Spis treści

Jej opowieść. Herstorie, oral history i opowieści całkiem współczesne (wstępniak)

DYSKUSJA – Marta Madejska (Łódź), Agata Markowska (Milanówek) i Ania Urbańczyk (Trójmiasto) o swoim zaangażowaniu w odkopywanie historii

Krótka historia kobiet. Wstęp do analizy sytuacji kobiet w Wałbrzychu i okolicach – Magdalena Łokieć

Analiza narracji wojennych kobiet – Kamila Pałkowska

Łódzkie herstorie dla “Women, War and Peace” – Inga B. Kuźma, Edyta Pietrzak

Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały – próba ocalenia „herstorii” codzienności – Martyna Krogulec

Opowieści porodowe – historie o szczególnym kobiecym doświadczeniu i podmiotowości kobiet – Krystyna Dzwonkowska-Godula

Sejm PRL I kadencji a przerywanie ciąży. Analiza relacji „Trybuny Ludu” z dyskusji sejmowej na temat ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 1956 roku – Adam Konopka

„Jak się uda, jestem silna” (fotostory) – Joanna Wowrzeczka

Opinie studentów na temat przerywania ciąży oraz katastrofy smoleńskiej. Związek badanych „spraw” z poparciem dla partii politycznych (komunikat z badań) – Marcin Kotras

Genderowa rewolucja[?], czyli telewizyjna kampania wyborcza 2015 (komunikat z badań) – Iza Desperak

Kogo szanują studenci? (raport z badań wraz z komentarzem) – Waldemar Dymarczyk

Kobiety i ich obecność w przestrzeni publicznej. Recenzja książki „Polityka równościowa: przestrzeń instytucjonalna”, Barbara Kijewska, Wydawnictwo LIBRON, Kraków 2016 – Martyna Krogulec

Czy Platon był feministą? Recenzja książki „Wizerunek kobiety w filozofii Platona”, Piotr Goldstein, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2016 – Iza Desperak

Jej opowieść. Herstorie, oral history i opowieści całkiem współczesne

Ten numer „Władzy Sądzenia” poświęcony został Jejstorii, Jej Opowieści, snutej na jej modłę, w miejskich dekoracjach. Program herstory służyć ma m.in. włączeniu relacji kobiet, ich doświadczeń i narracji do historycznego mainstreamu. Jak piszą w publikowanym w tomie tekście Inga Kuźma i Edyta Pietrzek: Herstoria to m.in. wypełnianie białych plam na temat kobiet w podręcznikach szkolnych, które można potraktować w sensie przenośnym, jako symbol identyfikacji i rozpoznania się przez teraźniejszość w przeszłości oraz tworzenia dyskursów tożsamościowych. To przesuwanie głosu kobiet z peryferii do centrum. Jest to możliwe również dzięki „otwieraniu” łam czasopism naukowych na relacje, sprawozdania, wspomnienia i opowieści autobiograficzne kobiet, gdzie celem jest niekiedy wyłącznie ich prezentacja, a nie głęboka badawcza ingerencja dostosowująca je do wymogu his-stories.

Na tom składają się artykuły odnoszące się do herstorii na wiele sposobów, napisane z wielu perspektyw. Miejskie herstorie splatają się z uniwersalną historią w analizie wojennych narracji kobiet i zapomnianej historii zniesienia zakazu przerywania ciąży w 1956 roku, historii właśnie, nie herstorii, bo ani narracja Trybuny Ludu, ani sejmowa debata nie posługiwały się kobiecym głosem. Za to nie polityczność, a kobiece doświadczenie reprodukcji jest tematem analizy Krystyny Dzwonkowskiej-Goduli, która badała narracje porodowe kobiet.

Polityczność tematu aborcji przyniósł rok 2016, o czym przypomina Marcin Kotras w komunikacie z pilotażowego badania politycznych postaw studentek i studentów. Waldemar Dymarczyk przygląda się innemu wymiarowi ich doświadczenia, czym trochę wybiegamy w przyszłość, którą to młode pokolenie będzie kształtować. Komunikat z moich własnych badań sygnalizuje wagę wymiaru płci w komunikacji politycznej.

Adam Konopka relacjonując debatę sejmową z 1956 roku wymienia postać Wandy Gościmińskiej, łódzkiej włókniarki i posłanki, która mogłaby się znaleźć na trasie jednego ze spacerów Łódzkiego Szlaku Kobiet, o którym pisze w swym artykule Martyna Krogulec, i z którym współpracują aktywistki zaproszone do redakcyjnej dyskusji: Marta Madejska, Agata Markiewicz i Ania Urbańczyk. Opowieść o znikających łódzkich włókniarkach koresponduje z opowieścią o śląskiej transformacji w ujęciu Magdaleny Łokieć – to także dwie opowieści o dwóch kontrastowo różnych tradycjach roli kobiety w robotniczej kulturze Łodzi i Wałbrzycha. Praca kobiet pojawia się także jako jeden z tematów wojennych narracji kobiet analizowanych przez Kamilę Pałkowską. Wojenne herstorie są też tematem wspólnego tekstu Ingi B. Kuźmy i Edyty Pietrzak, które dopisują nowy fragment do łódzkiej herstorii.

Opowieść graficzna Joanny Wowrzeczki jest dramatycznym zapisem miejskiej historii, która właśnie się dzieje. Artystka odwiedziła lubelskie osiedle kontenerowców, rozmawiała z jego mieszkankami, i zamiast socjologicznego raportu stworzyła cykl prac, w których zapisuje ludzkie dramaty w scenerii mieszkania socjalnego, za pomocą kopii dokumentów ważnych dla jej bohaterek. To kobieca opowieść, jej bohaterkami są niemal wyłącznie kobiety. Prace Joanny Wowrzeczki to świadectwo paralelności zainteresowań i obszarów działań badaczek i badaczy różnych dyscyplin, aktywistek i aktywistów oraz artystek i artystów.

Artykułom towarzyszą zdjęcia autorstwa Tomasza Ferenca, których motywem przewodnim jest kobieta i rozmaite odsłony jej wizerunku w sztuce zarówno dawnej, jak i współczesnej. Zdjęcia pochodzą z różnych miejsc na świecie, w tym także z Łodzi, prezentują, to, co dzieje się w przestrzeni świata zinstytucjonalizowanego (muzea), jak i w obszarze twórczości nieformalnej (street art). Są poniekąd emanacją obecności kobiet i ich artystycznych skojarzeń z kobiecością w przestrzeni publicznej. Jak przekonuje w felietonie w listopadowym numerze „Wysokich Obcasów Extra” Anna Brzezińska, intencjonalne bądź przypadkowe uwiecznianie niektórych części kobiecego ciała, ze szczególnym uwzględnieniem genitaliów, bywa dla opinii publicznej problematyczne (vide: przypadek łódzkiej fontanny). W związku z tym, polecając ten numer Państwa lekturze, uprzedzamy, że za wszelkie skojarzenia odpowiedzialność ponosi czytelnik. Życzymy miłej lektury.

Redakcja WS

DYSKUSJA

Uczestniczki:

Marta Madejska (Łódź) – z wykształcenia kulturoznawczyni, badaczka (ślepych plamek) pamięci i historii, związana m.in. ze Stowarzyszeniem Topografie i Łódzką Gazetą Społeczną "Miasto Ł". Przygotowuje książkowy reportaż historyczny o włókniarkach dla Wydawnictwa Czarne.

Agata Markiewicz (Milanówek) – jest nauczycielką historii w gimnazjum społecznym w Milanówku. W ramach swojej nauczycielskiej działalności współprowadzi z koleżanką polonistką szkolne koło historii kobiet i zaznajamia młodzież na lekcjach WOS-u z tematyką gender. Współtworzyła stowarzyszenie „Milanowianki”, które było owocem pracy nad książką, o tym samym tytule, dotyczącą kobiet z Milanówka. A jako stowarzyszenie zbiera ślady historii lokalnej, ale uwzględniając w ich badaniu perspektywę kobiecą. Obecnie pracuje nad drugim tomem publikacji.

Anna Urbańczyk (Trójmiasto) – z trójmiejskiej herstorycznej grupy „Metropolitanka” i trenerka WenDo (samoobrony i asertywności kobiet i osób socjalizowanych do roli kobiety). Więcej informacji: www.metropolitanka.ikm.gda.pl, www.warsztatyrownosciowe.pl.

opowiadają o swoim zaangażowaniu w odkopywanie herstorii[1].

Władza Sądzenia: Dlaczego herstoria?

Marta Madejska: Bo z perspektywy kuchni cała historia okazuje się wyglądać inaczej.

Agata Markiewicz: HERSTORIA weszła do Milanówka trochę tylnymi drzwiami, bardziej intuicyjnie niż z powodu świadomego wyboru. Wystawa zdjęć Felicji Witkowskiej, właścicielki zakładu fotograficznego w Milanówku, była wydarzeniem dotyczącym historii miasta. Ale to właśnie postać fotografki zainteresowała niektóre z nas, a to zainteresowanie przeniosło się na chęć szukania innych kobiecych postaci. Historia przeradzająca się w herstorię to był proces, który u każdej z nas miał trochę inny przebieg. Stopniowo uczyłyśmy się, że nie wystarczy dotrzeć do wiadomości o życiu kobiety, zwykle trzeba ją wydobyć zza pleców mężczyzny, ponieważ jej życie jest tłem do życiorysu ojca, syna czy męża.

Anna Urbańczyk: Herstoria jest po to, żeby przywrócić należne miejsce kobietom i żeby wreszcie zapanowała równość.

WS: Czemu służy zbieranie kobiecych opowieści?

M. Madejska: Pomaga opowiedzieć-wypowiedzieć to, co często nie było wypowiedziane, a należy do naszej przeszłości. Pomaga zrozumieć przeszłość i teraźniejszość.

A. Markiewicz: Zbieranie tych opowieści o kobietach stało się na tyle fascynujące, że planujemy wydać drugi tom Milanowianek. Czemu służy to odkopywanie, często rekonstruowanie ze szczątkowych wiadomości, życia milanowskich kobiet? To zależy, z jakiej perspektywy na to patrzeć. Jeśli z perspektywy miasta – to chodzi o to, aby historię lokalną pokazać w pełnym wymiarze i z wielu perspektyw. Nas interesuje perspektywa kobiet, które były równie aktywnymi uczestniczkami historii miasta, jak mężczyźni, nawet jeśli nie pełniły ważnych funkcji.

A. Urbańczyk: Zbieranie kobiecych opowieści i opowieści o kobietach służy przywróceniu należnego kobietom miejsca i równości. A poza tym to niesamowite przeżycie, siostrzeństwa, często międzypokoleniowego, międzyklasowego. Doświadczam tego szczególnie, gdy rozmawiam, pracuję z kobietami z naszego projektu, które często przez całe swoje życie, pracowały w Stoczni Gdańskiej, często w fizycznych, technicznych zawodach. Czuję, że mimo wielu pozornych różnic, mamy wspólny, herstoryczny, łączący nas, język. Jest to empowermentowe (upełnomocniające) na pewno dla mnie, i mam wrażenie, dla nich.

Jako biologiczna kobieta, słuchając kobiecych opowieści czuję, że również przez wiele lat byłam poddawana opresji wynikającej z socjalizacji do roli kobiety. Czuję wtedy smutek i złość na niesprawiedliwość, że nie dane mi to, co moim kolegom dawane jest z tzw. automatu. Że musiałam się bardziej starać… Ale jednocześnie czuję radość, że mam świadomość tego schematu, przełamuję go, często wspólnie z innymi kobietami, szczególnie w naszym projekcie, i w działaniach edukacyjnych i z zakresu edukacji nieformalnej.

A. Markiewicz: Myślę jednak, że każda z nas ma jeszcze swój powód. To może być – szukanie swojej tożsamości lub poczucia ciągłości pokoleń, czy zwykłe poczucie sprawiedliwości – czyli oddanie głosu tym, dotychczas pomijanym perspektywom. Mnie osobiście fascynuje fakt, że herstoria jest czymś w rodzaju dokumentacji przeżycia. Przeżycia bez spektakularnych postaw, ale przeżycia w dosłownym tego słowa znaczeniu. Przeżycia w różnych ciężkich warunkach i sytuacjach, które los i historia stawiają przed człowiekiem.

WS: Jaką rolę pełnią szlaki kobiet i działania w rodzaju organizacji spacerów?

A. Urbańczyk: Projekt Metropolitanka i jego „produkty” takie jak spacery (w roku 2016 odbyło się 76 spacerów na trzech trasach. Oprowadziłyśmy/liśmy 1 180 osób), aplikacja mobilna, audioprzewodnik, słuchowiska na temat pracy kobiet w Stoczni Gdańskiej to z jednej strony edukacja i edukacja nieformalna. A z drugiej możliwość poznania, zwiedzenia Gdańska i atrakcja turystyczna. Nie wykluczająca, bo dzięki stałemu wsparciu miasta Gdańsk oraz grantodawców, nasze spacery są zawsze nieodpłatne dla osób uczestniczących. Przez herstoryczną narrację, nie bania się słów „dyskryminacja kobiet”, „płeć społeczno-kulturowa (gender)”, „molestowanie seksualne”, „dyskryminacja krzyżowa”, w naszych oprowadzaniach; a także przewodniczki i przewodników, którzy albo same/sami pracowali w stoczni, i/albo są osobami zaangażowanymi, ze świadomością równościową, feministyczną, genderową, edukatorkami i edukatorami, dzieje się edukacja równościowa. I nie słyszałyśmy nigdy zarzutów o tzw. „ideologię gender”. Zazwyczaj nasze spacery kończą się oklaskami.

A. Markiewicz: Szlaki Kobiet to jeden z projektów, który realizujemy w ramach Milanowianek. Organizujemy spotkania w szkołach, warsztaty dla babci i wnuczki. Próbujemy wciągać milanowian i milanowianki w różne akcje – typu – Powiedz nam gdzie milanowianki chodziły na randki, gdzie spędzały wolny czas itd. Planujemy hucznie obejść urodziny Felicji Witkowskiej. Zmieniałyśmy symbolicznie nazwę ulicy (w dzień kobiet) z Wacława Lasockiego na Bronisławy Lasockiej (pomysł ściągnięty z Łodzi).

A. Urbańczyk: Dodam, że nasza działalność to też prowadzenie bloga z herstoriami pomorskich kobiet; współpraca z Akademią Sztuk Pięknych w Gdańsku (dr Bogną Burską!) i organizacja corocznej intermedialnej studenckiej wystawy herstorycznej; warsztaty herstoryczne, także dla edukatorów/edukatorek; konkurs herstoryczny dla pomorskich dzieci i młodzieży (literacki i wizualny); dziewięć tras herstorycznych dla dzieci i młodzieży w ramach projektu Gdańskie Miniatury. Wielkie kobiety Pomorza i inne…

WS: Jak się ma do tego miasto? Albo miejsce?

M. Madejska: Każde miejsce jest jakąś specyficzną kumulacją tych opowieści. Od kilku lat zajmuję się zbieraniem opowieści łódzkich włókniarek, więc dla mnie ta odpowiedź jest prosta: bez włókniarek nie było by Łodzi, bez Łodzi nie byłoby zwykłej-niezwykłej herstorii łódzkich robotnic.

A. Urbańczyk: Gdańsk jest dla mnie miejscem szczególnym. To tu działała Stocznia Gdańska imienia Lenina, gdzie przez dziesiątki lat pracowało, często w technicznych, stereotypowo „męskich” zawodach, kilka tysięcy kobiet. Właśnie dzięki odwadze, uporowi, poczuciu sprawiedliwości i innym wspaniałym cechom, tych kobiet, zapanowała w całej „naszej” części Europy demokracja.

Chciałabym też podkreślić, co jest chyba polskim wyjątkiem, obdarza nas zaufaniem i wspiera nas samorząd – miasto Gdańsk. Działamy bowiem przy Instytucie Kultury Miejskiej, który jest samorządową instytucją kultury miasta Gdańska.

A. Markiewicz: Współpraca z miastem układa się dość dobrze. Miasto traktuje naszą działalność jako formę promocji miasta i jego historii. Nie mam pewności, że akurat wątek kobiecy jest dla nich ważny, ale zwykle towarzyszy naszym działaniom „życzliwa neutralność”.

1 „Milanowianki” i „Metropolitanka” oraz opisany przez Martynę Krogulec w artykule zamieszczonym w tym numerze Łódzkim Szlakiem Kobiet współpracują w ogólnopolskiej sieci Szlaki Kobiet, wydały między innymi „Szlaki Kobiet. Przewodniczkę po Polsce emancypantek” (2015).

Krótka historia kobiet. Wstęp do analizy sytuacji kobiet w Wałbrzychu i okolicach[1]

Magdalena Łokieć
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Artykuł przedstawia zarys historii kobiet w Wałbrzychu i okolicach w ciągu ostatnich dekad. Powstał on na podstawie wywiadów przeprowadzonych z mieszkankami tego regionu. Historia Wałbrzycha i okolic to historia górnicza, której bohaterami są mężczyźni. W pierwszej części artykułu zarysowany jest obraz tradycyjnej rodziny górniczej, mającej model patriarchalny – mężczyzna pracuje w kopalni, kobieta zajmuje się domem, rodzina żyje w dostatku. W kolejnym rozdziale przedstawiona jest zmiana, jakiej model ten uległ w PRL – usamodzielnienie się i podjęcie pracy zawodowej przez kobiety, zwłaszcza w zakładach odzieżowych. Trzecia część dotyczy transformacji, w wyniku której zamknięte zostały wszystkie okoliczne kopalnie, a także inne zakłady pracy. Wspomniane jedynie są sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją finansową. Zakończenie zarysowuje dalszą perspektywę badawczą – analizę strategii i taktyk radzenia sobie z biedą w warunkach współczesnych. Tekst skupia się na zmianie roli społecznej kobiet i ich metodach na jej wypełnianie. Artykuł stanowi pierwszy z planowanej serii tekstów analizujących sytuację kobiet w rejonie Wałbrzycha.

Słowa-klucze:

Wałbrzych, historia mówiona, kobiety, górnictwo, modele rodziny, rola społeczna, ubóstwo.

Wprowadzenie

Historia Dolnego Śląska, zwłaszcza regionu wałbrzyskiego, to z punktu widzenia samych mieszkańców przede wszystkim historia górnictwa. Już w średniowieczu rozpoczęto tu poszukiwania rud metali szlachetnych, przez wieki zmieniano wielokrotnie profil wydobycia i eksploatowano złoża różnych surowców, aż do barytu i węgla w XX wieku, które stanowiły ostatni – na ten moment – rozdział historii górnictwa w tym rejonie. Od funkcjonowania kopalń zależało całe życie okolicznych mieszkańców w większości jego aspektów (Mucha, 2002; Krzyżanowski, Wójcik, 2008).

Historia górnictwa natomiast, jak nietrudno się domyślić, jest zwykle opowiadana jako historia mężczyzn. To oni, schodząc pod ziemię i wydobywając „czarne złoto” są głównymi bohaterami opowieści, o nich i ich pracy lokalne instytucje i zwykli udzie starają się zachować pamięć. Giną w tej pamięci kobiety i ich niewypowiedziane historie. To istotny brak w badaniach nad historią społeczną tego regionu, który chciałabym zacząć uzupełniać przy użyciu historii mówionej i etnografii (wielu badaczy w nich właśnie widzi narzędzia dające szansę na odnalezienie i przywrócenie zapomnianych, nieopowiedzianych opowieści) (Hirsh, Smith, 2002).

W niniejszym artykule chcę przedstawić zarys historii kobiet w tym regionie w ciągu ostatnich dekad – zwłaszcza historii zmiany ich roli społecznej. Stanowi on pierwszą, wstępną próbę zmierzenia się z tematem sytuacji kobiet w okolicach Wałbrzycha, który zamierzam w najbliższym czasie kontynuować. Jak sądzę, warto ten temat otworzyć właśnie krótkim rysem historycznym. Materiałem źródłowym, z którego korzystam nie będzie literatura historyczna, gdyż próżno w niej szukać kobiet i ich doświadczeń, trudno spotkać w nich rozwinięcie wątków domowych, rodzinnych (a zatem tych, z którymi tradycyjnie związane były kobiety) czy bardziej ogólnie, zawodowych. Historia pisana tych terenów to historia górnicza w wąskim tego słowa znaczeniu.

Za podstawę szkicu posłużą mi opowieści kobiet zebrane podczas badań terenowych przeprowadzonych w Wałbrzychu i jednej z pobliskich miejscowości w lipcu 2016 r. Takie podejście do tematu pozwoli przyjrzeć się wyobrażeniom kobiet na temat ich historii i historii okolicy, w której mieszkają, ustalić, co dla nich było najważniejsze i jakie obrazy kobiety (ale też rodziny, i szerzej, społeczności) łączą z różnymi okresami historycznymi. Będzie to również dobre tło do analizy ich aktualnej sytuacji, zwłaszcza w kontekście rynku pracy, którą zamierzam w przyszłości podjąć. Opieram się przede wszystkim na wypowiedziach czterech kobiet – dwóch wywiadach biograficznych i dwóch narracjach zbudowanych w ramach wywiadów dotyczących instytucji, z którymi związane były rozmówczynie. Mam nadzieję, że w ramach dalszych prac nad tematem uda mi się poszerzyć to grono, należy jednak podkreślić, że dotarcie do kobiet i namówienie ich do rozmów nie było łatwe – jeśli nie precyzowaliśmy, niemal zawsze proponowano nam kontakty z mężczyznami jako kompetentnymi rozmówcami. To tylko dowód na to, jak istotna i interesująca może być próba uchwycenia kobiecej perspektywy, zwłaszcza w tak intuicyjnie niekobiecej tematyce. Przyjęcie właśnie herstories jako perspektywy badawczej pozwala na wydobycie zupełnie nowych, nie opisywanych dotąd wątków właśnie przez oddanie głosu pozornie nie mającym tu wiele do opowiedzenia kobietom.

Historia kobiet jest związana z przemysłem wydobywczym, jego zmianami i likwidacją co najmniej równie silnie jak historia mężczyzn, choć, jak się wydaje, w sposób mniej oczywisty: to nie tylko kwestia posiadania lub nie posiadania zatrudnienia. Zmiany sytuacji na rynku pracy, od zupełnego braku potrzeby uczestniczenia w nim kobiet, poprzez peerelowskie dążenie do stuprocentowego zatrudnienia, aż do rażąco wysokiej stopy bezrobocia na przełomie wieków i współczesnych prób radzenia sobie z tym problemem wpływały nie tylko na sam fakt pracy zawodowej kobiet, ale też, co ważniejsze, na ich sprawczość (w tym rozumieniu, jakie za Fritzem Schütze podaje Kaja Kaźmierska (1997)), podział ról i zmiany relacji społecznych w domu i poza nim.

W pierwszej części tekstu przytoczę obraz sytuacji i roli kobiet w „tradycyjnej kulturze górniczej” w rejonie Dolnego Śląska, zachowany w pamięci i opowieściach mieszkanek tych terenów. Skupię się następnie na okresie PRL-u, kiedy funkcjonujący dotąd model rodziny – a co za tym idzie i rola kobiety – zaczął stopniowo się zmieniać, aż do czasu transformacji, kiedy to, mówiąc słowami naszych rozmówców, cały świat został „wywrócony do góry nogami”, i cały region objęła fala bezrobocia wywołana decyzją o zamknięciu wszystkich okolicznych kopalń. W części ostatniej naszkicuję współczesne historie kobiet Wałbrzycha i okolic oraz postaram się wskazać na najważniejsze w mojej opinii zmiany, jakim przez lata uległ nie tylko obowiązujący model rodziny i rola kobiety, ale zwłaszcza podejście kobiet do ich sytuacji życiowej.

„Niczego nie brakowało.” Tradycyjny model rodziny górniczej

Po drugiej wojnie światowej w Wałbrzychu i okolicach, zwłaszcza w rodzinach górniczych, długo funkcjonował tradycyjny model rodziny wywiedziony z dominującej na tych terenach niemieckiej kultury górniczej. Wzmacniał go patriarchalny model tradycyjnej rodziny wiejskiej przywieziony do miast Dolnego Śląska wraz z przesiedleńcami po wojnie. Za utrzymanie, zapewnienie środków do życia na przyzwoitym poziomie, odpowiedzialny był mężczyzna, ojciec, głowa rodziny. Rolą kobiety było zajmowanie się domem i dziećmi, a rodziny były najczęściej wielodzietne. Nasze rozmówczynie wspominają taki układ w domach swoich dziadków, starsze z nich także w swoich domach rodzinnych:

(…) To właśnie u moich dziadków tak było. Bo to wystarczało. Kobieta się zajmowała dziećmi, domem, mój dziadek to był taki, że on właśnie był no preferował taki typ rodziny, i tak było rzeczywiście, że jak pracował facet to kobieta w domu siedziała. [MŁ002]

(…) Te górnicze rodziny miały i sporo dzieci zazwyczaj, u nas była na przykład trójka, mama nie musiała pracować, tata zarobił na nas. [MŁ005]

(…) Mama moja też nigdy nie pracowała, wychowywała mnie i siostrę, zajmowała się domem, tata pracował na kopalni, zarabiał dobrze bo pracował na/ był górnikiem szybowym, później gdzieś tam na ścianie trochę, i to było normalne, bo to było wtedy zupełnie normalne, taki jest ten model rodziny gdzieś tam utrwalony, że mama jest w domu, są dzieci, żeby nie chodziły z kluczem, tak, tata pracował, zarabiał na tyle, że nam starczało. [MN061]

Trudno wyznaczyć granice czasowe takiego stanu rzeczy. Nasz rozmówczynie wspominają go jako mityczne „kiedyś”, „dawniej”, jednak datować go przynajmniej częściowo trzeba również na okres PRL-u. Zmiana, której temat rozwinę w kolejnym rozdziale, wydarzyła się w sposób płynny, a przynajmniej nieostry. Ten model rodziny wiązał się przede wszystkim ze szczególną, bardzo uprzywilejowaną pozycją górnika w społeczeństwie. Mająca swoje korzenie w wielowiekowej tradycji profesja górnicza cieszyła się ogromnym uznaniem społecznym i prestiżem, powszechna była świadomość tego, jak ciężka jest praca „na dole”, jak bardzo jest niebezpieczna i z jakimi konsekwencjami zdrowotnymi się wiąże. Pylica i krzemica, choroby zawodowe górników, zajmujące drogi oddechowe, dosięgały właściwie wszystkich, którzy przepracowali lata pod ziemią. Równocześnie etos górniczy uzupełniało też przekonanie o kluczowej roli wydobycia danego surowca dla gospodarki – za taki władze PRL uznawały wysokiej jakości węgiel, którego bogate złoża znajdowały się w okolicach Wałbrzycha. Górnikom zapewniano więc wszelkie udogodnienia socjalne, otrzymywali oni za swoją pracę wysokie wynagrodzenie, a także korzystali z tzw. „książeczek G”, pozwalających na zakupy w specjalnych sklepach dla górników. Dzięki temu nawet wówczas, gdy na sklepowych półkach inni mogli znaleźć jedynie ocet, górnikom niczego nie brakowało:

(…) W latach tych takich moich dzieciństwa tych takich peerelowskich jak to się mówi, tak dalej, górnicy władza nagradzała bardzo, oni mieli te trzynastki, czternastki i te byli premiowani, później już ten okres tego kryzysu, te książeczki G jak nigdzie nie było nic w sklepach, górnicy mieli i tak dalej, byli jakby tą klasą taką wyróżnianą w moim odczuciu. [MŁ005]

Sytuację żon górników w tamtej rzeczywistości można pewnie nazwać, pomijając dyskurs emancypacyjny, komfortową. Ich rola – jak wcześniej ich matek, babć i poprzednich pokoleń – sprowadzała się do zajmowania się domem i dziećmi, podtrzymywania ogniska domowego, dbania o relacje rodzinne, spajania domowników. Kobiety podtrzymywały relacje rodzinne i sąsiedzkie. Do tych ról były świetnie zsocjalizowane, do większości sytuacji z łatwością i powodzeniem aplikowały znane sobie wzory zachowań, ich sytuacja była stabilna społecznie i ekonomicznie. W pamięci lokalnej społeczności to, kim były, określa się w relacji do mężczyzn: matki górników, żony górników, siostry i córki, a także wdowy.

