed at discrediting political opponents. This sketch is dedicated to analyzing main persuasion strategies used in the debate which took on the nature of an ostensible dialogue. The most frequent techniques were: war metaphors, comparisons related to a historical events that have pejorative connotation, argumentum ad personam and other eristic arguments. All of them made a real dialogue and an insight into a problem impossible. Both – the ruling party and the opposition – created their own, precise view of reality. Their narrations are placed in the similar schemas, but they don’t have any common points at all. The crucial elements of their conceptual pictures of the world can’t be combined with each other.

Keywords:
Constitutional Tribunal, ostensible dialogue, rhetoric, persuasion, eristic, discreditation.

1 Np. prof. Kazimierz Kik – politolog z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach – tak wypowiadał się na temat konfliktu wokół Trybunału Konstytucyjnego w audycji emitowanej w Programie III Polskiego Radia: (…) ten konflikt nie może w moim przekonaniu zakończyć się kapitulacją Prawa i Sprawiedliwości, on może zakończyć się kompromisem na warunkach Prawa i Sprawiedliwości, dlatego że nie może kompromis paraliżować możliwości realizowania przez rządzącą większość swojego programu wyborczego. Ta kapitulacja oznaczałaby pozostawienie status quo, pozostawienie tej niedoskonałości w funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego, jaką jest jego nadmierne upartyjnienie, upartyjnienie uzewnętrznione tym, że przez osiem lat funkcjonowania większości Platforma Obywatelska − PSL nasycono personalnie Trybunał Konstytucyjny ludźmi, sędziami niechętnymi koncepcjom głoszonym przez Prawo i Sprawiedliwość, a zatem (…) przeprowadzanie daleko idących reform w duchu aspiracji Prawa i Sprawiedliwości w moim przekonaniu byłoby niemożliwe. (…) dobrze myślą przywódcy Prawa i Sprawiedliwości, że należy zapobiegać, czyli najpierw usunąć możliwości torpedowania proponowanych przez Prawo i Sprawiedliwość reform, zamiast później tonąć w sporach przy każdej proponowanej reformie” („Za, a nawet przeciw”, 23.05.2016).

fot. Tomasz Ferenc

Próba rekonstrukcji zasobów interpretacyjnych sporu o Trybunał Konstytucyjny i kwestia autonomii Trybunału Konstytucyjnego

Marek Czyżewski
Uniwersytet Łódzki

Wprowadzenie

W sporze o Trybunał Konstytucyjny, a także w szerszym sporze o przemiany polityczne w Polsce od 2015 roku, przeciwnicy nowej władzy stosują często uproszczony schemat interpretacji (uproszczone „ramowanie”), zgodnie z którym wyjaśnienia aktualnego procesu politycznego należy szukać w problematycznych cechach osobowości Jarosława Kaczyńskiego, a także w jego osobistym, charyzmatycznym i zniewalającym autorytecie, umożliwiającym mu sprawowanie jednoosobowej władzy w partii PiS oraz w państwie. Warto wskazać na dwa główne szkodliwe aspekty tego schematu interpretacji. Po pierwsze wydaje się oczywiste, że psychologizujące ramowanie tzw. „dobrej zmiany” pozwala na to, by obecna opozycja nadal nie rozliczała się z własnych zaniedbań i błędów w okresie, gdy sprawowała władzę. Po drugie, i to ten aspekt będzie przedmiotem moich uwag, psychologizacja „dobrej zmiany” może sprzyjać mylącej bagatelizacji „dobrej zmiany” poprzez sprowadzenie jej znaczenia do politycznej groteski. Natomiast powaga sytuacji odsłania się wtedy, gdy przyjrzymy się głębszym zasobom interpretacyjnym aktualnych sporów politycznych w Polsce, w tym – na poczesnym miejscu – fundamentalnego sporu o Trybunał Konstytucyjny. Przyjrzenie się temu sporowi wymaga odniesienia podstawowych stanowisk w tym sporze do ich intelektualnego zaplecza w postaci koncepcji prawa u Stanisława Ehrlicha, Carla Schmitta i Hansa Kelsena. W tle tak zarysowanej, wstępnej i skrótowej analizy pojawia się pytanie o pułapki związane z socjologistycznym pojmowaniem prawa.

„Myśleć Ehrlichem”

Spór o Trybunał Konstytucyjny toczy się na wielu poziomach, wśród których wyróżnić można byłoby polityczne batalie w parlamencie, ostre dyskusje w środowisku prawniczym czy debaty medialne. We wszystkich tych przypadkach przedmiotem sporu zazwyczaj są konkretne rozwiązania ustawowe. Mniej lub bardziej uświadamianym zapleczem owych starć są za każdym razem teoretycznoprawne podstawy stanowisk w sporze, a zatem ogólne założenia dotyczące normatywnie słusznego i normatywnie nagannego porządku prawno-politycznego. Dodatkową warstwą blokującą możliwość osiągnięcia porozumienia w sporze jest fakt, iż strony sporu posługują się niekiedy całkowicie odmiennymi interpretacjami teoretycznoprawnych podstaw stanowiska cudzego i własnego.

Różne są w szczególności spojrzenia na przesłanki, na których ma opierać się stanowisko Jarosława Kaczyńskiego oraz Prawa i Sprawiedliwości w sprawie Trybunału Konstytucyjnego. Rzecz jasna problemu w ogóle nie ma dla zwolenników tezy o „oszołomstwie” politycznym Kaczyńskiego i PiS-u, ponieważ uważają oni, iż źródła „dobrej zmiany” mają charakter psychiatryczny lub co najmniej psychologiczny. Dla pozostałych przeciwników „dobrej zmiany”, ale także dla jej zwolenników, pytanie o jej teoretycznoprawne podstawy jest wprawdzie zasadne, lecz prowadzi do zróżnicowanych odpowiedzi.

Prezes konserwatywnego Klubu Jagiellońskiego, Krzysztof Mazur, upowszechnił w styczniu 2016 roku skądinąd nienową tezę o wpływie, jaki na Jarosława Kaczyńskiego miały wywrzeć poglądy teoretycznoprawne jego uniwersyteckiego nauczyciela i promotora, profesora Stanisława Ehrlicha (Mazur, 2016). W tego typu rozumowaniu (bo nie tylko Mazur je prezentuje) przewija się przekonanie, iż Kaczyński uznaje prymat polityki nad prawem, a ideę tę miał wziąć właśnie od Ehrlicha. W dyskredytującej wersji tego poglądu (np. w komentarzach na łamach „Gazety Wyborczej”) przekonanie Kaczyńskiego o prymacie polityki nad prawem zyskuje konotację złowieszczą, gdyż ma się wiązać z decyzjonizmem, doktryną prawno-polityczną, w myśl której autorytet suwerennego przywódcy rozstrzyga spory i kształtuje porządek polityczny. Wskazanie na decyzjonizm ma bezpowrotnie dezawuować jego zwolenników, jako że pogląd decyzjonistyczny głosił i uzasadniał Carl Schmitt, główny prawnik III Rzeszy.

Nic zatem dziwnego, iż z tezą, jakoby Kaczyński miał „myśleć Ehrlichem” nie godzą się uczniowie Ehrlicha, wskazując na dystans dzielący koncepcje Ehrlicha od decyzjonizmu Carla Schmitta, a także na przywiązanie Ehrlicha do zasady politycznego pluralizmu[1].

Chciałbym krótko rozpatrzeć dwa główne punkty odniesienia przywoływane w sporze o teoretycznoprawne podstawy przekształceń dokonywanych w Trybunale Konstytucyjnym, jak również szerszego pakietu radykalnych przekształceń porządku polityczno-państwowego, określanych łącznych mianem „dobrej zmiany”. Chodzi, po pierwsze, o wspomniany już decyzjonizm, a po drugie o prymat polityki nad prawem. Być może pozwoli to na lepsze zrozumienie tego, o co w „dobrej zmianie” chodzi.

Decyzjonizm

W nieomal obiegowej i zarazem, jak się zdaje, uproszczonej interpretacji uznaje się Carla Schmitta za decyzjonistę, biorąc za argumentacyjną podbudowę jego najbardziej znane teksty z lat 20. XX wieku – o polityczności jako różnicy między „przyjacielem” i „wrogiem” czy o bezproduktywnym rozdyskutowaniu liberalnego parlamentaryzmu, a następnie wskazując na głoszoną wówczas przez Schmitta apologię rozstrzygania sporów politycznych za pomocą niewymagającej uzasadnienia decyzji suwerena (por. Schmitt, 2000).

Zbyt mało uwagi, jak sądzę, poświęca się przy tym mniej znanemu, nieco późniejszemu tekstowi Schmitta z roku 1934 pt. O trzech rodzajach myślenia w nauce o prawie (Schmitt, 2006/1934). W tekście tym Schmitt dobitnie dystansuje się od decyzjonizmu, wpisując ten pogląd w nowożytną historię myśli prawnej i przypisując go m.in. Hobbesowi. Drugim poglądem teoretycznoprawnym, który Schmitt odrzuca, jest legalistyczny normatywizm, reprezentowany przez wielkiego adwersarza Schmitta, Hansa Kelsena (por. Kelsen, 1936, 2006; Diner, Stolleis, 1999). Kelsen był zwolennikiem prawniczego pozytywizmu i autorem koncepcji „czystej nauki prawa”. Inaczej mówiąc, uznawał, że obowiązującym prawem staje się zbiór norm ustanowiony przez wyposażonego w odpowiednie kompetencje prawodawcę, natomiast analiza aktów prawnych wymaga uwzględnienia ukształtowanego w nowoczesnym, demokratycznym państwie usamodzielnienia się prawa od innych rodzajów norm oraz usamodzielnienia się aparatu pojęciowego nauk prawnych (Zirk-Sadowski, 2000, ss. 174–182). Odnosząc to stanowisko do dzisiejszej sytuacji w Polsce, można byłoby powiedzieć, że z ducha „kelsenowska” byłaby obrona zapisów konstytucyjnych, niezawisłości sądów (w tym Trybunału Konstytucyjnego) oraz autonomii profesjonalnego języka aktów prawnych[2].

Schmitt proponuje wyjście poza wspomniane dwa poglądy i głosi pochwałę stanowiska trzeciego, które określa mianem „myślenia w kategoriach konkretnego porządku”. Zgodnie z tym stanowiskiem prawo i jego instytucje należy rozpatrywać jako rezultat konkretnych procesów społecznych i politycznych, a także jako próbę regulacji konkretnej sytuacji społecznej i politycznej. Chciałoby się powiedzieć: Schmitt zaleca socjologiczne, jeśli nie socjologistyczne pojmowanie prawa i jego instytucji, dyskwalifikując Kelsenowską ideę autonomii prawa i jego instytucji wobec sfery polityki. Gdyby nie – w istocie złowieszcze – uwagi o roli przywództwa politycznego można byłoby mówić np. o daleko idących podobieństwach między Schmittem i perspektywą Pierre’a Bourdieu (o konsekwencjach socjologistycznej koncepcji Bourdieu dla pojmowania prawa i jego instytucji patrz: Dębska, 2015).

Nie sposób także nie zauważyć pewnych (rzecz jasna ograniczonych) analogii między ideą „myślenia w kategoriach konkretnego porządku” u Schmitta z jednej strony i tezami Ehrlicha oraz stanowiskiem Kaczyńskiego z drugiej strony (zapewne nie chodzi tu o inspiracje, lecz o pewne punkty zbieżne). Wspólnym wątkiem jest tu, jak się zdaje, „odbrązowienie” wizerunku prawa i organów jego stosowania jako rzeczywistości ukształtowanej społecznie i politycznie, a także redukcjonistyczna konkluzja wynikająca z tak poczynionej diagnozy. Otóż, skoro geneza i stosowanie prawa to zjawiska do gruntu społeczne i polityczne, to w stanowieniu prawa i funkcjonowaniu organów prawa nie należy respektować kantowskiej idei odróżniania tego, „jak jest” od tego, „jak być powinno”, a co za tym idzie, nie należy kierować się normatywnymi i wyidealizowanymi wyobrażeniami o autonomicznej pozycji prawa w nowoczesnym państwie, lecz działać zgodnie ze skrajnie „pragmatycznymi” zasadami walki politycznej oraz regułami gry interesów.

Oznaczałoby to, że nie tylko zwolennicy, ale także przeciwnicy Jarosława Kaczyńskiego w tym samym stopniu, choć z krańcowo różnymi odczuciami, ulegają złudzeniu, zgodnie z którym Kaczyński podejmuje decyzje polityczne na mocy swego nadzwyczajnego, indywidualnego autorytetu. Temu objaśnieniu kluczowej roli Jarosława Kaczyńskiego w polskiej polityce można przeciwstawić przypuszczenie, iż rola ta nie jest efektem jakościowej różnicy, jaka dzieli wyjątkową, obdarzoną charyzmą jednostkę od jej otoczenia, lecz raczej konsekwencją znacznej, jednak jak najbardziej ilościowej przewagi Kaczyńskiego nad sprzyjającym i niesprzyjającym otoczeniem pod względem umiejętności rozgrywania sytuacji politycznych, a zatem w dziedzinie będącej w różnym stopniu udziałem zawodowych polityków w ogólności. Prócz tych czy innych uwarunkowań indywidualnych trzeba wspomnieć o daleko ważniejszych uwarunkowaniach społecznych i kulturowych, które sprawiają, iż Kaczyński może być traktowany jako swoisty ekran ważnych (pozytywnych i negatywnych) afektów zbiorowych. To jest już jednak temat zasługujący na osobne potraktowanie.

Prymat polityki nad prawem

Warto zauważyć fakt nie zawsze dostrzegany. Otóż niektóre prace Stanisława Ehrlicha, a mam tu na myśli książki wpływowe w środowisku prawniczym, jak Grupy nacisku w społecznej strukturze kapitalizmu (1962), Władza i interesy: studium struktury politycznej kapitalizmu (1967) czy Oblicza pluralizmów (1980) nie należą do obszaru teorii prawa, gdyż są to właściwie analizy z zakresu socjologii prawa i socjologii życia publicznego. Na marginesie wypada dodać, że nikła recepcja tych prac przez polskich socjologów jest niewspółmierna do ich wysokiej wartości.

Godna podkreślenia jest okoliczność podstawowa: Ehrlich mówi w tych pracach o tym, „jak jest”, a nie o tym, „jak być powinno”. Innymi słowy: mówi o społecznych, gospodarczych i politycznych uwarunkowaniach instytucji prawa oraz organów jego stosowania, a także o uwarunkowaniach i dominujących mechanizmach życia publicznego. Jest w moim przekonaniu błędem odbieranie tych prac jako nie tylko analizy rzeczywistości, lecz także jako (jakoby wynikającego z tej analizy) zestawu dyrektyw, jak postępować się powinno. Wydaje się, że ten właśnie intelektualny błąd stał się udziałem Jarosława Kaczyńskiego i innych wychowanków Stanisława Ehrlicha. Czym innym jednakże byłoby sięganie do, częściowo już historycznych, analiz Ehrlicha lub do podobnie ukierunkowanych, lecz bardziej współczesnych badań po to, by lepiej zrozumieć przyziemne mechanizmy zawiadujące stanowieniem i stosowaniem prawa, a następnie by na tej podstawie zabiegać o zwiększenie zakresu autonomii systemu prawa jako fundamentu liberalnej demokracji. Można byłoby sobie wyobrazić, że w ten właśnie sposób skorzystają z prac Ehrlicha współczesne think tanki, opozycyjne wobec Prawa i Sprawiedliwości.

Kwestia ta wymaga krótkiego objaśnienia poprzez wskazanie na analogiczne nieporozumienia:

– Ervinga Goffmana wielokrotnie oskarżano o promowanie manipulacji i udawania na tej podstawie, że te zjawiska były przedmiotem jego analiz, skądinąd m.in. w celu dostarczenia technik obrony przed manipulacją i niesprawiedliwym osądem ze strony innych osób;

– Karla Mannheima oskarżano o relatywizm z tego względu, że analizował relacje między wiedzą a jej społecznym uwarunkowaniem, skądinąd po to, by te uwarunkowania rozpoznać i (na tyle, na ile jest to możliwe) ograniczyć;

– z faktu, że realnie praktykowane formy nauki często są światopoglądowo stronnicze wcale nie wynika, że nauka musi być stronnicza i że powinna zawsze zaangażować się świadomie w sprawy zdefiniowane jako słuszne;

– dokonana przez Pierre’a Bourdieu (2001) demistyfikacja mechanizmów społecznej organizacji życia artystycznego oraz przemocy symbolicznej w obszarze przekazywania hierarchii wartości kulturowych (Bourdieu, 1990) nie musi oznaczać (jak to ma miejsce u samego Bourdieu) odrzucenia idei autonomii sztuki jako rzekomego narzędzia panowania w kulturze; społeczna geneza sztuki i jej społeczne funkcjonowanie to oczywistość, która nie uprawnia do socjologistycznej redukcji fenomenu sztuki.