„Praktyczne panie mieszkały w tym mieście”[2]. PRL

Zarazem w PRL taki tradycyjny podział obowiązków i patriarchalny typ rodziny znalazł może nie tyle swój kres, co znaczące ograniczenie. Częściowo z konieczności ekonomicznej, częściowo przez odgórne, ogólnokrajowe dążenie do stuprocentowego zatrudnienia i likwidacji (a właściwie ukrycia) bezrobocia, kobiety z okolic Wałbrzycha, w tym także żony górników, zaczęły podejmować pracę zarobkową. W miejscowości, w której prowadziliśmy wywiady, poza górnictwem, znaczącą gałęzią przemysłu był sektor odzieżowy, w którym według relacji naszych rozmówczyń, pracowała większość kobiet w okolicy. Tak jak niemal w każdej rodzinie był mężczyzna pracujący w kopalni, tak w prawie każdym domu była kobieta zatrudniona w zakładzie odzieżowym:

(…) dwa potężne zakłady te odzieżowe (…) gdzie sporo tych kobiet no, nie było w pobliżu jakiejś rodziny, gdzie by matka nie pracowała w [zakładzie odzieżowym]. [MŁ002]

Istnienie tych zakładów i zapewniona przez politykę państwa ich „chłonność”, otwarcie na nowych pracowników przyczyniły się do osłabienia dotychczasowego modelu rodziny. Kobiety rozpoczynały pracę zawodową wcześnie, jeszcze jako panny, i nie porzucały jej dla zamążpójścia i opieki nad dziećmi. Zakładały rodziny i opiekowały się nimi, jednocześnie pracując w przemyśle:

(…) No a dlatego, że te zakłady były, moja mama i jej koleżanki zdecydowały się na to, żeby pójść do zawodówki, którą nazywały „szmacianką”, szły do szmacianki po to, że wiedziały, że tu na miejscu mają pracę. (…) Jak one zrobiły zawodówkę, od razu szły do pracy. I bardzo szybko się usamodzielniały, zakładały rodzinę (…). [MŁ002]

Należy zaznaczyć, że ze strony zakładów pracy spotykały się raczej z ułatwieniami, niż trudnościami w tym zakresie: przyzakładowe żłobki, przedszkola, dofinansowania do kolonii letnich dla dzieci były ważnymi elementami zaplecza socjalnego typowego dla państwowych przedsiębiorstw w PRL.

Szybkie usamodzielnianie się kobiet i wnoszenie przez nie dochodu do gospodarstwa domowego wywarło wpływ na sytuacje rodzin, jednak ani z opowieści naszych rozmówczyń, ani z lektury analiz rodzin tamtego okresu nie wynika żadna szczególna zmiana w wyobrażeniach o roli kobiety. Część obowiązków opiekuńczych przejęły zakłady pracy, tworząc w ten sposób czas, który kobieta może przeznaczyć na pracę zawodową, jednak obowiązek wychowania i zadbania o rodzinę i relacje nadal spoczywał na matkach i żonach. Kobiety również nadal dbały o więzi społeczne. Wspomnienia z dzieciństwa i młodości mieszkanek okolic Wałbrzycha zawierają obraz wspólnego życia w rodzinie rozszerzonej, choć mieszkającej w różnych częściach miasta, bliskie kontakty z sąsiadkami, koleżankami z pracy:

(…) Dokładnie pamiętam, że wszyscy ze sobą żyli tak, że do mieszkań się wchodziło jak do siebie, obiad się jadło raz u sąsiadki raz u cioci po prostu wszyscy byli razem, na podwórkach, na ławkach, na skwerach, po prostu ludzie byli (…) [MŁ002]

(…) Kobiety, które się przyjaźniły, no to zazwyczaj to były z jednego zakładu pracy osoby, i wtedy my z rodzicami częściej odwiedzaliśmy ludzi, oni nas, po prostu te więzi, mówię, kwitły. [MŁ002]

Sytuacja finansowa rodzin także nie zmieniła się drastycznie dzięki pojawieniu się podwójnego dochodu, choć rozmówczynie wskazują, że nie była zwykle zła, a rodzinom, w których zarówno ojciec, jak i matka, pracowali, wiodło się dobrze:

(…) Było stać, tam, gdzie pracowało dwóch rodziców, naprawdę na wszystko. Mój ojciec, oprócz tego, że w barycie, to potem tam jeszcze w melioracji pracował, także zwykłe kopanie rowów. I nasza rodzina, stać nas było naprawdę na wyjazdy co roku na wakacje, niczego nam nie brakowało. (…) był dobrobyt, i rodzice nie byli wykształceni, i nie mieli pracy odpowiedzialnej, ważnej ani takiej naprawdę, to była zwykła praca zawodowa, najprostsza [MŁ002]

Ta sama rozmówczyni wspomina również, że jej rodzice za miesięczne wynagrodzenie byli w stanie nie tylko przeżyć miesiąc, ale także wyposażyć w nowe meble i sprzęty mieszkanie, do którego się przeprowadzili. Podobne wspomnienia i poczucie utraconego dobrobytu towarzyszą większości rozmówców, których spytaliśmy o doświadczenie transformacji. Transformacja bowiem przyniosła kres kopalniom w okolicy Wałbrzycha.

Zamknięcie kopalń. Transformacja

(…) Tu się wszystko właśnie załamało, bo ludzie na tych najniższych stanowiskach pracy żyli naprawdę na poziomie, który my pamiętamy jako dobry, i nagle, w momencie tego boomu, upadku i transformacji, wszystko się posypało, z rodzin na dobrym poziomie oni się stali się takimi, no biedującymi, ubogimi rodzinami, i to dotknęło, no, większość ludzi tutaj, mało, mało kto miał jakąś inną sytuację. [MŁ002]

(…) I właśnie po pozamykaniu tych wszystkich zakładów, wtedy się zaczęła bieda odczuwalna taka w większości rodzin. [MŁ002]

Likwidacja przemysłu wydobywczego w regionie Wałbrzycha w latach 90. (w samym Wałbrzychu ostatnią kopalnię zamknięto w 1998 roku; w miejscowości, w której prowadziliśmy badania – kilka lat wcześniej) natychmiast spowodowała skok bezrobocia, jednak sytuacja finansowa byłych już górników nie od razu się pogorszyła. Większość pracowników, którzy nie odeszli na renty, otrzymała wysokie odprawy, które w wielu przypadkach wydane zostały na nowe samochody, sprzęt elektroniczny czy remonty mieszkań. Niestety, te środki szybko się skończyły i rodziny zostały bez dochodów, zwłaszcza, że również sytuacja w zakładach odzieżowych znacznie się pogorszyła. Te z kolei próbowano prywatyzować, czego efektem, według opowieści naszych rozmówczyń, było wydłużenie godzin pracy przy jednoczesnym obniżeniu pensji dla pracowników:

(…) [Zakłady odzieżowe] w trakcie reformacji przekształceń wiadomo, zmieniał właścicieli, przemieniały się w jakieś prywatne spółki i tak dalej, aż do wyginięcia. [MŁ002]

(…) Była prywatyzacja i przez pewien czas jeszcze moja mama właśnie pracowała w taki sposób, ale wtedy już się skończyły zarobki odpowiednie, zaczęły się też sytuacje gdzie się wypłat nie otrzymywało wręcz bo było miesiącami mama czekała i nie tylko ona, bo to było mówię multum ludzi, czekali na te wypłaty (…) To właśnie było tak, że kobiety pracowały, były łamane ich prawa pracownicze, bo pamiętam mamę pracująca po 12 godzin, 10, i w soboty i w niedziele. [MŁ002]

(…) naprawdę, żeby utrzymać tylko rodzinę kurczowo się trzymała tej pracy, za grosze, albo jej nie płacono, ee ale jednak tą pracę one nie widziały innej szansy, tutaj w regionie nie miały miejsca, gdzie by mogły przejść gdzie indziej. [MŁ002]

W momencie, w którym te niepewne i niskie pensje stały się jedynym źródłem utrzymania dla rodzin, które dotąd żyły w dostatku, na pracujące kobiety przesunął się cały ciężar odpowiedzialności za rodzinę i zapewnienie jej bytu. Prowadząc rozmowy spotykaliśmy się często z wyobrażeniem tamtego czasu, w którym kobieta pracuje zawodowo w złych warunkach i opiekuje się domem, a mężczyzna, załamany swoją sytuacją i bezradny, popada w alkoholizm.

Likwidacja kopalń i innych gałęzi przemysłu pociągnęła ze sobą nie tylko brak miejsc pracy i drastyczne pogorszenie się stabilnej dotąd sytuacji finansowej większości rodzin w okolicach Wałbrzycha – zniknęły także liczne prowadzone przez kopalnie instytucje socjalne – przedszkola, ośrodki zdrowia czy ośrodki wczasowe:

(…) Jeździliśmy na kolonie, bo ten socjal był całkiem inny i tak dalej, ale to mówię, później wszystko pozabierano i oni całe życie jak ktoś pracował w górnictwie, to później też w tych latach dziewięćdziesiątych nie umiał się znaleźć. [MŁ005]

Konieczność zmiany trybu życia, sposobu funkcjonowania na – wolnym już – rynku pracy i rynku w ogóle była chyba zbyt nagła. Świat wywrócił się do góry nogami i mało kto zdążył się zorientować, jak należy wylądować, żeby przetrwać „upadek z wysokiego konia”, jakim była stabilna dotąd sytuacja majątkowa większości rodzin, zwłaszcza górniczych. Sposoby radzenia sobie z tymi trudnościami były różne. Zaliczało się do nich m. in. praktykowanie na własną rękę – i własny rachunek – tego, co wcześniej realizowano w ramach pracy zawodowej. Byli górnicy zostali tzw. biedaszybnikami, samodzielnie, partyzancko wydobywając węgiel z okolicznych, płytkich złóż (także kobiety brały udział w tych pracach, co w oczach wielu ludzi stanowiło zaburzenie tradycyjnego porządku[3]).

Taktyką stosowaną przez kobiety była współpraca i samodzielne szycie ubrań, zwłaszcza dziecięcych, którymi potem wymieniano się w gronie rodziny i znajomych:

(…) Tymi biedaszybami ludzie próbowali się bardzo ratować. Kobiety też, które prace potraciły w tych szmaciankach, haha, odzieżówkach, wiele z nich szyło w domach i do tej pory niektóre takie drobne usługi krawieckie świadczą, więc też próbowały w ten sposób. No moja mama z biedą próbowała sobie radzić w ten sposób, że skoro umiała to te ciuchy nam szyła, po prostu w ten sposób trzeba było ludzi i wszystkie sąsiadki moje też potem w takich spódniczkach chciały biegać i potem znowu całe podwórko chodziło w tych samych ciuchach, bo albo z [zakładu odzieżowego] albo ta sama mama wszystkim dookoła dzieciom szyła i w rodzinie i tak dalej. [MŁ002]

Wśród strategii radzenia sobie wskazywanych już w literaturze przedmiotu znajduje się poszukiwanie pracy nieformalnej lub nielegalnej, wyjazdy zagraniczne za pracą. Nie są one jednak jednorodne i mimo ich powszechności (np. emigracji) różnice w kobiecym i męskim doświadczeniu i praktykach są widoczne – tematem tym zamierzam szczegółowo zająć się w przyszłości, w tym miejscu jednak należy wspomnieć o szeroko opisanym już zjawisku feminizacji ubóstwa (Think Tank Feministyczny 2012).

Jakoś sobie poradzić. Zakończenie

Wydawałoby się, że wspólne doświadczenie trudności i wspólne próby radzenia sobie z nimi spoją społeczność, wygenerują z niej wspólnotę w sensie Tönniesowskim, tak jednak w dłuższej perspektywie się nie stało. Gdy przyjechaliśmy w okolice Wałbrzycha i zatrzymaliśmy się w pobliskiej miejscowości, zastaliśmy społeczność lokalną pogrążoną w stagnacji, poczuciu beznadziei, niechęci, straty, która ma jednocześnie źródło zewnętrzne („zabrano nam”) i wewnętrzne („ludzie nie potrafią sobie poradzić”). Wciąż panuje tu wysokie bezrobocie, bardzo duża grupa mieszkańców korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, pobiera rozmaite zasiłki. Część pracuje w Wałbrzychu, niektórzy dojeżdżają nawet do Wrocławia. Dużą nadzieją na stabilne zatrudnienie i długofalową poprawę rynku pracy była uruchomiona w 1997 roku Specjalna Strefa Ekonomiczna, mająca poprzez preferencyjne warunki dla inwestorów wpłynąć na powstanie licznych nowych miejsc pracy. Nadzieja pozostała niespełniona, warunki pracy „na strefie” nie są dobre, zarobki również niewysokie[4]. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej, otwarciu granic i zagranicznych rynków pracy, Wałbrzych i okolice dotknęła także masowa emigracja zarobkowa, której efektem jest zmniejszenie liczby mieszkańców regionu. Trudno jednak znaleźć dziś jeden wzór, zgodnie z którym współczesne kobiety tych rejonów radzą sobie z wciąż trudną sytuacją. Niektóre z nich, mając w pamięci doświadczenia swoich matek i babć, są przywiązane do roli niepracującej żony górnika, nawet jeśli z górnictwem ich rodzina nie ma już nic wspólnego. Wiele z nich żyje wyłącznie z zasiłków opieki społecznej, alimentów, a ostatnio także Programu 500+. Są też takie, które starają się na własną rękę wyrwać z marazmu i same zapracować, zwykle bardzo ciężko, na poprawę warunków życiowych. Analiza tych praktyk, taktyk radzenia sobie jest kolejnym elementem opowieści o kobietach Wałbrzycha i okolic i zasługuje na osobny artykuł.

Magdalena Łokieć – studentka drugiego roku studiów magisterskich w Instytucie Kultury Polskiej UW (w ramach Kolegium MISH UW), gdzie obroniła pracę licencjacką z zakresu antropologii pamięci. Przygotowuje pracę magisterską z zakresu socjologii kultury, dotyczącą pokoleniowego doświadczenia lektury. Interesują ją zagadnienia pamięci społecznej i społeczne funkcjonowanie franczyz kulturowych.

Kontakt:

magdalena.anna.lokiec@student.uw.edu.pl

Bibliografia:

Gawlicz, K., Starnawski, M. (2012). „To nie jest życie”. Kobiety z gospodarstwach domowych o niskich dochodach w Wałbrzychu. W: Kobiety i ubóstwo w Polsce. Badania i analizy 2008 – 2011. Raport Think Tanku Feministycznego 4/2012.

Grzybek, A. (2009). Kobiety w czasach przełomu 1989 – 2009. Warszawa: Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla.

Hirsh, M., Smith, V. (2002) Feminism and Cultural Memory: An Introduction, Signs vol. 28, 1/2002, 1–19.

Kaźmierska, K. (1997). Wywiad narracyjny – technika i pojęcia analityczne. W: M. Czyżewski, A., Piotrowski, A., Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Krzyżanowski, K., Wójcik, D. (2008). Dawne górnictwo rud metali w rejonie Boguszowa-Gorców – kopalnia Morgenstern i Segen Gottes. W: P. P. Zagrożdżon i M. Madziarz (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury. Wrocław: Oficyna Wydaw. Pol. Wrocł.

Maciejewska M., Marszałek, M. (2012). Obywatelstwo i płeć w neoliberalnym mieście. Warunki życia młodych kobiet w Wałbrzychu. W: Kobiety i ubóstwo w Polsce. Badania i analizy 2008 – 2011. Raport Think Tanku Feministycznego 4/2012.

Mucha, A. (2002). Pamiątki wałbrzyskiego górnictwa węglowego. Wałbrzych: Muzeum w Wałbrzychu – Oddział Muzeum Przemysłu i Techniki.

Kobiety i ubóstwo w Polsce. Badania i analizy 2008 – 2011. Raport Think Tanku Feministycznego 4/2012.

A brief history of women. An introduction to the analysis of women’s situation in Wałbrzych and surroundings

Abstract

The article presents a draft on women’s history in Wałbrzych and its surroundings during the last few decades. It is based on the interviews conducted among female citizens of this region. The history of Wałbrzych and surroundings is the history of mining, with men as its main figures. The first part of the article shows the traditional view of mining family, with its patriarchal model – a man working down a mine, a woman being a housewife, a family living in wealth. The next chapter presents a change of this model, which took place in the times of the Polish People’s Republic – women getting more independent, taking up jobs, especially in clothing industry. The third part talks about economic and social transformation after 1989 and its result: closing all mines and many other workplaces in the region. The ways of dealing with the difficult financial situation are mentioned. The last part presents some further study perspectives, such as the analysis of contemporary strategies and tactics of dealing with poverty. This text focuses on the change of women’s social role and is the first article from the planned series of texts analysing the situation of women in Wałbrzych and surroundings.

Keywords:

Wałbrzych, oral history, women, mining, family models, social role, poverty.

1 Tekst powstał w ramach projektu badawczego „Współczesna polska kultura wernakularna w perspektywie porównawczej. Pamięć – wyobraźnia – praktyki oporu“ finansowanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki (0107/NPRH3/H12/82/2014).

2 Tytuł zaczerpnięty z tekstu powieści Joanny Bator Ciemno, prawie noc, Warszawa 2013, s. 204.

3 Jeden z kopaczy skarżył się reporterom „Gazety Wrocławskiej”: „Popatrzcie na moją żonę. Ona przecież powinna być w domu, gotować obiad i pilnować dzieci, Tak było kiedyś, a dziś ona siedzi ze mną w tej dziurze i kopie węgiel. Bo z czego my mamy żyć”. Robert Radczak, „Gazeta Wrocławska”, 211/38 2001, s. 4.

4 Opowiedzieli nam o tym nasi rozmówcy, jednak więcej na temat pracy w SSE można dowiedzieć się z prasy lokalnej i ogólnopolskiej, zwłaszcza po tegorocznym wyjściu na jaw konfliktu w fabryce Toyoty. Por. np.: Strefa złudzeń, Marcin Kowalski [w:] „Nowe wiadomości wałbrzyskie”, 2000, nr. 22, s. 5; Protest w fabryce Toyoty w Wałbrzychu. Piekło w gembie¸ Grzegorz Szymanik [w:] „Duży Format”, źródło internetowe: http://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,20322898,protest-w-fabryce-toyoty-w-walbrzychu-pieklo-w-gembie.html.

Analiza narracji wojennych kobiet

Kamila Pałkowska

Abstrakt:

Artykuł stanowi przyczynek do raportu z badań jakościowych przeprowadzonych na przełomie 2013 i 2014 roku. W owym opracowaniu przybliżone zostają doświadczenia wojenne kobiet w odniesieniu do codzienności czasu wojny. Zgromadzony materiał badawczy analizowany jest na kanwie dwóch zasadniczych pytań: co respondentki mówią o czasie wojny oraz w jaki sposób to robią. Poszukiwane są również cechy wspólny czy charakterystyczne dla narracji kobiecych. Rozmowy z kobietami rozpatrzone zostały na dwóch płaszczyznach – w odniesieniu do płci kulturowej oraz biologicznej.

Słowa kluczowe:

oral history, wojna, II wojna światowa, kobiece narracje, socjologia codzienności, badania jakościowe.

W niniejszym artykule[1] przybliżam relacje wojenne kobiet. Ten rodzaj przekazu, przynajmniej w polskiej literaturze przedmiotu jest rzadziej reprezentowany niż wspomnienia mężczyzn. W ostatnich latach przybywa co prawda opracowań poruszających problematykę doświadczeń wojennych opowiadanych z kobiecej perspektywy[2], ale jest ich, w moim odczuciu, ciągle zdecydowanie zbyt mało. Na niedostatek tego typu opracowań zwraca także uwagę Joanna Wydrych w tekście: Płeć i Holokaust. O odmiennym doświadczeniu kobiet: (…) W Polsce na perspektywę genderową, zauważanie innego typu opresji, jakiej poddawano kobiety, częściej można natrafić w literaturze pięknej czy we wspomnieniach niż w prowadzonych badaniach. To, co przedstawiłam w niniejszym artykule, to ułamek, zaledwie uchylenie kotary (nie)pamięci, za którą kryje się więcej wspomnień i kobiecych doświadczeń, niedocenianych i marginalizowanych. Warto wejść za tę kotarę, poznać je i wypowiedzieć głośno, bowiem wypowiedzieć głośno znaczy również – je zapamiętać (2011, s.345). Ponadto, po zapoznaniu się z literaturą przedmiotu widać, iż badacze i publicyści podejmujący wątek relacji kobiecych, skupiają się na doświadczeniach specyficznych, dotyczących wydarzeń wyjątkowych i traumatycznych, jakimi bez wątpienia były doświadczenie Holocaustu, czy pobyt w obozach zagłady. Pojawiają się także publikacje, zwłaszcza publicystyczne, dotyczące kobiet-żołnierzy, kobiet walczących. W poniższym opracowaniu chciałabym się jednak skupić na odmiennych od opisanych powyżej narracjach wojennych kobiet.

Nurt trzeciej socjologii – socjologia codzienności

Główną oś analiz tego opracowania będzie codzienność, a zatem przede wszystkim prywatne sfery życia moich rozmówczyń. Artykuł został zatem osadzony w nurcie określonym przez Piotra Sztompkę mianem „trzeciej socjologii” (2008, s.18) . Nazwa ta ma nawiązywać do wyróżnianych dotychczas przez historyków myśli socjologicznej dwóch socjologii. Socjologia pierwsza, której twórcami byli przede wszystkim August Comte, Herbert Spencer czy Karol Marks, w centrum swoich zainteresowań stawiała ludzkość w rozumieniu całości nadrzędnej, rozpatrywanej jako organizm społeczny, formację społeczno-ekonomiczną, czy system społeczny oraz sposób jej funkcjonowania, budowę owej całości, a także drogi jej rozwoju. Druga socjologia, której przedstawicielami byli Maks Weber, Georg Herbert Mead czy Florian Znaniecki, przenosi dotychczasowy punkt zainteresowań badaczy na ludzi oraz ich działania skierowane na innych – działania społeczne, czynności społeczne, interakcje – osadzając je w szerszym kontekście: grupowym, klasowym, narodowym etc. Fluktuacje na poziomie makrospołecznym tłumaczone są nie jak dotychczas, poprzez prawidłowość dziejową, konieczność historyczną czy imperatyw postępu, ale jako następstwo skumulowanych działań pojedynczych jednostek. Socjologia pierwsza i socjologia druga proponują więc odmienne rozwiązanie kluczowego problemu jakim jest relacja między jednostką a społeczeństwem – przyjmując kolejno przeciwstawne założenia holizmu i indywidualizmu. Natomiast głównym założeniem trzeciej socjologii, której prekursorem był Georg Simmel, jest uznanie, iż społecznego systemu nie tworzą dwa odrębne byty – jednostka i społeczeństwo. Obie te kategorie rozpatrywane są raczej jako dwie powiązane ze sobą kategorie współtworzące rzeczywistość społeczną. Pytanie jednostka czy społeczeństwo zastąpione zostaje tezami jednostka w społeczeństwie i społeczeństwo w jednostce. Ponadto przedstawiciele trzeciej socjologii kładą szczególny nacisk na fakt, iż nie istnieje społeczeństwo ponad jednostkami, oderwane od jednostek. Sztompka pisze na przykład, że: (…) Podstawowym elementem rzeczywistości społecznej i centralną kategorią trzeciej socjologii są zdarzenia społeczne, tzn. działania wielości ludzi wobec siebie, w powiązaniu z innymi, w ramach pewnej wspólnej dla działających sytuacji. (…) Zdarzenia społeczne stanowią główną treść codziennego, zwyczajnego życia ludzi. Tutaj właśnie realizuje się ich niezbywalna społeczna istota (2008, ss.18–22).

Analiza doświadczeń wojennych kobiet w odniesieniu do codzienności owego czasu, przyglądanie się powszechności, czy „zwyczajności” wojny może wydawać się spłycaniem i banalizowaniem tak ważnej dla wielu ludzi historii. Niemniej temat codzienności wojennej jest, jak się wydaje, tak samo ważny i interesujący poznawczo, a ponadto był rzadko podejmowany w literaturze przedmiotu. Potwierdzają to słowa filozofki Jolanty Brach Czaina, która pisze, iż: (…) Podstawę naszego istnienia stanowi codzienność. A że fakt istnienia przeżywamy jako niezwykle ważny, więc ogarnia nas zdumienie, ilekroć uświadamiamy sobie, że upływa ono na drobiazgach. Codzienność stanowiąca tło egzystencjalne zdarzeń niezwykłych, których oczekujemy – często nadmiernie – może więc decydować o wszystkim. Ma wymiar drobny. Częstotliwość dużą. Jest niezauważalna (1992, s.55).

O zastosowanej metodzie badawczej

W poniższym artykule stosuję podejście badawcze oraz sposób gromadzenia materiału, które są osadzone w ramach socjologii humanistycznej. Opis takiego podejścia znaleźć można między innymi u Małgorzaty Melchior w jej książce dotyczącej doświadczeń biograficznych Żydów ocalałych z zagłady (2004). Zgodnie z założeniami tego nurtu badawczego: (…) źródła stanowiące podstawę analizy – to przekazy osobiste stanowiące zapis ludzkiego doświadczenia i odzwierciedlające punkt widzenia poszczególnych jednostek (2004, s.27). W przeprowadzonych przeze mnie badaniach zależało mi na poznaniu jednostkowych doświadczeń i indywidualnych wspomnień kobiet, które przeżyły II wojnę światową.

W swojej pracy wykorzystałam do analizy materiały pochodzące z przeprowadzonych przeze mnie na terenie województwa pomorskiego wywiadów biograficznych. Rozmowy z pięcioma kobietami odbyły się na przełomie 2013 i 2014 roku. Cztery z moich rozmówczyń były mieszkankami dużego miasta, natomiast jedna mieszkała na wsi. W czasie wojny natomiast dwie rozmówczynie mieszkały w Wilnie i jego okolicach, a w 1945 roku zostały wysiedlone do Polski. Dwie kolejne badane kobiety zamieszkiwały w tym czasie małą wieś na Pomorzu, a jedna z pań, która pochodziła z Wilna, w trakcie wojny kilkukrotnie zmieniała miejsce zamieszkania, pozostając jednak cały czas na terenie Polski. Wszystkie rozmowy prowadzone były w domach respondentek i zostały zarejestrowane za pomocą dyktafonu. Następnie, na podstawie nagrania dokonano transkrypcji rozmów. Były to niestandaryzowane wywiady pogłębione, mające formę swobodnej rozmowy, dotyczącej doświadczeń wojennych, które udało się zapamiętać kobietom. W trakcie prowadzonej rozmowy starałam się zagwarantować rozmówczyniom jak największą możliwość nieskrępowanej i spontanicznej wypowiedzi, prosząc je o opowieść dotyczącą wojny i nie zadając zbyt wielu pytań. Nie były to jednak wywiady narracyjne w rozumieniu Fritza Schutzego.

Jednym z podstawowych kryteriów, którym kierowałam się w trakcie doboru respondentów, była zasada dostępności badanych. W przypadku wykorzystywania techniki wywiadu biograficznego, szczególnie zaś wtedy, gdy podejmowana jest tematyka doświadczeń wojennych, niemożliwie jest opieranie się na próbie losowej. Z wielu powodów badacz nie jest w stanie utworzyć operatu, z którego następnie mógłby korzystać podczas losowania. Pojawia się zatem problem reprezentatywności gromadzonych materiałów. W celu jego rozwiązania, już w 1935 roku w artykule dotyczącym bezrobocia Paul F. Lazersfeld i Bogdan Zawadzki zaproponowali odróżnienie reprezentatywności statystycznej oraz fenomenologicznej (1935). Melchior, powołując się na Ingeborg K. Helling, pisze: (…) zasada reprezentatywności teoretycznej (lub fenomenologicznej) w badaniach biograficznych oparta jest na uzasadnianiu wnioskowania ex post, to znaczy wybór indywidualnych przypadków zostaje uzasadniony przez teoretyczne nasycenie (…) badanych przypadków (2004, s.34). Nasycenie zostaje osiągnięte w momencie, gdy badacz, przeprowadzając kolejne wywiady, nie odkrywa już nowych fragmentów dotyczących poruszanego w badaniach tematu, a podejmowane przez rozmówców wątki zaczynają się powtarzać i na siebie nakładać. Badacz posługujący się tym typem reprezentatywności nie przedstawia danych ilościowych, statystycznie zliczonych częstotliwości pojawiania się konkretnych zjawisk, ale wskazuje na ich istnienie i opisuje je.

Podczas analizy zebranego materiału kluczowe były dwie kwestie. Pierwsza, co kobiety opowiadają o czasie wojny oraz druga, w jaki sposób to robią. W opracowaniu materiału wykorzystano tym samym podejście metodologiczne podobne do tego, które zastosował w swojej pracy Piotr Filipkowski (2010, s.12).

W trakcie gromadzenia materiału źródłowego, zgodnie z założeniami metodologii teorii ugruntowanej, przed rozpoczęciem badania nie stawiałam szczegółowych hipotez, toteż poniższa analiza nie służy ich weryfikacji. Podobnie jak Filipkowski chciałabym, aby był to raczej raport z badań i towarzyszących mi w trakcie wielokrotnej lektury zgromadzonego materiału intuicji badawczych (Filipkowski, 2010, s.17). Ponadto w swojej pracy posiłkuję się wieloma cytatami pochodzącymi z przeprowadzonych wywiadów, które mają posłużyć nie tylko ilustracji omawianych przeze mnie zagadnień, ale także przekazaniu doświadczeń rozmówczyń ich słowami. Takie podejście w swojej pracy zastosowała również Melchior: (…) Cytowane i komentowane fragmenty nie stanowią jedynie ilustracji dla zobrazowania poszczególnych elementów czy rodzajów doświadczenia biograficznego Ocalonych. Przedstawiany przeze mnie opis de facto jest tworzony z fragmentów wypowiedzi konkretnych osób. Ten specyficzny sposób narracji ma służyć temu, by subiektywną rzeczywistość Ocalonych opisać ich własnymi słowami. Dzięki temu, być może, doświadczenie to nie będzie pozbawione ważnych odcieni, niuansów, całej swej złożoności (2004, ss.48–49).

Na koniec tej części chciałabym podkreślić, iż w niniejszej pracy nie porównuję stanowiska kobiecego ze stanowiskiem męskim. Uważam jednak, iż mogłoby się to okazać interesującym badawczo. Oczywistym bowiem wydaje się fakt, iż owo wojenne doświadczenie różnić się będzie w zależności od płci. Na różnice te wskazuje między innymi Wydrych w cytowanym wcześniej tekście, już we wstępie nadmieniając: (…) Doświadczenie kobiet podczas Holokaustu różniło się od doświadczenia mężczyzn, zarówno w sferze odbioru zagrożenia czy rozgrywających się wydarzeń, jak i w kontekście tego, jak obie płcie były traktowane przez nazistów. (…) Kobiety w swoich wspomnieniach zapamiętują inne rzeczy niż mężczyźni, inne sprawy są dla nich ważne. Żadna męska narracja nie uwzględni takiego kobiecego doświadczenia jak ciąża, gwałt, molestowanie seksualne, menstruacja, aborcja, poród, śmierć dziecka, czy oddzielenie od niego. Nie uwzględni choćby dlatego, że owo doświadczenie jest fizycznie niedostępne dla mężczyzn (2011, s.327). W trakcie gromadzenia materiałów nie skupiłam się jednak na zbieraniu narracji męskich, nie natknęłam się na nie podczas całego procesu badawczego. W niniejszym opracowaniu całą swoją uwagę skoncentrowałam na narracjach kobiecych, w dużej mierze na ich specyfice, na tym, co owe relacje łączy, tym co jest dla nich wspólne i charakterystyczne. Niemniej sądzę, iż próba porównania wniosków, które wyprowadziłam na podstawie analizy wywiadów przeprowadzonych z kobietami z relacjami mężczyzn mogłaby stanowić kolejny badawczy krok[3].

Analiza zgromadzonego materiału – dwie płaszczyzny kobiecych narracji: płeć kulturalna i płeć biologiczna

Filipkowski uważa, iż wspomnienia kobiet warto analizować nie tylko ze względu na fakt, iż stanowią one zapis historii i wojennych doświadczeń dotychczas nieznanych bądź też zapomnianych. To, co jest w tych narracjach szczególnie ważne, to „kobiecość” tych opowiadań. Dzięki temu wywiady przeprowadzone z kobietami dostarczają narracji różnych od tych męskich. Odmienność ta obecna jest na dwóch płaszczyznach, dotyczących płci kulturowej oraz biologicznej. W trakcie konstruowania narracji obie te kategorie nakładają się na siebie i przenikają się wzajemnie. Warto jednak spróbować odnaleźć cechy charakterystyczne dla każdej z nich.

Płaszczyzna płci kulturowej staje się widoczna w chwili, w której skupiamy naszą uwagę na fragmentach narracji dotyczących procesu socjalizacji do roli społecznej kobiety. Doświadczenia wojenne mogą być rozpatrywane właśnie z takiej perspektywy. Filipkowski porównując doświadczenia kobiece i męskie zwraca uwagę, iż w relacjach kobiecych niezwykle ważną rolę odgrywają stosunki zachodzące pomiędzy ludźmi, prywatne zdarzenia towarzyszące rozmówczyniom, emocje, oraz fakt, że wypowiedzi kobiecie są gęstsze – dużo więcej w nich barwnych i plastycznych opisów, zdarzeń i dokładnych zbliżeń. Między innymi tej „gęstości” właśnie postaram się przyjrzeć w dalszej części artykułu. Filipkowski badając relacje więźniarek i więźniów obozu Mauthausen zwraca uwagę na takie cechy perspektywy kobiecej jak: emocjonalne wypowiadanie się o rodzeństwie i poświęcania się dla tej relacji, a także skupianie szczególnej uwagi na opowiadaniu o kontaktach międzyludzkich. Ponadto zwraca uwagę na pojawiający się w żeńskich relacjach motyw pomocy innym, która nadaje sens ciężkim doświadczeniom obozowym i wojennym. Autor podkreśla szczegółowość i plastyczność wypowiedzi, które dotyczą nie tylko okresu szczęśliwego dzieciństwa (zwłaszcza w zestawieniu z późniejszymi przeżyciami), ale także wspomnień późniejszych.

Drugi wymiar, o którym wspomina Filipkowski, związany jest z płcią biologiczną, dotyczy cielesności i seksualności kobiet, a w zasadzie ich pogwałcenia. Te wycinki wspomnień stają się dla badacza dość łatwo zauważalne w trakcie zapoznawania się z materiałem badawczym, zdecydowanie trudniej je natomiast analizować. Obligują one bowiem nie tylko do postawienia pytań badawczych, ale także tych etycznych. Jak zauważa Filipkowski, opierając się na własnych doświadczeniach badawczych, a także na pracy Helgi Amesberger, Katrin Auer oraz Brigitte Halbmayr, Sexualisierte Gewalt. Weibliche Erfahrungen in NS – Konzentrationslagern, w wymiarze tym: (…) Nie chodzi tylko o wąsko rozumianą przemoc seksualną czy nawet o jej odmiany, o przekroczenie granic: zawstydzenie, poniżanie, przemoc psychiczną. Chodzi również – a w tym wypadku przede wszystkim – o przemoc niebezpośrednią, niejako strukturalną, wpisaną w zwykłe doświadczenia obozowe, i przemoc przejawiającą się w ograniczeniu intymności, w radykalnej redukcji zaspokojenia potrzeb fizjologicznych i higienicznych, w pozbawieniu odpowiedniej odzieży i na wiele innych sposobów. Łączy je to, że naruszają integralność i intymność uwięzionych (2010, s.195).

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden czynnik, który podkreśla również Filipkowski. Opisane powyżej cechy narracji kobiecych, odróżniające je od narracji męskich – jak wynika z doświadczeń innych badaczy, mają charakter względny, stanowią arbitralne modele, typy idealne, do których poszczególne narracje pasują w większym bądź mniejszym stopniu (Filipkowski, 2010, ss. 180–207).

Plastyczność, obrazowość narracji

Narracje tworzone przez moje respondentki są bardzo plastyczne, barwne i bogate w szczegóły:

(…) No więc właśnie Wilno leży w kotlinie, otoczone jest wielkimi wzgórzami. I do tych Ponar z Wilna, to się jechało albo koleją przez tunel, tunel szedł pod wielką taką górą, dołem. Teraz jest zamurowany, i teraz okrąża tą górę ten pociąg, albo się szło szosą piechotą. Z tym, że przed wojną to była szosa nie taka asfaltowa jak dzisiaj, tylko taka bita, z takich ostrych kamieni. Także w lecie to kurz powstawał jak coś jechało. I ta szosa, ponieważ tam były Ponary, tu w dole było Wilno, to nawet z dołu było widać, że taka serpentyna do góry idzie, i u góry kapliczka. Bardzo piękna, zabytkowa. (…) I koło tej kapliczki szło się, i dalej już po równym do samej osady Ponar. I tamtędy szła szosa na Grodno i Kowno, no i na Grodno i Białystok. (…) No i tamtędy szła kolej. Dwa tory przez Ponary szły. To była kolej z Warszawy i przez Białystok, Grodno, do Wilna i dalej. A trzeci tor, taki jak gdyby bocznica, i tam leżały ogromne kłody. I my to pół dzieciństwa to na tych kłodach się spędzało. Bo papiernia była ileś kilometrów stamtąd i te kłody pociągiem przyjeżdżały, a zabierane były gdzieś tam do papierni. A w ogóle lasy, i nasze domy były budowane w lesie. Jak myśmy tam zamieszkali to na naszej działce borowiczki można było znaleźć. [002]

Co ciekawe, dzieje się tak często niezależnie od tego, jakiej tematyki dotyczy wypowiedź. Niech przykładem będzie opis rosyjskich i niemieckich samolotów dokonany przez jedną z rozmówczyń, który szczególnie utkwił mi w pamięci.

(…) Albo samoloty mieli takie, że jak niemiecki Messerschmitt, leci taki ciężki samolot, radziecki jakiś, gdzieś tam z bombami leci jakiś, a tu niemiecki, na niego, Messerschmitt, myśliwiec, to on go, jak ta osa, ze wszystkich stron. A ten się ruszyć nie może, taki ciężki. [003]

Niezwykle szczegółowe opisy dotyczą jedzenia w czasie wojny, szeroko pojętej kategorii ubrań, ale także architektury i przyrody. Wątek przyrody[4] bardzo silnie obecny jest u osób mieszkających, bądź też pochodzących ze wsi/małego miasteczka. W tym drugim przypadku nawet silniej niż w pierwszym, bowiem w wyniku wojennych zawirowań kontakt z przyrodą, niezmiernie dla rozmówczyni istotny, zostaje ograniczony. Do opisywania przyrody kobiety używają samych pozytywnych, budzących przyjemne skojarzenia określeń.

(…) No te Ponary to są takie wspomnienia, ja tam przeżyłam tylko do lat dwudziestu, a dziś już mam grubo, grubo więcej, a Ponar nigdy się nie zapomni. Nigdy. Ile tam, całe pola przylaszczek, sasanek, grzyby. Raz w lesie wyskoczyłam z domu na 10 minut żeby grzybów nazbierać i patrzyłam pod nogi, w pewnym momencie podnoszę głowę, a przede mną stoi zwierzę. Olbrzymie. To był łoś, domyślam się dzisiaj. Tak górował nade mną. Potężne zwierzę. Ja się przestraszyłam, odwróciłam się w tył i zaczęłam uciekać. A on się odwrócił i powoli odchodził. Więc to były Ponary. A dzisiaj to już Sowieci zniszczyli te Ponary można powiedzieć. Jeżeli idzie o przyrodę. [002]

(…) Chodziłyśmy las sadzić. I był taki, to był koniec kwietnia, maj, jak chodziliśmy sadzić te. Tak to sobie przypominam, jeszcze było tak pięknie, ten maj, my chodziłyśmy dosyć daleko, to były ze dwa kilometry, no dwa kilometry dobrze, na tą plantację gdzie myśmy sadzili ten las. To tak te drzewa rozkwitały, tak raniutko, prędko, to tak te ptaszki tak śpiewały. [004]

Ponadto z przyrodą kojarzy się rozmówczyni okres beztroskiego dzieciństwa. To powoduje, iż w swojej relacji podejmuje ona ten wątek bardzo często.

(…) W lecie to się jakieś tam kwiaty zbierało, w czasie wojny już, aha! Jeszcze takim elementem dzieciństwa było chodzenie nad rzekę Wakę. Ale to 2,5 km przez las, potem przez cudowne pola do wsi Nowosiołki, i w tej Wace kąpaliśmy się. Waka to dopływ Wili. I niestety w czasie wojny już nie mieliśmy odwagi chodzić. Także już się nie chodziło na te grzyby, jagody i nad Wakę. I już te dalsze wycieczki już były niemożliwe, bo wszędzie pełno wojska. [002]

Konstruowanie bardzo dokładnych, obszernych narracji sprawia, iż osoba, której opowiada się daną historię, łatwiej przenosi się w jej realia i wyobraża sobie to, o czym respondentka opowiada. Nie oznacza to naturalnie, słuchający opowieści całkowicie rozumie to o czym mówią badane kobiety. Podkreślają to same respondentki:

(…) A mam tutaj koleżankę, która jest spod Poznania. Już teraz na bieżąco jakoś żeśmy się tak zżyły. No ale to już nie ma tego tematu. Jest temat na bieżąco, prawda. (…) Ale to rozmawiamy o sprawach bieżących. A to co było, to się nie da tak. Bo ją nie bardzo interesuje, z kolei mnie. Bo to było inne życie. To życie ten zrozumie, kto to przeżył. Bo jak się opowiada to nie jest tak. To trzeba było przeżyć. To były chwile o czym, to się nie nadaje tak powiedzieć, bo to człowiek ma wewnątrz, prawda. A jak się spotka z tą osobą, która też to przeżyła to jest inaczej. No i tak ja jak jeździłam, jak jadę to też porobiłam załóżmy zdjęcia domów, tam gdzie one mieszkały też. No bo ta była chora, z Warszawy, nie mogła jeździć [003]

Relacje wojenne są materiałem bardzo specyficznym. Uzyskanie do nich dostępu, ich analiza oraz interpretacja nie są zadaniem łatwym. Odniosłam jednak wrażenie, iż mimo tych trudności, respondentki starają się, być może niekoniecznie świadomie, zgodnie z naturalnymi regułami rządzącymi rozmową, jak najlepiej wprowadzić rozmówce w omawiane zagadnienie. Jest to widocznie chociażby w sytuacji, gdy opowiadając o jakimś wydarzeniu cofają się w swojej opowieści odsłaniając kolejne jej warstwy tak, aby badacz mógł wszystko zrozumieć. Ten sposób konstruowania narracji może się kojarzyć z archeologicznym odkrywaniem przeszłości, poprzez odsłanianie coraz głębiej zakopanych śladów działalności ludzkiej. Respondentki odkrywają kolejne warstwy swoich narracji, co w trakcie analizy obrazują konkretne zwroty i wyrazy:

(…) Jak ja wróciłam do Ponar, to nie wiem, to chyba był 1943 rok, coś, już nie pamiętam, musiałabym poszukać, to musiałam gdzieś zacząć pracować, żeby Niemcy na roboty do Niemiec mnie nie wzięli. Bo młodzież taka luźna to była wyłapywana na roboty do Niemiec wysyłana. No i, ach tu jeszcze muszę wrócić do czasów tej Greszkabudy. Tam zachorowałam ciężko na wyrostek robaczkowy [002]

(…) No to był może jakiś już 1942, 1943 rok, i może ja ci powiem takie jedno zdarzenie. Pod Starym Gradem była ta wielka bitwa, nie. I Niemcy tam strasznie przegrali. I to się zrobił straszny, taka trauma wiesz. Ci Niemcy przeżywali straszną traumę. I oni, aha to było tak, jak te niemieckie, muszę trochę się cofnąć [004]

Kobiety, sięgając w głąb swoich wspomnień, w trakcie ich opisu, niejako uruchamiają wszystkie zmysły – dotyk, smak, wzrok, a często także powonienie. Sprawia to, iż opis jest bardziej plastyczny, bardziej szczegółowy, a także ułatwia badaczowi wyobrażenie sobie danej sytuacji.

(…) No a tutaj przyjechał do Gdańska, chyba dwa wagony tylko. Byliśmy doczepieni do innego składu, i przyjechaliśmy do Gdańska. Jak zobaczyłam ten Gdańsk i te ruiny to było coś strasznego. Jak pojechaliśmy na Westerplatte to jeszcze po prostu spalenizną było czuć, bo drzewa były czarne, popalone. To czuć było spalenizną. W ogóle strasznie. A po Długiej jak się chodziło po gruzach, to tylko takie szczury skakały. To jest w ogóle coś niesamowitego [003]

(…) Jeszcze taka śmieszna ciekawostka, że wtedy któregoś razu na te kartki dostaliśmy soczewicę zielona, której nikt nie znał wtedy, w tamtych czasach. No i cała rodzina, i ta sąsiadów, a co się z tego robi, co to tego, a mama to ugotowała i zrobiła z tego pierogi. I możecie mi nie wierzyć, ale dopiero parę lat temu jak się pokazała tu soczewica, to ja poczułam ten zapach, takie to było pyszne, no to [001]

(…) A miałam jedno co, jak Niemcy już byli, to nie mogłam, chodził, chodzili, patrol w tych butach takich tych [stuka dłonią o stół, naśladując stukot obcasów], to byli tacy, mieli tu takie blachy, to żandarmeria taka była. I ich zawsze chodziło dwóch. Była godzina policyjna, to oni ileś tam po godzinie policyjnej szli. Zawsze szli jezdnią, nie chodnikiem. To ja nie wiem dlaczego, jako dziecko nie mogłam zasnąć póki oni nie przeszli. [003]

Epizodyczność, nieciągłość narracji

Konstruowana przez respondentki narracja nie jest ciągłą opowieścią. Wydarzenia i doświadczenia, o których opowiadają badane, stanowią raczej pojedyncze fragmenty ich losu. Przypomina to swoją konstrukcją opis fotografii, kiedy opowiadając o nich przywołuje się wspomnienia dotyczące konkretnych, mających wtedy miejsce zdarzeń. Opowieści są w większości takimi pojedynczymi migawkami. Zazwyczaj są to sytuacje wyjątkowe, które z jakichś powodów utkwiły kobietom w pamięci. To obrazy, które towarzyszą im od czasu wojny. Kobiety powracają do nich wtedy kiedy wspominają wojnę.

(…) Widziałam jak tych Żydów do getta pędzili, że tak powiem. Szła koło nas, koło domu, młoda, piękna Żydówka. Jedno dziecko w wózeczku, a drugie trzymało się za wózek i dreptało. (…) I taka biedna kobieta, dwoje małych dzieci i całe mieszkanie zostawiła i do tego getta. To tak mi utkwiło to w pamięci, że do dzisiaj to pamiętam, jak ona w tym wózeczku, jedno dziecko, drugie się trzymało. I ona do tego getta idzie. [003]

(…) No i właśnie ja zapamiętałam, z samego początku, kiedy Niemcy weszli, zapamiętałam taki widok: akurat poszła pogłoska po Ponarach, że Żydów pędzą. No więc myśmy wylecieli na drogi, (…) i patrzymy, a tam nieprzeliczone rzesze Żydów pieszo pędzone przez Niemców i przez Litwinów. (…) A najstraszniejszy widok był, jak były furmanki, najprawdopodobniej zarekwirowane u chłopów. Chłopi powozili końmi, a na furmankach siedzieli starcy, z takimi brodami, tacy wie pani, i niemowlęta. I pełno właśnie takich dzieci, które chodzić nie mogły, i starcy. [002]

(…) Jeszcze takie incydenty, że na przykład przed wyjazdem dziadków, bo dziadkowie musieli się ewakuować z Lublina ponieważ nie mieli aryjskiego pochodzenia. (…) I w Lublinie byli znanymi ludźmi, bogaci zresztą, każdy mógł ich palcem pokazać, więc wyjechali do Warszawy. I przed wyjazdem zakopali w piwnicy jakieś tam kosztowności. [001]

Łączenie różnych perspektyw czasowych

Należy także pamiętać, iż respondentki opowiadają o wydarzeniach, które miały miejsce ponad pół wieku temu, ale opowiadają o nich tu i teraz, z perspektywy czasu, będąc innym człowiekiem. W ich wypowiedziach pojawiają się zatem różne sformułowania wskazujące na fakt, iż snują one opowieść z dzisiejszej perspektywy. Opowieść, którą być może już kilkukrotnie wcześniej opowiadały czy przepracowały.

(…) No bo była atmosfera taka, że nie oddamy ani guzika, a Polska jest silna, mocna, co tam Niemcy, i tak dalej. I ja byłam strasznie głupia wtedy, naprawdę. Z dzisiejszego punktu widzenia. [002]

(…) W ogóle, wie pani, we mnie i w moich koleżankach i kolegach, rodzicach, to w głowie się nie mieściło, że Wilno litewskie się stało. No dzisiaj wiem, że historycznie to była kiedyś za Witolda, za Mendoga, stolica Litwy. Ale nam się w głowie nie mieściło, że to będzie litewskie, albo rosyjskie. I że w ogóle my będziemy musieli jechać. [002]

(…) B(adacz): A to był Niemiec, ten lekarz?

R(espondent): Niemiec, Niemiec. Ja nie wiem nawet jak on się z nami dogadał. To już też nie wiem.

B: A on przyjechał ze Starogardu?

R: Ze Starogardu tak. Ale czym przyjechał? Ze Starogardu i właśnie tak mówił, że ciężki stan jest. To i tak, nie, dosyć, że tak przyjechał, nie. Tak teraz sobie myślę, bo wtenczas nie myślałam. [005]

Poruszana tematyka: jedzenie

Zapoznając się ze zgromadzonym materiałem zauważyłam, iż badane przeze mnie kobiety szczegółowo i plastycznie opisują kategorię pożywienia oraz ubrania. Jeśli chodzi o jedzenie, jest to chyba najczęściej i najchętniej podejmowany przez respondentki wątek. Opis tego, co w czasie wojny się jadło i jak się to zdobywało, pojawia się często nie wywołany przez badacza. Kobiety same podejmują ten wątek i poświęcają mu dużo uwagi.

(…) Mama wszystko szatkowała, wypożyczali taką szatkownicę i się szatkowało, no i do beczki się, była beczka, pół beczki było kapusty. A druga beczka była, gdzie było, no takie dwie trzecie, albo pół nawet żytniej mąki. (…) A Litwini mieli takie rolnictwo, że u nich słonina to była grubsza niż moja dłoń. Taką słoninę, takie wieprze hodowali. Więc jak takie słoniny, a jeszcze słoninka wędzona jak była, to się brało chleb, słoninkę, bez masła, słoninkę na wierzch, posoliło się, jeszcze jak był szczypiorek, to szczypiorkiem tak i się jadło. To było bardzo dobre. No i co. Żytniej mąki. Moja mama sama piekła chleb. Ponieważ ten chleb był bardzo niedobry, więc moja mama sama piekła chleb. [003]

Co ciekawe, opisy pożywienia nie istnieją tylko jako odrębne kategorie czy historie. Towarzyszą często innym opisywanym przez respondentki wydarzeniom, są wtrąceniem i uzupełnieniem opisu innych sytuacji.