Argument w sporze o TK: geneza i obowiązywanie

Krążymy tu wokół jednego z ważniejszych rozróżnień rozpatrywanych w socjologii wiedzy Mannheima. Krytykując dominującą w jego czasach, idealistyczną teorię poznania Mannheim polemizował z poglądem, zgodnie z którym geneza idei jest zawsze nieistotna dla jej obowiązywania (Mannheim, 2008, ss. 331–333). Dzisiaj można byłoby dodać, że na przeciwstawnym biegunie wobec epistemologicznego idealizmu znajduje się Bourdieu ze swoim redukcjonistycznym socjologizmem, tak uwodzicielskim w kręgach młodej polskiej socjologii. Dla Bourdieu i jego zwolenników społeczna geneza idei pozostaje jej nieusuwalnym cieniem, skutecznie ograniczającym jej wiarygodność. Inaczej mówiąc, z socjologistycznego punktu widzenia miałaby obowiązywać antyidealistyczna dewiza: geneza idei jest zawsze istotna dla jej obowiązywania. Być może to z tym stanowiskiem, jako współczesną doksą, warto dzisiaj polemizować. Natomiast miejsce Mannheima znajduje się między biegunami idealizmu i antyidealizmu: geneza może, ale nie musi być istotna dla obowiązywania idei, rodowód idei (nawet bardzo podejrzany) nie musi decydować o jej wiarygodności.

Warto w tych kategoriach spojrzeć na rodowód i wiarygodność polskiego Trybunału Konstytucyjnego. Jak wiadomo, Trybunał Konstytucyjny powstał w Polsce w określonej sytuacji politycznej. Nie jest przypadkiem, że organ ten utworzono w roku 1982, a jego orzecznictwo datuje się od roku 1986. W opresyjnych warunkach lat 80. Trybunał Konstytucyjny niewątpliwie stanowił podjętą odgórnie próbę legitymizacji schyłkowego systemu PRL. Jest też oczywiste, że Trybunał Konstytucyjny, jak każda instytucja społeczna, nadal podlega przeróżnym mechanizmom i uwarunkowaniom społecznym i politycznym. Wbrew redukcjonistycznej optyce dyktowanej przez m.in. przez socjologizm Pierre’a Bourdieu, jak również przez tzw. zdrowy rozsądek, „przyziemne” okoliczności powstania i funkcjonowania Trybunału nie wyczerpują jednak jego sensu.

Dwa dodatkowe argumenty w sporze o TK

Na koniec rozważmy dwa dalsze argumenty, które nie są powszechnie stosowane, a mogłyby, jak sądzę, uzasadniać autonomię Trybunału Konstytucyjnego, a szerzej – bronić perspektywy Kelsena, który był, co warto tu dodać, nie tylko ekspertem w dziedzinie prawa konstytucyjnego i propagatorem idei Trybunału Konstytucyjnego, ale także sędzią austriackiego Trybunału Konstytucyjnego.

Sceptycyzm Stanisława Ehrlicha i jego późnych zwolenników wobec idei autonomii Trybunału Konstytucyjnego miał swoje źródła nie tylko w „trzeźwym”, pozbawionym idealistycznych wyobrażeń spojrzeniu na system prawny w ogóle, lecz także w wynikającej z własnego doświadczenia życiowego rezerwie wobec instrumentalnego stosowania rzekomego konstytucjonalizmu w stalinowskim Związku Radzieckim oraz w PRL. Jednakże obłuda realnego socjalizmu, polegająca na przykrywaniu politycznej presji pustym pięknosłowiem o demokracji i konstytucji, nie oznacza przecież jeszcze, że normatywnie słuszne idee ulegają wówczas deprawacji. Warto bowiem odróżniać retoryczną instrumentalizację polityczną idei od prawomocności idei, które wprawdzie podlegają instrumentalizacji, lecz nadal obowiązują. Od kompromitującego użycia idei daleko jeszcze do kompromitacji idei.

Wreszcie, odrzucając zasadę autonomii prawa i organów jego stosowania, postępujemy tak, jak gdybyśmy np. sprowadzali znaczenie arcydzieł sztuki, a także status specjalistycznej wiedzy o sztuce (np. wiedzy muzykologicznej) do poziomu społecznej organizacji życia artystycznego. Opisywany przez Niklasa Luhmanna (1997) proces dyferencjacji (wyróżnicowywania się) systemów społecznych (takich jak gospodarka, polityka, religia, system prawny, sztuka, nauka, życie prywatne, itp.) w toku rozwoju społecznego jest, jak się zdaje, w coraz mniejszym stopniu faktem. Granice między systemami (np. między nauką i polityczną publicystyką; sztuką i pracą socjalną; itp.) są ustawicznie zacierane. W zgodnej opinii socjologów, wyróżnicowywanie się i rosnąca autonomia poszczególnych systemów stanowiły jeden z głównych wyróżników modernizacji świata zachodniego i przez dłuższy czas były także powszechnie uznawane jako wartość, zwłaszcza w porównaniu z wcześniejszymi, bardziej zunifikowanymi formułami życia społecznego. Sporne są kwestie zakresu i przyczyn współczesnego zacierania się różnic między systemami, choć wydaje się że w obydwu sprawach istotną rolę odgrywa stosunek do kultury ponowoczesnej. Być może mamy tu do czynienia nie tyle z kwestią empirycznie rozstrzygalną, ile z podstawowym wyborem aksjologicznym: czy jesteśmy za tym, by – w imię różnorodności życia społecznego i wielorodności ludzkich doświadczeń, a także wbrew dominującym obecnie trendom kulturowym – systemy społeczne kultywowały swoją względną odrębność, czy też akceptujemy i wspieramy to, że kultura współczesna dobitnie promuje i forsuje ustawiczne przekraczanie granic między systemami społecznymi. Jeśli przyjmiemy, że postawa krytyczna polega zawsze na dystansie lub nawet oporze wobec aktualnie dominujących i uznawanych za bezdyskusyjne wzorów, to pielęgnowanie różnic między systemami (w sensie Luhmanna) okaże się coraz bardziej istotną wartością. W odniesieniu do Trybunału Konstytucyjnego oznacza to potrzebę kultywowania jego autonomii wobec sfery polityki. Oznacza to także, iż gesty pogardy wobec rzekomo anachronicznego kelsenizmu są zbyt pochopne.

Marek Czyżewski, ur. 1955, dr hab., prof. Uniwersytetu Łódzkiego, kierownik Zakładu Badań Komunikacji Społecznej w Instytucie Socjologii UŁ, przewodniczący rady Konsorcjum Naukowego Analiza Dyskursu, redaktor naczelny Przeglądu Socjologicznego, redaktor serii wydawniczej Biblioteka Dyskursu Publicznego. Główne zainteresowania naukowe: analiza dyskursu publicznego, współczesne teorie społeczne, zagadnienia komunikowania i demokracji oraz badania nad „językiem wrogości”. Wybrane publikacje: Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, 1997 (razem z S. Kowalskim i A. Piotrowskim); Öffentliche Kommunikation und Rechtsextremismus, 2005; Dyskurs elit symbolicznych. Próba diagnozy, 2014 (razem z K. Franczakiem, M. Nowicką i J. Stachowiakiem); Polskie sprawy 1945-2015. Warsztaty analizy dyskursu, 2017 (razem z A. Horolets, K. Podemskim i D. Rancew-Sikorą); Analiza dyskursu publicznego. Przegląd metod i perspektyw badawczych, 2017 (razem z M. Otrockim, T. Piekotem i J. Stachowiakiem).

Afiliacja:

Zakład Badań Komunikacji Społecznej

Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41

90-214 Łódź

e-mail: marek_czyzewski@uni.lodz.pl

Bibliografia

Bourdieu, P., Passeron, J.-C. (1990). Reprodukcja. Warszawa: PWN.

Bourdieu, P. (2001). Reguły sztuki. Kraków: Universitas.

Dębska, H. (2015). Władza – symbol – prawo. Społeczne tworzenie Trybunału Konstytucyjnego. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Diner, D., Stolleis, M. (red.). (1999). Hans Kelsen and Carl Schmitt. A Juxtaposition. Gerlingen: Bleicher Verlag.

Ehrlich, S. (1962). Grupy nacisku w społecznej strukturze kapitalizmu. Warszawa: PWN.

Ehrlich, S. (1967). Władza i interesy: studium struktury politycznej kapitalizmu. Warszawa: PWN.

Ehrlich, S. (1980). Oblicza pluralizmów. Warszawa: PWN.

Kelsen, H. (1936). O istocie i wartości demokracji. Warszawa: Księgarnia Powszechna.

Kelsen, H. (2006). Verteidigung der Demokratie. Abhandlungen zur Demokratietheorie. Tübingen: Mohr Siebeck.

Luhmann, N. (1997). Die Gesellschaft der Gesellschaft. Frankfurt n. Menem: Suhrkamp.

Mannheim, K. (2008). Ideologia i utopia. Warszawa: Aletheia.

Mazur, K. (2016) Jarosław Kaczyński – ostatni rewolucjonista III RP. portal Jagielloński24.pl; pobrane z: http://jagiellonski24.pl/2016/01/18/jaroslaw-kaczynski-ostatni-rewolucjonista-iii-rp/

Schmitt, C. (2000). Teologia polityczna i inne pisma. Kraków: Znak.

Schmitt, C. (2006/1934). Über die drei Arten des rechtswissenschaftlichen Denkens. Berlin: Duncker & Humblot.

Zajadło, J. (2016). Radbruch. Sopot: Arche.

Zirk-Sadowski, M. (2000). Wprowadzenie do filozofii prawa. Kraków: Zakamycze.

1 Mam tu na myśli wypowiedzi prof. Krzysztofa Pałeckiego (UJ) i dra Wiesława Staśkiewicza (UW) na zebraniu warszawskiego oddziału PTS pt. Co inspiruje Jarosława Kaczyńskiego? O teorii prawa Stanisława Ehrlicha (01.04.2016).

2 Warto dodać, że pozytywizm prawny w wersji kelsenowskiej rychło wpadł w nieprzewidzianą przez siebie pułapkę. Zasadnego argumentu przeciw stanowisku Kelsena dostarcza bowiem sytuacja, gdy akty prawne stanowione są legalnie, lecz zawierają postanowienia godzące w podstawowe prawa i wolności obywatelskie, jak to miało miejsce m.in. w III Rzeszy, która wprawdzie powstała w wyniku wolnych wyborów, ale w której stanowiono prawa ewidentnie nieludzkie (por. Zirk-Sadowski, 2000, s. 148; Zajadło, 2016, s. 16). Dalszy rozwój pozytywizmu prawnego pozwala na wyróżnienie pozytywizmu „pierwotnego” (kelsenowskiego) oraz, unikającego jego błędów, pozytywizmu „wyrafinowanego” (Zirk-Sadowski, 2000, ss. 174–196).

fot. Tomasz Ferenc

Spór o Trybunał Konstytucyjny jako ogniwo sporu o polską transformację

Magdalena Nowicka-Franczak
Uniwersytet Łódzki

(…) [S]iła polityczna zawsze przewalczy procedury – problem tkwi w nas jako społeczeństwie – stwierdziła prof. Ewa Łętowska, prawniczka i m.in. była sędzia Trybunału Konstytucyjnego (TK), komentując aktualną sytuację tego organu i umieszczając ją jednocześnie w szerokim kontekście społecznych podziałów, klisz i resentymentów (Łętowska, Sutowski, 2017, s. 93). Spór wokół tej instytucji, który rozpoczął się w listopadzie 2015 roku, gdy posiadająca większość w zwołanym kilkanaście dni wcześniej Sejmie VIII kadencji koalicja Prawa i Sprawiedliwości, Solidarnej Polski i Polski Razem przegłosowała uchwały stwierdzające nieważność dokonanego przez poprzedni parlament wyboru pięciu sędziów TK, jest często przedstawiany przez opozycyjnych polityków, dziennikarzy i komentatorów jako pierwszy eksces nowej władzy, przejaw jej politycznego rozhamowania czy wręcz zachłanności, a przede wszystkim rewanżyzmu wymierzonego w poprzedników (koalicję Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego). Wybór nowych sędziów w miejsce już wybranych, szybkie tempo i budzący legislacyjne wątpliwości sposób procedowania aktów prawnych regulujących na nowo funkcjonowanie TK oraz niepublikowanie w „Dzienniku Ustaw” wybranych, niekorzystnych dla rządzących wyroków TK, a wreszcie obsadzenie trybunalskiej większości, łącznie ze stanowiskiem prezesa, nominatami PiS – są traktowane (odpowiednio przez krytyków lub zwolenników polityki ustrojowej rządzących ugrupowań) jako bądź pierwszy etap „demontażu państwa prawa” bądź początek „przywracania sądów zwykłym obywatelom”, zwłaszcza w kontekście późniejszych ustaw dotyczących ustroju sądów powszechnych, Sądu Najwyższego i Krajowej Rady Sądownictwa.

Te wzajemnie znoszące się diagnozy odsyłają do kategorii kontrowersji, którą w badaniach nad dyskursem publicznym rozumie się jako (…) spór szczególnie ostry i sprawiający wrażenie nierozstrzygalnego oraz charakteryzujący się dwuwarstwowością niezgody (Czyżewski, 2008, s. 117) – zarówno co do poglądu na nominalny przedmiot sporu (w tym przypadku na konstytucyjność forsowanych uregulowań działalności TK i sposobu wyboru jego członków), jak i co do tego, co jest właściwie kluczowym przedmiotem sporu i jego stawką (czy konstytucyjność przepisów, czy wymiana elit, czy wreszcie stopniowa zmiana ustroju itd.). Ponadto strony sporu posiłkują się zwykle niewspółmiernymi schematami argumentacyjno-retorycznymi. Wzajemnie przypisują sobie strategiczne motywy i intencje oraz odczytują sens stanowiska adwersarzy zwykle w taki sposób, na jaki oponent nie jest się w stanie zgodzić (ibidem, ss. 117–119). W konsekwencji spór przybiera postać starcia między stanowiskami nieprzejednanymi i w gruncie rzeczy przewidywalnymi, utwardzonymi metakomunikacyjnym podglebiem konfliktu.

Łatwo byłoby zredukować dyskursowy wymiar sporu wokół TK do kolejnej odsłony polaryzacji w debacie publicznej w Polsce, do kolejnego napięcia między obozem PO a PiS czy też do kolejnej „retorycznej bitwy” między zwolennikami rządzącej partii i jej przeciwnikami postrzegającymi swoje racje w sposób zero-jedynkowy (my mamy rację, oni jej nie mają). Perspektywa analizy dyskursu pozwala jednak zobaczyć w sporze o TK splot wielu konkurencyjnych wiązek dyskursu oraz element dłuższego i szerszego sporu o genezę, znaczenie i ocenę polskiej transformacji. Spór ten towarzyszy jej od samych początków, a dziś eskaluje, ponieważ wcześniej marginalizowana w głównym nurcie dyskursu publicznego negacja transformacji jako takiej obecnie jest stałym elementem owego głównego nurtu.

Mówiąc o dyskursie, rozumiem go za Michelem Foucaultem jako porządek określonych praktyk wypowiadania się, który warunkuje w społeczeństwie to, co będzie uważane za prawomocny, prawdziwy, moralny lub po prostu normalny opis rzeczywistości społecznej. W tym sensie dyskurs to (prze)moc, narzędzie (…) władzy, kontroli, ujarzmienia, kwalifikacji i dyskwalifikacji, służące ustanawianiu i podtrzymywaniu relacji władzy w społeczeństwie, m.in. poprzez formowanie określonego porządku wiedzy (Foucault, 2001, s. 123). Dyskurs jest jednak fenomenem dynamicznym i nieciągłym, a także – choć Foucault nie pisze tego wprost – podlega fluktuacjom politycznym (w szerokim sensie pojęcia polityki), stanowiąc (…) pole strategiczne, którego elementy, taktyki, broń nie przestają przechodzić z jednego obozu do drugiego i zmieniać się między adwersarzami, i zwracać się przeciwko tym samym, którzy je stosują (ibidem). Dyskurs manifestuje się poprzez konkretne wypowiedzi, (w tym teksty). Za podejściem historycznej analizy dyskursu interesują mnie zwłaszcza intertekstualne i interdyskursywne relacje między wypowiedziami, w kontekście historycznym, z uwzględnieniem zmian społeczno-politycznych, a więc m.in. to, jak przeszłe wypowiedzi jawnie lub niejawnie warunkują te współczesne, chociażby poprzez rekontekstualizację zapoznanych znaczeń, argumentów i ocen (Reisigl, Wodak, 2009, s. 90).

Proponuję spojrzeć na formułowaną przez PiS i Zjednoczoną Prawicę krytykę TK jako na rodzaj Foucaultowskiej przeciw-historii – wiedzy wcześniej ujarzmionej, traktowanej jako irracjonalna i bezwartościowa, która obecnie uzyskuje coraz szerszą legitymację jako swoisty apel o uznanie określonych racji, dotychczas marginalizowanych (zob. Foucault, 1998, ss. 76–77, 81–82). Przeciw-historia odwraca dominujące interpretacje zdarzeń i poniekąd „pisze” historię na nowo, z perspektywy niekoniecznie mniejszości w sensie liczebnym i historycznym, ale (…) tych, którzy czując się wykluczeni, poddani dominacji czy nierówności, chcą upomnieć się o własne miejsce w historycznej świadomości, politycznym firmamencie czy dystrybucji dóbr (Marzec, Zysiak 2012). Kojarzona zwykle jako domena postępowych ruchów lewicowych przeciw-historia ma też wariant prawicowy, gdzie pełni nie tyle rolę mitotwórczą i emancypacyjną, co rozliczeniową. I tak w dyskursie dziś rządzących partii obrady Okrągłego Stołu, widziane przez poprzedników jako sukces, przedstawia się jako klęskę i zdradę Polski, liderów transformacji jako kompradorskie elity, a popierających PiS Polaków jako jedynych spadkobierców solidarnościowego etosu, zmuszonych do walki o prawdę historyczną ze zorientowaną liberalnie i lewicowo częścią społeczeństwa. Przeciw-historia jest bowiem dyskursem walki ras (ras w sensie społecznym, a nie biologicznym), fundamentalnie antagonizującym społeczeństwo i dzielącym na binarnie definiowane obozy.