(…) A kiedyś to znowuż wskakiwaliśmy do pociągu na tendr lokomotywy,(…) No i to była lokomotywa, potem był tendr, to znaczy zbiornik z węglem, a dookoła był taki pomost, że można było chodzić. I myśmy na te pomosty wskoczyli, i ja pamiętam, że ja tak się cieszyłam, że mi mama zrobiła na drogę do szkoły chleb ze smalcem, ze skwarkami i z cebulką. O Boże, tak się cieszyłam, że zjem to w szkole, no i na przerwie odwijam, a to wszystko całe czarne, od sadzy, mimo że było zapakowane. Bo ta sadza od tego dymu wszędzie weszła. Trzeba było wyrzucić to. To była taka rozpacz, że nie wiem. [002]

(…) No w ogóle jeśli chodzi o to, że ja pochodzę z Kresów, to nasze, tamta strona wschodnia, Kresów przechodziła gehennę. Bo w 1939 roku przyszła Armia Czerwona, w 1941 roku, wojna, Związek Radziecki, Niemcy, Niemcy, w 1944 roku znowu Związek Radziecki. No i to naprawdę było bardzo ciężko. Było bardzo ciężko, no i nie powiem, że było tak, że wszystko było w sklepach, można było pójść kupić. Nie było tak, a trzeba było jakoś żyć, także się różne rzeczy jadło, i kaszę z żytniej mąki ze skwareczkami. Moja mama zawsze mówiła, że jak ma ileś tam kiszonej kapusty na zimę, jak ma worek ziemniaków i mąkę żytnią i słoniny kawałek to z głodu nie umrzemy. No i tak było naprawdę. [003]

Przytoczone wyżej fragmenty wypowiedzi badanych kobiet, zawierają opisy dotyczące jedzenia, które są bardzo dokładne i długie. Należy podkreślić, iż przytoczone powyżej cytaty są tylko niewielkimi wycinkami z całych opowieści dotyczących pożywienia. Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż zdarza się, że kobiety, wspominając posiłki w czasie wojny podkreślają, że bywały posiłki bardzo dobre, których smak pamięta się do dzisiaj (jak w przypadku respondentki, której mama przygotowała pierogi z soczewicą). Świadczyć może o tym także używanie zdrobnień, które zaznaczone zostały powyżej. Zdarza się też, że kobiety wprost mówią, że coś było bardzo smaczne:

(…) A jak byłam u tych znajomych to stodoła olbrzymia, bo to taki folwark nieduży był. Oni mieszkali w mieście, a tam był taki gospodarz, który tam dzierżawił to, gospodarował. A z miasta uciekło tyle ludzi, że była pełna stodoła. No to pamiętam, były krowy, były dojone, to gotowało się mleko, wszystkie kobiety i dziewczyny robiły z tartych ziemniaków takie kluski okrągłe, i to się zalewało mlekiem i to była zupa. Jaka to była dobra, jaka smaczna. Ale mleko od krów, świeżutkie. [003]

Jedzenie było także obiektem rozmów wśród znajomych oraz obiektem marzeń:

(…) Tak. Tak, tak. To gdzieś tak było. I właśnie to pamiętam, że jak szliśmy po drodze do Ponar, to mówiliśmy, każdy mówił o czym marzy i co by zjadł. I to szczyt marzeń to były kotlety z marchewką i groszkiem i z ziemniaczkami. To już był szczyt marzeń, bo czegoś takiego nie jadło się już w ogóle, ale się pamiętało, że to dawniej było. [002]

Kategoria jedzenia wiąże się z obydwoma wymienianymi przez Filipkowskiego wymiarami, zarówno płci biologicznej, jak również z wymiarem płci kulturowej. Zaspokojenie potrzeb fizjologicznych, do których bez wątpienia należy jedzenie, dotyczy naruszenia wymiaru cielesności. Kategoria ta jednak bez wątpienia łączy się także z płcią kulturową. Zdobywanie, zorganizowanie i przyrządzenie posiłków było w czasie wojny zadaniem kobiecym i do jej roli społecznej zostało przypisane. Respondentki niejednokrotnie zwracają uwagę, iż to matki w ich domach dbały o to, aby nie brakowało im jedzenia i aby dzieci nie odczuwały głodu.

(…) To znaczy moja mama starała się żeby było co zjeść i w ogóle i ja jako dziecko to, no nie odczułam żeby był głód, żeby było coś, bo zawsze w domu było coś do jedzenia. Lepiej, gorzej, ale zawsze coś było. [003]

(…) No i właściwie zostaliśmy bez niczego. No i trzeba było jakoś żyć. Dobrze, że moja mama jakoś tam, no lubiła mieć zapas we wszystkim, no i tak żeśmy trochę żyli. Trochę mama też handlowała. Była, tu rynek, hala targowa, wokół hali odbywał się targ, też się wynosiło rzeczy sprzedawać, też było, że się sprzedawało i kupowało. Handel kwitł na całego. No bo, no bo inaczej by ludzie nie przeżyli. [003]

Poruszana tematyka: ubrania

Drugim podejmowanym przez kobiety tematem, który zwrócił moją uwagę, jest ubranie. Okazuje się, iż wątek ten pojawia się przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, kobiety często poruszają kwestię wyglądu żołnierzy. Relacja taka, bardziej lub mniej obszerna, pojawia się prawie w każdym przeprowadzonym przeze mnie wywiadzie. Respondentki także i w tym wypadku opisują ubranie żołnierzy w sposób bardzo dokładny i szczegółowy. Warte odnotowania jest również, iż wśród moich respondentek opisy poszczególnych żołnierzy są do siebie bardzo zbliżone.

(…) Jak oni przyszli w 1939 roku, to był obraz nędzy i rozpaczy. Oni nie wiedzieli wojskowi co to jest zegarek. Nie można było poznać, czy to idzie oficer, czy to idzie jakiś taki byle żołnierz.

B: Czyli to rosyjskie tak? Wojsko?

R: Tak. Radzieckie wojsko. Była Armia Czerwona taka. Czapki tylko były takie, z tym, czerwona gwiazda, szynele nie obrębione, nitki wisiały. Buty nie były ze skóry, tylko z jakiegoś takiego wodoodpornego brezentu i smarowane jakąś mazią. Że jak przeszło ich dwóch, to trzeba było nosy zatykać, to to czuć było. [003]

Bardzo dużo było policjantów Litewskich, którzy wyglądali jak z operetki. Bo byli wszyscy wysocy, dwumetrowcy. Mieli wysokie czapki z pomponami. To od razu Polacy nazwali ich kałakutas. Kałakutas po litewsku to jest kogut. Oni i tak tutaj poletty, szmerunki, złote te, no niesamowicie wyglądali, jak z operetki. Jakby specjalnie się przebrali. Pięknie wyglądali.[002]

Badane kobiety zwracają także uwagę na to, co same musiały nosić w czasie wojny. Podkreślają, iż ubrania były wtedy często towarem deficytowym, trudnym do dostania.

(…) A my nie mogliśmy, załóżmy mnie ubranie, w czasie wojny, żebym, przecież ja rosłam. Miałam 10 lat, do 17 lat jednak wyrosłam. To z czego było taką dziewczynę, która rośnie ubierać. No to z rodziców ubrania się przerabiało. Z ojca ubrania miałam zrobione tam coś, z mamy ubrań. Z płaszcza, z kostiumów, no i tak, co i rusz trzeba było coś zrobić. Drewniaki się nosiło, tak. Był jeden znajomy, który robił drewniaki, bardzo dobre, bardzo zdrowe podobno. No i się chodziło, i się przeżyło, także można wszystko przeżyć.[003]

Podobnie jak w przypadku jedzenia, również kategoria ubrania łączy w sobie płaszczyznę zarówno płci biologicznej, jak i płci kulturowej. Nie są to może tak dramatyczne sytuacje, jak w przypadku doświadczeń obozowych, kiedy kobiety przyjeżdżając do obozu musiały oddać swoje ubrania i dostawały w zamian ubrania obozowe, często brudne, zawszone, dziurawe, ale, mimo wszystko, na tyle istotne, że respondentki o nich pamiętają i opowiadają o tym w trakcie wywiadu. Pozbawienie odpowiednich ubrań, problemy z ich zdobyciem, łączą się zatem w sposób oczywisty z płcią biologiczną i zaspokojeniem podstawowych potrzeb. Kategoria ubierania dotyczy jednak również płci kulturowej. Po raz kolejny to matki, siostry, czy też same respondentki podejmowały próby zdobycia materiałów i szycia odzieży dla domowników czy sąsiadów.

(…) Ta starsza siostra przed wojną uczyła się za krawcową, to jej tak, w wolnym czasie, tam wolnych sobót nie było, ale była niedziela, i troszkę szyła. I tym dziewczynom na tym majątku, i co było możliwe, też im jakieś sukienki tam szyła. Bo to były karty, dostało się takie bony, talony, na materiał na sukienki, na płaszcz, i to siostra im szyła. Mieliśmy taki bardzo dobry kontakt z tą wsią, z tymi młodymi ludźmi. [004]

Ponadto, umiejętność szycia i posługiwania się maszyną w wielu przypadkach umożliwiała respondentkom i ich rodzinom przetrwanie. Dwie respondentki zwróciły uwagę na fakt, iż nawet w trakcie przeprowadzki z jednego miejsca do drugiego, a także w trakcie ucieczki i szybkiego pakowania tylko najpotrzebniejszych przedmiotów, matki brały ze sobą maszyny do szycia, przewidując, iż w przyszłości mogą im one pomóc przetrwać, zapewniając pracę i zarobek.

(…) Bo w Łodzi nie było sensu, wiadomo było, że Łódź będzie niemiecka. I mama w ostatniej, to też taki charakterystyczny moment, niedawno przed wojną, jakieś dwa miesiące może rok, może pół roku, nie wiem, na raty kupiła singerowską maszynę do szycia, bo lubiła szyć. Chodziła zresztą kiedyś na jakieś kursy kroju. I w ostatniej chwili, jak już ojciec powiedział, wpadł do domu i powiedział, dwie godziny masz na spakowanie się, to mama ciepłe rzeczy i tą główkę, tylko główkę maszyny do szycia. Ojciec się buntował, ale matka powiedziała, nie to jest chleb. I ta główka potem, jak już w czasie wojny różne były perypetie, to ratowała nam życie, bo mama sąsiadkom różne rzeczy za pieniądze, stawiało się ją na szufladzie, i to koło się kręciło patykiem, bo tam nie było rączki, przecież to była elektryczna maszyna, czy nożna. Dopiero potem, później już po wojnie, tutaj w Gdańsku kupiliśmy nogi do tego [001]

(…) Co ze sobą można było wziąć. Wzięliśmy tak: jedno krzesło, taką kanapę żeby było gdzie w wagonie siedzieć. Moja mama nie była krawcową, ale miała maszynę do szycia, bo kiedyś panie nie pracowały, to lubiły sobie coś przeszyć tam. Więc maszynę do szycia, no i co. [003]

Kategorie ubrania i jedzenia łączą się w jeszcze jednym punkcie. Nie tylko bowiem umiejętność szycia, ale także posiadanie półfabrykatów i tekstyliów umożliwiało matkom badanych respondentek zapewnienie rodzinie jedzenia. Kobiety, starając się zapewnić rodzinie przetrwanie, zbierały różnego typu produkty, które następnie wymieniały na jedzenie. Po raz kolejny zatem uwidacznia się kulturowa rola kobiety – osoby odpowiedzialnej za swoją rodzinę, która stara się wszelkimi sposobami zapewnić jej byt.

(…) No więc wtedy, na wymianę, tak się, że trzeba było obrus, coś tam, z tymi rolnikami na wymianę. Więc wszystko szło, sztućce, ubrania, pościel, na wymianę, i można było. Bo nikt pieniędzy nie chciał, bo co za te pieniądze kupić. No więc co, wszystko co było, to trzeba było tak handlować po prostu. Handel wymienny. No i tak jak mówię, że moja mama tak jak miała, mówiła zawsze, że ziemniaki i kiszoną kapustę, słoninę i żytnią mąkę, to przeżyjemy. [003]

(…) Mama jeździła, wie pani, tam się jeździło jakimś, znaczy pociągiem do Landwarowa, i z Landwarowa gdzieś tam na wieś chodziła pieszo, i wszyscy tak robili. Panie tam sąsiadki tez nosiły jakieś nici, guziki, koronki, czy jakieś materiały, coś czego nie było na wsi, i to się wymieniało na masło, na ser, na jakiś kawałek mięsa. No w największej cenie to była słonina i boczek, to ja pamiętam. [002]

Poruszana tematyka: nauka

Kobiety, z którymi przeprowadzałam wywiady, w czasie wojny były nastolatkami. Dlatego w ich narracjach często pojawia się temat chodzenia do szkoły, czy też szerzej, uczenia się. Respondentki zwracają przede wszystkim uwagę, że pobieranie nauki w czasie wojny nie było dla młodych dziewczyn zadaniem łatwym i często wymagało sprytu, odwagi i poświęcenia. Za przykład niech posłużą dwie sytuacje: pierwsza, w której respondentka uczęszczała na tajne komplety, a w czasie drogi na nie ukrywała książki i druga, gdzie badana kobieta opowiada, jak trudno w czasie wojny było dojechać do szkoły pociągami towarowymi.

(…) Szkoła się, byłam w czwartej klasie jak wojna się zaczęła. I pierwszy jakiś rok, czy dwa lata, jeszcze była szkoła. A później nie było szkoły. Się nie chodziło. A później się chodziło na tajne komplety. I było, że łapali na tajnych kompletach, powywozili. (…) A tak to chodziło się na, nosiło się książki jak szło się na tajne komplety, to były takie z materiału torby na zakupy, i tu były takie, łęczek, to kółko drewniane, i tam kładłyśmy na dół książki, a na wierzch tam kładłyśmy jakieś tam spożywcze, jakieś tam, pory, selery, różne rzeczy, żeby nie było, że to książki. No i tak, z taką torbą, niby z zakupami, się chodziło. Ja chodziłam przy kościele sióstr Wizytek w Wilnie, tam ksiądz mieszkał, i u niego właśnie też, przychodzili profesorowie. I było. No ale potem ktoś to doniósł, i w pewnym momencie inna grupa miała zajęcie, no i gestapo się objawiło na podwórku, a z okna ktoś obserwował. To, z pierwszego piętra, po rynnie, jakoś tam, no, uciekały dziewczyny. Bo przeważnie dziewczyny chodziły, bo młodych chłopców nie było. [003]

(…) Jak drugi raz Rosjanie weszli, to uruchomili szkoły. (…) To cała jest historia jak myśmy do tej szkoły dojeżdżały z koleżankami. Bo nie było pociągów osobowych. Tak. I proszę pani to było tak, że rano szło się na peron na stację kolejową i się czekało, aż jakiś pociąg zwolni. W biegu się wskakiwało do towarowych pociągów, kiedyś pamiętam to było straszne, bo wskoczyliśmy do jakiegoś pociągu załadowanego armatami, czołgami i Rosjanie, jak oni tam krzyczeli, że kazali nam won! Udzirajcie won! Bo będziemy strzelać. Budzim strelac. I proszę pani z karabinami, tu pociąg pędzi, jak my mamy wyskakiwać w biegu. Boże! To straszne rzeczy przeżywaliśmy. (…) No więc powrót ze szkoły. To się też szło na dworzec, na tory kolejowe, towarowe i szukało się jakiegoś transportu, który szedł w stronę Ponar. I się wskakiwało, i w ten sposób często się zdarzało, że pociąg za szybko przez Ponary jechał, bo kolejarze na ogół wiedzieli, że młodzież jedzie i starali się zwolnić, maszyniści. Ale nie zawsze to się udawało, i w ten sposób na samą Litwę zajeżdżało się. [002]

Poruszane tematy: praca

Wraz z upływem czasu, gdy badane kobiety dorastały, naukę zastępowała praca. Podjęcie pracy były bardzo istotnym wydarzeniem. Odgrywało też istotną rolę w swoistej strategii przetrwania – w czasie wojny ratowało bowiem przed wywozem do pracy do Niemiec, o czym wspominają dwie respondentki. Ponadto, wymóg szybkiego podjęcia pracy zmusił badane kobiety do przystosowania się do nowej sytuacji i nagłego wyszkolenia w sobie umiejętności, które dotychczas były im obce.

(…) Jak ja wróciłam, a no ja jeszcze opowiem o jednych przeżyciach wojennych. Jak ja wróciłam do Ponar, to nie wiem, to chyba był 1943 rok, coś, już nie pamiętam, musiałabym poszukać, to musiałam gdzieś zacząć pracować, żeby Niemcy na roboty do Niemiec mnie nie wzięli (…) No i jak ja wróciłam, to okazało się, że mogę wziąć, zacząć pracę na poczcie w Trokach. Ale Troki to trzeba pociągiem do Landwarowa jechać, i z Landwarowa jeszcze pieszo dużo iść, ale przyjęłam tą prace i zamieszkałam u takiej panny Pauliny. W Trokach jeszcze Karaimów dużo było. No i ja na tej poczcie obsługiwałam stucyfrową centralę telefoniczną po litewsku. [002]

(…) Takie zaczęły pogłoski chodzić, że będą zabierali do pracy na Niemcy, do Niemców będą, no ale mówiły dziewczyny, siostry żeby jednak zostać tutaj, w Kokoszkowach, i poszły na majątek do pracy. No i było, a prawie okres wykopu ziemniaków, to tak nazywali to korce.[004]

Poruszane tematy: czas wolny

Nowa sytuacja – zamykanie szkół, podejmowanie prac sezonowych – sprawiła, iż zmienił się dotychczasowy rozkład dnia moich respondentek. Często czas, wypełniany dotychczas przez zajęcia szkolne, stawał się czasem przymusowo wolnym. Jednak, mimo posiadania większej ilości czasu wolnego, nie można go było spędzać na beztroskiej zabawie.

(…) B: A, bo jak była wojna, to była pani dzieckiem, to jakoś się z koleżankami albo kolegami gdzieś spotykaliście, czy raczej się cały czas w domu było.

R: Był zakaz, zakaz był, wiesz żeby w ogóle się spotykać, czy tam jakieś potańcówki robić nie, czy tańce. Nie umieliśmy tańczyć, dopiero po wojnie. Po wojnie dopiero się zaczęliśmy uczyć tańczyć, najwyżej w domu, tam wiesz, z siostrami, czy mama nas troszkę pouczyła, nie. Książek nie było polskich do czytania w czasie wojny. Nie wolno było czytać, nie wolno było po polsku mówić. Nieraz te moje siostry starsze to miały takie koleżanki w mieście, to one przynosiły polskie książki, tak. Ale to już trzeba było potajemnie trzymać. Ale co to były za książki, wiesz, takie romanse, „Graj Cyganie” [śmiech], „Ofiary miłości”, tej Kuzmajerki. No się czytało to co tylko możliwe. Nawet kalendarze polskie, żeby język, żeby nie zapomnieć czytać i żeby człowiek był chłonny, żeby coś czytał. [004]

(…) No ale też przez pewien czas chodziłyśmy do kapliczki na msze. Bo kapliczka była 1,5 km od nas. Bo przed wojną to się jeździło pociągiem do Wilna do kościoła. W czasie wojny to się szło do wsi Wojdaty, ale to 3 km. I to nie zawsze, bo nieraz się baliśmy iść. A tak to do kapliczki, która była 1,5 km od nas. Ta kapliczka jest piękna i zabytkowa, i cmentarz stary koło niej, i dzisiaj jest, popada w ruinę. Kłódka wisi na drzwiach. No ale przez pewien czas tam były msze i proboszcz nasz zaproponował nam, naszej szóstce, że nas nauczy śpiewać po łacinie msze. I myśmy się nauczyły, i śpiewałyśmy, i ludzie byli zachwyceni, bo na głosy śpiewałyśmy.[003]

Rozpoczęcie wojny sprawiło, iż dotychczasowe życie rozmówczyń, wówczas młodych dziewczyn, zostało znacznie zmienione. Zaburzony został ich harmonogram dnia, zmieniły się proporcje czasu wolnego, a czasu nauki i pracy. Tym samym zmienione zostały ich też przyzwyczajenia i nawyki.

Zagrożenie ciała: gwałt

Specyficznie kobiecym doświadczeniem, łączącym się bezpośrednio z kategorią płci biologicznej i naruszaniem cielesności kobiet, pozostają traumatyczne wspomnienia prób gwałtów, które miały miejsce w czasie wojny. O sytuacjach takich opowiadały dwie moje respondentki. Jedna z nich opisywała własne doświadczenia, druga natomiast doświadczenia znajomych ze wsi, które uciekały i chowały się, by tych brutalnych doświadczeń uniknąć.

(…) No i ja raz miałam okropne zdarzenie. Bo ja wracałam ze szkoły i to była zima ostra, akurat jakoś sama byłam w tym pociągu i pociąg się nie zatrzymał. I dojechałam daleko, daleko w głąb Litwy, i na jakiejś stacji wysiadłam, już było ciemno. I był tylko budynek stacyjny i już było pusto dookoła. No i tam Litwin, dyżurny ruchu zaprosił mnie do środka i tak dalej, że proszę, ja się tam ogrzałam, tam stało łóżko z pierzynami takimi, piec, buzowała woda, a on sam był na tej stacji. No i później była jakaś przerwa w pociągach i on mówi, żebym się kładła i niedwuznacznie dobiera się do mnie. To ja szybko za płaszcz i na zewnątrz i do rana chodziłam wkoło budynku na mrozie strasznym, bo się bałam do tego pomieszczenia ciepłego wrócić. [002]

(…) R:Tam się u nas ukrywali dziewczyny. Tak mieliśmy taką stajnię, i tam tylko taka luczka była, to jak drabinę się zdjęło to nic nie było widać. To tam właśnie, jak szły, i tam siedziały, myśmy tam nosiły jedzenie, jakiś czas, a już później ten, minęło, to.

B: A czemu one się ukrywały?

R: No bo te Ruski to gwałcili, nie. To tak dlatego się tak ukrywały jak wpadli te pierwsze. Bo już później, jak już przyszła ta, co już tam rządzili, i już tego, to nie, ale te pierwsze, co tak wkroczyli, to tak. To wiem, że jeszcze ja miałam 14 lat to jeszcze mnie w łóżeczko. Leżałam w łóżeczku, no bo jak w łóżeczku to tam się nie tego, nie. Takie łóżeczko tam było, to w tym mnie, to tak pamiętam, że tak się zwinęłam, i tam mnie zakryli. Tak to na ten pierwszy, co ten pierwszy, te pierwsze Rosjany co tam wkroczyli, to oni tak na te dziewczyny tam. A już później przyszło co tam rządzili już, tego, ta władza tam, to już byli inni. To już było tam w porządku, nie. [005]

Śmierć osób bliskich – mężczyzn

Wojna niesie za sobą doświadczenia ciężkie i traumatyczne. Oprócz opisanych powyżej prób gwałtów, kolejnym takim wydarzeniem jest śmierć bliskiej osoby – ojca, którą w czasie wojny przeżyły dwie z pięciu badanych kobiet, oraz brata, której doświadczyła jedna respondentka.

(…) I tam ojca aresztowano. (…) Dwa miesiące siedział na zamku w Gestapo, nazywano to rzeczywiście wielkim bohaterstwem bo tam mało kto wytrzymywał. No i potem z drogi do Oświęcimia, do Auschwitz wyrzucił przez okno, albo dał komuś taką kartkę, do dzisiaj gdzieś ją mam w aktach, gdzie pisze do mamy, że wiozą go nie wiadomo gdzie, dokąd, że zasłużyłem na to co mnie spotkało, itd. i nie wiem co z tobą i dziećmi. No i w tym Auschwitz był do grudnia 41r. Ostatni jego list był do góry nogami. Bo te listy z Auschwitz były strasznie takie stereotypowe, tam wolno było pisać tylko to, co oni pozwalali. A ten był do góry nogami, czyli coś tam z ojcem było nie w porządku i był inny numer bloku. I jak ja później po latach byłam w Auschwitz to się dowiedziałam, że to jest, że to był szpital. I jak mama pisała, bo trzeba było, akt zgonu nie nadszedł, pomimo że oni przysyłali, jak zdołali. To wyjaśnienie było takie, że tak masowo ginęli wtedy więźniowie na tyfus i z mrozu, była strasznie ostra zima, że nie byli w stanie rejestrować zmarłych. Ale na takiej tablicy w Auschwitz, która tam jest jak się wchodzi do muzeum figuruje. (…) Czy to był… pewnie, że to się odczuwało tragicznie. Ja pamiętam, że jako młoda dziewczyna marzyłam, ja lubiłam marzyć, marzyłam, że ojciec wrócił z walizką pełną pieniędzy. No bo zawsze była straszna nędza, bieda.[001]

(…) I szedł ten nasz brat i jeszcze takich dwóch jego towarzyszy, szli z tej wojny. No my go, siostra mu tam powiedziała, że coś tam, że jest taka fama, we wsi, że on też jest na tej liście do zgładzenia. No on, bo to już był wieczór, przyszedł do nas do domu, mama jeszcze mu mówiła, ty się zastanów, może wcale nie jedź do domu. A on mówi, że to jest wieczór późny, tam na pewno nikt mnie nie zobaczy, a jutro rano ja się wybiorę na Kaszuby i się gdzieś tam ukryje. (…) On zdążył do tego domu jedynie wejść i już tamci miejscowi Niemcy przyszli, i go zabrali, zamknęli go w takiej tej, tej co straż pożarna ma, remizie. (…) Rano go wypuścili i zabrał go ten miejscowy Niemiec, też ten burgermajster, ten sołtys. (…) I za chwilę przyjechało znów dwóch, też takich umundurowanych, i zabrali go. (…) i pod Ciecholewami go najpierw zastrzelili, zabili go (…) Nie pytając nic, ani nie było aresztowania, ani sądu, osądu, ani rozpraw, ani nic [004]

Wysiedlenie – utrata domu

Kolejnym trudnym przeżyciem, było dla dwójki moich rozmówczyń doświadczenie repatriacji. Wydarzenie to o tyle odróżnia się od pozostałych, iż z relacji kobiet wynika, że do dziś nie potrafią one poradzić sobie z utratą domu. Z rozmów wynika, iż respondentki cały czas czują się pokrzywdzone i towarzyszy im uczucie niesprawiedliwości. Ponadto ciągle tęsknią za swoją małą ojczyzną i nie do końca, mimo iż minęło już przeszło pół wieku, odnajdują się w nowym miejscu i w odmiennej rzeczywistości.