Co ważne, podmiotem mówiącym dyskursu przeciw-historycznego nie musi być członek grupy, na krzywdę której przeciw-historia się powołuje. Równolegle z wyłonieniem się dyskursu ludu, przeciw-historią zaczęły bowiem operować, jak przekonuje Foucault, dyskursy opozycyjnych elit i trybunów ludowych. Nastąpiła funkcjonalizacja i instrumentalizacja bazującej na silnych emocjach przeciw-historii do celów politycznych. W efekcie „emistemicznych walk” o znaczenie tego, co minione przeciw-historia zmienia się w historię, która legalizuje nową władzę i może zająć miejsce hegemonicznej wizji przeszłości lub przynajmniej zakwestionować spójność, jednorodność i wspólnotowy charakter społecznych opowieści historycznych (Domańska, 2006, s. 226; Medina, 2011).

W aktualnej strategicznej rekonstrukcji polskiej historii, którą na różnych frontach podejmuje rządzący obóz, Trybunał Konstytucyjny jest definiowany jako instytucja niedemokratyczna, lecz postkomunistyczna, zaś broniący jej kompetencji obywatele są organicystycznie redukowani do chorej tkanki społeczeństwa. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na dwie właściwości przeciw-historycznego dyskursu wokół TK. Po pierwsze geneza i obecna funkcja Trybunału zostają utożsamione ze sobą. To, że jako instytucja faktycznie zaczął orzekać już w 1986 roku, zostaje wykorzystane jako diagnoza jego współczesnej kondycji – mimo że obecny status i kompetencje TK określa konstytucja z 1997 roku, a nie peerelowska. Prawicowy dyskurs przeciw-historyczny kreuje jednak fatalistyczną wizję historii – gdzie pochodzenie ma trwale przesądzać o losach i postawach tak ludzi, jak i instytucji. Po drugie TK jest w tym konflikcie antropomorfizowany – i to przez obie strony sporu. Trybunał jako instytucja jest bowiem widziany jako ciało złożone z określonego typu elit reprezentujących jedną, konkretną formację myślową. Krytyka tak postrzeganego TK wpisuje się więc łatwo w opowieść o nieudanej czy niedokonanej transformacji, gdzie najważniejsze ograny państwa są opanowane przez postkomunistów albo wręcz zaprojektowane przez ancien régime w celu obrony interesów komunistycznych elit po zmianie ustroju. Czy komuniści mogli przewidzieć transformację i się na nią przygotować? Według przeciw-historii tak – ponieważ byli w zmowie z liberałami. Taki spiskowy i zarazem historycznie alternatywny sposób argumentacji przeciw TK ilustruje wypowiedź posłanki PiS, Krystyny Pawłowicz dla Telewizji Republika z listopada 2016 roku (a więc ostatnich tygodni, kiedy prezesem TK był Andrzej Rzepliński):

(…) Trybunał Konstytucyjny obmyślany był jako środek przeciwko demokracji. Ludzie, którzy bronią Trybunału Konstytucyjnego mentalnie walczą z demokracją. Przecież Jaruzelski nie był demokratą. Ustanawiając Trybunał Konstytucyjny, chciał zachować wpływy liberalne, postkomunistyczne. Gdy komuniści wiedzieli, że ich czas się kończy, wydali ustawę o działalności gospodarczej, którą przygotował w 1988 roku minister Wilczek, która miała pozwolić uwłaszczyć się nomenklaturze, zgodnie z zasadą, że co nie jest zakazane jest dozwolone. Ustawę o TK przygotowano, żeby zagwarantować nad większościami parlamentarnymi, które w przyszłości wygrają, to kadencje 9-letnie pozwalały nad tymi parlamentarnymi panować (kos, 2016).

Przeciw-historia potrzebuje nie tylko swoich trybunów „odkłamujących” przeszłość, ale także anty-bohaterów, uwiarygadniających potrzebę odkłamywania. Wspomniany wyżej Andrzej Rzepliński, w latach 2010–2016 prezes TK, staje się takim anty-bohaterem, którego biografia jest niejako „sformatowana” zgodnie z rozliczeniowym wymiarem prawicowej przeciw-historii. Fakt jego dawnej przynależności do PZPR ma wyjaśniać jego sprzeciw wobec ustawy lustracyjnej, którą przygotował I rząd PiS (2005–2007), a wybór do TK dzięki głosom koalicji PO-PSL stanowić nagrodę za obronę interesów elit III RP. Taki obraz życiorysu Rzeplińskiego jest spójny z przeciw-historyczną wizją transformacji i pozwala twierdzić, że to ten konkretny człowiek „odpowiada w największej mierze za powstanie kryzysu wokół TK” (Szumański, 2016). Wymierzona w III RP przeciw-historia bez trudu mogła wchłonąć krytykę Trybunału też dlatego, że społeczna legitymizacja tej instytucji jest stosunkowo świeża, płytka i w gruncie rzeczy elitarna (zob. Dębska, 2015). Z tego powodu TK okazał się łatwym celem ataku. Nawet jego obrona, na której wyrósł m.in. Komitet Obrony Demokracji, musiała być budowana na szerokich hasłach szacunku dla konstytucji oraz afirmacji III RP i liberalnego ustroju demokratycznego, a nie na respekcie do Trybunału jako takiego.

W tych krótkich rozważaniach nad sporem o TK chciałabym skupić się jednej wybranej wypowiedzi Jarosława Kaczyńskiego. Są to jego głośne słowa z wywiadu dla Telewizji Republika z 11 grudnia 2015 roku (audycja W punkt) stanowiące esencję prawicowej wizji tego sporu i zawierające określenie przedmiotu sporu, jego przyczyn i stawki. Oto ta wypowiedź:

(…) W Polsce jest taka fatalna tradycja zdrady narodowej i to jest właśnie nawiązywanie do tego, to jest jakby w genach niektórych ludzi, tego najgorszego sortu Polaków (1), no i ten najgorszy sort właśnie w tej chwili jest niesłychanie aktywny, bo czuje się zagrożony (2a), bo proszę zwrócić uwagę, że wojna, później komunizm, później transformacja przeprowadzona tak, jak ją przeprowadzono, właśnie ten typ ludzi promowała, dawała mu wielkie szanse (3) i on dzisiaj boi się, że te czasy się zmienią (2b) (W punkt, 2015).

W pierwszej części tej wypowiedzi mamy do czynienia z fatalizacją i mentalizacją ideowego przeciwnika, czyli przypisywaniem grupie en bloc pewnej trwałej, niezmiennej, wręcz przyrodzonej mentalności: fatalna tradycja zdrady narodowej, w genach niektórych ludzi – mówi Kaczyński, komentując protesty wokół zmian w TK i wskazując odpowiedzialnych za kryzys ustrojowy (1). Co ważne, owi przeciwnicy, genetycznie zdeterminowani do zdrady Polski, nie zostają jednoznacznie zdefiniowani: to mogą być opozycyjni politycy, ale możliwa jest także radykalniejsza interpretacja, iż chodzi generalnie o obrońców ustrojowego status quo, czyli III RP. Owa niejednoznaczność pozwala argumentować, że nie chodzi tu o atakowanie żadnej konkretnej grupy Polaków, ale umożliwia też wpisanie sporu o TK w kontekst głębokich polityczno-ekonomicznych podziałów społecznych. Tę radykalniejszą interpretację słów Kaczyńskiego wspiera pojawiające się bezpośrednio potem uprzedmiatawiające i dehumanizujące określenie najgorszy sort Polaków. Wkrótce po tym wywiadzie zaczęło ono żyć własnym życiem jako autoetykietka ironicznie przejęta przez tych, którzy czuli się jego zamierzonym desygnatem.

W ekskluzywnym wobec ideowych przeciwników dyskursie przeciw-historycznym nie mogą oni być uznani nie tylko za członków narodu, ale nie zasługują nawet na status członków polskiego społeczeństwa. To są jedynie niektórzy ludzie, którzy czują się zagrożeni, boją się (2a i 2b). Można tu mówić o de-socjologizacji drugiej strony sporu polegającej na jej redukcji, zależnie od kontekstu, albo do warunkowanego emocjami (strachem) bezpodmiotowego tłumu i motłochu, albo do zatomizowanego marginesu społeczeństwa – a więc do grupy niereprezentującej żadnego kolektywnego interesu poza własnym. Co ciekawe, w analizowanym dyskursie przeciw-historycznym nie trzeba się uciekać do popularnej skądinąd w polskiej polityce retoryki strachu lub zagrożenia – „jeśli tamci wrócą do władzy, to takie a takie nieszczęścia spotkają Polskę”. Odwoływanie się do zagrożenia jest zastępowane ponownie deprecjonującą mentalizacją przeciwnika i ferowaniem wyroków z pozycji narodu-suwerena. W świetle racjonalności tego dyskursu tamci po prostu nie mogą wrócić do władzy, gdyż przegrani nie są podmiotem historii.

Najistotniejsza wydaje się jednak koncepcja czasu sygnalizowana w tej wypowiedzi, a można podejrzewać, że regulująca prawicowy dyskurs przeciw-historyczny jako taki. Nie jest to czas typowo linearny i sekwencyjny, ale specyficzna formuła czasu cyklicznego. Okresy wojny, komunizmu i transformacji odtwarzają podobną historię, jak mówi Kaczyński, „promowania” pewnych elit, tych „zdradzających naród”. Dwie pierwsze z wymienionych tu cezur w historii Polski są w dominującym odbiorze uznawane za traumatyczne i tragiczne, a zestawienie z nimi transformacji ustrojowej przynajmniej w jakiejś mierze i ją dyskursywnie traumatyzuje. Jednocześnie wojna i komunizm pełnią tu rolę pomocniczego zasobu interpretacyjnego i symbolicznego, a główny ciężar przeciw-historycznej reinterpretacji jest położony na transformację, ponieważ to ona jest dziś przedstawiana jako czas fundacyjny zarówno dla dyskursu krytyków, jak i obrońców TK w jego kształcie do 2015 roku.

Te dwie przeciwstawne koncepcje i oceny transformacji są ulokowane w odrębnych wariantach czasu historycznego. Inspirując się myślą Reinharta Kosellecka, chciałabym tę różnicę nazwać niezgodnością warstw czasu, jakimi są warunkowane stanowiska uczestników sporu. Jak pisał Koselleck (2012, s. 3): (…)»Warstwy czasu«, tak jak ich geologiczny wzorzec, odsyłają do wielu poziomów czasu różnego pochodzenia i długości trwania, które pomimo to są obecne i oddziałują jednocześnie. Wydaje się, że stanowiska obrońców TK, w tym sympatyków KOD, opozycji parlamentarnej (Nowoczesna, Platformy Obywatelska, Polskie Stronnictwo Ludowe), a także pozaparlamentarnej (Zjednoczona Lewica, a nawet bardzo krytyczna wobec społecznych skutków transformacji Partia Razem) są formułowane w warstwie czasu dokonanego, podzielonego na diachronicznie wynikające z siebie sekwencje, które jak wojna, komunizm czy rządy danych partii i premierów mają swój początek i koniec. Stanowisko krytyków TK jest z kolei formułowane w warstwie czasu niedokonanego, wytwarzającego wrażenie równoczesności nierównoczesnego. Wojna i komunizm mogą być przywoływane jako oddziałujące tu i teraz, gdyż transformacja nigdy się nie dokonała, wciąż czeka na prawowitych wykonawców. Co znamienne, w tym samym wywiadzie Kaczyński stwierdza, że obecne ataki na rząd PiS są powtórką ataków z lat 2005–2007 (I rząd PiS) oraz z czasów rządu Jana Olszewskiego. Innymi słowy koło historii się domyka, a magiczność dyskursu polega na tym, że jeśli zmieni się teraźniejszość, korekcie ulegnie także przeszłość.

Kończąc, chciałabym odnieść się do często stawianego pytania, dlaczego historia transformacji formułowana w dyskursie obrońców „dawnego” Trybunału przegrywa dziś rywalizację o przestrzeń symboliczną w Polsce. Choć analiza dyskursu może dać odpowiedź tylko częściową i w dużej mierze spekulatywną, pozwala zaobserwować, że dyskurs wcześniej unieważniany i wykluczany przez gros liberalnych i lewicowych (ale także część konserwatywnych) elit jako nośnik wiedzy bezwartościowej i irracjonalnej na tyle długo „wychodził z cienia”, że jest dziś dyskursem oferującym kompletną wizję świata. Po pierwsze w wymiarze stratyfikacyjnym kreśli jednoznaczny, binarny podział o charakterze nie tylko ekonomicznym, ale przede wszystkim aksjologiczno-moralnym. Nie jest to więc już wyeksploatowany w publicystyce modernizacyjny podział na wygranych i przegranych transformacji, lecz na niesłusznie uprzywilejowanych „beneficjentów transformacji” (w tym sędziów TK i ich obrońców) oraz niesłusznie pokrzywdzony, ale moralny naród. W wymiarze przestrzennym dyskurs przeciw-historyczny operuje klarowną opozycją tego, co własne i swojskie (prawicowa idea Polski) oraz tego, co obce i wrogie (jak krytyczne wobec zmian w TK Komisja Wenecka czy Parlament Europejski). Wreszcie w wymiarze czasowym dyskurs ten zagarnia cały czas potencjalnie ważny dla prawicowego elektoratu lub należący do jego doświadczenia i czyni współzależnymi przeszłość, teraźniejszość i przyszłość: przyszłość zależy od zmiany przeszłości, której można dokonać tylko tu i teraz.

Obrońcy Trybunału i niezawisłych sądów, a mówiąc szerzej demokracji w jej potransformacyjnym kształcie gwarantowanym konstytucją z 1997 roku, na razie dysponują tylko, mówiąc w przenośni za Rolandem Barthes’em, fragmentami „miłosnego” dyskursu, które nie uwodzą nowych grup, raczej racjonalizują bunt niż wzniecają silne namiętności, a w konsekwencji nie tworzą symbolicznie równorzędnej kontry dla przeciw-historii.

Magdalena Nowicka-Franczak, adiunkt w Zakładzie Badań Komunikacji Społecznej w Instytucie Socjologii UŁ. Socjolożka, badaczka dyskursu publicznego i komunikacji społecznej. Stypendystka Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu. Autorka wielu artykułów i esejów popularno-naukowych oraz monografii Niechciana debata. Spór o książki Jana Tomasza Grossa (2017).

Afiliacja:

Zakład Badań Komunikacji Społecznej

Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41

90-214 Łódź

e-mail: m.a.nowicka@tlen.pl

Bibliografia

Czyżewski, M. (2008). Debata na temat Jedwabnego oraz spór o »politykę historyczną« z punktu widzenia analizy dyskursu publicznego. W: red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki (red.), Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów (s. 117–140). Łódź: IPN.

Dębska, H. (2015). Władza – Symbol – Prawo. Społeczne tworzenie Trybunału Konstytucyjnego. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Domańska, E. (2006). Historie niekonwencjonalne. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Foucault, M. (2001 [1976]). Le discours ne doit pas être pris comme… W: M. Foucault, Dits et écrits II. 1976–1988 (s. 123–124). Paris: Gallimard.

Foucault, M. (1998). Trzeba bronić społeczeństwa. Warszawa: Wyd. KR.

Kos (2016). Krystyna Pawłowicz: Trybunał Konstytucyjny to instytucja antydemokratyczna. Pobrane z: http://telewizjarepublika.pl/krystyna-pawlowicz-trybunal-konstytucyjny-to-instytucja-antydemokratyczna,41021.html.

Koselleck, R. (2012). Warstwy czasu. Studia z metahistorii. Oficyna Naukowa: Warszawa.

Łętowska, E., Sutowski, M. (2017). Tego „wygaszania” już nie da się odkręcić. W: M. Sutowski, Rok dobrej zmiany. Wywiady Michała Sutowskiego (s. 80–99). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Marzec, W., Zysiak, A. (2012). Polityczne oblicza przeciwhistorii – między partykularyzmem a uniwersalizmem, Kultura i Historia, 21/2012. Pobrane z: http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/3634.

Medina, J. (2011). Toward a Foucaultian Epistemology of Resistance: Counter-Memory, Episte-mic Friction, and Guerrilla Pluralism, Foucault Studies, 12/2011, 9–35.

Reisigl, M., Wodak, R. (2009). The Discourse-Historical Approach (DHA). W: R. Wodak, M. Meyer (red.), Methods for Critical Discourse Analysis (s. 87–121). London: Sage.

Szumowski, A. (2016). Kim naprawdę jest prof. Andrzej Rzepliński? Rzepliński zhańbił pamięć bł. ks. Jerzego Popiełuszki. Pobrane z: http://niepoprawni.pl/blog/aleszumm/kim-naprawde-jest-prof-andrzej-rzeplinski-rzeplinski-zhanbil-pamiec-bl-ks-jerzego.

W punkt (2015). Telewizja Republika, 11.12.2015. Pobrane z: https://www.youtube.com/watch?v=LCK_biZe_KU.

Ćwiczenia z flagą

Tomasz Ferenc

fot. Tomasz Ferenc

Demokratyzacja debaty publicznej a idea tolerancji

Paweł Dybel
Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Polska Akademia Nauk

1.

Formuła demokratyzacji debaty publicznej zakłada milcząco, że sposób, w jaki ta debata przebiega w państwie demokratycznym, w tym w szczególności w państwie demokratycznym takim jak nasze, był do tej pory i jest nie dość demokratyczny. A w każdym razie istniały i istnieją takie formy i odmiany tej debaty, w których trudno by mówić o ich prawdziwie demokratycznym charakterze. Problemem ma być zatem jak demokratyczną debatę publiczną uczynić jeszcze bardziej demokratyczną.

Co jednak począć z dyskusją na temat demokratyzacji debaty publicznej w sytuacji kiedy kryzys dotyka demokratyczne podstawy państwa? Kiedy na przykład przedstawiciele partii znajdującej się u władzy nie tylko twierdzą, że stanowisko drugiej strony jest nie tylko fałszywe i błędne, ale że jest ono wręcz zdradą interesów narodowych? I tylko oni mają prawo do ich „jedynie słusznego” definiowania i reprezentowania? Debata publiczna wówczas siłą rzeczy przestaje być wymianą argumentów i przedstawianiem odmiennych racji w politycznej dyspucie, ale przeradza się rodzaj procesu sądowego, w którym jedna strona jest oskarżycielem a druga została sprowadzona do roli oskarżonego. Przy czym pod adresem tego drugiego formułuje się najcięższe zarzuty, pozbawiając go praktycznie politycznej legitymacji. Między stronami sporu powstaje wówczas przepaść i coraz trudniej jest im dojść do jakiegokolwiek konsensusu. Towarzyszą temu pogłębiające się podziały społeczne, co nigdy nie służyło demokratyzacji jakiejkolwiek debaty. Prędzej wzmocnieniu skłonności do całkowitej pacyfikacji jednej strony przez drugą, politycznie zwycięską. Czy zatem w sytuacji, w której załamują się podstawowe konstytucyjno-instytucjonalne warunki do prowadzenia na sposób demokratyczny debaty publicznej zastanawianie się nad jej demokratyzacją nie nabiera siłą rzeczy ironicznego wydźwięku?

2.

Pojęcie debaty publicznej, która by przebiegała zgodnie z podstawowymi wymogami państwa zorganizowanego na sposób demokratyczny wiąże się ściśle z narodzinami w tradycji europejskiej idei tolerancji. A więc idei, która – mówiąc najogólniej i w dużym uproszczeniu – zakłada tolerowanie wszelkich grup etnicznych, narodowościowych czy społecznych, które wyznają inną religię, mają inne obyczaje i hołdują innym kulturowym wartościom. We współczesnej myśli politycznej kwestia związku, w jaki idea tolerancji pozostaje z podstawowymi wyznacznikami państwa demokracji liberalnej była podejmowana niejednokrotnie. Zazwyczaj obrońcami tej idei byli filozofowie o nastawieniu liberalnym, jak John Rawls, Izaak Berlin, Friedrich A. Hayek, Karl Popper podkreślający znaczenie zastrzeżenia przez państwo demokratyczne podstawowych obywatelskich wolności. Krytykują ją natomiast zazwyczaj przedstawiciele radykalnej lewicy, jak Slavoj Zizek, Michael Hardt czy Antonio Negri, oraz narodowej prawicy, jak Carl Schmidt czy u nas Jerzy Legutko. Mimo głębokich ideologicznych różnic łączyło ich jedno: przekonanie, że idea ta ma charakter pozorny i jest jedynie listkiem figowym liberałów, za którym skrywa się ich głęboka hipokryzja.

W moim wystąpieniu chciałbym prześledzić ten związek na przykładzie wypowiedzi autorów, których zarówno trudno jest zaliczyć do przedstawicieli myśli liberalnej, jak też radykalnej lewicy czy prawicy. Są to Jacques Derrida i Jürgen Habermas. Swoje stanowisko w kwestii związku idei tolerancji z demokratycznym charakterem debaty publicznej zaprezentowali w rozmowach z Giovanną Borradori, która później wydała je w książce pod tytułem Filozofia w czasach terroru.[1] Tłem politycznym pojawienia się książki był atak terrorystów Al Kaidy na Twin Towers w Nowym Jorku. Poniżej przedstawię podstawowe wyznaczniki ich stanowisk, aby następnie krytycznie rozpatrzyć stojące za nimi założenia.

3.

Derrida odniósł się bardzo sceptycznie do pytań autorki na temat związku idei tolerancji z postacią debaty publicznej w państwie demokracji liberalnej. Według niego idea ta nie implikuje równorzędnego traktowania wszystkich uczestników tej debaty. W tradycji demokracji europejskiej tolerancja jest bowiem:

przede wszystkim formą dobroczynności. I to dobroczynności w rozumieniu chrześcijańskim, nawet jeśli, jak się zdaje, żydzi i muzułmanie przyswoili ją w równej mierze. Tolerancja jest zawsze po stronie »racji silniejszego«, kiedy to »władza stanowi prawo«; jest ona dodatkowym znamieniem suwerena, który przemawia do innych z pozycji kogoś usytuowanego ponad nim: » Pozwalam ci żyć, jestem w stanie cię ścierpieć, daję ci do rozgoszczenia się miejsc w moim domu, ale nie zapominaj, że jest to mój dom...[2]

Takie rozumienie tolerancji zakłada niesymetryczną relację między jej podmiotem (tym, kto toleruje) i przedmiotem (tolerowanym innym). Jest to relacja dominacji i władzy ze strony tego pierwszego. Po raz pierwszy to rozumienie tolerancji doszło według Derridy w sposób wyraźny do głosu w wydanym w 1598 roku przez Henryka IV edykcie nantejskim. Edykt ten, wprowadzając wolność wyznania i równouprawnienie protestantów, zakończył okres wojen religijnych we Francji. Znamiennym rysem tego edyktu było jednak, że został on wydany przez króla francuskiego z pozycji dominacji i siły, w sytuacji, kiedy opcja katolicka uzyskała tak dominującą pozycję w państwie, że protestanci nie byli już w stanie jej zagrozić. Dlatego:

na słowie »tolerancja« przede wszystkim odcisnęła swoje piętno religijna wojna między chrześcijanami, czy też między chrześcijanami i niechrześcijanami. Tolerancja jest cnotą chrześcijańską, czy też w istocie cnotą katolicką. Chrześcijanin musi tolerować niechrześcijanina, tym bardziej zaś katolik musi zaakceptować protestanta.[3]

Derrida twierdzi, że ten paternalistyczny sposób rozumienia idei tolerancji przetrwał do czasów dzisiejszych. Przytacza w tym kontekście wypowiedź Mitteranda, w której ten postulował ograniczenie liczby przyjmowanych imigrantów argumentując, że w tym wypadku istnieje pewien „próg” tolerancji, którego nie należy przekraczać. Przekroczenie tej liczby nie tylko bowiem obciąży zbytnio finanse państwa, ale będzie grozić rozmyciem tożsamości narodowej Francuzów.

Według Derridy w tej wypowiedzi daje o sobie wyraźnie znać to, co znamionowało edykt nantejski; jesteśmy gotowi tolerować innych jedynie wówczas, kiedy są w znaczącej mniejszości i gotowi są przystać na nasze warunki. Dlatego idea tolerancji, która ukształtowała się w tradycji europejskiej ma charakter warunkowy. To tolerancja głoszona z pozycji siły, za którą idzie silna presja na osoby tolerowane, aby w zamian za zagwarantowanie im pewnych praw przyjęły proponowane warunki.

Ten model tolerancji można nazwać ekskluzywną tolerancją warunkową. Implikuje on dominującą pozycję tych, którzy ustalają warunki tolerowania innych i je im narzucają, wykluczając z obowiązywania tej zasady osoby, które tych warunków nie przyjmują. Dokonuje się wtedy ich społecznej ekskluzji czyli wykluczenia. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w postaci debaty publicznej, jaka toczy się w państwach demokracji liberalnej. Wbrew ustalonym regulacjom prawnym i konstytucyjnym zapisom, wiele mniejszościowych grup społecznych nie ma w ich praktycznie równego dostępu do tej debaty, inne w ogóle w niej nie uczestniczą. A jeśli nawet to z góry narzuca się im zakres problemów i kwestii, o których mogą mówić, inne zaś się z góry eliminuje.

Na tym podłożu wyrastają różnego rodzaju religijne fundamentalizmy i polityczne radykalizmy, dla których społecznym podłożem są grupy na różne sposoby dyskryminowane, niedopuszczane na równych prawach do debaty publicznej. Ostatecznie podstawową słabością europejskiej idei tolerancji jest orientowanie się w społecznej i politycznej praktyce według modelu dominacji jednych grup społecznych nad drugimi.

Dlatego, zdaniem Derridy, aby zapewnić rzeczywistą równość grupom społecznym wykluczonym z debaty publicznej lub w jej ramach marginalizowanym należy wyjść od innego pojęcia niż tolerancja. Jest nim według niego pojęcie gościnności. Tę ostatnią należy pojmować w sposób radykalny: jako gotowość przyjęcia pod swój dach „radykalnie innego” bez stawiania mu żadnych warunków, lecz akceptując go we wszystkim, co stanowi o jego inności. Aby odróżnić potoczne rozumienie słowa „gościnność” od proponowanej przez siebie „czystej gościnności bezwarunkowej” Derrida stwierdza:

Lecz czysta czy bezwarunkowa gościnność nie polega na tego rodzaju zaproszeniu (» Zapraszam ciebie, witam ciebie w moim domu, pod warunkiem jednak, że dostosujesz się do praw i norm w nim obowiązujących, do mojego języka, tradycji, pamięci i tak dalej.«). Czysta i bezwarunkowa gościnność, gościnność jako taka, otwiera lub jest z góry otwarta na kogoś, kogo się ani nie oczekuje, ani nie zaprosiło, na kogoś kto przybywa do nas jako całkowicie nam obcy gość, jako nowy przybysz, ktoś kogo nie sposób zidentyfikować i przewidzieć, krótko, ktoś całkiem inny. To podejście nazwałby raczej gościnnością nawiedzenia niż zaproszenia. Tego rodzaju nawiedzenie/wizyta może być bardzo niebezpieczne, i nie możemy tego ignorować. Ale czy gościnność bez ryzyka, gościnność wspomagana przez pewne zabezpieczenia, ochraniana przez nieprzenikalny system nakierowany przeciwko całkiem innemu, byłaby prawdziwą gościnnością?[4]

Derrida zastrzega wprawdzie, że tak pojęta bezwarunkowa gościnność jest niemożliwa do urzeczywistnienia w społecznej praktyce, jak też trudno by ją prawnie zalegalizować. Ba, byłoby czymś nierozsądnym pozbywanie się wszelkich zabezpieczeń w sytuacji gdy wpuszczamy kogoś obcego do domu. Uważa jednak, że bez myśli o tej bezwarunkowej gościnności, nie bylibyśmy w stanie wytworzyć żadnego konkretnego pojęcia gościnności i opracować reguły dla gościnności warunkowej. Nie dość tego. Bez tego rodzaju myśli:

nie mielibyśmy nawet idei innego, inności innego, to znaczy kogoś, kto wkracza w nasze życie, nie będąc zaproszony. Nie mielibyśmy nawet idei miłości, czy »życia razem (vivre ensemble)« z innym w taki sposób, że nie jest on częścią jakiejś totalności lub »zespołu«. Bezwarunkowa gościnność, która nie jest polityczna ani prawna, jest mimo to warunkiem tego, co polityczne i prawne.[5]

Naturalnie podobny projekt „gościnności bezwarunkowej”, gdyby go rozpatrywać pod kątem pytania o jego możliwą realizację w społecznej i politycznej praktyce, jawi się jako iluzoryczny. I to szczególnie w kontekście dzisiejszych ogromnych problemów natury społecznej, ekonomicznej, kulturowej z jakimi borykają się kraje europejskie w związku z napływem milionów emigrantów z krajów Afryki i Azji. Nie mówiąc już o niedawnych atakach terrorystycznych we Francji czy w Belgii i reakcji na nie społeczeństw europejskich. Chociaż rozpatrywany w czysto teoretycznej perspektywie problem wypracowania przez demokratyczne władze państw europejskich odpowiedniej strategii integracyjnej w odniesieniu do grup imigrantów ukształtowanych przez inną tradycję kulturową jest jak najbardziej aktualny. Jest to w ogóle jeden z kluczowych problemów przed jakim stoją dziś rządy tych państw i od sposobu, w jaki zostanie rozwiązany zależy zapewne w dużej mierze przyszłość kontynentu.

W wywodzie Derridy najbardziej dyskusyjny jest jednak jego pogląd, że z ideą tolerancji wiąże się w tradycji europejskiej demokracji paternalistyczny model sprawowania władzy zakładający dominację jednych grup społecznych nad drugimi. Naturalnie podane przez niego przykłady jak okoliczności ogłoszenia przez Henryka IV Edyktu Nantejskiego, przemówienie G.J. Busha po ataku na dwie wieże o kierowaniu się zasadą tolerancji w stosunku do mniejszości muzułmańskiej w Stanach Zjednoczonych czy wypowiedź Mitteranda o konieczności wprowadzenia limitu w przyjmowaniu uchodźców potwierdzają ten pogląd. Pytaniem jest czy te przykłady mogą być traktowane jako paradygmatyczne w odniesieniu do idei tolerancji w tej postaci w jakiej narodziła się ona np. w myśli politycznej brytyjskiego empiryzmu i jak funkcjonowała w I Rzeczpospolitej od XV wieku czy też stanowią jej wypaczenie. Bliższe przyjrzenie się słynnemu Listowi o tolerancji Johna Locke’a, wypowiedziom Cromwella i innych, czy choćby zapisom Konfederacji warszawskiej każe stwierdzić, że idea tolerancji w tej postaci w jakiej się tu pojawia, nie ma w sobie nic z idei „dobroczynności”. Wręcz przeciwnie, zakłada właśnie partnerski stosunek wyznawców różnych religii i przedstawicieli różnych opcji politycznych, którzy na równych prawach mają uczestniczyć w rządzeniu państwem.

4.

Do tego rozumienia idei tolerancji nawiązuje Habermas w swojej rozmowie z Borradori. Według niego paternalistyczny model tolerancji z jakim mamy do czynienia w edykcie nantejskim był znamienny za czasów, kiedy dominującą formą ustrojową państw europejskich była monarchia. W ramach tego porządku jedna osoba mogła podejmować ważne decyzje, nie licząc się z głosem ogółu. Natomiast:

W obrębie wspólnoty demokratycznej, której obywatele wzajemnie nadają sobie równe prawa, nie ma miejsca na autorytet będący w stanie jednostronnie określać granic tego, co należy tolerować. W oparciu o zasadę równych praw obywatelskich i wzajemnego szacunku do siebie, nikt nie posiada przywileju ustanawiania granic tolerancji z punktu widzenia własnych preferencji i perspektyw wartościujących. Z pewnością, tolerowanie poglądów innych ludzi bez akceptacji ich prawdy, i tolerowanie innych sposobów życia bez uznawania ich istotnych wartości, jak to czynimy w odniesieniu do nas samych, wymaga posiadania wspólnych standardów. W przypadku wspólnoty demokratycznej ta wspólna wartość jest ugruntowana w zasadzie konstytucji.[6]

Paternalistyczny model stosowania zasady tolerancji jest zatem nie do pogodzenia z podstawową zasadą, na której jest oparta wspólnota demokratyczna; wzajemne nadanie sobie przez obywateli równych praw. Nikt nie znajduje się tutaj w pozycji ekskluzywnego podmiotu narzucającego innym swoje warunki, które muszą oni zaakceptować, jeśli chcą być tolerowani. Przeciwnie, wszyscy nadają sobie identyczne obowiązki i prawa zobowiązując się do szanowania się nawzajem w kwestiach odmiennych religii, obyczajów, tradycji, poglądów politycznych itd. Nowoczesne państwo demokratyczne toleruje nawet opór ze strony:

dysydentów, którzy wyczerpawszy wszystkie środki prawne, nadal przeciwstawiają się usankcjonowanym prawnie decyzjom. Nakłada ono tylko wymóg, aby ów opór przeciwko prawu był dobrze uzasadniony w zgodzie z duchem i literą konstytucji i prowadzony za pomocą środków symbolicznych, które nadają walce postać pokojowego apelu skierowanego do większości, aby przemyślała ponownie swoje decyzje.[7]

Zdaniem Habermasa podobna sytuacja refleksyjnego przekraczania w nowoczesnym państwie demokratycznym ustalonych prawnie granic tolerancji wynika z uniwersalistycznej natury prawnego i moralnego ukonstytuowania liberalnego porządku:

W ścisłym sensie »uniwersalizm« przybiera postać egalitarnego indywidualizmu moralności, domagając się wzajemnej akceptacji w postaci obopólnego szacunku i liczenia się z każdym. Uczestniczenie w tej inkluzywnej wspólnocie moralnej, która jest otwarta na wszystkich, niesie ze sobą nie tylko obietnicę solidarności i włączenia w jej obręb bez dyskryminowania, ale równocześnie obietnicę równych praw jeśli chodzi o ochronę indywidualności i odmiennych rysów każdego.[8]

I jakkolwiek, dodaje dalej Habermas, często się zdarza, że powołując się na uniwersalny charakter demokratycznego prawa, określone grupy formułują je w ten sposób, aby zabezpieczyć kosztem innych swoje partykularne, prywatne interesy, zjawisko to nie może służyć jako argument przeciwko temu prawu. Jeśli w ten sposób zostaje naruszona zasada równości i wzajemności, to nie fundamentalne ogólne standardy, na których zostało oparte to prawo. Zawsze istnieje możliwość krytycznej autorefleksji ze względu na owe standardy i naprawy tej sytuacji:

Tak jak każdy zarzut podniesiony przeciwko selektywnej i jednostronnej aplikacji uniwersalistycznych standardów musi już zawsze zakładać owe standardy, podobnie wszelka dekonstrukcyjna demaskacja ideologicznie zamaskowanego użycia uniwersalistycznego dyskursu zakłada krytyczne stanowisko zajęte w oparciu o ten dyskurs.[9]

Innymi słowy, z faktu, że ktoś nadużywa demokratyczne standardy i pod maską uniwersalistycznej natury stanowionego prawa forsuje własne partykularne interesy nie wynika jeszcze, że owo prawo ma partykularny charakter i tym samym nie może zagwarantować równości i wzajemności w relacjach miedzy obywatelami demokratycznego państwa. Zawsze można, kierując się owymi demokratycznymi standardami, naprawić owo prawo. Mówiąc inaczej, z faktu, że ktoś celowo deformuje demokratyczne prawo, naruszając jego podstawy nie wynika, że owo prawo ze swej istoty jest złe. Jak też, że system demokracji liberalnej nie oferuje żadnej możliwości zmiany tego prawa tak, żeby odzyskało swój uniwersalistyczny wymiar. Owa możliwość zawarta jest we wspomnianej uniwersalistycznej istocie tego prawa.