(…) R: Ja jak pojadę do Wilna czuję się jak u siebie, jak przyjadę tu to wydaje mi się, że obco. A jestem tyle lat, pół wieku więcej. Naprawdę. To jest to co z dzieciństwa ja przecież każdy kamień, każdy kościół, gdzie z mamą chodziłam, ja w ogóle gdzie chodziłam do Ostrej Bramy, chodziłam na chór całą wojnę jako dziecko, do pierwszej komunii jako dziecko w kościele, szkoła, wszystko, to wszystko. Jestem wściekła jak widzę tych Litwinów, ja mówię, Boże, przecież tu jest mój dom. Dlaczego ja nie mogę iść do swojego domu. Tylko muszę czuć się jak obca, wynajmować gdzieś lokum, żeby mieszkać. Przykro jest, nie, no. Moja, proszę sobie wyobrazić, że moja mama nie chciała ani razu do Wilna pojechać.

B: Nie chciała?

R: Nie. Powiedziała, że jak pojedzie to chyba serce jej pęknie [003]

(…) Pierwsza moja wizyta w Ponarach to było coś strasznego, dlatego, że jak ja przyjechałam do Ponar i do naszej działki i do naszego domu to tak, płoty wywalone, drzewka owocowe połamane, no sosny stały. Ale tam myśmy mieli jeden tak zwany składzik, znaczy taki gospodarczy na boku budynek, gdzie drewno było, i inne rzeczy. To teraz tam było tych bud i budek pełno, wszędzie były kury, świnie itd., także spaskudzone to było strasznie. No a teraz jak ja jeździłam z tą koleżanka dwa razy, to nasz dom rozebrali zupełnie, i jacyś bogaci ludzie musieli kupić tą działkę, bo zupełnie inny dom tam stoi. A ulica nazywa się ulica borowikowa. Także, to zupełnie jest inaczej. [002]

W tym miejscu warto po raz kolejny zwrócić uwagę na specyfikę relacji wojennych, w których zdystansowanie badawcze staje się wymogiem niezwykle trudnym do osiągnięcia (o ile w ogóle możliwym). Co więcej, pojawia się również pytanie, czy takie zdystansowanie jest w tym przypadku dobrym rozwiązaniem? Traumatyczne i trudne doświadczenia stanowią w tym wypadku nieodłączny element narracji. Badacz, podejmując tematykę wojenną, musi się liczyć z tym, iż będzie słuchać historii przykrych i, co równie istotne, bardzo intymnych. Sytuacja ta staje się trudna nie tylko dla opowiadającego, ale także dla słuchającego, który nie do końca wie, co odpowiedzieć, w jaki sposób się zachować. Dlatego niezwykle ważne staje się uzyskanie zaufania badanych w czasie rozmowy, które, w moim przekonaniu, w trakcie prowadzenia wywiadów udało mi się uzyskać.

Wojna jako doświadczenie mające pozytywny wpływ na dalsze życie

Mimo wielu towarzyszących respondentkom trudnych, a często i traumatycznych przeżyć, mówią one o wojnie w sposób spokojny. Wskazują na to: ich ton głosu, tempo mówienia, sposób, w jaki opowiadają o swoich doświadczeniach, czy używane słownictwo. Zdarza się, iż kobiety opowiadając o wojnie, posługują się żartem, wplatając do swych narracji wojenne dowcipy.

(…) To jest taki kawał, że jak ruskie samoloty nadleciały, i bombardowały Wilno w 1944 roku, to właśnie tak pilot do drugiego mówi: Wania rzucaj bomby, na rynek, bo tu złe zegarki sprzedawali [śmiech]. [003]

(…) Świnie mogliśmy hodować. Świnię, owcę, coś takiego mogliśmy hodować. I także tam się świnię uchowało, tak się starało, żeby duża ta świnia była, a nie tam taka malutka, duża świnia. I się zabijało, i wtedy się szło do urzędu gminy, i tam się zgłaszało, że się świnia zabiło, i oni obliczyli wiesz, na ile ta świnia miała wystarczyć, na ile. Ile to mięso miało wystarczyć, na ile ludzi, na tyle i tyle czasu, i wtedy nie dostawało się kart tych na mięso, nie. To tak jak tu mówili, jak się daleko mieszkało gdzieś od miasta, tak na tych Kaszubach, to jedną świnię się zgłaszało, że się zabijało, a dwie się zabiło, nie. Mówili jedna świnia miała osiem nóg, nie [śmiech]. [004]

Doświadczenia okresu wojny wywarły niekwestionowany wpływ na życie badanych kobiet. Jednak, co zaskakujące, większość z badanych przeze mnie opowiadała o pozytywnych skutkach przeżyć związanych z wybuchem wojny. Badane nie dokonują podsumowań skutków negatywnych, nie podejmują tego wątku. W tym kontekście szczególnie ważna wydaje mi się wypowiedź respondentki, z którą przeprowadzałam pierwszy wywiad. Badana wprost nazywa wojnę wydarzeniem bezcennym, które pomogło jej w późniejszym, powojennym życiu pomagać innym ludziom.

(…) To tak no, tyle co najważniejsze, co mogę powiedzieć w ogóle o życiu. Że to, że przeżyłam wojnę, i te wszystkie doświadczenia to jest coś nie do… nie do zakwalifikowania, coś tak bezcennego, czym ja się dzisiaj mogę dzielić z innymi. No potem się potoczyły losy tak, że mąż zostawił mnie, że tak powiem, rozeszliśmy się. Chociaż bardzo się przyjaźnimy i jesteśmy w doskonałych stosunkach, i ja wtedy nie wiedziałam, co ze sobą zrobić. Zaczęłam dzwonić do telefonu zaufania. I tam po drugiej czy trzeciej rozmowie, pani mówi: a dlaczego pani do nas nie chce przystać? Tak się to zaczęło. I to jest moje drugie życie. [001]

Z kolei inna badana kobieta podkreśla kilkukrotnie w rozmowie, że trudne wydarzenia wojenne umocniły i uodporniły nie tylko ją, ale także jej pokolenie, dzięki czemu jest ono teraz zdecydowanie silniejsze, niż pokolenia młodsze.

(…) Także, także, no była gehenna. No ale nie wiem, może dlatego moje pokolenie jest takie mocne, i dłużej żyjemy, bo dużo przeszliśmy. Dlatego. Moja mama żyła 85 lat, no i gdyby nie wypadek, że upadła i złamała szyjkę kości, tutaj, biodrowej, leżała miesiąc w szpitalu, dostała zapalenia płuc, no, to tak był w ogóle zdrowa. (…) No takie to jest, stare pokolenie. Młodsze jest słabsze. [003]

W innym miejscu ta sama respondentka zwraca uwagę na fakt, iż człowiek w sytuacjach kryzysowych jest w stanie zmienić swoje nawyki – badana kobieta mówi konkretnie o nawykach żywieniowych – by dostosować się do sytuacji. Ten fakt, mimo wszystko jednak, może ostatecznie pozytywnie wpłynąć na jego dalsze życie.

(…) A ja byłam, jak byłam w ogóle dzieckiem przed wojną, to byłam bardzo niejadkiem. W ogóle nie jadłam. Więc co moja mama mnie tam kupowała, jak kupowała mnie wędlinę, to prosiła rozmaitość. To ja miałam plasterek takiej szynki, czegoś, czegoś tam, żebym z każdego po trochę. (…) Zupy mlecznej nie jadłam, więc jak była zupa mleczna to siedziałam i płakałam, że łzy leciały do talerza. (…) No i zaczęła się wojna. Wszystko minęło. Zaczęłam wszystko jeść. Moja mama powiedziała, że ja, że żyję, to dzięki wojnie, bo wojna mnie nauczyła jeść. Naprawdę. I mnie te wszystkie rzeczy smakowały. Także, także różne warunki też nieraz zmieniają człowieka. Dobre raczej mogą popsuć, a złe jakoś podbudować prawda. [003]

W kontekście pozytywnych skutków związanych z wojennymi doświadczeniami należy wspomnieć o jeszcze jednym z nich, który nie jest bezpośrednio wskazywany przez same respondentki, ale o którym wspominają w innych okolicznościach. Wydaje się on dopełniać tę kategorię. Mam tu na myśli przyjaźnie nawiązywane w czasie wojny, bądź też krótko przed jej wybuchem, które trwały nie tylko przez cały okres wojenny, ale przetrwały aż do dnia dzisiejszego.

(…) Także jak przyjechałam tu, miałam takie, cztery nas były koleżanki, i jakoś wszystkie żeśmy wiedziały, gdzie która jest. Jedna była w Poznaniu, dwie były w Olsztynie, zaraz były dwie, trzecia, i ja byłam czwarta w Gdańsku. Potem ta jedna wyszła za mąż i pojechała do Warszawy. Więc tak, jedna była w Olsztynie, jedna w Warszawie, jedna w Poznaniu, i ja tutaj. I byłyśmy takie cztery, które byłyśmy od czasu szkolnej ławy. Proszę sobie wyobrazić. Także przeżyłyśmy tą wojnę, przyjechałyśmy do Polski, byłyśmy w innych miastach, a miałyśmy ze sobą kontakty. Jeździłyśmy też. [003]

(…) I tam miałam takiego przyjaciela, żyjącego do dzisiaj w Lublinie, Jerzyka. Się śmiejemy, że znajdźcie mi dzisiaj drugą taką parę która się siedemdziesiąt parę lat kocha. [śmiech] tak nieprzerwanie. [001]

(…) A później jak wróciłam to już w Ponarach inaczej Żydów przywożono. Już transporty pociągiem były, pociągi przyjeżdżały, i koło stacji kolejowej to było wyładowywane. No i ja właśnie mam w Warszawie w tej chwili koleżankę, która do mnie właściwie co roku prawie przyjeżdża, ja byłam w Warszawie niedawno, też się z nią widziałam, i ona mieszkała trochę w drugiej stronie, bliżej tej bocznicy. [002]

Respondentki zwracają także uwagę, iż osoby, z którymi przyjaźnią się już od lat, i z którymi dzielą wojenne doświadczenia, jako jedyne są w stanie w pełni zrozumieć to, co je spotkało. Tylko z nimi mogą bez żadnych problemów, chociażby związanych z werbalizacją wspomnień, porozmawiać o wydarzeniach wojennych.

***

Bez względu na to, czy kobiece doświadczenia wojenne różnią się od doświadczeń męskich, a właściwie czy konstruowane przez kobiety i mężczyzn narracje dotyczące tych wydarzeń są odmienne, to warto poświęcić im więcej uwagi niż dotychczas, dokładniej im się przyjrzeć. W moim przekonaniu są one bowiem równie ważne jak wspomnienia należące do mężczyzn, a w literaturze przedmiotu poświęca im się mniej uwagi.

Już sam fakt barwności, plastyczności dokładności i szczegółowości opisów dokonywanych przez kobiety sprawia, iż stają się one ciekawym materiałem badawczym. Te badane przeze mnie w sposób niezwykle ciekawy opowiadały mi swe historie, które stały się dla mnie interesujące nie tylko z punktu badacza, ale również z czysto ludzkiego punktu widzenia. To właśnie opisane wyżej cechy tych narracji sprawiły, że to właśnie tym aspektom poświęciłam w powyższej analizie najwięcej miejsca. Zdaję sobie sprawę, iż takie podejście może wydawać się podejściem błahym, bagatelizującym, czy lekceważącym. W moim odczuciu jednak życie człowieka w przeważającej większości składa się z takich codziennych epizodów. Wielkie wydarzenia zdarzają się rzadko. Ponadto odnoszę wrażenie, że w porównaniu do publikacji podejmujących traumatyczne zagadnienia wojenne, jak na przykład doświadczenia obozowe, niewiele jest takich, które traktują o życiu codziennym w czasie wojny. To opowieści, które koncentrują się na praktykach przetrwania, konsekwentnych i powtarzalnych staraniach budujących wojenne doświadczenia wielu ludzi.

Kobiecość narracji moich respondentek uwidacznia się przede wszystkim na dwóch płaszczyznach – kulturowej i biologicznej. Pierwsza odnosi się do cielesności, seksualności kobiet, a raczej ich naruszenia, czy niemożności zaspokojenia potrzeb związanych z fizjologią, wyglądem czy higieną kobiet. Druga natomiast dotyczy społeczno – kulturowej roli kobiety. Wymiary te nie są sobie przeciwstawne i nie powinny być również rozpatrywane jako rozłączne, ale jako uzupełniające się.

Budowana przez kobiety relacja nie ma charakteru ciągłego, jest epizodyczna, „migawkowa”. Wydarzenia, o których opowiadają dotyczą pojedynczych fragmentów ich życia. Opisy te podobne są do opisów fotografii, która wywołuje wspomnienia dotyczące zdarzeń na niej umieszczonych. Doświadczenia, o których badane opowiadają, są zazwyczaj wydarzeniami wyjątkowymi, które z jakichś powodów zapadły im w pamięć. To obrazy, które towarzyszą kobietom od czasów wojny i uaktywniają się w momencie, gdy porusza się w ich obecności tematykę wojenną.

Jedną z największych trudności, na jakie natknęłam się w trakcie prowadzenia badania, było znalezienie osób, z którymi mogłabym porozmawiać. Coraz mniej jest bowiem świadków historii II wojny światowej. Tym bardziej cenne były spotkania, w których mogłam uczestniczyć. Owo doświadczenie jest bowiem, zarówno w aspekcie czysto ludzkim, jak i w aspekcie badawczym doświadczeniem niezwykłym. Trafnie podsumowała ową sytuację badawcza Agnieszka Pasieka, której wypowiedź chciałabym na zakończenie przytoczyć: (…) W większości podręczników dotyczących metodologii badań terenowych natkniemy się na dużą ilość porad (…) Rzadko natomiast pojawia się w nich stwierdzenie, iż badania terenowe to przede wszystkim niezwykły przywilej, albowiem otwierają nas na doświadczenie poznawania nowych ludzi, wchodzenia w ich życie, budowania więzi, wsłuchiwania się w ich historie. Myślę, że każdy badacz przeżywa chwilę, w której, siedząc wraz z rozmówcą i wsłuchując się w to, co człowiek ten ma mu do opowiedzenia, uświadamia sobie, jak niezwykłym wyróżnieniem jest to, co go spotyka – fakt, że ktoś decyduje się powierzyć mu swoją historię (2011, s.356).

Kamila Pałkowska – absolwentka studiów magisterskich z socjologii na Uniwersytecie Gdańskim. Zafascynowana codziennością, tak się złożyło, że w dotychczasowych projektach przede wszystkim codziennością kobiet. Zwolenniczka fenomenologicznego podejścia do rzeczywistości. Uważa, że to właśnie codziennym, drobnym elementom świata życia powinna się przyglądać współczesna socjologia.

Kontakt:

kamilap145@gmail.com

Bibliografia:

Aleksijewicz, S. (2010). Wojna nie ma w sobie nic z kobiety. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Brach – Czaina, J.(1992). Szczeliny istnienia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Engelking, B. (1994). Zagłada i pamięć: doświadczenie Holocaustu i jego konsekwencje opisane na podstawie relacji autobiograficznych. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Filipkowski, P. (2010). Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kępa, E. (2012). Historie wydobyte z cienia: autobiograficzne relacje starszych kobiet oraz Aneks (na który składają się biografie starszych mieszkanek Bielska Podlaskiego) pomieszczony na płycie CD. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS.

Melchior, M. (2004). Zagłada a tożsamość. Polscy Żydzi ocaleni na aryjskich papierach. Analiza doświadczenia biograficznego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Nikliborc, A. (2010). Uwięzione w KL Auschwitz – Birkenau. Traumatyczne doświadczenia kobiet odzwierciedlone w dokumentach osobistych. Kraków: Wydawnictwo NOMOS.

Pasieka, A. (2011). Historie kuchenne, czyli o religijności mieszkanek polskiej wsi. W: A. Pałęcka, H. Szczodry, M. Warat (red.), Kobiety w społeczeństwie polskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rokuszewska–Pawełek, A. (2002). Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Stocker–Sobelman, J. (2012). Kobiety Holokaustu: feministyczna perspektywa w badaniach nad Shoah Kazus KL Auschwitz – Birkenau. Warszawa: Wydawnictwo Trio.

Sztompka, P. (2008). Życie codzienne – temat najnowszej socjologii. W: M. Bogunia – Borowska, P. Sztompka (red.), Socjologia codzienności. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Wydrych, J. (2011). Płeć i Holokaust. O odmiennym doświadczeniu kobiet. W: A. Pałęcka, H. Szczodry, M. Warat (red.), Kobiety w społeczeństwie polskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zawadzki, B., Lazarsfeld P. (1935). The Psychological Consequences of Unemployment, Journal of Social Psychology, 6/1935, 224–51.

The analysis of women’s war stories

Abstract:

The article makes a contribution to the report coming from quality research conducted at the turn of 2013 and 2014. It presents women’s war experience with reference to their everyday lives in that time. Material has been analysed in respect of two main questions: what do the interviewers talk about the war time and how they do it. All the common characteristics and attributes typical for women’s stories have been underlined . What’s more, all the interviews have been examined regarding the sex and the gender.

Keywords:

oral history, women’s stories, war, the second world war, everyday life’s sociology, quality research.

1 Powyższy artykuł powstał na podstawie mojej pracy magisterskiej Analiza narracji wojennych kobiet, która została napisana w roku 2014, w Zakładzie Socjologii Ogólnej, w Instytucie Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa na Uniwersytecie Gdańskim, pod kierunkiem prof. UG, dr hab. Doroty Rancew-Sikory.

2 Jeśli chodzi o polskie publikacje, które traktują o wojennych narracjach kobiet zob. Niklibor A., Uwięzione w KL Auschiwtz – Birkenau. Traumatyczne doświadczenia kobiet odzwierciedlone w dokumentach osobistych; Stocker – Sobelman J., Kobiety Holocuastu. Feministyczna perspektywa w badaniach nad Soah. Kazus KL Auschwitz – Birkenau; Filipkowski P., Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji bioraficznych – zwłaszcza rozdział poświęcony kobiecemu doświadczeniu obozowemu w Mathausen; czy pozycja publicystyczna – Alieksiejiewicz S., Wojna nie ma w sobie nic z kobiety.

3 Analizując narracje kobiet, jak również porównując je z narracjami mężczyzn, warto zwrócić uwagę za Ewą Kepą, która szerzej omawia tą tematykę w książce Historie wydobyte z cienia, że płeć nie jest główną i dominującą cechą rozróżniająca ludzi. Jak mówi autorka: (…) W rzeczywistości jednak nie jesteśmy aż tak różni. Nie jesteśmy opozycyjnymi płciami (opposite sexes), ale płciami sąsiadującymi (neighboring sexes) daleko bardziej podobnymi niż różniącymi się od siebie. Wyraźne różnice istniejące pomiędzy kobietami i mężczyznami (…) są wynikiem dopasowania do obowiązujących obie płcie standardów zachowania, poznawania i odczuwania. (…) Kategorie męskości i kobiecości należy więc analizować zawsze w powiązaniu z innymi kategoriami oddziałującymi na kształt ludzkiego życia. s. 18–19. Co więcej, za Joanną Mizielińską, autorka podkreśla, iż: (…) kobiecość, jako kategoria uniwersalna obejmująca wszystkie kobiety, jest mitem wykluczającym rzeczywistą różnorodność kobiet wynikającą z różnic kulturowych, klasowych, rasowych i seksualnych. s. 19

4 Kategoriom „ubrania” oraz „jedzenia” przyjrzę się dokładniej w dalszej części analizy.

Łódzkie herstorie dla “Women, War and Peace”

(w ramach programu Europe for Citizens)

Inga B. Kuźma
Uniwersytet Łódzki

Edyta Pietrzak
Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi

Abstrakt:

Artykuł jest efektem badań prowadzonych w ramach projektu „Kobiety, woja pokój” realizowanego przy wsparciu programu Europa dla obywateli. Porusza kwestie kobiecej obecności w historii i przedstawia jej przykłady. Składa się z trzech części: wyjaśnienia czym jest herstory jako nurt badawczy, prezentacji symbolicznej relacji między kobietą, wojną i przemocą oraz przedstawienia wojennych opowieści łodzianek.

Słowa kluczowe:

herstory, kobiety, wojna, pokój, Łódź.

Zatrzymywanie się na opisywaniu i interpretowaniu oficjalnego dyskursu z pominięciem funkcjonowania wyobrażeń o męskości i kobiecości w praktyce pozbawia nieraz tę historiografię kontaktu z rzeczywistością
(Jarska, 2012).

Noli timere. To ostatnie słowa, które Sheamus’ Heaney, irlandzki poeta i laureat nagrody Nobla wysłał do żony. Sinead O’Loughlin wyatutowała je sobie na przedramieniu. Na seminarium otwierające projekt Women, War and Peace (dalej jako skrót: WWP) przyszła prosto z biblioteki z naręczem książek o brytyjskich sufrażystkach. Pisała scenariusz o kobietach biorących udział w Powstaniu Wielkanocnym, do setnej rocznicy którego przygotowywał się właśnie Dublin. Irlandzkie organizacje feministyczne, podobnie jak polskie, od niedawna dopiero odkrywają nieznane historie kobiet biorących udział w wielkich narodowych wydarzeniach. Dotąd nie było dla nich wiele miejsca w oficjalnych narracjach. Takim odkrywaniem zajmuje się także Smashing Times Theatre Company, dubliński teatr społeczny zajmujący się aktywizacją i zmianą społeczną, prowadzący szereg działań edukacyjnych i będący koordynatorem projektu Women, War and Peace.

Noli timere znaczy „nie bój się”. Słowa te mają wymiar symboliczny. Stały się na tyle inspirujące, że na ich kanwie powstało logo i motto projektu.

W projekt, oprócz Smashing Times Theatre Company, zaangażowani są partnerzy z Hiszpanii (Instituto de Formacion Y Estudios Sociales), Niemiec (Gottfried Wilhelm Leibniz Universitaet Hannover) i Polski (Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi). Działania projektowe oparte są na działaniach teatralnych, filmowych i politycznych. Mają na celu podniesienie świadomości dotyczącej powstania Unii Europejskiej, jej historii oraz roli UE w promowaniu pokoju, praw człowieka, równości płci i różnorodności kulturowej[1]. Innym ważnym celem projektu jest przypomnienie wojennych historii kobiet, pochodzących z wymienionych wcześniej krajów zaangażowanych w WWP. Ramę czasową dla badań i przedsięwzięć projektowych wyznacza II wojna światowa oraz okres tuż przed nią oraz po niej. Wydarzenie to jednak nie znaczyło tego samego wszędzie: w Hiszpanii ważniejsza była wojna domowa, Irlandia była zaś neutralna i niezaangażowana w II wojnę światową, zaś w Polsce i Niemczech konflikt ten stał się cezurą kulturową i polityczną oraz społeczną traumą. Jednakże bez względu na te różnice, II wojna światowa w Europie zmieniła jej układ geopolityczny i społeczny. Jakie było miejsce kobiet w kontekście owego światowego kryzysu (oraz w kontekście europejskich wojen domowych z tamtego okresu) – czyli w kontekście wydarzenia kluczowego także dla rozwoju Unii Europejskiej i przyjęcia standardów odnoszących się do praw człowieka, w tym praw kobiet? Projekt WWP miał między innymi odpowiedzieć na to pytanie, wykorzystując założenia tworzące nurt herstory.

Herstory

Opowiadane w ramach narracji herstorycznej losy kobiet pełne są nieznanych nazwisk. Taki był też pierwotny cel tej subdyscypliny zarazem feministycznej, jak i badawczej, by „odkryć i napisać nieistniejącą dotąd historię kobiet” (Kuźma-Markowska, 2014, s. 35). Z biegiem czasu podejście to spotkało się z krytyką. Płynęła ona ze środowisk kobiecych – społecznie zaangażowanych i naukowych. Głównym zarzutem wobec herstory był brak sproblematyzowania kategorii „kobieta” i „kobiecość”. Głosy krytyczne wywodziły się bowiem z nurtu poststrukturalistycznej lingwistyki oraz z grona przedstawicielek mniejszości etnicznych (Kuźma-Markowska, 2014, s. 181). Proponowano, by uwzględnić w studiach nad dziejami kobiet perspektywę intersekcjonalną, gdy płeć kulturowo-społeczna jest umieszczona w szczerszym kontekście, czyli jawi się jako współzależna (a nie jedyna determinująca) od klasy, religii, seksualności, regionu, sytuacji ekonomicznej, zawodowej etc. badanych kobiet (i mężczyzn) (Krasuska, 2014, s. 213–214).

Taką też perspektywę wdraża projekt WWP, choć realizuje zarazem podstawowy dla herstory cel, czyli przypomnienie kobiet, które nie widniały na pierwszych stronach gazet. Nawet jeśli przez chwilę należały do głosu historii głównego nurtu, to pamięć o nich przeminęła, wypłowiała:

(…) Nieobecność kobiet i ich dorobku w podręcznikach do historii jest także naszą, współczesnych kobiet, nieobecnością rzeczywistą i symboliczną w przestrzeni publicznej. (…) sferę prywatną, o której kobiety są kulturowo przypisywane [„męskie spojrzenie” – I.B.K., E.P.] pozbawia znaczenia (Sarata, 2013, s. 14).

Herstoria to m.in. wypełnianie białych plam na temat kobiet w podręcznikach szkolnych, które można potraktować w sensie przenośnym, jako symbol identyfikacji i rozpoznania się przez teraźniejszość w przeszłości oraz tworzenia dyskursów tożsamościowych. „Podręczniki” mogą być więc kulturową metonimią, oznaczającą określony projekt społeczno-polityczny, który strukturyzuje doświadczenie – pokazuje jak postrzegać rzeczywistość, miejsce określonych w niej osób i jak pojmować szersze konteksty, które się na tę rzeczywistość złożyły. Herstory to zatem przywoływanie opowieści i osób z kulturowo-społecznych peryferii. Polega to na upublicznianiu i wywołaniu zza kulis narracji zarezerwowanej dotąd dla sfery prywatnej, ukrywanej czasami pod przykrywką tego, co jest uważane za „osobiste”, „subiektywne” lub „intymne”. W ten sposób maskowane są między innymi tematy uznawane za społeczne tabu, marginesy i wykluczenia, a zatem przemilczane i nie dopuszczane do głosu. Działania polegające na odkryciu owych niedostrzeganych i niewypowiadanych spraw kobiet, europejskie środowiska feministyczne podejmują od kilkunastu lat[2].

Opowiadane przez nas w projekcie WWP herstorie, z racji zróżnicowania kobiet pod względem tożsamości kulturowej, biografii, przynależności narodowej, kultury językowej oraz miejsca zajmowanego w strukturze społecznej, ukazują wielość doświadczeń kobiecych w czasie wojny i konfliktu. Ukazują także, w jaki sposób działa mechanizm zwany „podwójną spiralą”. Oznacza ona, że:

(…) zmiana aktywności kobiet podczas wojny nie wpłynęła na podwyższenie ich statusu. Obraz podwójnej spirali pozwala nam dostrzec, że chociaż role kobiet i mężczyzn są odmienne w zależności od kultury, to ich wzajemne relacje pozostają stałe (…) (Jarska, 2012, s. 505).

„Stałość relacji” w epoce naznaczonej wybuchem II wojny światowej, obowiązywała nadal – co udowadniają pozyskane w ramach projektu herstorie, mimo że sytuacja polityczno-prawna kobiet już przed wojną zaczęła się zmieniać i coraz bardziej się emancypowały się one w sferze publicznej[3]. Polki i Niemki uzyskały prawa wyborcze w 1918 roku. Irlandkom przyznano to prawo w tym samym czasie, lecz tylko tym kobietom, które ukończyły 30 rok życia. Pozostałe uzyskały prawo do głosowania dopiero w roku 1922 – rok po odzyskaniu przez Irlandię niepodległości. Hiszpanki głosować mogły od roku 1931.

II wojna światowa przybiera w opisanych herstoriach różne oblicza. Jak wspomniałyśmy, w latach 1936–1939 Hiszpania dotknięta byłą wojną domową, która zakończyła się dyktaturą generała Francisco Franco trwającą do 1975 roku. Miało to wpływ na losy Hiszpanów i Hiszpanek zdecydowanie większy niż sama II wojna. Dlatego bohaterki hiszpańskich herstorii to między innymi Federica Montseny Mañe – anarchistka, przywódczyni związków zawodowych i pisarka, do 1977 roku zmuszana do przebywania na emigracji we Francji; Dolores Ibarruri Gomez „La pasionaria” – aktywistka socjalistyczna i opozycjonista reżimu frankistowskiego oraz Rosa Estruch Espinos, która spędziła 15 lat w więzieniu za walkę z reżimem Franco.

Irlandia w czasie drugiej wojny światowej pozostawała neutralna, jednak jej obywatele niejednokrotnie uwikłani byli w działania wojenne, jak na przykład Mary Elms – ratująca z Europy żydowskie dzieci i odznaczona przez Instytut Yad Vashem medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; Ettie Steinberg – jedyna obywatelka Republiki Irlandii, która zginęła w Auschwitz; Josephine Alexandra Mitchell – przymusowo spędzająca wojnę w Berlinie śpiewaczka jazzowa i Dorothy Macardle – pisarka, feministka, walcząca o prawa człowieka.

Polska i Niemcy stały po przeciwnych stronach frontu, jednakże i wśród niemieckich kobiet były takie, które sprzeciwiały się nazistowskiemu reżimowi, jak na przykład pisarka Anna Seghers – zmuszona wyemigrować do Meksyku i Sophie Scholl – inicjująca grupę oporu pod nazwą Biała Róża oraz Gertrud Pötzinger – więziona w Ravensbrük dlatego, że była Świadkiem Jehowy; także Marta Hillers – pisarka, autorka powieści „Kobieta w Berlinie”.

Polskie herstorie wybrane przez nas do projektu WWP, są silnie związane z Łodzią. Zależało nam, by pokazać jak wojna znaczy losy różnych kobiet w kontekście wielokulturowego dziedzictwa tego miasta. Poza tym, różnorodność kulturowa jest dodatkowo zróżnicowana ze względu na problemy z wykluczeniem społecznym i socjalnym dotykającym kobiety. Dlatego wybrałyśmy jako przykład mało znany fakt eksterminacji domu dla bezdomnych kobiet w 1940 roku oraz historię Johanny M. – łodzianki mającej niemieckie korzenie; pozostałe trzy herstories opisują losy rzeźbiarki Aliny Szapocznikow, która trafiła do łódzkiego getta, a po wojnie przyjeżdżała do Łodzi, gdzie mieszkała jej matka (Szapocznikow z Łodzią związana była także przez swojego pierwszego męża, Ryszarda Stanisławskiego, późniejszego dyrektora łódzkiego Muzeum Sztuki), Marii Eugenii Jasińskiej – łódzkiej aptekarki, żołnierki AK, zamordowanej przez gestapo za pomoc Żydom oraz Reginy (Inki) Milichtajch, łódzkiej Żydówki opisującej doświadczenia wojny z perspektywy młodej dziewczyny (Milichtajch, 2005).

Narracje są odmienne formalnie, tzn. są to czasami autobiografie, czasami biografie, nierzadko są to również opowieści tylko rekonstruowane – nie były zatem spisane w pierwszej osobie liczby pojedynczej lub na podstawie osobistych dokumentów, co może wydawać się złamaniem koronnej reguły herstory, którą stanowi (…) podmiotowe przedstawianie kobiet w tekście[4]. Polega ono na: (…) używaniu strony czynnej; oddawaniu bohaterce głosu poprzez cytowanie jej wypowiedzi; stosowaniu form rodzajowych odpowiadających płci; odnoszeniu się do osiągnięć bohatera/bohaterki (Kwiatkowska, Urbańczyk, Okroy, Włodarczyk).

Jednak z powodów niezależnych od badaczek i badaczy, często niemożliwe jest dotarcie do źródeł autorstwa samych kobiet. Jest to przypadek kobiet zaliczanych do tak zwanego marginesu społecznego i przez to wykluczanych (jak m.in. doświadczające bezdomności czy ubogie). Poza tym, choć kobiety pisały autobiografie i pisały autobiograficznie, do lat 70. XX wieku rzadko traktowano ten rodzaj pisarstwa poważnie, w tym jako materiał do badań. W najlepszym razie uczeni i uczone postrzegali ten rodzaj wyznania i świadectwa jako źródło biograficznej informacji (Smith, Watson, 2012, s. 35).

Wśród wielu propozycji form badania kobiecej autobiografii[5] (dodajmy, że podejście to warte jest przemyślenia w stosunku do egodokumentów[6] autorstwa kobiet i o kobietach), badający to zagadnienie wyróżniają trzy bardzo istotne ujęcia – są one szczególnie istotne z perspektywy projektu WWP: 1) tworzenie archiwów i zbiorów dokumentów, 2) pamięć jednostki versus pamięć zbiorowa, 3) związek między tworzeniem tożsamości narodowej a narracją autobiograficzną. Owe trzy aspekty nie są rozłączne, co pokazuje projekt WWP. Społeczności ludzkie tworzą i podtrzymują narracje o podstawach egzystencji (w tym narodowej), a autobiografia funkcjonuje m.in. jako narzędzie takiej narracji. Autobiografie kobiet i inne egodokumenty ich autorstwa, jak również ich interpretacje, odwołują się do wspólnotowych mitów na temat tożsamości. Stąd ważność archiwów kobiecej pamięci i świadectw na temat kolei ich losów – dają wyraz szerszemu kontekstowi, nie tylko prywatnemu i domowemu. Odkrywanie świadectw życia i pamięci pozostawionych przez kobiety, wpisuje się zatem w społeczno-kulturowe dziedzictwo.

W tym kontekście można rozważać zobowiązanie, jakie wobec tego rodzaju osobistych i jednostkowych świadectw, odnoszących się do wspólnotowych sensów, mają nauczyciele i naukowcy. Jedną z propozycji jest, by potraktować owe świadectwa i narracje w ramach radykalnej pedagogiki. Umożliwia ona uczniom i studentom spotkanie z tekstami i słowami, które opisują czasami niewypowiadalny (unspeakable) horror (Feldman, Laub, 1992) (mając tu na myśli głównie świadectwa wojenne).

Przemoc – wojna i kobiety

Wyboru herstorii do projektu dokonywały różne osoby, kierując się różnymi założeniami i lokalnymi potrzebami. Mimo różnic formalnych oraz wynikających z zaplecza kulturowo-społecznego bohaterek opowieści, teksty te ukazują wspólny dla autorów projektu klucz, jakim kierowali się szukając owych kobiet. To znaczy, dostrzec można z jednej strony rodzaj „wspólnoty cierpienia” tak różnych kobiet w wyniku wojny oraz z drugiej – łączy je również podobne z charakteru działanie lub innego rodzaju opór mimo traum. Za cierpieniem oraz działaniem-oporem ukrywa się mechanizm „podwójnej spirali” dotykający kobiet, który jest genderowym kluczem do określenia, że wojna ma także kobiecą twarz.

Wojna wyjaskrawia stereotypy na temat kobiecości (i męskości), gdzie polem walki jest także ciało kobiet – z tego względu, że jest właśnie kobiece, tzn. dające życie, a (…) kobiece ciało – wedle tradycyjnych wzorców kulturowych – było postrzegane jako reprezentujące naród (Jarska, 2012, s. 506). Zazwyczaj jest to ciało traktowane przedmiotowo, gdy kobieta i kobiecość postrzegane są użytkowo, pragmatycznie, jako zasoby do zawłaszczenia, zniszczenia lub „hodowania”. Celem może być bowiem wyposażenie armii w szeregi nowych żołnierzy i żołnierek lub wzbogacenie określonej wspólnoty o kolejnych członków, których rodzą nie tyle matki–ludzie, co matki–biologiczne „inkubatory systemu”, reprodukujące go w swoich ciałach.

Taki stosunek do kobiet i ich biologicznej wartości, spycha je najczęściej do pozycji ofiary: stawia więc w pozycji „niemych”, które nie dysponują narzędziami oporu współmiernymi do stopnia i jakości opresji zarówno politycznej, jak i psychicznej oraz fizycznej.

Nie brak jednak technik oporu i aktywizmu wykorzystywanych przez kobiety. Nie brak też kobiet, które kulturowo przypisaną im „ofiarniczość” i ofiarność, przeobrażają w działanie, stając się sprawczyniami zmiany. Może to być walka zbrojna, zaniechanie działania, krzyk lub milczenie, które w zależności od kontekstu może być również przyjęte za specyficzną „broń”.

W niniejszym tekście zajmiemy się jednak tylko tym pierwszym typem kobiet doświadczających wojny, czyli ofiar. Jest on najbardziej stereotypowy jeśli chodzi o ujęcie kobiecości i kobiet w trakcie wojny, choć kolejne sylwetki łodzianek wybrane do WWP pokazują też stosowanie przez kobiety różnych form walki.

Czy kobiety są traktowane w ramach konfliktu jako poważne przeciwniczki? Ze względów biologiczno-symbolicznych – tak, dlatego, jak wspomniałyśmy wyżej, wojny toczą się o ich ciała i na ich ciałach.

Wpisując hasło „zbrodnie na kobietach” i „wojna” do wyszukiwarki internetowej, otrzymać można 541 tysięcy wyników tylko w polskojęzycznej wyszukiwarce (stan na kwiecień 2016 roku). Na wyniki te składają się liczne artykuły popularne i naukowe, wywiady, wspomnienia, relacje itp. omawiające problem kobiet ofiar, ale też kobiet zbrodniarek lub bojowniczek podczas niemal wszelkich możliwych konfliktów wojennych i zbrojnych na całym świecie.

Brutalizm wojenny wobec kobiet wiąże się między innymi z seksizmem, choć każdy konflikt opiera się na „eliminowaniu” słabszych. Kolejnym poziomem przemocy związanej z wojną, jest ten rodzaj uprzedmiotowienia osoby, w tym kobiety, gdy dochodzi do negacji jej człowieczeństwa. Nie tylko więc znika w oczach agresora jej kobiecość, ale też jej podmiotowość jako jednostki ludzkiej. To, co ją wyróżniało w partykularny sposób i sprawiało, że była istotą istniejącą w ramach określonego porządku społecznego, nie zasadzającego się wyłącznie na strukturze płci kulturowej, jest również odrzucone i piętnowane.

Na ten aspekt szczególnie chciałyśmy zwrócić uwagę, wybierając spośród pięciu łódzkich herstorii dwie opowieści, które prezentujemy poniżej.

Mówią one o doświadczeniach kobiet zepchniętych na margines i objętych swoistym tabu w sensie co najmniej podwójnym: przedstawiają bowiem kobiety z potocznie rozumianego marginesu (kobiety bez domu) oraz należące do grupy objętej powojennym resentymentem (potomkinie Niemców łódzkich). W przypadku obu tych grup, bycie ofiarą przejawia się poprzez ignorowanie kategorii społecznej, do której należały: 1. mieszkanki przedwojennego schroniska dla bezdomnych, które nie zostały wpisane w pamięć innych, jako że były za życia „niewidzialne” z powodu bezdomności, kulturowo odcięte z tego powodu od indywidualnej tożsamości oraz biografii, co rozciągnęło się na nie po śmierci zadanej w wyniku reguł wojennych; pamiętajmy, że II wojna światowa była „projektem” i efektem rasistowsko-społecznej ideologii, formującej mentalny grunt pod ten rodzaj zorganizowanej i ustrukturyzowanej agresji, jaką byłą unicestwienie wielu kategorii osób; 2. łódzkie Niemki, które w wyniku wojny zostały naznaczone niemieckością unieważniającą ich łódzkość, zatem „tutejszość”; odmówiono im w trakcie wojny (nawet jeśli nie podpisały volkslisty) oraz po wojnie prawa przynależności do lokalnej wspólnoty miejskiej, do stanowienia jej części, zatem do wpisania się w jej historię i tożsamość. Niemiecką część biografii do pewnego stopnia potem w sobie negowały, a na negatywnie postrzeganej niemieckości powstała ich nowa identyfikacja, która była stygmatyzowana przez innych i przez nie same; porządek opisu narzucony im przez innych, został przez nie uwewnętrzniony.

Łódzkie herstorie

Łódź powstała w XV wieku, lecz jeszcze w 1820 roku liczyła tylko 767 mieszkańców i mieszkanek. Tuż przed I wojną światową ich liczba zwiększyła się do 600 tysięcy, a rolnicze miasteczko przekształciło się w ośrodek przemysłu włókienniczego (Rzadkowolska, 2013, s. 360–374). Miasto stało się „ziemią obiecaną” i miejscem współżycia wielu kultur i religii, miejscem przenikania wpływów oraz pograniczem kulturowym i etnicznym.

Mieszkający tu Niemcy utrzymywali się głównie z rzemiosła i przemysłu, Rosjanie pracowali w administracji i wojsku, Polacy napływający z okolicznych wsi stali się w dużej części siłą roboczą w fabrykach, a Żydzi związani byli głównie z handlem i finansami. Współżycie tych grup nie było bezkonfliktowe. Mimo że można mówić o wzajemnej tolerancji i życzliwości, koegzystencję mniejszości zakłócały także nastroje szowinistyczne, konflikty społeczne i polityczne. Wielokulturowa atmosfera panowała jednak w Łodzi do wybuchu II wojny światowej pomimo różnych napięć.

We wrześniu 1939 roku łódzcy Niemcy witali na ulicach owacjami wkraczające do miasta wojska nazistowskie. Mimo tego że Łódź została włączona do III Rzeczy i przemianowana na Litzmannstadt, miasto naznaczone zostało traumą Holokaustu. W utworzonym w jego granicach getcie zginęło bowiem i zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych około 145 tysięcy Żydów z całej Europy (istniał też specjalny podobóz dla Romów)[7].

Kobiety bezdomne

Jednym ze schronisk dla kobiet bezdomnych w Łodzi zarządzały siostry albertynki. Zostały sprowadzone do ówczesnej diecezji łódzkiej w 1926 roku. Ich pierwszym zadaniem była opieka nad starcami i osobami dotkniętymi niepełnosprawnościami, dla których dom powstał w Sulejowie niedaleko Łodzi. Placówka o podobnym charakterze została potem przydzielona albertynkom w Wolborzu (1927), a następnie w Łęczycy (1936) położonej w sąsiedztwie Łodzi. Do samej Łodzi przybyły w 1938 roku i zaczęły pracę w Domu Noclegowym dla Kobiet bezdomnych, znajdującym się przy ul. 28. Pułku Strzelców Kaniowskich 32. Było tam przygotowanych 180 miejsc dla potrzebujących. Koło tego domu stanął posterunek VII Komisariatu Policji Państwowej, by walczyć z burdami, jakie rozgrywały się w okolicy.

1 września 1939 roku dom ten został przejęty na własność przez Łódzki Zarząd Miejski. Schronisko dla kobiet było otwarte do 24 lutego 1940 roku, gdy zjawiło się w nim gestapo. Żołnierze wywieźli 140 obecnych tam kobiet w nieznanym kierunku, a dwa dni później albertynki dostały rozkaz opuszczenia domu (Zwoliński, 2006).

Eksterminacja osób bezdomnych podczas II wojny światowej jest faktem, choć słabo uświadamianym. Wynikała z zasad eugeniki społecznej stosowanej w III Rzeszy. Określone miejsce w hierarchii dawało bądź nie dawało, szanse na przeżycie. Uzależnione było to od pochodzenia etnicznego – gorzej i lepiej wartościowanego (najgorzej – pochodzenie żydowskie, bycie Romem, Polakiem), a także od miejsca zajmowanego w strukturze społecznej ze względu na poglądy, tożsamość seksualną oraz klasę społeczną. W polityce społecznej III Rzeszy wyodrębniano bowiem tzw. elementy aspołeczne, które definiowano dość szeroko. Zaliczano do nich żebraków, bezdomnych, włóczęgów, alkoholików, narkomanów, prostytutki, drobniejszych przestępców, także ubogich. Badania osób aspołecznych, dziś zaliczanych przez nas do wykluczonych, prowadzono w Rzeszy przed II wojną światową. Zajmowano się wówczas projektami badawczymi w ramach działalności Niemieckiego Komitetu Badań Naukowych. Wnioski z owych badań dostarczały „dowodów” na słuszność zabijania wyselekcjonowanych jednostek uznanych za nieczyste rasowo, ponieważ posiadały „złą” krew, a „złą” krew mogli posiadać też biedni czy inni „nieprzystosowani” społecznie. Badano więc m. in. włóczęgów obok ludzi z rozmaitymi dysfunkcjami psychicznymi, fizycznymi oraz należących do różnych mniejszości. Jeden z kluczowych naukowców wspomnianego Instytutu – Robert Ritter, pisał, że niewielka wartość osób o niskim statusie społecznym w żadnym razie nie ustępuje małej wartości chorych psychicznie, których zaburzenia są dziedziczne. Ówczesną miejską underclass określił jako „niskowartościowy element”. Jego zdaniem grupy te były rezultatem (…) połączenia czynników aspołecznych z niedorozwiniętymi umysłowo, [które] wydało populację wałkoniów, prostytutek, zakamuflowanych żebraków, pijaków i hyclów. Ritter pracował też nad projektem pt. „Przyczyny nieprzezwyciężonej biedy”. W ramach tego temu badania prowadził na jednym z niemieckich osiedli socjalnych. Wnioski, jakie postawił po zakończeniu badań były następujące: (…) bieda nie jest spowodowana czynnikami ekonomicznymi, lecz ostatecznie można ją wyjaśnić na podstawie reguł dziedziczno-biologicznych (Klee, 2012).

Osoby przypisane kategorii aspołecznej, w trakcie II wojny światowej trafiały do obozów koncentracyjnych, podobnie jak przedstawiciele grup narodowościowych, przeciwnicy polityczni i mniejszości seksualne. „Aspołeczni” oznaczani byli w obozach czarnym trójkątem.

Johanna M.

Johanna[8]: Cała moja rodzina pochodzi ze Zgierza. Z dziada pradziada. Moja prababcia z domu Rej, tak jak ten nasz Mikołaj. A dziadek mój pochodzi z Łotwy, z Rygi. Był wielkim dziedzicem. No i przyjechał do Polski z panem Possentem, z wielkim fabrykantem z Anglii. Razem studiowali. I zapoznał moją biedną babcię, która była przepiękna, wrócił na Łotwę, pożegnał się i zakochał i został. No to tylko mój dziadek z Łotwy. A ja z dziada pradziada pochodzę ze Zgierza. I, proszę pani, nie możemy być Niemcami, jak mamy korzenie z Polski [podniesionym głosem]. (…) No, później przyszły ciężkie czasy, bo mój dziadek się nazywał Johann Ernest Rosenberg, więc Niemcy uważali, że to jest Żyd. No i były wielkie nieprzyjemności z Niemcami, a rozpoczęły się wtedy, kiedy w 42. roku wywieziono mojego ojca do Niemiec. I on stamtąd uciekł. (…) I wtedy zaczęły się rewizje i do dziadka się przyczepili. I trzymali go kilka razy tu w Łodzi na Anstadta. Tam było gestapo. No i wzywali go, była Wielkanoc i on po Wielkiej Nocy miał się zdecydować (a był ewangelikiem) – czy przyjmie Volkslistę, czy jest Żydem. No i w pierwszy dzień Świat dostał wylewu i zmarł z tego właśnie. Myśmy zostały: babcia, mama i ja. Ojciec już do nas nie wrócił. (…) Zapoznał panią z Grodna – młodą dziewczynę. Miłość, wziął rozwód z mamą. Tak, że myśmy zostały we trzy: babcia, mama i ja. (…)

Po 1945 roku źle się wiodło. Jakaś taka nienawiść była między ludźmi[9]. Przecież przed wojną jak moi rodzice wyjeżdżali, powiedzmy, tak na urlop, to nie jeździli daleko, tylko do Lućmierza, do Rosanowa. Tam bogaci Żydzi z Łodzi wynajmowali. No to towarzyszyło się wszystko: Polak, Niemiec, Żyd. Wszystko było razem, nie było osobno. A później się zrobiła taka nienawiść. (…) No i ciężko było. Była nienawiść. Ja rozumiem, że naprawdę krzywda się działa podczas okupacji, bardzo duża krzywda. Ale ci, co tą krzywdę robili, zdążyli uciec. A zostali niewinni ludzie. No i tak: szłam do szkoły, były śniegi takie wielkie, no chcieli przejść, to mnie przewrócili, to mnie kopnęli. No, w szkole tak samo: „Szwabra Niemra, masła się nachlała”. A ja masła nie widziałam, wie pani, bo jak ktoś tam coś miał, jakiś olej rzepakowy… Podczas okupacji chleb się smarowało olejem. (…)

A ja wam opowiem takie zdarzenie: było przed Bożym Narodzeniem. Mieszkałyśmy na tym strychu tam. Zimno było. Była tylko taka koza, taki piec. (…) Tak siedziałyśmy i babcia mówi do mojej mamy: „Co my teraz zrobimy? Nie ma nic: ani mąki, ani cukru, ani chleba. No nic nie ma. Co my zrobimy?”. Mama mówi: „To może ja pożyczę gdzieś”. Poszła do jednej ciotki, poszła do drugiej. To niby wszystkie takie przybrane ciotki. No i ta dała trochę cukru, ta dała trochę tego, no i siedzimy. Co to będzie? No i jest ta Wigilia, a tu nie ma nic! Nawet kawałka chleba nie ma. Okno zamarznięte. Ja tylko chuchelek zrobiłam taki. Zimno, siedzimy, czekamy. No i moja mama mówi: „Boże, jeżeli jesteś w niebie, to pomóż. Mnie to już nie pomagaj, temu dziecku pomóż”. Babcia mówi: „A co ty się modlisz? Jakby Bóg tak naprawdę nas kochał, to by nam takiej krzywdy nie zrobił”. Mama mówi: „Nie mów tak! Może akurat ten Bóg jest”. No i siedzimy, ciemno się zrobiło od razu. A myśmy tych lokatorów, co tam mieszkali, nie znały. Tylko tego Gospodarza. Gospodyni też pochodziła z Niemcówiek Od razu ktoś puka do drzwi. Babcia mówi: „O, Jezus”. Myśmy się ciągle bały. No i puka [rozmówczyni jest wyraźnie wzruszona] i moja babcia uchyliła drzwi i taka ręka się wsunęła – w papier, w tapetę owinięta paczka – ta ręka tak wsunęła tą paczkę. Babcia już chciała wyjrzeć, w korytarzu ciemno. Tylko powiedziała: „Dziękuję” i zamknęła te drzwi. I było pół chleba, było jabłko, było parę cukiereczków, był kawałek słoniny, ale taki duży. To była nie taka słonina nie do topienia, tylko do krojenia. Była taka jakaś dziwna ta słonina. Parę orzeszków i taki kawałeczek ciasta drożdżowego. Moja mama mówi: „Widzisz?” I od razu nie były obie głodne. Wszystko mnie dawały. One nie chciały. One nie głodne, nie. I od razu żeśmy ten chleb podzieliły. Te bochenki takie duże – to pół było. I żeśmy podzieliły ten bochenek. To było na pierwsze święto i na drugie. I to ciasto ja też powiedziałam, że ja nie będę jadła, jeżeli one nie zjedzą. (…)

Widzi pani, jak to było? W samą Wigilię cieniusieńko już było. Wielki ból żeśmy przeszły z mamą. I to ja do dzisiaj jak widzę psa, że idzie i szuka, to wchodzę do rzeźnika. Przedwczoraj idę do Polo proszę pani, stoi pudelek, szary pudel. Wygryzał coś z lodu. Tam ktoś coś wyrzucił, on drapał, wygryzał z tego lodu. Mówię: boże. Weszłam do rzeźnika i mówię: „Pani mi da parówkę jedną”. Pani Ania mi dała tą parówkę, zapłaciłam, wyszłam, podzieliłam mu, a on tak połknął z miejsca. (…) Strasznie boli w żołądku, w ustach się wda zbiera, kwaśna woda i strasznie jest człowiekowi, jak on jest głodny. A ja przecież rosłam. Ja jak pierwszą miesiączkę dostałam, to miałam prawie 17 lat. Bo byłam taka chuda, taka cienka byłam i niedożywiona, wie pani. Ale to było minęło, zrobiło się teraz lepiej. Mam te 840 złotych. Wszystko zapłacę, nie mam długów nigdzie. Gaz zapłacony, światło. Przychodzi listonosz. Wychodzi – ja już papiery mam naszykowane. Na drugi dzień jestem w banku. Wszystko zapłacę. Jeszcze do apteki te 150 zł zapłacę za te leki i proszę pani, rozdzielam sobie, co mi zostało.