Analogicznie, jeśli można podać wiele przykładów paternalistycznego stosowania zasady tolerancji, w wyniku czego ma ona w społecznej praktyce charakter mocno ograniczony i warunkowy, oznaczając dyskryminację określonych grup społecznych, nie może to być argumentem przeciwko tej zasadzie, tak jak ona powinna funkcjonować w systemie demokratycznym. Podobne stosowanie tej zasady jest jej wypaczeniem, które winno zostać usunięte na drodze krytycznej auto-refleksji dla czego system demokratyczny stwarza możliwość.

Habermas reprezentuje zatem całkiem odmienny niż Derrida pogląd na sposób funkcjonowania zasady tolerancji we współczesnych państwach demokracji liberalnej i jej aplikacji do kształtu debaty publicznej. Mimo iż zasada ta ulega tutaj niekiedy wypaczeniom, można je zawsze skorygować usunąć w oparciu o sformułowane prawnie konstytucyjne podstawy tego państwa.

Z pewnością mocnym punktem w argumentacji autora Erkenntnis und Interesse jest wykazanie, że paternalistyczny model tolerancji ekskluzywnej edyktu nantejskiego nie tylko nie może służyć za punkt wyjścia w rozpoznaniu sposobu, w jaki zasada tolerancji została sformułowana w konstytucji państwa demokratycznego, ale że pozostaje z nią wręcz w jaskrawej sprzeczności. W końcu zasada ta zakłada swe obowiązywanie w stosunku do wszystkich obywateli tego państwa w ten sam sposób i we wszystkich dziedzinach ich życia. Jej podmiotem nie jest wyróżniony jednostkowy podmiot-suweren, który formułuje ją z własnej perspektywy i ze względu na własny interes, lecz podmiot zbiorowy, który tworzą w równej mierze wszyscy obywatele demokratycznego państwa.

Pod adresem ujęcia Habermasa nasuwa się jednak pytanie na ile idea tolerancji równościowej oparta na zasadzie symetrycznej wzajemności może zostać zastosowana w każdej sytuacji, prowadząc do ustanowienia konsensusu między spierającymi się stronami. Szczególnie jeśli w państwie tym żyją liczne grupy obywateli, których style życia, obyczaje, normy etyczne i wzorce nie tylko różnią się od siebie, ale niekiedy wchodzą ze sobą w konflikt. Dla wielu ortodoksyjnych muzułmanów żyjących we Francji na przykład noszenie przez kobiety burek ma sankcję religijną, w oczach laicko nastawionego społeczeństwa francuskiego natomiast jest wymownym świadectwem dyskryminacji kobiet.

Zakaz noszenia burek jest wówczas przez owych muzułmanów traktowany z kolei jako dyskryminacja ich religii; nieuprawniona ingerencja państwa w sferę, która winna pozostać nienaruszona. Jak w takim razie rozwiązać ów konflikt na poziomie konstytucyjnego prawa? Czy może tu zadziałać zasada wzajemności, symetrycznej równości? Każde jego rozstrzygnięcie, takie lub inne, oznacza odrzucenie systemu wartości jednej z jego stron. W dodatku jeśli prześledzić zachowanie mediów publicznych we Francji w okresie poprzedzającym wprowadzenie tego zakazu, w sposób wyraźny preferowane było w nich stanowisko rządu i administracji państwowej. A zatem sama debata nie odbywała się w sposób dostatecznie „demokratyczny”, gwarantując równy do niej dostęp każdej ze stron. Tego typu przykładów można podać dziesiątki.

Przyczyn takiego stanu rzeczy nie należy upatrywać w paternalistycznym podejściu dominującej grupy społecznej, narodowościowej czy partii do grup mniejszościowych, w wyniku czego są one w dyskursie publicznym ograniczane, marginalizowane czy z niego wykluczane. Tkwią one w tym, że w każdy system demokratyczny danego państwa wpisane są pewne idee i wartości, które wiążą się z jego partykularną dziejową tradycją. W przypadku francuskiego modelu państwa demokratycznego są to np. idee sięgające czasów rewolucji z 1898 roku, nacisk położony na świecki charakter instytucji państwowych i życia publicznego oraz szczególne wyczulenie na kwestie równouprawnienia kobiet. Pytaniem jest wówczas jednak na ile tego typu tradycja może stanowić decydujący argument na rzecz określonych decyzji prawnych w tego typu sytuacjach konfliktowych? Czy nie należałoby w tych wypadkach zachować daleko idącą powściągliwość i ostrożność?

Tak czy inaczej przekonanie Habermasa, iż dzięki wpisanej w demokratyczne prawo zasadzie auto-refleksyjności zawsze można skorygować partykularne ograniczenia i wynaturzenia tego prawa i przywrócić mu uniwersalny „równościowy” charakter, nie zawsze się sprawdza w praktyce państwa demokratycznego. Niektóre ograniczenia zakresu stosowalności tego prawa mają swoje korzenie w takich elementach religijnej, etnicznej czy narodowej tożsamości danej grupy społecznej, których ocena nie poddaje się racjonalnym kryteriom. Nie dość tego. Niekiedy pozostają one w radykalnej sprzeczności z podstawowymi ideami i wartościami, jakie legły u podstaw państwa demokracji liberalnej np. rozumieniem podstawowych praw i wolności obywatelskich. Na elementy te składają się różne obyczaje, wymagany ubiór dla mężczyzn i kobiet, sposób rozumienia relacji państwo – kościół, rola niepisanego, ale mającego swoje korzenie w tradycji, rodzinnego czy plemiennego prawa, usankcjonowane religijnie rozumienie pozycji kobiety w rodzinie i w samych praktykach religijnych itd.

Jak zatem w podobnie konfliktowych sytuacjach mają postępować władze państwa demokratycznego? Często wszak niemożliwe jest znalezienie rozwiązania prawnego, które by uwzględniało wspomnianą powyżej zasadę równościową. Mamy tu do czynienia z sytuacją typu albo – albo, w której każda podjęta decyzja będzie wyborem między wykluczającymi się systemami wartości. Jeśli więc uzna się racje tylko jednej ze stron, druga będzie miała poczucie własnej marginalizacji czy dyskryminacji.

W tym kierunku idzie na przykład niedawna decyzja władz niemieckich, będąca reakcją na ostatnie zamachy terrorystyczne i narastające problemy kulturowo-społeczne związane z ogromną falą uchodźców. Zgodnie z nią przebywać na terenie Republiki Federalnej Niemiec może tylko ta osoba, która zintegruje się ze społecznością tego państwa, utożsamiając się z jego systemem konstytucyjno-prawnym oraz z tkwiącym u jego podstaw system wartości. Ale wówczas będzie to dla wielu grup imigrantów oznaczało wymuszenie na nich odejścia od ich własnej tradycji kulturowej i religijnej. W tej decyzji rozpoznajemy bez trudu tak krytykowany przez Derridę paternalistyczny model ekskluzywnej tolerancji warunkowej. Pozwalamy wam żyć wśród nas, ale musicie uznać nasze warunki. Niezależnie od tego jak będziemy oceniać tego typu decyzję, nie ulega wątpliwości, że wydarzenia ostatnich miesięcy postawiły przed europejskimi rządami demokratycznymi problem wyraźnego określenia granic i warunków stosowania równościowej zasady tolerancji.

Innego typu ograniczenie równościowej zasady tolerancji w rozumieniu Habermasa następuje w stosunku do tych partii i ugrupowań społeczno-politycznych, które w swoich programach podważają konstytucyjne podstawy państwa demokratycznego. Państwo to zmuszone jest wówczas obwarować zasadę tolerancji określonymi warunkami czyli ograniczyć zakres jej ważności. Nie wszyscy „dysydenci” na przykład (w szczególności radykalne ugrupowania z prawa i z lewa) ograniczają się do – jak to zakłada Habermas – czysto „symbolicznych” form protestu i kierują „pokojowe apele” do społecznej większości, aby ta dostrzegła i uwzględniła w porządku prawnym ich racje. Czasem te formy protestu przebiegają w sposób gwałtowny i rozsadzają ramy demokratycznego porządku. Nie mówiąc już o uciekaniu się przez przedstawicieli tych ugrupowań do jawnych form przemocy i terroru.

5.

Z faktu, że stosowanie równościowej zasady tolerancji ma w demokratycznym państwie swoje wyraźne granice – czego Habermas zdaje się nie dostrzegać – nie wynika, że jest ona wątpliwa w samych swych podstawach. Stanowi ona jedną z podstawowych zasad tego państwa wpisaną w jego system konstytucyjno-prawny. Zasada ta winna też odgrywać dominującą rolę w odnoszeniu się do siebie obywateli tego państwa w różnych sferach ich życia codziennego, wyznaczać też ramy dla wszelkich debat, jakie toczą się w sferze publicznej. Nawet jeśli nie można jej stosować w sposób nieograniczony w odniesieniu do wszystkich konfliktowych sytuacji, winna w państwie demokratycznym pełnić rolę zbliżoną do funkcji „idei regulatywnych” w filozofii Kanta. Jeśli bowiem nie można zrealizować tej zasady w „czystej” postaci, tak iż objęte by nią zostały wszelkie postaci międzyludzkich relacji, to, podobnie jak tamte, winna stanowić główny punkt odniesienia i kryterium przy formułowaniu podstaw konstytucyjnych państwa demokratycznego i jego regulacji prawnych. Innymi słowy podobnie jak idee duszy, świata i Boga, będące tylko wyobrażeniem, któremu według Kanta obiektywnie nic nie odpowiada, są warunkiem możliwości doświadczenia ludzkiej psychiki, rzeczywistości zewnętrznej i kosmosu, tak samo odniesienie do zasady tolerancji równościowej jest niezbędnym warunkiem tego, aby móc zbudować społeczeństwo demokratyczne oparte w jak największym możliwym zakresie na zasadzie symetrycznej wzajemności. Jakkolwiek nigdy nie jest możliwa do osiągnięcia pełna demokratyzacja debaty publicznej, to działania władz państwa demokratycznego winno cechować dążenie do możliwie jak najszerszego określenia zakresu oddziaływania tej zasady.

Gdyby ten „regulatywny” sposób podejścia do idei tolerancji równościowej nie był poważnie brany pod uwagę przy formułowaniu konstytucyjnych podstaw państwa demokratycznego i jego regulacji prawnych, prawo tego państwa szybko przekształciłoby się w prawo paternalistyczne. Stanowione byłoby w całości przez dominujący w danym społeczeństwie podmiot zbiorowy, a więc daną grupę narodowościową, społeczną, partię, które podporządkowałyby z czasem wszystkie dziedziny życia sfery publicznej i prywatnej swoim ideowym wyobrażeniom i systemom wartości. Otworzyłoby to drogę do przekształcenia państwa demokratycznego w państwo o charakterze autorytarnym, w którym przestrzeń tolerancji dla innych poglądów, wyznań religijnych i systemów wartości zostałaby drastycznie ograniczona. Demokracja przekształciłaby się w demokraturę.

Istotne znaczenie tego „regulatywnego” punktu odniesienia przy tworzeniu demokratycznego porządku polega na tym, że stanowi on zaporę dla wszelkiego tego typu autorytarnych dążeń. Pozwala on tym samym zastrzec to, co stanowi fundament demokracji: zapewnienie wszystkim obywatelom tych samych praw i wolności na zasadzie równości i symetrycznej wzajemności. Stanowi zarazem podstawowy warunek zastrzeżenia prawdziwie demokratycznego charakteru debaty publicznej, do której na równych prawach winny być dopuszczane wszystkie uznające demokratyczne podstawy państwa grupy narodowościowe, religijne, społeczne, stowarzyszenia i partie.

To kluczowe „regulatywne” znaczenie równościowej idei tolerancji dla porządku demokratycznego zostało zapoznane przez Derridę, który jej paternalistycznie zdeformowaną warunkową postać, jaką przybrała ona w edykcie nantejskim, uznał za paradygmatyczną, jeśli chodzi o sposób w jaki funkcjonowała ona później w systemach demokratycznych. Dlatego szukając dla niej alternatywy, przeciwstawił jej całkowicie utopijną, nieprzekładalną – co zresztą sam przyznaje – na jakąkolwiek praktykę polityczną i społeczną ideę bezwarunkowej gościnności.

Mankamentem tej idei jest, iż postulowana w niej postawa bezgranicznej otwartości na Innego nie może służyć za podstawę do ukształtowania się relacji dialogicznej, w której inny staje się partnerem rozmowy. I to niezależnie od tego czy ta rozmowa przybierze postać dialogu, sporu, negocjacji itd. Jeśli bowiem mam przyjąć owego Innego pod swój dach, nie stawiając mu żadnych warunków (i tym samym stając się samemu całkowicie bezbronnym, wystawiając się na możliwość agresji z jego strony), to wówczas wykluczam z góry możliwość podjęcia z nim jakiegokolwiek dialogu. O czym bowiem mielibyśmy wtedy ze sobą rozmawiać? Skoro bowiem otwarty bezgranicznie na Innego, gotów jestem uznać bezwarunkowo z góry wszystko to, co stanowi o jego inności, to co miałbym mu wówczas jeszcze do powiedzenia? Jak też czy w ogóle mogłoby zainteresować mnie cokolwiek, co on może mi powiedzieć? Czy byłbym w stanie zadać mu jakiekolwiek pytanie?

Tego typu relacja przypominałaby do złudzenia relację jaką mistyk zawiązuje z nawiedzającym go doświadczeniem sacrum, które napływając z zewnątrz wypełnia go bez reszty, porywa za sobą, każąc zapomnieć o sobie samym. Z pewnością podobnie bezgranicznie otwarte podejście do Innego ma swój wielki urok, ale czy może stanowić wzorcowy model współbycia z innymi w przestrzeni społecznej? Tym bardziej zaś przygotowywać jednostkę do prowadzenia z nim dysput w przestrzeni publicznej? Niezbędnym warunkiem takich dysput jest wszak zaznaczenie własnej odrębności i dystansu wobec Innego i tym samym wyznaczenie jakichś granic własnego otwarcia na niego. Dopiero wówczas możliwe się staje traktowanie go jako równorzędnego partnera rozmowy na zasadzie symetrycznej wzajemności.

6.

Derridy postulat bezwarunkowej otwartości na Innego posiada jeszcze inny poważny mankament, który wręcz go dyskwalifikuje jako wyjściowy wzorzec wszelkich relacji o charakterze intersubiektywnym. Tak jak bowiem nienawiść jest drugą stroną miłości, nierozerwalnie z nią splecioną, tak samo drugą stroną bezwarunkowego otwarcia na Innego jest postawa podejrzliwości oraz nieprzejednanej wrogości i agresji wobec niego. Innymi słowy, tak samo jak gotów jestem na jego bezkrytyczne przyjęcie i całkowitą akceptację, na to, że wkroczy w mój świat bez stawiania mu z mojej strony jakichkolwiek warunków, równie „bezwarunkowo” mogę, w sytuacji gdy to nastawienie z jakichś powodów się załamie, dążyć do jego eksterminacji, usunięcia z horyzontu mojego świata. Tym czego brakuje w ujęciu Derridy to innymi słowy wyznaczenie jakiejś bariery, przedziału, granicy, „warunku”, postawie otwartości wobec Innego, dzięki której można byłoby wykluczyć możliwość bezpośredniego, niczym nie ograniczonego, przeobrażenia się tej bezwarunkowo otwartej postawy wobec Innego w równie bezwarunkowo wobec niego zamkniętą. Możliwość takiego przeobrażenia tkwi immanentnie w zakładanej przez Derridę ontologii postawy bezwarunkowej otwartości na Innego.