Konkluzje

Pisząc aplikację zakładaliśmy, że powstanie projekt upamiętniający 70 rocznicę zakończenia II wojny światowej oraz rolę kobiet. Tymczasem obecna sytuacja w Europie zaczęła się zmieniać i komplikować. Jesteśmy świadkami krystalizacji szeroko rozumianej radykalizacji politycznej oraz kształtowania się procesów społecznych opartych na „tożsamości budowanej w opozycji do innego” (Konopacki, 2005, s. 180–200). Ma to odniesienie głównie do tożsamości narodowej, szerokiego odwoływania się do idei narodu, ale także do kontekstu kryzysu gospodarczego i kryzysu demokracji podsycających ksenofobię.

W związku z powyższym, w obliczu aktualnej sytuacji politycznej, projekt można rozpatrywać, po pierwsze zgodnie z pierwotnymi założeniami, czyli w kontekście szeroko pojętych women studies i odkrywania nieznanej historii kobiet; dokonywania zatem (intelektualnej) symbolicznej analizy wojny jako sprawy kobiet – zarazem ofiar, jak również zaangażowanych w nią „aktywistek” (żołnierek, bohaterek, bojowniczek).

Po drugie, projekt może posłużyć jako pomoc w zrozumieniu mechanizmu tworzenia Innego. W tym przypadku przykładem owego Innego jest kobieta – wykluczona z głównej narracji, poddana przemocy. Dzięki przewidzianym w projekcie działaniom edukacyjnym, badawczym/pisarskim oraz artystycznym, pamięć o Innym jednak może wzrastać. Zaczyna być uobecniany w dyskursie współczesności coraz bardziej jako protagonista/-tka i podmiot, a nie obiekt działań i wpływów. Ukazywany jest on jako istota przeżywająca i doświadczająca; zostawia poza sobie świadectwo, jak tutaj Johanna, nawet jeśli jest to puste miejsce, jak kobiety eksterminowane ze schroniska dla bezdomnych w 1940 rok. W ich przypadku, dzieje tej grupy można odtworzyć dzięki kontekstowi. To, co się im przydarzyło, opisane nawet tylko z zewnątrz uświadamia istnienie bezdomności jako takiej i segregacji socjalnej (która występuje bez względu na okoliczności, a zatem również w czasie pokoju), jaką ideolodzy II wojny światowej użyli jako narzędzia walki.

Mechanizm tworzenia Innego ujawniony w projekcie, pozwala przełamać dychotomię prywatne-publiczne, także pojedyncze-zbiorowe oraz subiektywne-obiektywne. Są to kategorie istotne dla ujęcia intersekcyjnego zarówno z zakresu wspomnianych women studies, jak i tożsamości europejskiej oraz do transnarodowej edukacji dla bezpieczeństwa. Projekt WWP może posłużyć jako przykład analizy identyfikacji europejskiej w oparciu o doświadczenia i role kobiet.

Edyta Pietrzak – antropolożka i teoretyczka polityki, doktor habilitowana nauk społecznych w dyscyplinie nauk o polityce, profesor nadzwyczajny w Katedrze Teorii Polityki i Myśli Politycznej Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi; Autorka książek Ku globalnemu społeczeństwu obywatelskiemu. Transgresje idei (2014), Aksjologia życia publicznego (2011), Wolność równość i siostrzeństwo (2008), Podmiot osoba tożsamość (2007), Kobiety mówią o swoim życiu, czyli Grupy Poszerzania Świadomości (2006), redaktorka rocznika Civitas Hominibus, ekspertka w programach społecznych UE; Zajmuje się teoriami polityki globalnej i społeczeństwa obywatelskiego oraz peryferiami sfery publicznej.

Inga B. Kuźma – związana z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego, doktor habilitowana nauk humanistycznych w dyscyplinie etnologia. Uprawia antropologię zaangażowaną i interwencyjną typu Action Research i Participatory Action Research oraz herstory. Współtworzy łódzkie Interdyscyplinarne Seminarium Gender, jest związana z Kolektywem Kobiety znad Łódki od Łódzkiego Szlaku Kobiet, działa w Łódzkim Partnerstwie Pomocy w sytuacji Wykluczenia i Bezdomności. Autorka: Domy bezdomnych. Badania sytuacji kryzysowych (Łódź 2015), Współczesna religijność kobiet. Antropologia doświadczenia (Wrocław 2008), współredaktorka z Izą Desperak prac zbiorowych publikowanych w serii Wydawnictwa UŁ „Oblicza Feminizmu”, redaktorka Tematów trudnych. Sytuacji badawczych (Łódź 2013).

Afiliacje autorek:

dr hab. Edyta Pietrzak prof. AHE

Katedra Teorii Polityki i Myśli Politycznej

Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi

ul. Sterlinga 26, K223

90–212 Łódź

www.ahe.lodz.pl

E-mail: edytapietrzak@ahe.lodz.pl

dr hab. Inga B. Kuźma

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

Uniwersytet Łódzki

ul. Lindleya 3/5, 90–131 Łódź

www.etnologia.uni.lodz.pl

E-mail: inga.kuzma@uni.lodz.pl

Bibliografia

Anderson, B. (1997). Wspólnoty wyobrażone. Fundacja Stefana Batorego. Warszawa-Kraków: Znak.

Beylin, M. (2015). Ferwor. Życie Aliny Szapocznikow. Kraków-Warszawa: Wydawnictwo Krakauer.

Centrum Dialogu im. Marka Edelmana (http://wwwiekcentrumdialogu.com).

Chmura-Rutkowska, I., Głowacka-Sobiech, E., Skórzyńska, I. (2013). Niegodne historii. O nieobecności kobiet w dziejach w kontekście analiz wybranych podręczników do nauki historii w Polsce, Sensum Historiae 2013. t. 12, z. 4. 47–70.

Chmura-Rutkowska, I., Głowacka-Sobiech, E., Skórzyńska, I. (2015) .Niegodne historii? O nieobecności i stereotypowych wizerunkach kobiet w świetle podręcznikowej narracji historycznej w gimnazjum. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Felman, S., Laub, D. (1992). Testimony: Crises in Witnessing in Literature. New York: Routledge.

Chmura-Rutkowska, I., Duda, M., Mazurek, M., Sołtysiak-Łuczak, A. (red.). (2016). Gender w podręcznikach. Projekt badawczy. Raport. t. 1–3. Warszawa: Wydawnictwo Feminoteka.

Hofmann, W. (1983). Die Geburt der modernę aus dem Geist der Religion, w: Luther und die Folgen für die kunst. München: Herausgegeben von W. Hofmann.

Jakubowska, A., Szotkowska-Beylin, B. (2012). Kroją mi się piękne sprawy. Listy Aliny Szapocznikow i Ryszarda Stanisławskiego 1948–1971. Kraków-Warszawa: Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

Jarska, N. (2012) [Recenzje] Women and Men at War. A Gender Perspective on World War II and its Aftermath in Central and Eastern Europe, red. Maren Röger, Ruth Leiserowitz, Deutsches Historisches Institut, Osnabrück.Pamięć i Sprawiedliwość. 2(24)/2014, 504–514.

Jarosz, M. (2009). Obyś żył w ciekawych czasach. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Klee, E. (2012). Auschwitz. Medycyna III Rzeszy i jej ofiary.Kraków: Universitas.

Konopacki, S. (2005). Obywatelstwo europejskie w kontekście członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Łódź: Wydawnictwo UŁ.

Kopka, B. Łódź-Sikawa – Obóz karny, http://wwwiekmiejscapamieci.org/obozy/mpc/Memorial/mpa/show/mp-place/lodz-sikawa-oboz-karny/

Krasuska, K. (2014). Intersekcjonalność. W: M. Rudaś-Grodzka, K., Nadana-Sokołowka, K. Mrozik. (red.) Encyklopedia gender. Płeć w kulturze, (s. 213–215). Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Kwiatkowska, M., Urbańczyk, M., Okroy A. i O., Włodarczyk, A. Jak pisać teksty herstoryczne? http://metropolitanka.ikm.gda.pl/czytelnia/artykuly/jak-pisac-teksty-herstoryczne/

Kuźma-Markowska, S. (2014). Herstory. W: M. Rudaś-Grodzka.K., Nadana-Sokołowka, K. Mrozik. (red.) Encyklopedia gender. Płeć w kulturze, (s. 179–182). Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Materiały edukacyjne Muzeum Tradycji Niepodległościowych: Okupacyjna noc 1942 roku w Litzmannstadt. http://wwwiekmuzeumtradycji.pl/files/okupacyjna_noc_1942_roku_wlitzmnanstadt.pdf

Milichtajch, R. (2005). Jak przeżyłam drugą wojnę światową. Relacja. Montreal: Polish-Jewish Heritage Foundation of Canada.

Portal Culture.pl http://culture.pl/en/artist/alina-szapocznikow

Rzadkowolska, M. (2013). Tradycje w Łodzi wielokulturowej w repertuarze Wydawnictwa Łódzkiego. Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej Seria Organizacja i Zarządzanie 65/2013, 360–374.

Sarata, N. (2013). Historia kobiet czy historyjki o kobietach? Wstęp do pierwszego wydania „Przewodniczki po Krakowie emancypantek”. W: E. Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek. t. 1. (s. 12–20). Kraków: Fundacja Przestrzeń Kobiet.

Smith, S., Watson, J. (2012). Wprowadzenie: koncepcje podmiotowości w kobiecych praktykach autobiograficznych, W: A. Gajewska (red.), Teorie wywrotowe. Antologia przekładów. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Theweleit, K. (2015). Męskie fantazje. Warszawa: PWN.

Volksdeutsche pozostaną w obozach jeszcze do 31 marca 1948 roku. Express Ilustrowany 3 XI. 301/1947. 3.

Wywiad przeprowadzony 13. 02. 2010 rok przez Ingę Kuźmę i Agnieszkę Iwaszkiewicz.

Zwoliński, P. (2006). Działalność społeczno-dobroczynna Kościoła łódzkiego w okresie międzywojennym. Studium historyczne. Łódź: Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie.

Herstories from Łódź for project “Women, War and Peace”

(supported by programme „Europe for Citizens”)

Abstract:

The article is the result of research conducted within the project “Women, peace Seekers” implemented with the support of the Europe for Citizens Programme. It raises issues of women’s presence in the history and presents examples of it. It consists of three parts: the explanation of herstory as current research area, the presentation of the symbolic relationship between a woman, war and violence and presentation war herstories of female Lodz residents.

Keywords:

herstory, women, war, peace, Łódź.

1 W wyniku projektu powstaną: pakiet materiałów badawczych zawierający zbiory kobiecych historii i serię artykułów dostępnych on-line, internetowe badania ankietowe, warsztaty wspomnieniowe z wykorzystaniem dramy, spektakl teatralny, debaty publiczne, międzynarodowe seminarium on-line oraz międzynarodowa konferencja w Dublinie we wrześniu 2016.

2 Jednym z nich był projekt realizowany na przykład przez Fundację Feminoteka (w 2009 roku), zatytułowany „Powstanie w bluzce w kwiatki” (https://vimeo.com/46771899). Jego celem było przywrócenie pamięci o uczestnictwie kobiet w Powstaniu warszawskim poprzez odwołanie się do perspektywy uczestniczek i kobiecych świadków Powstania, przywołując m.in. ich doświadczenia cielesności, fizjologii, emocji, które dotąd pomijane były w relacjach męskich bohaterów Powstania. Więcej na temat gender gap, gendar blindness oraz męskocentrycznej interpetacji przeszłości i teraźniejszości zob.: Chmura-Rutkowska, I., Głowacka-Sobiech, E., Skórzyńska, I. (2013). Niegodne historii. O nieobecności kobiet w dziejach w kontekście analiz wybranych podręczników do nauki historii w Polsce, Sensum Historiae 2013. t. 12, z. 4. 47–70.

Chmura-Rutkowska, I., Głowacka-Sobiech, E., Skórzyńska, I. (2015) .Niegodne historii? O nieobecności i stereotypowych wizerunkach kobiet w świetle podręcznikowej narracji historycznej w gimnazjum. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

3 Co więcej, jak opisywała Natalia Jarska, inaczej kwestie genderowe w kontekście II wojny światowej były rozumiane w krajach Europy Środkowo-Wschodniej: (…) stopień rozwoju historiografii płci w II wojnie światowej odzwierciedla generalny stan badań nad dziejami kobiet; wojna jako temat nie stanowi tu żadnego wyjątku. Jak piszą Röger i Leiserowitz, w Europie Środkowej i Wschodniej powolny rozwój badań nad wojną z perspektywy historii płci jest spowodowany także tym, że po 1989 roku pierwszą potrzebą w tych krajach stało się opisanie przemilczanych do tej pory bądź fałszowanych historii wojennych oraz napisanie patriotycznej opowieści, zawierającej obraz zjednoczonego narodu. Nie doceniano też w tym regionie źródeł osobistych. (…) brakuje na rynku wydawnictw o wojnie, prac sytuujących doświadczenie wojenne w szerszym kontekście, ukazujących zmiany i trwanie od międzywojnia do powojnia (…) Charakterystyczna dla tej części Europy była brutalność wojny i (podwójnej) okupacji. „Jeśli chodzi o upłciowione [gendered] doświadczenia i role płciowe, istniały jasne różnice z Zachodem”(…) polityka okupantów często nie zważała na płeć okupowanych – ofiar. Kobiety jednak nie tylko stawały się ofiarami podobnie do mężczyzn; również podobnie jak oni angażowały się w walkę (Jarska, 2012, s. 505).

4 Kwiatkowska, M., Urbańczyk, M., Okroy A. i O., Włodarczyk, A. Jak pisać teksty herstoryczne? http://metropolitanka.ikm.gda.pl/czytelnia/artykuly/jak-pisac-teksty-herstoryczne/

5 Kobiece autobiografie badane są w perspektywie: racjonalności, autobiograficznej etyki, narratologii, teorii podróży, przestrzenności, interdyscyplinarnych studiów o narracji personalnej, , teorii nowej epistemy implikowanej przez rewolucję techniczną, pisania autobiografii jako formy terapii, czy nowych trybów kobiecej autoprezentacji (Smith, Watson, 2012, s. 83–84).

6 Egodokumenty, czyli m.in. pamiętniki, dzienniki, listy, wspomnienia, medytacje, książki kucharskie, historie rodzinne, relacje duchowe, kolaże itp.

7 Centrum Dialogu im. Marka Edelmana, http://wwwiekcentrumdialogu.com

8 Wywiad przeprowadzony 13. 02. 2010 roku przez Ingę Kuźmę i Agnieszkę Iwaszkiewicz.

9 W 1943 roku Niemcy założyli w Sikawie pod Łodzią karny obóz „pracy wychowawczej” (Arbeitserziehungslager), działający do stycznia 1945 rok Zaraz po wojnie władze komunistyczne zorganizowały tam obóz pracy. Przeznaczony był głównie dla Niemców i volksdeutschów. Od jesieni 1948 rok działał jako obóz dla niemieckich jeńców wojennych – oficerówiek Od grudnia 1950 rok obóz był przeznaczony już wyłącznie dla Polaków. Liczbę zmarłych w OP w Sikawie określa się w przybliżeniu na 1080 osób. W prawie polskim po 1945 roku ogłoszono dekret o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości polskiej w latach 1939–1945. Dekret przewidywał przetrzymywanie volksdeutschów w obozie odosobnienia do czasu pociągnięcia każdego z nich do odpowiedzialności karnej przed sądem. Przepisy odnosiły się jedynie do Polaków, którzy podpisali volkslisty, a nie Niemców, którzy byli w tym okresie pozbawieni obywatelstwa i wysiedlani z Polski. Przepisy te nie obejmowały volksdeutschów zbrodniarzy wojennych, którzy odpowiadali przed sądami za inny rodzaj zbrodni. (B. Kopka, Łódź-Sikawa – Obóz karny, http://wwwiekmiejscapamieci.org/obozy/mpc/Memorial/mpa/show/mp-place/lodz-sikawa-oboz-karny/; Volksdeutsche pozostaną w obozach jeszcze do 31 marca 1948 roku, „Express Ilustrowany”, 3 XI 1947, nr 301, s. 3).

Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały –
próba ocalenia „herstorii” codzienności

Martyna Krogulec
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Łódź od ponad dwóch wieków jest miastem aktywnie tworzonym przez kobiety. Łódzkie pracownice jako jedne z pierwszych udowodniły, że praca kobiet stanowi niezbędny element kapitalistycznego rozwoju, zmieniając tym samym ówczesne normy społeczne. Niestety, na przestrzeni tych dwustu lat wciąż niewiele mamy świadectw historycznych, które ukazywałyby dzieje naszego miasta z kobiecego punktu widzenia, a przecież to na barkach kobiet spoczywała organizacja życia rodzinnego i zawodowego.

Niniejszy artykuł dotyczy próby utrwalenia historii (a raczej „herstorii”) łódzkich robotnic z okresu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej – pokolenia, które codzienną pracą tworzyło nasze miasto, a które w tym momencie powoli odchodzi w zapomnienie. Tekst opowiada o rezultatach projektu Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały zrealizowanego w okresie od czerwca do sierpnia 2015 roku przez „Kobiety znad Łódki” – Ewę Kamińską-Bużałek i Ingę Kuźmę. Celem przedsięwzięcia było utrwalenie kobiecych opowieści i zwrócenie uwagi łodzian na ogromną wartość, jaką mają doświadczenia starszych generacji. Na to jak wiele mają one do przekazania w kwestii lokalnej tożsamości i historii oraz jak wiele tracimy, wykluczając starsze osoby z dyskusji o losach miasta.

Słowa kluczowe:
herstories, łódzkie seniorki, dawna Łódź, historie kobiet, łódzkie robotnice.

1. Łódź miastem kobiet

Mówi się, że Łódź jest kobietą. W tym feministycznym stwierdzeniu dostrzec można nie tylko określenie miasta, w którym pod względem ilościowym dominują kobiety, ale również pewnego rodzaju przełamanie patriarchalnego porządku. To właśnie z tego powodu Łódź jest określana przez wielu socjologów mianem „miasta kobiet”. Badacze zwracają uwagę, że panie górują tu nie tylko pod względem swej liczebności[1], ale także z powodu posiadania większych zasobów kapitału ludzkiego w postaci posiadanych kwalifikacji, doświadczenia zawodowego czy stanu zdrowia (Sikorska-Kowalska, 2001, s. 19–20).

Proces feminizacji miasta rozpoczął się już w XIX wieku, kiedy to łódzkie robotnice, mimo wielu ograniczeń natury prawnej i obyczajowej, aktywnie wkraczały na rynek pracy, stanowiąc w tamtym czasie największą grupę zarabiających na siebie kobiet. Należy tutaj jednak zwrócić uwagę na fakt, że wbrew powszechnym opiniom, łodzianki pracowały nie tylko jako włókniarki – były też nauczycielkami, telefonistkami, farmaceutkami, trudniły się także drobnym handlem. Na przełomie XIX i XX wieku kobiety brały czynny udział w rozwoju kapitalistycznej Łodzi, zmieniając tym samym obowiązujące normy społeczne. Również w czasach PRL-u łódzkie kobiety stawiane były za wzór przedsiębiorczości – Matki Polki, która potrafiła pogodzić rodzinne obowiązki z aktywnością zawodową „ku chwale” ojczyzny i ówczesnego systemu. Bardzo dobrze klimat tamtego okresu oddaje zdanie amerykańskiej antropolog Elizabeth Dunn: (…) Ideologia socjalistyczna powoływała do życia „matkę pracującą”, która wychowuje dzieci, ale jednocześnie jeździ traktorem i pracuje w fabryce (2008, s. 161).

Wydawać by się mogło, że tak ogromny wkład w funkcjonowanie miasta powinien zaowocować wieloma źródłami opisującymi historie łodzianek. Tak się jednak nie stało. Mieszkanki Łodzi nie zostawiły po sobie prawie żadnych informacji dotyczących ich losów. Przyczyną może być tutaj fakt, że łódzkie kobiety w zasadzie nigdy nie pełniły „doniosłych” funkcji, nie zajmowały wysokich stanowisk. Nie były przecież wielkimi fabrykantami, dyrektorami czy chociażby działaczkami społecznymi, a „jedynie” masą robotnic, anonimowym tłumem pracującym po kilkanaście godzin w ciężkich warunkach. Trudno dziś więc odtworzyć realia ich życia, a przecież oprócz spraw uznawanych za istotne historycznie, to właśnie problemy codzienne stanowią znak minionych czasów. Jak twierdzi Olga Czerniawska: (…) Małe historie życiowe, życiorysy, autobiografie są elementem historii przez duże H, szczególnie w jej obyczajowym i społecznym wymiarze. Nadają jej oblicze ludzkie, bo ukazana jest przez losy określonej jednostki (1998, s. 113).

W rezultacie w przestrzeni miejskiej, jak i w świadomości historycznej młodszych pokoleń łodzian ten wymiar historii ulega coraz większemu zatarciu. To ogromna strata dla lokalnej świadomości, która powinna być budowana również w oparciu o opowieści tych kobiet. Dziś mamy ostatnią szansę by w jakimś stopniu móc zapobiec temu zapomnieniu, by wydobyć z cienia i utrwalić łódzkie „herstorie”. Tego niełatwego zadania podjęły się w projekcie pt. Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały Ewa Kamińska-Bużałek i Inga Kuźma aktywnie działające w kolektywie „Kobiety znad Łódki”[2].

2. Opis i cele projektu

Projekt Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały został zrealizowany w ramach Programu Animacji Społecznej finansowanego ze środków Unii Europejskiej, Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2007–2013 .

Jego realizacja została zaplanowana na okres od 1 czerwca do 9 sierpnia 2015 roku. Projekt miał zwrócić uwagę łodzian, jak cenne mogą być doświadczenia starszych generacji w procesie przekazywania lokalnej historii i budowania tożsamości oraz jak wiele tracimy, wykluczając starsze osoby z dyskusji o losach miastach i mówiąc o nich w kategoriach problemu demograficznego. Głównym celem projektu było więc stworzenie dialogu międzypokoleniowego, który pomógłby uchronić od zapomnienia lokalną historię życia codziennego, zainteresował młodsze pokolenia losami łodzian i jednocześnie zaktywizował osoby starsze, które coraz częściej stają się ofiarami społecznego wykluczenia. Intencją Ewy Kamińskiej-Bużałek i Ingi Kuźmy było też wpisanie na nowo w topografię rewitalizowanego miasta opowieści łódzkich kobiet, jako elementu unikalnej, bezcennej wiedzy o nim. W tym celu badaczki podjęły się organizacji wywiadów z seniorkami, które dotyczyły wspomnień na temat pracy kobiet w Łodzi (zarówno domowej, jak i zawodowej) w okresie od zakończenia II wojny światowej od transformacji ustrojowej w 1989 r. W konsekwencji uzyskanych informacji zaplanowano powstanie broszury na temat ciekawych miejsc Starego Polesia i organizację otwartego spaceru miejskiego, który miał przybliżyć mieszkańcom ich historię.

3. Historie łódzkich kobiet

W ramach projektu przeprowadzono kilkadziesiąt wywiadów z łodziankami aktywnymi na rynku pracy w czasach PRL-u. Kobiety te pochodziły z różnych środowisk zawodowych – były włókniarkami, nauczycielkami, bibliotekarkami. Jak wspomina Ewa Kamińska-Bużałek sama była zaskoczona ilością opowieści i udostępnionych pamiątek – fotografii, świadectw pracy, a nawet cegiełek na budowę Centrum Zdrowia Matki Polki.

Szczególnie ważnym w procesie zbierania „herstorii” okazał się zogniskowany wywiad grupowy przeprowadzony z seniorkami z Domu Dziennego Pobytu „Włókniarz” im. Jana Pawła II w Łodzi. W badaniu wzięło udział 9 kobiet. Były to panie: Maria, Helena, Urszula, Leonarda, Anna, Krystyna, Irena, Czesława i Lucyna, które w 2015 roku aktywnie korzystały z opieki DDP. Podczas wywiadu łodzianki wróciły pamięcią do zdarzeń sprzed lat, opowiadały, jak wyglądała ich codzienność – jak radziły sobie z pracą, opieką nad dziećmi, prowadzeniem domu.

Z ich opowieści wyłonił się obraz Łodzi, w którym pomimo zróżnicowania doświadczeń zawodowych, pewne problemy były wspólne niezależnie od zajmowanego stanowiska. Panie wróciły pamięcią do swoich mieszkań w starym budownictwie – noszenia opału do pieców i popularnych w tamtych czasach kuchni węglowych. Seniorki wspominały także swoje próby wyegzekwowania należnego im przydziału węgla (na mieszkanie był przydział opału w zależności od metrażu i liczby osób). Skład węgla znajdował się na Chojnach – trzeba było tam iść i wystać się w kolejce, a i tak nie było gwarancji, że dostanie się tyle, ile trzeba. Któraś z kobiet wspomniała również, że jej rodzinie nie wystarczało węgla z przydziału i musieli nielegalnie dokupować od kuzyna, który rozwoził opał. Problemem była również woda, którą czasami trzeba było nosić z sąsiedniego podwórka, bo u nich albo nie było pompy albo właściciel kamienicy uniemożliwiał z niej korzystanie (wspomnienia p. Urszuli i p. Ireny). Łodzianki wspominały też o konieczności korzystania z podwórkowej toalety (wspomnienia p. Ireny). Chociaż kobiety mieszkające w starym budownictwie nie miały lekko, niektóre z nich obawiały się pójścia do bloków, jako „luksusu”, na który może ich nie stać (wspomnienia p. Ireny). Te z kobiet, które przeniosły się do bloków były bardzo zadowolone ze swoich mieszkań. Co ważne, kobiety zauważają, że młodzi ludzie w dzisiejszych czasach mają pod tym względem o wiele gorzej – aby zdobyć mieszkanie, muszą zadłużać się na lata. Są przez to pozbawieni poczucia bezpieczeństwa i stabilizacji.

Uczestniczki wywiadu wypowiedziały się także w kwestii swojej pracy. Badane kobiety były reprezentantkami różnych zawodów – panie Ula, Leonarda, Irena i Czesława zajmowały się pracą związaną z przemysłem włókienniczym – były szwaczkami, kaletniczkami, dziewiarkami. Pani Ania pracowała w zakładach Textilimpexu (później Linenpolu) jako pracownica biurowa. Pani Lucyna zaczynała jako telefonistka, później została starszym magazynierem w komorze celnej, gdzie nadzorowała wysyłki paczek zagranicznych. Pani Krysia przez jakiś czas pracowała w przędzalni przy ul. Armii Krajowej, ale po urodzeniu pierwszego dziecka przeniosła się do Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Łodzi. Pani Maria skończyła w Łodzi studia ekonomiczne na Wyższej Szkole Ekonomicznej, później jednak została nauczycielką języka rosyjskiego. Natomiast pani Helena pracowała głównie na poczcie, a oprócz tego prowadziła z mężem pasiekę, w której mieli 42 ule.