Bariera w stosunku do tej otwartości może pojawić się dopiero w sytuacji rozmowy, dialogu czy sporu z Innym, w których dochodzi do konfrontacji naszych odmiennych stanowisk. Choćby poprzez wymianę naszych odmiennych argumentów i racji. Z jednej strony nie mogę być wówczas bezwarunkowo otwarty na Innego, prezentuję wszak wobec niego moje własne, odrębne zdanie i krytycznie przysłuchuję się temu, co on mówi. Z drugiej strony jedynie dzięki temu rozgraniczeniu między nim a sobą, mogę go w ogóle wysłuchać i zadecydować o tym, czy zgadzam się z tym, co powiedział czy nie. Słowem, dopiero kiedy stwarzam jakiś przedział między sobą a nim jako tym kto ma – lub może mieć – inne niż ja zdanie, mogę z nim w ogóle rozmawiać. W dodatku wdając się z nim w rozmowę, muszę siłą rzeczy uwzględnić szereg reguł i konwencji jej prowadzenia, które w sposób naturalny wyznaczają „warunki” mojej na niego otwartości.

W debatach publicznych potraktowanych jako specyficzna forma społecznego dialogu niezbędnym i, zdawałoby się, oczywistym warunkiem ich wiarygodności jest dopuszczenie w nich na równych prawach wszystkich ich uczestników. W końcu do ich definicji należy, aby w mających w nich miejsce dyskusjach mogły się swobodnie wypowiedzieć wszystkie zainteresowane strony. W ramach państwa demokratycznego ten swobodny, równościowy charakter debaty publicznej ma odpowiednie gwarancje konstytucyjne i prawne. Nie wszystko jednak daje się w tym wypadku zabezpieczyć prawnie. Wtedy dużo zależy po prostu od demokratycznej kultury politycznej i otwartości osób organizujących i prowadzących tego rodzaju debaty. Jeśli one szwankują, lub partie polityczne znajdujące się u władzy wywierają presję na dziennikarzy organizujących tego typu debaty, aby je oni odpowiednio „modelowali” mamy wówczas do czynienia z wypaczeniem ich „równościowego”, demokratycznego charakteru. Podobnie też samo poczucie bycia u władzy i posiadania za sobą poparcia większości społecznej w danej kwestii może sprawiać, że politycy rządzącej partii pojmują swoją tolerancyjną, otwartą postawę wobec mniejszościowych grup społecznych na sposób paternalistyczny, formułując pod ich adresem określone warunki, które te winny spełnić, aby być przez nich zaakceptowane. Kiedy więc Derrida na przykładzie wypowiedzi Busha i Mitteranda wykazuje jak dochodzi w nich do głosu ta paternalistyczna postawa ma bez wątpienia wiele racji. Idea tolerancji przybrała bowiem w tych wypowiedziach charakter warunkowy, będąc sformułowana z ekskluzywnej perspektywy dominującego podmiotu. Nie ma jednak racji, kiedy uznaje, że tego rodzaju paternalizm tkwi u podstaw porządku konstytucyjno-prawnego państw demokracji liberalnej.

W tym punkcie bardziej przekonująca wydaje się argumentacja Habermasa, który kładzie nacisk na fundamentalne znaczenie równościowej wykładni idei tolerancji dla konstytucyjnych podstaw państwa demokratycznego. Może ona wprawdzie ulegać w tym państwie różnego typu deformacjom, ograniczeniom i wypaczeniom, niemniej jednak przy formułowaniu wszelkiego typu regulacji prawnych, również tych, które dotyczą sposobu prowadzenia debaty publicznej, winna stanowić ostateczne kryterium i punkt odniesienia. Jeśli politycy, dziennikarze i przedstawiciele różnych grup społecznych uczestniczący w debacie publicznej przestają się orientować w swych relacjach wzajemnych zgodnie z tą ideą, wówczas debata publiczna traci charakter agonu, w którym wszyscy uczestniczą na równych prawach. Staje się ona kolejnym polem politycznej gry zawłaszczonym przez władzę, która za pomocą różnych formalno-prawnych i administracyjnych posunięć zagwarantowała sobie w niej dominującą pozycję. W rezultacie debata publiczna przybiera charakter pozorny. Traci swą podmiotowość i w politycznej praktyce partii znajdującej się u władzy staje się jedynie jednym z instrumentów do zaznaczania własnej dominacji w życiu publicznym i forsowania własnych poglądów. Państwo pogrąża się w kryzysie, w którym też dopiero widać z całą wyrazistością, jak istotne znaczenie dla zagwarantowania w jego obrębie demokratycznego charakteru debaty publicznej posiada urzeczywistniana w politycznej i społecznej praktyce równościowa idea tolerancji.

Paweł Dybel, profesor w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie oraz Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Stypendysta Fundacji im. Alexandra von Humboldta, DAAD, DFG, The Mellon Foundation i innych. Wykłady i seminaria na uniwersytetach w Bremie, Berlinie, Londynie i Buffalo. Trzykrotnie nominowany do Nagrody im. Jana Długosza. Publikacje (wybór): Granice rozumienia i interpretacji. O hermeneutyce H. G. Gadamera (2004), Okruchy Psychoanalizy (2007), Dylematy demokracji (2015), Psychoanaliza – ziemia obiecana? (2016), Mesjasz, który odszedł. Bruno Schulz i psychoanaliza (2017)

Bibliografia

Borradori, G. (2008). Filozofia w czasach terroru. Rozmowy z Jürgenem Habermasem i Jacques’em Derridą. Tłum. A. Karalus i inni. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne: Warszawa.

1 Giovanna Borradori, Filozofia w czasach terroru. Rozmowy z Jürgenem Habermasem i Jacques’em Derridą, tłum. A.Karalus i inni, (red. A.Szahaj)Warszawa 2008

2 Tamże s. 127

3 Tamże s. 126

4 Tamże s. 128–129

5 Tamże s. 129

6 Tamże s. 41

7 Tamże s. 42

8 Tamże s. 42

9 Tamże s. 42

fot. Tomasz Ferenc

Debata publiczna bez kobiet? Wykorzystanie feministycznej teorii punktu widzenia do badania marginalizacji głosów kobiet w polskim dyskursie na wybranych przykładach[1]

Adam Konopka
Uniwersytet Gdański

Abstrakt

Artykuł pokazuje, jak feministyczna teoria punktu widzenia może być wykorzystana do badania marginalizacji głosów kobiet i pomijania ich wiedzy i doświadczeń w polskim dyskursie publicznym. W pierwszej części tekstu przybliżone zostały teorie, z których czerpał ten nurt badań feministycznych, z naciskiem na heglowską i marksowską dialektykę, oraz w jaki sposób przekształca je on w celu dostosowania ich do analizy problemu dyskryminacji kobiet. W drugiej części z kolei wykorzystałem omówioną wcześniej aparaturę pojęciową do przeanalizowania wypowiedzi dwóch liberalnych intelektualistów związanych bardziej lub mniej pośrednio z tematyką macierzyństwa i wychowania dzieci – Jacka Żakowskiego z wywiadu dla „Super Expressu” i Zbigniewa Mikołejki w postaci jego felietonu „Wojna z wózkowymi”.

Słowa kluczowe:
feministyczna teoria punktu widzenia, dyskurs publiczny, macierzyństwo, alimenty, płciowy podział pracy, Mikołejko, Żakowski, dyskryminacja płciowa.

Większość społeczeństw ludzkich charakteryzuje się tym, że w swojej całościowej formie są arenami męskiej dominacji. Nierówności płciowe objawiają się w społeczeństwach większym prestiżem społecznym mężczyzn, ich wyższym statusem i wartością społeczną, większymi zasobami, bezpieczeństwem, lepszym samopoczuciem i samooceną (Wojciszke, 2002, s. 149; Desperak, 2013, ss. 48–49). W wielu społeczeństwach, w tym w polskim, wciąż panuje ponadto tradycyjny podział ról społecznych, według którego kobieta zajmuje się domem – pierze, sprząta, gotuje, zajmuje się dziećmi i kontaktami z rodziną, a mężczyzna pracą zarobkową, jest głównym chlebodawcą rodziny (Domański, 1995, ss. 65–66; Piechaczek-Kaszczyniec, 2015, s. 268; Chibowska, 2012, ss. 129–130). Nierówności społeczne przenoszą się również na arenę publiczną.

Po zmianie ustrojowej 1989 roku kobiety nie zyskały w Polsce zbyt dużego wpływu na kształt polityki, prawa czy treści dyskursu publicznego. Postulaty kobiet zaginęły pod naporem zachodzących przemian wynikających ze zmiany sposobu sprawowania władzy czy kryzysu będącego skutkiem transformacji gospodarczej. Bardziej istotne od zwiększania partycypacji kobiet w życiu publicznym okazały się również kwestie dotyczące ideologii, historii czy partyjnych podziałów (Krzyżanowska, 2012, s. 181) Sytuacja kobiet w sferze publicznej w Polsce z biegiem lat poprawia się, jednak cały czas szereg czynników sprawia, że nie mają one nadal podobnych szans na uczestnictwo w nim jak mężczyźni. Cały czas pokutuje tradycyjny podział ról społecznych – kobiety są obarczone obowiązkami domowymi, co utrudnia im udział w działalności społecznej czy politycznej. Stawiane im są również bariery związane z odmiennymi doświadczeniami życiowymi i zawodowymi, a także bariery biologiczne związane z funkcjami prokreacyjnymi i odmiennym układem odpornościowym (Piechaczek-Kaszczyniec, 2015, s. 264; Desperak, 2013, s. 51). Ponadto współczynnik zatrudnienia kobiet jest mniejszy i bardziej grozi im stałe bezrobocie, przez co ich sytuacja ekonomiczna nie pozwala na inwestowanie czasu w aktywności w sferze publicznej (Kinowska, 2010, s. 323; Krzyżanowska, 2012, ss. 181–182; Desperak, 2013, 168–171). Według badań CBOS z upływem lat wzrasta poparcie dla zwiększenia uczestnictwa kobiet w życiu publicznym, jednak poparcie to nie przekuwa się na czyny i pozostaje jedynie w warstwie deklaratywnej (Kinowska, 2010, s. 323; Fuszara, s. 2–15, ss. 131–132). Kobiety, które dostaną się do debaty publicznej muszą liczyć się z trudnościami, które mężczyzn w niej nie spotykają albo spotykają w dużo mniejszym stopniu. Barierami, które kobiety napotykają już na etapie prowadzenia działalności publicznej są chociażby: podawanie w wątpliwość ich kompetencji, zdolności czy inteligencji, infantylizacja (wyrażana chociażby przez protekcjonalne traktowanie), przywiązywanie zbyt dużej uwagi do ich fizyczności i wyglądu czy niedopuszczanie ich do najważniejszych procesów decyzyjnych (Fuszara, 2011, s. 127; Phillips, 2003, ss. 28–29).

W artykule tym chciałbym się skupić na wybranych przypadkach marginalizacji kobiet w wypowiedziach publicznych (felieton, wywiad), używając do tego podejścia zwanego feministyczną teorią punktu widzenia. W pierwszym punkcie chciałbym opisać na czym polega to podejście teoretyczne i z myśli jakich filozofów ono czerpie. W drugiej części z kolei zamierzam pokrótce przedstawić wykorzystanie tego podejścia do krytycznego badania tekstów na dwóch wybranych przykładach.

1. Feministyczna teoria punktu widzenia jako feministyczne wykorzystanie marksowskiej aparatury pojęciowej w badaniach marginalizacji kobiet

Nurt badań feministycznych, który zamierzam zaprezentować jako jeden z możliwych sposobów badania problemu marginalizacji kobiet w życiu publicznym[2], a co za tym idzie – również w dyskursie, nosi nazwę feministycznej teorii punktu widzenia (feminist standpoint theory). Nie można w jego przypadku mówić o jednolitym podejściu teoretycznym – w skład tego nurtu wchodzi szereg różnorodonych, dosyć swobodnie powiązanych ze sobą stanowisk, których elementem wspólnym jest szczególny nacisk na wiedzę kobiet wywodzącą się z ich usytuowanych doświadczeń oraz krytyczne podejście wobec problemu marginalizacji i nieobecności kobiet w badaniach naukowych (Olesen, 2010, s. 353).

Warto zauważyć, że feministyczna teoria punktu widzenia nie jest feministyczną metodą, a jedynie feministycznym podejściem do istniejącej metody. Jedna z głównych teoretyczek związanych z omawianym podejściem teoretycznym, Sandra Harding, zauważyła, że poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o odrębną feministyczną metodę jest szczególnie problematyczne z uwagi na utożsamienie dyskusji nad metodami z dyskusją nad metodologiami i nad kwestiami epistemologicznymi (dotyczącymi adekwatnej teorii wiedzy i strategii usprawiedliwiających), zarówno w dyskursie tradycyjnym jak i feministycznym. W przypadku metod rozumianych przez Harding jako techniki zbierania danych feministyczne badaczki i badacze korzystają z wielu z nich, nie odróżniając się w ten sposób od androcentrycznych, tradycyjnych badaczy – różnią się jednak zastosowaniem ich w praktyce, chociażby poprzez zbieranie informacji od kobiet czy mężczyzn, których wiedza została pominięta przez tradycyjnych badaczy jako analitycznie nieistotna. Od pojęcia metody Harding wyraźnie oddziela pojęcie metodologii, jako teorię i analizę tego jak przebiegają lub jak powinny przebiegać badania, a zatem jak generalne struktury teorii znajdują zastosowanie w poszczególnych dyscyplinach naukowych. Dla feministycznej badaczki/badacza przedmiotem zainteresowania byłby prawdopodobnie fakt stosowania przez tradycyjnych badaczy teorii w sposób uniemożliwiający poznanie doświadczeń kobiet i ich uczestnictwa w życiu społecznym. Odpowiedzią na to mogą być feministyczne zastosowania różnych teorii, chociażby marksowskiej ekonomii politycznej, do badania wyzysku kobiet w gospodarstwach domowych lub pracy zarobkowej. Epistemologia z kolei, jako teoria wiedzy, ma odpowiadać na pytania kto jest osobą wiedzącą, jakie kryteria muszą spełnić czyjeś przekonania, aby były postrzegane jako wiedza, jakie rzeczy mogą być poznane. W tym przypadku specyficzna dla feministycznych badaczek i badaczy będzie krytyka marginalizowania przez tradycyjne epistemologie kobiet jako podmiotów wiedzy, zawłaszczenia głosu nauki przez mężczyzn, a także pisania historii przez mężczyzn dominującej klasy i rasy. Podobnie jak w przypadku metodologii Harding oddziela kwestie epistemologiczne od metody – zarówno metody, metodologie i epistemologie są według niej powiązane ze sobą, niemniej jednak uznaje, że to nie poszukiwanie odrębnej feministycznej metody jest clue prowadzenia feministycznych badań (Harding, 1987, ss. 2–3).

Mając na uwadze powyższe kwestie, warto zastanowić się nad historią koncepcji punktu widzenia. Punktem wyjścia dla omawianej teorii jest dialektyka pana i niewolnika autorstwa Georga Wilhelma Friedricha Hegla. Swoją analizę rozpoczął on od „doświadczenia”, w którym świat, w którym prawda ma być udowodniona przez samowiedzę[3] jest rozdarty na dwie skonfliktowane ze sobą sfery. Jedna z tych sfer zakłada, że człowiek znajdujący się w niej jest zmuszony pracować, a przymusowa praca definiuje jego egzystencję. W drugiej z kolei funkcjonuje człowiek, który przywłaszcza sobie i posiada pracę tego pierwszego i z uwagi na ten fakt staje się panem. U Hegla pierwszy z tych stanów został nazwany niewolą, drugi zaś panowaniem (Marcuse, 1966, s. 11) W stosunku tym „pan” rozkoszuje się i korzysta z rzeczy, które są obiektami pracy „niewolnika”. Ten z kolei nie jest w stanie uniezależnić się od tych przedmiotów, są dla niego „kajdanami, od których nie potrafi abstrahować w walce” (Hegel, 1963, s. 222).

Między obiema stronami dialektyki pana i niewolnika funkcjonuje konflikt – walka o uznanie. Niewolnik, któremu brakuje uznania, jest postrzegany jako rzecz, a rzeczowość jest statusem zarówno jego uznania, jak i jego statusu prawnego. Wraz z rozwojem dialektyki ta pozorna dominacja „pana” ulega odwróceniu – dochodzi on do momentu, w którym zdaje sobie sprawę ze swojej całkowitej zależności od „niewolnika” (Buck-Morss, 2014, ss. 66–67). „Pan” wyłoniony tej relacji jest utożsamiany jedynie z prymitywnym pojęciem kontroli lub decyzji. „Niewolnik” z kolei ma możliwość tworzenia historii, jednak tylko w momencie, kiedy „pan” uzna jego ludzkość – właśnie ten akt, w którym „niewolnik” uświadamia sobie, że jest podmiotem kształtującym świat materialny, stanowi u Hegla narodziny wolności (Kelly, 1966, s. 799). „Niewolnik” może się jednak wyzwolić tylko w przypadku, kiedy z narażeniem życia sam podejmie walkę, potwierdzając, że istotą nie jest ani „byt” ani jego bezpośrednia postać. Samowiedza jest czystym „bytem dla siebie” i nie jest w niej zawarte nic, co byłoby dla niej tylko przemijającym momentem (Hegel, 1963, s. 218). Warto jednak dodać, że prawdziwa wolność u Hegla zaczyna się wtedy, kiedy „niewolnik” porzuci abstrakcyjną „wolność w myśli” na rzeczy „żywej wolności”, a jego samowiedza „odkrywa świat jako swój nowy rzeczywisty świat, który staje się przedmiotem jej zainteresowania” (Tamże, s. 269). Wolność ta nie jest osiągana przez samowiedny podmiot w formie „ja”, ale w formie zbiorowego „my”, którego pojawienie się jest skutkiem walki „pana” i „niewolnika” (Marcuse, 1966, s. 115).

Dialektyka pana i niewolnika wpłynęła parę dekad później na kluczowego dla teorii punktu widzenia filozofa – Karola Marksa, który już w swoich wczesnych manuskryptach z 1844 wykazywał znaczącą inspirację tą koncepcją (Kelly, 1966, s. 781; Marks, 1960, ss. 383–384). Razem z Fryderykiem Engelsem w Ideologii niemieckiej jako podstawę historii przyjmują formę stosunków międzyludzkich ukonstytuowaną przez konkretny sposób produkcji. Nawiązują też do walki między „panem” i „niewolnikiem” wskazując, że wytwory i formy świadomości można znieść wyłącznie poprzez obalenie funkcjonujących stosunków społecznych – rewolucja jest dla nich motorem napędowym historii, religii, filozofii i wszelkich innych teorii. Każdy etap historyczny pozostawia według Marksa i Engelsa pewną sumę sił wytwórczych, pewien stosunek ludzi do przyrody i jednostki do innych jednostek – stosunki te przekazywane z pokolenia na pokolenie, z uwzględnieniem modyfikacji nadając kolejnym pokoleniom pewne warunki życiowe, określając ich rozwój i nadając specyficzny im charakter. Można zatem powiedzieć, że na etapie pisania Ideologii niemieckiej dla Marksa i Engelsa to okoliczności w takim samym stopniu tworzyły ludzi jak ludzie okoliczności (Marks i Engels, 1961b, s. 40–41). Relacja pan – niewolnik w pismach Marksa i Engelsa zostaje zastąpiona relacją burżuazji i proletariatu – kategorie te bardziej odpowiadały nowemu podziałowi pracy wynikającemu ze zmiany sposobów produkcji i towarzyszącej jej zmiany hierarchii klasowej społeczeństw (Engels, 1969, s. 275).

Rozważania Marksa i Engelsa dotyczące świadomości klas uciskanych rozwijali również dwudziestowieczni marksistowscy myśliciele. Najważniejsze ze względu na wkład w teorię punktu widzenia[4] wydaje się być dzieło Gyorgy Lukacsa Historia i świadomość klasowa. Kierując się marksowskim określeniem stanowiska proletariatu jako szczególnie istotnego dla społeczeństwa i historii, Lukacs stwierdził, iż samopoznanie proletariatu jest równocześnie obiektywnym poznaniem istoty społeczeństwa. Realizacja celów proletariatu z kolei jawiła się mu jako świadome urzeczywistnianie celów rozwoju całego społeczeństwa, które bez świadomej działalności proletariatu pozostawałyby jedynie abstrakcyjnymi możliwościami (Lukacs, 1983, s. 316). Dla Lukacsa klasowa dominacja prowadzi do wykształcenia specyficznego „stanowiska” proletariatu – z perspektywy klasy uciskanej lepiej widoczne są immanentne prawidłowości kapitalistycznego sposobu produkcji, a co za tym idzie, proletariat ma rewolucyjny potencjał do rozbicia istniejących struktur dzięki rozwinięciu praktycznej klasowej świadomości (Cockburn, 2015, s. 333).

W feministycznej teorii punktu widzenia z kolei następuje zastąpienie heglowskiego „niewolnika” i kategorii „proletariatu” obecnej u Marksa i Engelsa i późniejszych marksistowskich filozofów kategorią „kobiety”. Tak jak u Hegla celem wyzwolenia jest zniesienie niewolnictwa, a u Marksa klasowego społeczeństwa opartego na kapitalistycznych stosunkach produkcji, tak samo feministyczna teoria punktu widzenia dąży do wyeliminowania relacji dominacji między mężczyznami a kobietami. Jednocześnie uwzględnia się jednak istnienie paraleli pomiędzy „konfliktem klasowym” a „konfliktem płci” (Harding, 1991, s. 120). Dzięki tej wymianie kategorii badaczki i badacze związani z feministyczną teorią punktu widzenia otrzymali od Marksa, a za jego pośrednictwem częściowo również od Hegla, gotowe ramy analityczne mogące służyć do obrony wiedzy i doświadczeń kobiet (Griffin, 2012, ss. 448–449).

Jako główne założenie teorii punktu widzenia można przyjąć zatem tezę, iż realne społeczne interakcje oraz relacje człowieka z naturą nie są widoczne – intencjonalnie lub nie – z perspektywy każdej osoby. Według jednej z najważniejszych badaczek omawianego nurtu – Nancy Hartsock – założenie to u Marksa pociąga za sobą szereg twierdzeń. Po pierwsze materialne życie nie tylko determinuje i strukturyzuje, ale także ogranicza rozumienie relacji społecznych (Hartsock, 2003, s. 285), a co za tym idzie – istotności epistemologicznych konsekwencji przeciwstawnych modeli wymiany i produkcji. Skutkiem tej tendencji jest odseparowanie wartości użytkowej – materialnej treści bogactwa niezależnej od jego formy społecznej – od wartości wymiennej, rozumianej jako względny i przypadkowy stosunek ilościowy w formie społecznej, odmiennej od treści, będący proporcją, w jakiej dane wartości użytkowe wymieniane są na inne wartości użytkowe, przy uwzględnieniu prymatu wartości wymiennej nad użytkową (Marks, 1956, ss. 38–39). Epistemologicznym skutkiem takiego pozycjonowania wartości wymiennej jest szereg hierarchicznych dychotomii – umysł/ciało, idealne/materialne, społeczne/naturalne, ja/inny. Preferowanie przez Marksa wartości użytkowej nad wymienną ze względu na jej uwikłanie w pracę i działalność produkcyjną powoduje, że epistemologia w teorii punktu widzenia jest bardziej dialektyczna niż dualistyczna – zakłada dialektyczną i interaktywną jedność między człowiekiem a światem natury, ciałem a umysłem, idealnym i materialnym oraz współpracę między sobą a innym (Hartsock, 2003, s. 287). Drugie istotne twierdzenie dla teorii punktu widzenia opiera się na tym, że skoro życie materialne jest ustrukturyzowane zupełnie inaczej dla różnych kategorii społecznych (np. kobiet i mężczyzn), to wzajemnie tworzone perspektywy każdej z nich będą odwrotnością wizji tej drugiej (Hartsock, 2003, s. 285). W odniesieniu do marksowskiej relacji procesów wymiany i produkcji oznacza to, że jeśli epistemologia wywodzi się z procesu wymiany, to nie tylko odwraca porządek rzeczy w procesie produkcji, ale staje się też stronnicza i zniekształcona (partial and perversive) – produkcja towarów ma na celu w końcu zaspokajanie potrzeb ludzkości, a w dłuższej perspektywie zapewnienie jej ciągłości gatunkowej, co urzeczywistnia się w wartości użytkowej towarów (Hartsock, 2003, s. 287; Marks, 1956, ss. 37–38). Po trzecie wizja klasy panującej (albo płci) wpływa na strukturę relacji materialnych, w których wszystkie strony są zobowiązane brać udział i które nie mogą być odrzucone jako fałszywe (Hartsock, 2003, s. 285). Wskazuje to na rozpoznanie realiów władzy w danej wspólnocie i wskazania czemu wizja grupy rządzącej może być jednocześnie zniekształcona i wprowadzona w życie poprzez kogoś, kto ma w danej wspólnocie na tyle mocy sprawczej, aby regulować definiujące ją zasady. Czwarte i ostatnie stwierdzenie wskazane przez Hartsock wynika z poprzedniego – wizja dostępna tylko grupom uciskanym musi być wywalczana i reprezentowana jako „prawdziwa”, a co za tym idzie – wyzwalająca. Ponieważ grupa panująca kontroluje zarówno fizyczne, jak i psychiczne środki produkcji – zarówno idei, jak i dóbr materialnych – punkt widzenia reprezentuje zarówno osiągnięcia nauki, jak i politycznej walki, w oparciu o którą powstają naukowe analizy (Hartsock, 2003, s. 288).

Wspomnienia wymaga również wykorzystanie przez feministyczną teorię punktu widzenia marksowskiej teorii materializmu historycznego. Według tej ostatniej, w społecznym procesie wytwarzania swojego życia ludzie wchodzą w stosunki produkcji odpowiadające określonemu szczeblowi rozwoju ich materialnych sił wytwórczych. Stosunki te są według Marksa konieczne i niezależne od ludzi i tworzą ekonomiczną strukturę społeczeństwa, będącą podstawą nadbudowy prawnej i politycznej, a także odpowiadającą określonym formom świadomości społecznej. Sposób produkcji materialnego życia determinuje ogólnie społeczny, polityczny i duchowy proces życia. Z tego też wywodzi się założenie, że to nie świadomość ludzka określa byt, ale to właśnie byt kształtuje ludzką świadomość (Marks, 1949, s. 7). Ukonstytuowaną przez Marksa teorię wykorzystała Hartsock, tworząc jej feministycznie ukierunkowaną wersję. Według Hartsock miałaby ona służyć obnażeniu praw tendencji, które konstytuują strukturę patriarchatu na przestrzeni dziejów i śledzeniu rozwoju patriarchalnych stosunków w zachodnich społeczeństwach kapitalistycznych. W tym celu Hartsock rozszerzyła marksowską koncepcję materializmu historycznego w taki sposób, aby umożliwić unikanie badaczom i badaczkom charakteryzowania sytuacji społecznej kobiet jako „czysto naturalnej” albo „czysto społecznej” (Hartsock, 2003, s. 283).

Kierując się marksowskim poglądem, iż właściwa wizja społeczeństwa klasowego jest widoczna jedynie z perspektywy klas uciskanych, można za Hartsock założyć, że ramy analityczne marksowskiej krytyki kapitalistycznego systemu klasowej dominacji mogą służyć również do badania fallokratycznych instytucji i ideologii, które wpływają na kształt kapitalistycznej formy patriarchatu (Tamże, s. 284). Na grunt feministyczny Hartsock zaadaptowała również pojęcie społecznego podziału pracy, u Marksa rozumianego jako ogół rozmaitych prac użytecznych, różniących się gatunkiem, rodzajem, typem, odmianą, będący warunkiem bytu produkcji towarowej (Marks, 1956, s. 44). Uwzględniła ona kryterium płciowe (płci rozumianej jako płeć biologiczna), które dla autora Kapitału nie było analitycznie istotne[5], a stało się podstawą jej koncepcji płciowego podziału pracy (sexual division of labour). Koncepcja ta zakładała, że mimo iż rodzenie dzieci przez kobiety nie jest społecznym wyborem, to istnieją struktury, które definiują aktywność kobiet ograniczając ją do przedłużania gatunku i do wychowywania potomstwa (Hartsock, 2003, s. 284).

Mając na uwadze powyższe kwestie, należy zatem przedstawić propozycję feministycznej epistemologii nazwanej przez Sandrę Harding silną obiektywnością (strong objectivity). Głównym celem silnej obiektywności jest doprowadzenie do uznania usytuowania społecznego i krytycznej ewaluacji każdej wiedzy, aby – przy uwzględnieniu historycznego, społecznego i kulturowego relatywizmu – określić, które sytuacje społeczne generują najbardziej obiektywną wiedzę (Harding, 1991, s. 142). Obiektywność ta jest tym silniejsza, im silniejszy jest ucisk konkretnej grupy – klasy robotniczej, kobiet, mniejszości etnicznej, czy seksualnej (Hekman, 1997, s. 354).

2. Wózkowe i bohater niepłacący alimentów – analiza wybranych tekstów z wykorzystaniem feministycznej teorii punktu widzenia

Przed zastosowaniem feministycznej teorii punktu widzenia należy przyjrzeć się jak według teoretyczek tego nurtu jest definiowany dyskurs. Na potrzeby poniższej analizy posłużę się rozumieniem dyskursu jednej z czołowych teoretyczek feministycznej teorii punktu widzenia, Dorothy Smith, w którym dyskurs to nie tylko teksty i ich intertekstualny dialog, ale także aktywności i społeczno-ekonomiczny status osób tworzących dyskurs i jednocześnie konstruujących jego ramy konceptualne (DeVault, McCoy, 2006, s. 44). Co za tym idzie – celem tej analizy, oprócz tropienia zabiegów językowych legitymizujących ucisk pewnej grupy, będzie odniesienie się do kwestii doświadczeń kobiet, ich marginalizacji i nieobecności w mediach w przeciwieństwie do wysoko sytuowanych mężczyzn.

Poligonem doświadczalnym do użycia aparatu pojęciowego feministycznej teorii punktu widzenia w badaniach dyskursu mogą być dwa teksty z ostatnich lat – felieton Zbigniewa Mikołejki Wojna z wózkowymi, który ukazał się w numerze 4/2012 „Wysokich Obcasów Extra” oraz wywiad z Jackiem Żakowskim opatrzony tytułem Dzieci muszą cierpieć, kiedy mężczyźni idą na wojnę, opublikowany w internetowym wydaniu „Super Expressu” 28 grudnia 2015 roku. Elementem wspólnym obu tekstów jest postawienie liberalnych intelektualistów płci męskiej w roli autorytetów w kwestiach związanych z wychowywaniem dzieci przez kobiety. Tematem wypowiedzi Mikołejki są młode matki z sąsiedztwa autora wychodzące na spacer z dziećmi w jego okolicy, z kolei w przypadku Żakowskiego jest to sprawa niepłacenia alimentów przez lidera opozycyjnego ruchu społecznego Komitet Obrony Demokracji Mateusza Kijowskiego. Są to przykłady obrazujące tendencję do przypisywania wysoko sytuowanym, wykształconym mężczyznom kompetencji do zajmowania stanowiska w kwestiach związanych bezpośrednio z życiem kobiet (Harding, 2004, s. 3). W przypadku Zbigniewa Mikołejki kryterium autorytetu jest wykształcenia autora – Mikołejko jest profesorem filozofii religii w Instytucie Filozofii i Socjologii Państwowej Akademii Nauk. Jego afiliacja jest podana jako notka biograficzna pod zakończeniem tekstu. Autorytet drugiego autora, poza wykształceniem (poza publicystyką Żakowski jest również nauczycielem akademickim i kierownikiem Katedry Dziennikarstwa Collegium Civitas) jest konstruowany przede wszystkim na jego związkach ze środowiskiem opozycyjnym lat 80. i wywodzącą się z nich liberalną elitą polityczną. Wiedza adwersarzy nadawców – matek z sąsiedztwa Mikołejki oraz Mirosława Skowrona, autora wywiadu z Jackiem Żakowskim – jest przedstawiona, jako nieistotna, swego rodzaju folk philosophy (Tamże). Podkreśleniu takiej pozycji wiedzy adwersarza mają służyć zwroty językowe umniejszające wartości jego komunikatów – u Mikołejki będzie to chociażby dehumanizujące nazywanie rozmów matek odzwierzęcymi epitetami (klekot, gdakanie, pisk) i przypisywanie im braku sensu (…) ich rozmowy są o niczym; (…) magma słów bez znaczenia; (…) lekcje martwego języka wyzbytego gramatyki i sensu, a u Żakowskiego nazwanie zarzutu Skowrona o dyskryminację ekonomiczną byłej żony i dzieci Kijowskiego ckliwymi kawałeczkami. Obydwaj autorzy pozycjonują się w dyskusji jako zwolennicy „zdrowego rozsądku” i „normalności”, co prawdopodobnie daje im poczucie usprawiedliwienia do wypowiadania się agresywnie pod adresem kobiet. W większości przypadków teksty, w których występuje podobne zjawisko werbalnej agresji wobec kobiet, robią medialną „karierę” i nie powodują większego oburzenia w opinii publicznej (Krzyżanowska, 2012, s. 195).

Za różnicę w postrzeganiu kwestii związanych z macierzyństwem przez mężczyzn – autorów wypowiedzi – może odpowiadać, zgodnie z twierdzeniem Dorothy Smith, odmienne postrzeganie rzeczywistości wynikające z odmiennych praktyk życia codziennego. Mężczyźni w tym układzie mają przywilej większej swobody dbałości o swój wygląd i najbliższe otoczenie, które zapewnia im codzienna praca kobiet w gospodarstwach domowych obejmująca opiekę nad dziećmi, sprzątanie, gotowanie, pielęgnowanie relacji społecznych rodziny etc. (Duch-Krzystoszek, 1996, 86; Harding, 1996, s. 309). Funkcjonując w kulturze męskiej dominacji, kobiety żyją w trybie podwójnego dnia – spoczywa na nich odpowiedzialność za powyższe obowiązki przy jednoczesnym chodzeniu do pracy zarobkowej (Budrowska, Duch-Krzystoszek, Titkow, 2004, s. 10; Dąbrowska, 1996, s. 76; Domański, 1999, s. 40; Harding, 1991, s. 131). Taki układ obowiązków wynikający z płciowego podziału pracy otwiera mężczyznom pole do działalności w sferze abstrakcji – pozwala im na realizację ambitniejszych planów zawodowych, rozwój umiejętności czy chociażby aktywizm polityczny, czy społeczny. Doświadczenie i wiedza kobiet mogą stać się przez to niezrozumiałe dla nich poprzez brak możliwości wpisania ich w abstrakcyjne schematy, którymi mężczyźni się posługują, co prowadzi do alienacji kobiet ze świata ich doświadczeń, a w przypadku braku ich zgody na taki stan rzeczy – wyeliminowania ich z dominującej, męskiej kultury (Harding, 1996, ss. 309–310; Janicka, 1995, ss. 90–91).