Mimo różnych zawodów, kobiety wspominały poczucie bezpieczeństwa związane z pewnością zatrudnienia w socjalistycznym systemie. Jak twierdziły badane praca była zawsze: (…) nie ta – to inna. Minusem ówczesnych realiów były niewątpliwie problemy z pogodzeniem życia rodzinnego z zawodowym – niektóre panie wspominały o bardzo krótkich urlopach macierzyńskich – żeby utrzymać stanowisko, praktycznie zaraz po okresie tzw. połogu musiały oddać niemowlę do żłobka i wracać do pracy (te wspomnienia szczególnie są „wyostrzone” w przypadku kobiet, które pracowały w przemyśle włókienniczym). Niektóre z badanych (p. Krysia, Ania i Maria) po porodzie „usunęły się” na kilka lat z rynku pracy. Dopiero kiedy dzieci podrosły do wieku przedszkolnego (czyli skończyły minimum 3 lata), zdecydowały się na powrót. Pani Ula podczas wywiadu wspominała, że pracowała na trzy zmiany na przemian z mężem, żeby któreś z nich zawsze mogło się zajmować dziećmi.

Podsumowując swoją drogę zawodową badane różnie, acz z dużą dozą sentymentu wspominały swoją pracę. Szczególnie włókniarki zwracały uwagę na trudy wykonywanego zawodu – pani Ula mówiła o ciężkiej pracy w zakładach Uniontexu, gdzie w strasznym hałasie (98 decybeli) robiła materiały na eksport do Egiptu. Również pani Czesia pracująca przez wiele lat w najpierw w Państwowych Zakładach Przemysłu Dziewiarskiego im. Ofiar 10 września 1907, później w  Dywilanie zwracała uwagę na ten sam problem. Pani Leonarda z kolei wspomina czasy spędzone w Feminie, jako pracę w miejscu, (…) gdzie był najpiękniejszy zakład. Panie niezwiązane z włókiennictwem określały swoją drogę zawodową jako „lżejszą” – pani Maria podkreślała, że bardzo lubiła pracę nauczycielki, a pani Helena szczególnie dużo serca wkładała w prowadzenie razem z mężem pasieki. Seniorki zwróciły też uwagę, że ich zakłady pracy dawały składki na wybudowanie DPS-u, w którym teraz przebywają. Z opowieści wynika, że cała Łódź składała się na ten dom – pierwotnie nazywał się VI Dom Rencistów „Włókniarz”.

Kobiety zostały zapytane również o miejsca wypoczynku i rekreacji. W ich narracjach często przewijały się łódzkie parki: pani Irena wspominała Park Julianowski i Park na Zdrowiu. Pani Ula – Park na Zdrowiu i Park Źródliska, gdzie chodziła z synem na spacery. Kobieta zwracała też uwagę, że odbywało się tam wtedy więcej imprez niż teraz – szczególnie jeśli chodzi o występy dla dzieci. Pani Maria przywołała długo budowany Teatr Wielki, a pani Lucyna dom młodzieży. Pani Ula – jako miejsce rekreacji wspomina jeszcze Wojewódzki Dom Kultury na ul. Traugutta (dzisiejszy ŁDK), gdzie w każdy czwartek, sobotę i niedzielę organizowano wieczorki taneczne. Seniorka wspomina także salę na Placu Zwycięstwa, gdzie odbywały się tańce w soboty i niedziele, a także Elektrownię na ulicy Tuwima, ale od razu zaznacza też, że chodziła w te miejsca tylko jako panna.

W tych barwnych historiach należy zwrócić uwagę, że wszystkie kobiety czują się bardzo silnie związane z Łodzią. Jest to o tyle ciekawe, że kilka z nich nie jest rodowitymi łodziankami. Przybyły do miasta w związku z repatriacjami lub w poszukiwaniu pracy. Istotnym czynnikiem była też edukacja – panie uczęszczały do szkół technicznych, zawodowych, jedna z nich ukończyła uczelnię wyższą. Wszystkie respondentki rzewnie wspominają lata swej młodości, mówią, że chociaż nieraz było ciężko, to czują się w tym mieście szczęśliwe. Tu wyszły za mąż, tu wychowywały dzieci, tutaj też zmagały się z codziennymi problemami – ze staniem po towar w kolejkach, później z okresem transformacji ustrojowej. Nagromadzenie przeróżnych wspomnień sprawia, że nie wyobrażają sobie życia w innym mieście. Nie oznacza to jednak, że kobiety te zamknęły się w swoich wspomnieniach i nie widzą zmian zachodzących wokół nich. Badane zwracały uwagę na problemy młodych ludzi ze znalezieniem pracy i dorobieniem się mieszkania. Miały też świadomość, że chociaż teraz kobietom przysługuje dłuższy urlop macierzyński, to powrót do pracy niejednokrotnie kończy się zwolnieniem. To bardzo istotne spostrzeżenia, ponieważ panuje powszechne przekonanie, że starsi ludzie są z reguły wyłączeni z rzeczywistości, nie interesują się bieżącymi sprawami, zbyt często rozpamiętują przeszłość. Badanie to pokazało, że pomimo pewnego rodzaju sentymentu do dawnych czasów, kobiety całkiem dobrze orientują się we współczesnych realiach i problemach, z jakimi mierzą się młodzi ludzie.

„Śladami kobiet” – spacer po Starym Polesiu

Na podstawie przeprowadzonych wywiadów Ewa Kamińska-Bużałek i Inga Kuźma opracowały broszurę informacyjną, w której uwzględniono najciekawsze wypowiedzi seniorek (uzyskane podczas wywiadów indywidualnych, jak i wywiadu grupowego) i krótkie informacje na temat pracy kobiet w Łodzi – całość została wpisana w topografię Starego Polesia tworząc jednocześnie spójny szlak na planie Łodzi, tak, aby można było samodzielnie wybrać się na spacer. Broszurę udostępniono w łódzkich instytucjach kultury i klubokawiarniach.

Zwieńczeniem projektu był spacer, na który kolektyw „Kobiety znad Łódki” zapraszał wszystkich łodzian, szczególnie zaś mieszkańców Polesia. Spotkanie to odbyło się w sobotę 8 sierpnia 2015 roku. Organizatorki przeprowadziły grupę chętnych osób po dziewięciu punktach, które ich zdaniem najlepiej nawiązywały do wysłuchanych historii. Przechadzka rozpoczęła się przy Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej na ulicy Gdańskiej, jednym z przystanków był dom rodziny Tuwimów przy ulicy Andrzeja Struga, innym wiekowy drewniak przy ulicy Żeromskiego (dwa pozostałe należą już do zasobów Skansenu Łódzkiej Architektury Drewnianej). Grupa zawędrowała również na róg ulic Lipowej i Marii Skłodowskiej-Curie, gdzie przed laty mieścił się Szpital Ginekologiczno-Położnicy i na świat przyszło wielu Łodzian. Przystanki zaplanowano też przy ulicy Łąkowej, gdzie mieściły się Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. I Dywizji Kościuszkowskiej, Przędzalnia Czesankowo-Zgrzebna VIGOPRIM i Zakład Wyrobów Wełnianych im. M. Kasprzaka. Zwiedzający udali się także na osiedle Tobbaco Park, gdzie kiedyś działały zakładowe żłobki i przedszkola.

Spotkanie to nie tylko pozwoliło na połączenie pewnych punktów topografii miasta z wydarzeniami z przeszłości, ale również na uzmysłowienie spacerowiczom, w jakich warunkach żyły jeszcze kilkadziesiąt lat temu łodzianki, z jakimi problemami musiały mierzyć się każdego dnia, jakie miejsca na mapie Łodzi były dla nich szczególnie istotne i z jakimi anegdotami się one łączą. Osoby biorące udział w spacerze usłyszały więc wspomnienia dotyczące „uroków” mieszkania w starym budownictwie – wożenia zimą wody sankami do nowej pralki Frani (prawdziwego rarytasu tamtych czasów), problemach z wnoszeniem węgla na trzecie piętro kamienic, brakiem przyłączeń do kanalizacji i koniecznością korzystania z podwórkowych toalet. Poruszono także kwestię opieki nad dziećmi – jak obowiązki rodzicielskie były dzielone między pracujących zmianowo rodziców, jak wyglądał nabór do łódzkich żłobków i przedszkoli. Spacerowicze poznali też historie domowych porodów i zmian, które nadeszły wraz z powstaniem Szpitala Ginekologiczno-Położniczego przy ul. Marii Skłodowskiej-Curie. Szczególnie wiele miejsca poświęcono również opowieściom dotyczącym warunków pracy ówczesnych włókniarek – ciężkich warunkach w zakładach związanych z ogłuszającym hałasem, wysoką temperaturą oraz zacofaniem technologicznym[3]. Poruszone zostały także kwestię niskich zarobków i odpraw, jakie włókniarki otrzymały po upadku większości zakładów produkcyjnych w związku z transformacją systemową po 1989 roku[4].

Zgłoszenie się kilkunastu chętnych osób do udziału w spacerze pokazuje, że takie inicjatywy w Łodzi są potrzebne. Nie tylko pomagają poczuć się seniorkom ważnymi i ciągle potrzebnymi, ale również uzmysławiają młodym ludziom, jak wiele cennej wiedzy o mieście mają do przekazania osoby starsze. Spacer w ramach projektu Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały pokazał, że łodzianie są ciekawi historii swojego miasta ukazanej z kobiecego punktu widzenia, i że mimo wszystko łakną seniorskich opowieści o minionych czasach.

Podsumowanie inicjatywy Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały

Jak wspomniałam we wstępie, Łódź była i jest określana mianem „miasta kobiet”. Niestety, przewaga demograficzna nie idzie do końca w parze z liczbą źródeł, które opowiedzą dzieje tego miasta właśnie z kobiecego punktu widzenia. Być może wynika to z ogólnej tendencji, że:  (…) kobiet prawie się (…) nie zauważa, niewiele się też o nich mówi. I to jest (…) powód nieistnienia kobiet w historii: milczenie źródeł. Kobiety pozostawiają po sobie niewiele bezpośrednich śladów, pisanych bądź materialnych (Perrot 2009, s.13). Przeprowadzony przez Ewę Kamińską-Bużałek i Ingę Kuźmę projekt z pewnością pomógł zwrócić uwagę na historie opowiedziane z kobiecego punktu widzenia. Co istotne – są to „herstorie” seniorek, czyli grupy, która zostaje we współczesnym dyskursie zapomniana, pomijana, a nawet zupełnie „wyłączona” z życia publicznego. We wspomnianym kontekście projekt Łodzianki, które żadnej pracy się nie bały stanowi ważny element działań podejmowanych w celu wydobycia choć części kobiecego doświadczenia, która jakby nie patrzeć, stanowią składową wielkiej historii. Zgromadzenie, utrwalenie i interpretacja opowiedzianych własnymi słowami historii życia starszych kobiet pokazuje ich wkład w kształtowanie pewnej rzeczywistości kulturowej i społecznej, która to właśnie przez codzienne zachowania i jednostkowe wartości jest kształtowana „na wielką skalę”. Nie da się jej rzetelnie opisać tylko z  jednego, męskiego punktu widzenia: (…) jeśli kulturę wyobrazimy sobie w postaci naczynia, to nasza dzisiejsza kultura jest naczyniem w połowie roztrzaskanym i ta właśnie kobieca połowa musi być zrekonstruowana dla dobra całości, dla dobra wszystkich, którzy w kulturze uczestniczą (Brach-Czaina, 1997, s. 8). Po zapoznaniu się z wywiadami przeprowadzonymi przez Ewę Kamińską-Bużałek i Ingę Kuźmę nasuwa się jeszcze jedna konkluzja. Chociaż nie ma wątpliwości, co do tego, że Łódź od lat jest „miastem kobiet”, to tak jak pisała Ewa Malinowska, nie jest „miastem kobiecym” (2012, s.3–15). Z przytoczonych przez seniorki opowieści wyłania się obraz kobiet, które musiały wykazać się siłą i przyjąć niemalże twardą, męską postawę, aby móc pogodzić w tamtych realiach obowiązki zawodowe z życiem rodzinnym.

Podsumowując. Historia kobiet łódzkich nie jest „wielka”. Kobiety nadal są ograniczane do postrzegania ich w kategoriach codziennych powinności jakimi są dom, praca czy rodzina. Jak w jednym ze swoich tekstów pisze Inga Kuźma: (…) Życie miasta widziane przez pryzmat życia wybranej grupy jego mieszkanek jest opowieścią w skali mikro, która polega na scalaniu zachowanych fragmentów oraz na wydobywaniu na jaw przemilczeń i zamilknięć (2014, s.134). To właśnie codzienność jest jednak najbliżej każdego z nas i nie da się budować naszej łódzkiej historii i tożsamości bez uwzględnienia w niej tego aspektu. Inicjatywa podjęta przez Ewę Kamińską-Bużałek i Ingę Kuźmę jest ostatnią szansą na utrwalenie opowieści byłych łódzkich pracownic. Kiedy doświadczenia tego pokolenia znikną wraz z jego przedstawicielkami, powstanie luka, której nie sposób będzie wypełnić.

Martyna Krogulec – absolwentka socjologii na Uniwersytecie Łódzkim, obecnie doktorantka w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności UŁ. Jej zainteresowania oscylują w ostatnim czasie wokół kultury i socjologii ciała, jak również wpływu stereotypów na funkcjonowanie społeczne jednostki. Interesuje się także socjologią polityki i problematyką ruchów społecznych w Polsce.

Afiliacja:

Katedra Socjologia Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

Ul. Rewolucji 1905 r. 41/43

90–214 Łódź

e-mail: martyna_krogulec@wp.pl

Bibliografia:

Brach-Czaina, J. (1997). Od kobiety do mężczyzny i z powrotem: rozważania o płci w kulturze, Białystok: Trans Humana.

Czerniawska, O. (1998) Style życia w starości, Łódź: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi.

Dunn, E. (2008). Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, przeł. Przemysław Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Kuźma, I. (2014). Łódź jako teren badan etnograficznych z perspektywy women’s urban anthropology, Kultura i społeczeństwo, 1/2014, 123–135.

Malinowska, E. (2012). Kapitał ludzki w ujęciu genderowym – koncepcja teoretyczna, Folia Sociologica, 39/2012, 3–15.

Perrot, M. (2003). Moja historia kobiet, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

Sikorska-Kowalska, M. (2001). Wizerunek kobiety łódzkiej przełomu XIX i XX wieku, Łódź: Wydawnictwo Ibidem.

Sikorska-Kowalska, M. (2003). Emancypacja społeczna i zawodowa robotnic łódzkich przełomu XIX i XX wieku, Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku, t. 1.

Women of Łódź, who fear no work – trial of saving history of every-day reality

Abstract:

Łódź is a city that has been being actively created by women for over two centuries now. Female workers were one of the first to prove that women’s work was an indispensable element of the capitalistic development, changing this way then binding social norms. Unfortunately, over these two hundred years there have been few historical testimonies presenting the history of our town from the women’s perspective, even though the organization of family and profession life was their responsibility.

This article refers to this trials of consolidating history (or rather “herstory”) of female workers in Łódź during the times of Polish People’s Republic – generation which created our town through everyday work, which is slowly being forgotten. This text presents the results of the project called Women of Łódź, who fear no workrealised between June and August 2015 by so-called Women by Łódka river – Ewa Kamińska-Bużałek and Inga Kuźma. The aim of this undertaking was to gather women’s stories and to draw peoples of Łódź attention to the great value of the older generations’ experiences, as well as to underline, how much they have to say about local identity and history, how much we lose, when we excluded elderly people from the discussion about fate of our town.

Keywords:
herstories, seniors of Łódź, played-out Łódź, women’s stories, female workers in Łódź.

1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2015 roku na 700 tys. mieszkańców przypadało 400 tys. kobiet.

2 Grupa „Kobiety znad Łódki” została utworzona w 2012 r. przez ok. 10 osób – przewodniczki po Łodzi, lokalnych aktywistów, naukowczynie. Jej najważniejszą inicjatywą jest powołanie do życia Łódzkiego Szlaku Kobiet. W ramach swej działalności zorganizowały m.in. wystawę poświęconą farmaceutkom, spotkanie z działaczkami opozycji demokratycznej w PRL, kilkanaście otwartych spacerów po mieście. Organizują także performatywne czytania prozy polskich pisarek. „Kobiety znad Łódki” należą też do ogólnopolskiej Sieci Herstorycznej Fundacji Przestrzeń Kobiet i współtworzyły publikację „Szlaki kobiet. Przewodnik po Polsce śladami emancypantek” (premiera w czerwcu 2015). W grupie działają m.in.: I. Kuźma – dr antropologii społecznej, M. Zdanowska – animatorka kultury, A. Musiałowicz – przewodniczka po Łodzi, J. Sikorzanka – dziennikarka, E. Kamińska-Bużałek – koordynatorka projektów społecznych, I. Desperak – dr socjologii.

3 Znaczna część maszyn była przestarzała, pamiętała jeszcze czasy przedwojenne czy nawet okres rozbiorów. Kiedy Andrzej Wajda kręcił w latach 70. „Ziemię Obiecaną”, nie musiał specjalnie sprowadzać maszyn ze schyłku XIX w. [Informacje zaczerpnięte z broszury spacerowej]

4 Wynagrodzenie włókniarek było niższe o ponad 20% w stosunku do średniej płacy w sektorze przemysłowym. Kiedy po 1989 r. łódzki przemysł tekstylny upadł, pracownice otrzymały odprawy ok. 20 razy niższe niż tracący zatrudnienie górnicy. [Informacje zaczerpnięte z broszury spacerowej]

Opowieści porodowe – historie o szczególnym kobiecym doświadczeniu i podmiotowości kobiet

Krystyna Dzwonkowska-Godula
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Celem artykułu, opartego na analizie porodowych opowieści, jest odpowiedź na pytanie, jak kobiety postrzegają swoją rolę w tym ważnym życiowym wydarzeniu. Jak się bowiem okazuje, kwestia ta jest kluczowa w tych kobiecych narracjach. Doświadczenia porodu opisywane są w kategoriach podmiotowość versus uprzedmiotowienie kobiet, autonomia versus podporządkowanie. W relacjach narratorek interesują nas nie tyle indywidualne przeżycia, co kulturowa koncepcja kobiecości oraz sytuacji porodu, wyłaniające się z tych narracji. Obok zmedykalizowanego modelu narodzin dziecka i ubezwłasnowolnionej, uprzedmiotowionej kobiety-pacjentki mamy obraz porodu jako podmiotowego kobiecego doświadczenia, mistycznego przeżycia, pozwalającego odkryć „kobiecą moc” i tożsamość oraz model kobiety – „kowalki swojego losu”. Opowiadanie o narodzinach dziecka, doświadczeniu przez kobiety poczucia mocy sprawczej bądź jej braku można traktować jako przejaw kształtowania się podmiotowej samoświadomości kobiet, nadawanie sobie samym statusu podmiotu, nie tylko w narracji, ale w realnym życiu.

Słowa kluczowe:
opowieści porodowe, doświadczenie porodu, podmiotowość kobiet.

Wprowadzenie

Poród jest szczególnym kobiecym doświadczeniem. (…) Z pewnością urodzenie dziecka jest jednym z najintensywniejszych przeżyć w życiu kobiety. Jednym z tych, których się nigdy nie zapomina (Budrowska, 2000, s. 254). Towarzyszące mu odczucia, psychiczne i fizyczne, trudno z czymkolwiek porównać, odnieść do jakichś innych doznań, są wyjątkowe i niedostępne dla osób, które ich nie przeżyły. Z drugiej strony, każda „rodzicielka” będzie poród czy porody, wspominać inaczej, nie ma uniwersalnej formuły tego doświadczenia. Wpływ na opis przeżyć związanych z narodzinami dziecka ma wiele czynników, m. in. nastawienie do ciąży i zostania matką, przebieg ciąży, okoliczności i warunki porodu, obecność i zachowanie osób trzecich – personelu medycznego, partnera, czy innego bliskiego, to czy są to narodziny pierwszego, czy kolejnego dziecka, czy poród odbywa się siłami natury, czy też wymaga medycznej interwencji. Definicji „dobrego porodu” może być bardzo wiele (Kurczuk-Powolny, 2016). Położne i lekarze ostrzegają, by kobiety nie słuchały porodowych opowieści, będących często opowieściami grozy (Korolczuk, 2012, s. 228; Kurczuk-Powolny, 2016). Jak zauważa U. Śmietana: (…) z jednej strony w kulturowym przekazie nadal funkcjonuje, silnie zakodowany, martyrologiczny obraz porodu jako krwawo-mięsnej traumy z wszelkimi możliwymi komplikacjami. Z drugiej strony pokazuje się go jako cudowne, mistyczne przeżycie, wręcz epifanię, w wyniku czego poród jawi się jako zjawisko z pogranicza duchowości i psychologii, a nie medycyny i fizjologii (Śmietana, 2006). Wraz z rozwojem medycyny i postępem technologicznym ciąża i poród przestały być traktowane jako naturalne procesy, zostały „zmedykalizowane” (Gajewska 2012; Mazurek 2014; Nowakowska, 2010; 2012; 2014; Oleś-Binczyk, 2011). Proces medykalizacji, polegający na obejmowaniu coraz większych obszarów życia człowieka medycznym nadzorem, prowadzący do postrzegania problemów niemedycznych w kategoriach chorób lub zaburzeń, sprowadza jednostkę do biernego pacjenta, mającego podporządkować się lekarzowi jako wyroczni nie tylko w sprawach zdrowia i choroby. Medykalizacja ciąży i porodu pociąga za sobą ich odhumanizowanie i uprzedmiotowienie kobiety (Gajewska 2012; Mazurek 2014; Nowakowska, 2010; 2012; 2014; Oleś-Binczyk, 2011). W tym kontekście znaczenia nabiera przywrócenie kobietom podmiotowości i mocy sprawczej w narodzinach dziecka, wzmacniania roli innych kobiet jako przewodniczek i towarzyszek w tym życiowym doświadczeniu (rola położnej i douli[1]), tworzenia kobiecych kręgów, w których dzieliłyby się one swoimi przeżyciami i wzajemnie wspierały. Od 2014 roku organizowane są w Polsce Kręgi Opowieści Porodowych (http://doula.org.pl/kregi-opowiesci-porodowych-1–04–2016), rośnie liczba wirtualnych grup wsparcia powstających na internetowych forach dyskusyjnych, nawiązujących do dawnych kręgów macierzyńsko-siostrzanych (Śmietana, 2006). W Internecie znaleźć można wiele stron gromadzących opowieści porodowe kobiet, nadających swoim prywatnym, osobistym, intymnym przeżyciom „społeczny wymiar”. Właśnie takie kobiece historie zostały poddane analizie na potrzeby niniejszego artykułu. Zdaniem M. Sbisy: (…) doświadczenie porodu zasługuje na uwagę nie tylko ze względu na jego bardzo ważną rolę w życiu kobiety, ale też z powodu trudności, jakie napotykają one w konstruowaniu własnego punktu widzenia na ten temat. Dla kobiecego podmiotu, centralnym zagadnieniem jest nie tyle zakładana autentyczność kobiecych doświadczeń cielesnych, co postawa, jaką kobieta wobec nich przyjmuje (Sbisá, 1996 za: Budrowska, 2000, s. 265). Tu interesowało nas, jak narratorki opowiadają o swoich porodach: jak postrzegają swoją rolę w tym wydarzeniu.

Opowieści porodowe jako tematyczne narracje biograficzne

Przeprowadzone badanie, polegające na analizie treści opowieści porodowych kobiet nawiązuje do badań biograficznych w paradygmacie socjologii interpretatywnej (por. Bednarz-Łuczewska i Łuczewski, 2012; Kaźmierska, 2012; Rokuszewska-Pawełek, 2002, ss. 11–43; Włodarek i Ziółkowski, 1990). Choć przedmiotem zainteresowania nie jest tu historia życia jednostki ani nawet wybrany segment biografii, to jednak mamy tu do czynienia z narracjami dotyczącymi ważnego momentu w życiu kobiety – narodzin dziecka jako życiowego wydarzenia (Hoerning, 1990, s. 129), punktu zwrotnego (Budrowska, 2000) czy rytuału przejścia (van Gennep, 2006, s. 64 i n. za: Jaskulska, 2012, s. 80–81). Można określić je mianem narracji tematycznej (Rokuszewska-Pawełek, 2002, s. 27) czy też historii przypadku (koncentracja na określonym procesie w życiu jednostki) (Denzin, 1990, s. 68). Analizie poddane zostały opowieści kobiet o przeżyciach związanych z narodzinami dziecka, spisane przez nie i upublicznione, udostępnione szerszej „publiczności”. (…) Badacza interpretatywnego interesuje, jak przeżytemu doświadczeniu nadaje się znaczenie, jak jest ono definiowane, odczuwane, wyrażane, ucieleśnione, interpretowane i rozumiane (Denzin, 1990, s. 56). Poprzez opowiadanie jednostka tłumaczy innym, ale też objaśnia sobie dany fragment rzeczywistości: (…) Autonarracje są sposobem rozumienia własnej sytuacji w strumieniu toczących się zdarzeń (Trzebiński, 2002, s. 79).

W badaniach biograficznych dowartościowuje się jednostkę i jej indywidualną perspektywę w postrzeganiu rzeczywistości, nadaje znaczenie jej społecznej obecności i aktywności – (… )Możliwość autorskiej wypowiedzi daje jej szansę wyeksponowania własnej roli w kształtowaniu życia i otoczenia (Bednarz-Łuczewska i Łuczewski, 2012, s. 101). Zainteresowanie historiami „zwykłych ludzi”, szczególnie tych, którzy do tej pory – z racji płci, rasy, czy pochodzenia społecznego – byli marginalizowani, czy wykluczani, nie tylko pozwala na poznanie ich punktu widzenia. Jest oddaniem im głosu, przyczynia się do ich upodmiotowienia, uwłasnowolnienia (Fiternicka-Gorzko, 2012; Kałwa, brak roku wydania). W odniesieniu do kobiet przejawia się to w „odzyskiwaniu” ich historii