Przykłady chociażby niezrozumienia logiki opieki kobiet nad dziećmi można mnożyć w omawianym felietonie Mikołejki. Na podstawie obserwacji jedynie fragmentu ich codziennej aktywności, jaką jest spacer z małymi dziećmi, wnioskuje, że (…) dzieci to zwykłe alibi. Pretekst, by nic nie robić. Nie pracować i nie rozwijać się. Z uwagi na to, że działanie to nie wpisuje się prawdopodobnie w racjonalne schematy, którymi się posługuje, Mikołejko umniejsza istotność roli macierzyństwa, jako nierównego męskim, abstrakcyjnym aktywnościom. Swoją postawę wzmacnia w następujących fragmentach: (…) to ich durne puszenie się świeżym macierzyństwem, które uczyniło z nich – przynajmniej we własnym mniemaniu – królowe balu; (…) [wózkowe] domagają się dla siebie specjalnej tolerancji – a domagają się jej zawsze; (…) dzieci najwyraźniej potrzebnych im do tego, żeby coś znaczyć. Być kimś. Domagać się urojonych praw i zawieszenia społecznych reguł. Można zatem odnieść wrażenie, że krzywdzące wypowiedzi wynikające z niezrozumienia schematów opieki nad dzieckiem autor próbuje ukryć pod parawanem roszczeniowości opisywanych przez siebie kobiet.

W wypowiedziach Żakowskiego z kolei możemy jasno zauważyć akceptowanie przez niego płciowego podziału pracy jako historycznej tradycji działania w sferze publicznej. Oczywistością dla publicysty zdaje się być aktywizm społeczny mężczyzn, przy jednoczesnej bierności politycznej kobiet, które zostają w domu i pilnują dzieci, czego mogą dowieść chociażby następujące cytaty – (…) w Polsce od pokoleń mężczyźni zostawiają kobiety z dziećmi i idą na wojnę. Są takie sytuacje, jak Wałęsy…; (…) Jak jest sytuacja, którą oceniamy jako wyższą konieczność, np. obrony demokracji albo wolności, to rodzina cierpi!; (…) Cmentarze wojenne pełne są grobów bohaterów, których dzieci zapłaciły cenę; (…) Jak moje pokolenie za Solidarności siedziało w więzieniach albo pokolenie powstańców tracących życie, to dzieci też płaciły cenę. W powyższych wypowiedziach widoczne jest usprawiedliwianie dyskryminacyjnego płciowego podziału pracy historycznymi przykładami, w których podział ten również funkcjonował – Solidarność, powstanie warszawskie, bliżej nieokreślone wojny i sytuacje zagrożenia demokracji. Osoba Mateusza Kijowskiego została przez Żakowskiego zrównana z tymi mężczyznami, którzy na przestrzeni lat, w imię „wyższej konieczności” musieli porzucać swoje partnerki z dziećmi – Kijowski jest przedstawiony jako „lider wielkiego ruchu społecznego”, a szczególna rola jego działalności podkreślona została w następującym cytacie (…) jeżeli człowiek decyduje się zapłacić tak ogromną cenę, by zrobić coś dla kraju jak pan Kijowski, to tym bardziej należy mu się szacunek i uznanie.

Aby stworzyć pozór sprzeciwu wobec zjawiska nieponoszenia odpowiedzialności przez mężczyzn-bohaterów za własne rodziny Żakowski przedstawia to zjawisko jako sytuację bez wyjścia – (…) To jest złe, ale nie ma ratunku, a na bardziej szczegółowym poziomie wypowiada się na temat nieodpowiednich rozwiązań systemowych odnośnie alimentów – (…) gdyby panu zasądzono 3 tysiące zł alimentów, to nie miałby pan problemów z wywiązywaniem się z nich co miesiąc?; (…) Sprawa obecnego zaangażowania pana Kijowskiego w KOD jest tu mało istotna. Poważna jest sprawa zaległych alimentów, a to już kwestia systemowa. Polska ma z tym problem. System nie uwzględnia elastyczności zmian na rynku pracy. Tego, że duża część Polaków ma pewne dochody, ale może je stracić. I to był przypadek pana Kijowskiego. Płacił mniej, niż zasądzono, gdyż nie mógł się wywiązać.; (…) Kijowski wpadł w taką pułapkę, w którą każdy z nas mógłby wpaść; (…) Problem walki ojców i matek o ich prawa po rozwodzie nie jest nowy. Wiemy, ile Polacy zarabiają. Wiemy, że choć nawet te 3 tysiące to na potrzeby dzieci nie jest wiele, ale na możliwości pracujących to jest sporo. Można zauważyć, że Mateusz Kijowski jest w przytoczonych cytatach przedstawiany jako ofiara systemu alimentacyjnego – Żakowski stosuje w tym przypadku zabieg proksymizacji polegający na takim przedstawieniu danej sytuacji, aby odbiorca odczuł, że również uczestniczy w konkretnej sytuacji, a co za tym idzie – mający na celu uzyskanie legitymizacji stanowiska nadawcy (Cap, 2008, s. 246).

Mikołejko z kolei, aby usprawiedliwić dyskryminacyjny ton swojej wypowiedzi stosuje tzw. controlling image – tworzy negatywny obraz matek ze swojego sąsiedztwa w taki sposób, aby legitymizował on jego uprzedzenia (Collins, 2000, s. 69). W jego felietonie opisywane matki zaniedbują swoje dzieci (…) dzieci puszczone samopas; (…) tymczasem ich potomstwo obrzuca się piachem lub wyrywa sobie nawzajem włosy; (…) były tak zajęte sobą, że z rzadka zauważały, że któreś z nich [dzieci] wlazło właśnie na czworakach na jezdnię, są zadufane w sobie (…) stroją fochy, uważając się za Bóg wie co; (…) [macierzyństwa] pieszczącego w sobie poczucie wybraństwa i bezczelnie nie godzącego się na żadne ograniczenia, czy chociażby tworzą zamknięte, hierarchiczne struktury (…) wojowniczy, dziki, ekspansywny segment polskiego macierzyństwa; (…) wbrew pozorom nie jest to wspólnota demokratyczna i otwarta. Jest tu margines i centrum. Jak w podłych amerykańskich filmach o high school jest liderka, dyktująca zachowania i wskazująca cele. Jest jej najbliższa pomocnica, wspierająca ją i słowem, i gestem. Są i aspirantki – gorliwe i znerwicowane – no bo a nuż nie zostaną przyjęte. Wszystkie te sformułowania mają wywołać u potencjalnych czytelniczek „Wysokich Obcasów Extra” – wykształconych, niezależnych kobiet z klasy średniej – poklask i brak współczucia wobec dyskryminowanych przez autora matek.

3. Podsumowanie

Krytyczna analiza wypowiedzi Żakowskiego i Mikołejki dowodzi aktualności feministycznego podejścia do teorii punktu widzenia. Wypowiadając się ze stronniczej i zniekształconej perspektywy, obydwaj mężczyźni zabierają głos kobietom, które wychowują dzieci, wiedzą jak wygląda logika opieki nad nimi albo – w przypadku wywiadu z Żakowskim – są zmuszone do funkcjonowania jako jedyne żywicielki rodziny, ponieważ ich byli partnerzy zalegają z płatnością alimentów. Ponadto analiza wykazała, że jako reprezentanci elit krzyżują ze sobą dyskryminację płciową poprzez utrwalanie funkcjonujących w kulturze stereotypów kobiet i ich ról społecznych, a także dyskryminację ekonomiczną, piętnując codzienną aktywność matek jako nierównoważną z męskimi aktywnościami, tudzież bagatelizując kwestię niewypłacalności alimentów. Rozwiązaniem mogącym zatem usprawnić debatę publiczną – przynamniej w sprawach tak bliskim kobietom – powinno być zapewnienie kobiecym głosom miejsca w niej i ułatwienie przekazywania za jej pomocą swoich doświadczeń, które będą się różniły od stronniczych lub niepełnych doświadczeń mężczyzn obserwujących ich życie z uprzywilejowanej perspektywy.

Adam Konopka, doktorant Filologicznych Studiów Doktoranckich na Uniwersytecie Gdańskim (blok językoznawstwo). Absolwent socjologii i stosunków międzynarodowych. Pisze rozprawę doktorską o prasowym dyskursie dotyczącym regulacji urodzin w PRL-u w latach 1956–1989. Wśród jego zainteresowań znajduje się analiza dyskursu, socjologia ruchów społecznych oraz feministyczne wykorzystanie myśli Karola Marksa.

Afiliacja:

Uniwersytet Gdański

Wydział Filologiczny

Filologiczne Studia Doktoranckie, blok językoznawstwo

e-mail: adamxkonopka@gmail.com

Bibliografia

Buck-Morss, S. (2014). Hegel, Haiti i historia uniwersalna. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Budrowska, B., Duch-Krzystoszek, D., Titkow, A. (2004). Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Cap, P. (2008). Legitymizacja w dyskursie politycznym: retoryka wojny w Iraku w kontekście pojęcia „proksymizacji. W: A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.

Chibowska, A. (2012). Uwarunkowania partycypacji politycznej kobiet w Polsce. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.

Cockburn, C. (2015). Standpoint theory. W: S. Mojab (red.), Marxism and feminism. London: Zed Books.

Collins, P.H. (2000). Black feminist thought: knowledge, consciousness, and the politics of empowerment. New York: Routledge.

Dąbrowska, G. (1996). Kobieta w sferze życia rodzinnego. W: J. Sikorska (red.), Kobiety i ich mężowie. Studium porównawcze. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Desperak, I. (2013). Płeć zmiany. Zjawisko transformacji w Polsce z perspektywy gender. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

DeVault, M.L., McCoy, L. (2006). Institutional etnography: using interviews to investigate social relations. W: D.E. Smith (red.), Institutional etnography as practice. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc.

Domański, H. (1999). Zadowolony niewolnik idzie do pracy. Postawy wobec aktywności zawodowej kobiet w 23 krajach. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Duch-Krzystoszek, D. (1996). Relacje między pracą domową i zawodową. W: J. Sikorska (red.), Kobiety i ich mężowie. Studium porównawcze. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Engels, F. (1969). Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W związku z badaniami Lewisa H. Morgana. Warszawa: Książka i Wiedza.

Engels, F., Marks, K. (1961a). Święta rodzina czyli Krytyka krytycznej krytyki. Przeciwko Brunonowi Bauerowi i spółce. W: K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 2. Warszawa: Książka i Wiedza.

Engels, F., Marks, K. (1961b). Ideologia niemiecka. Krytyka najnowszej filozofii niemieckiej w osobach jej przedstawicieli – Feuerbacha, B. Bauera i Stirnera, tudzież niemieckiego socjalizmu w osobach różnych jego proroków. W: K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 3. Warszawa: Książka i Wiedza.

Fuszara, M. (2011). Kobiety w polityce. W: K. Slany, J. Struzik, K. Wojnicka (red.), Gender w społeczeństwie poskim. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”.

Griffin, E. (2012). A First look at communication theory. New York: McGraw Hill.

Harding, S. (1987). Introduction: Is there a feminist method? W: S. Harding (red.) Feminism and Methodology: Social Science Issues. Bloomington: Indiana University Press.

Harding, S. (1991). Whose Science? Whose Knowledge?: Thinking from Women’s Lives. New York: Cornell University Press.

Harding, S. (1996). Feminism, Science and the Anti-Enlightement Critiques. W: A. Garry, M. Pearsall (red.), Women, Knowledge, and Reality: Explorations in Feminist Philosophy. New York: Routledge.

Harding, S. (2004). Introduction: Standpoint Theory as a Site of Political, Philosophic and Scientific Debate. W: S. Harding (red.), The Feminist Standpoint Theory Reader: Intellectual and Political Controversies. New York: Routledge.

Hartsock, N.C.M. (2003). The Feminist Standpoint. Developing the ground for a specificically feminist historical materialism. W: S. Harding, M.B. Hintikka (red.), Discovering reality. Feminist perspectives on epistemology, metaphysics, methodoloy and philosophy of science. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers.

Hegel, G.W.F. (1963). Fenomenologia ducha t. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Hekman, S. (1997). Truth and Method: Feminist Standpoint Theory Revisited, Signs, 22 (2), 341–365.

Janicka, K. (1995). Kobiety i mężczyźni w strukturze społeczno-zawodowej. W: H. Domański, A. Titkow (red.), Co to znaczy być kobietą w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Kelly, G.A. (1966). Notes on Hegel’s ‘Lordship and Bondage’, Review of Metaphysics, 19 (4), 780–802.

Kinowska, Z. (2010). Obywatelki i obywatele – równe i równiejsi? W: M. Jarosz (red.), Polacy równi i równiejsi. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN.

Krzyżanowska, N. (2012). Kobiety w (polskiej) sferze publicznej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Marcuse, H. (1966). Rozum i rewolucja. Warszawa: Książka i Wiedza.

Lukacs, G. (1988). Historia i świadomość klasowa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Marks, K. (1949). Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej. W: K. Marks, F. Engels, O materializmie historycznym. Warszawa: Książka i Wiedza.

Marks, K. (1956). Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej. Tom I – Proces wytwarzania kapitału. Warszawa: Książka i Wiedza.

Marks, K. (1960). Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa. W: K. Marks, F. Engels, Dzieła, t.1. Warszawa: Książka i Wiedza.

Olesen, V. (2010). Feministyczne badania jakościowe u progu millenium. Zarys i wyzwania. W: N. K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Phillips, A. (2003). Przestrzeń publiczna, życie prywatne. W: R. Siemieńska (red.), Aktorzy życia publicznego. Płeć jako czynnik różnicujący. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Piechaczek-Kaszczyniec, A. (2015). Uwarunkowania udziału kobiet w polityce. W: M. Pataj (red.), Kobiety w sferze publicznej. Teoria i praktyka. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Wojciszke, B. (red.) (2002). Kobiety i mężczyźni. Odmienne spojrzenie na różnice. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Public debate without women? Using feminist standpoint theory to research marginalisation of women’s voices in Polish public discourse based on selected examples

Abstract
The article shows, how the feminist standpoint theory could be used for a research on marginalisation of women’s voices and overlooking their knowledge and experience in Polish public discourse. In the first part of the text I presented the theories, from which this feminist research trend had taken its influence, with emphasis on hegelian and marxian dialectics, and in which way the feminist standpoint theory develop these theories in order to adapt them for the analysis of the problem of discrimination of women. In the second part I used the presented concepts to analyze opinions of two liberal intellectuals, more or less directly related to the subject of motherhood and raising children – Jacek Żakowski (from an interview with him made for „Super Express”) and Zbigniew Mikołejko with his column „Wojna z wózkowymi” (eng. „The war with stroller-women).

Keywords:
feminist standpoint theory, public discourse, motherhood, alimony, sexual divison of labour, Mikołejko, Żakowski, gender discrimination.

1 Artykuł powstał w ramach projektu badawczego „Komunikowanie publiczne w Polsce – ujęcie inter – i transdycyplinarne”, realizowanego przez konsorcjum naukowe „Analiza Dyskursu” i współfinansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i SzkolnictwaWyższego (Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, umowa nr 0114/NPRH2/H11/81/2013).

2 Na poparcie tezy o różnorodności podejść feministycznych, wśród innych nurtów badań feministycznych obok feministycznej teorii punktu widzenia Virginia Olesen wymienia pisanie kobiet kolorowych, postkolonialną myśl feministyczną, badania nad globalizacją, badania lesbijskie, badania kobiet niepełnosprawnych oraz badania oparte na myśli postmodernistycznej i dekonstrukcyjnej (Olesen, 2010).

3 „Samowiedza” jest przyjętym w polskiej terminologii heglowskiej tłumaczeniem pojęcia „Selbstbewusstein” oznaczającego świadomość siebie – patrz objaśnienia tłumacza w: Hegel, 1963, s. 200.

4 W polskim tłumaczeniu Historii i świadomości klasowej odpowiednik pojęcia „punktu widzenia” (tłumaczenie za Olesen, 2010) jest przetłumaczony jako „stanowisko”. W angielskim tłumaczeniu pojęcie to występuje jako słowo „standpoint”.

5 Warto jednak dodać, że Marks uważał, że sytuacja kobiet we współczesnym jemu społeczeństwie jest nieludzka – pogląd ten zarówno pojawia się w jego wcześniejszych pismach (Marks i Engels, 1961a, s. 243), jak i chociażby w Kapitale.

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelny: Konrad Kubala (od 2017 r.)

Redaktorzy prowadzący: Karolina Messyasz, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Danuta Walczak-Duraj, Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Volodymyr Satsyk, Kyiv National Economy University

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza Sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Piotr Świderek

podziękowania

Redakcja serdecznie dziękuje Tomaszowi Ferencowi, Markowi Domańskiemu oraz Piotrowi Trojanowskiemu za udostępnienie zdjęć do numeru.

finansowanie

Czasopismo finansowane ze środków Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego.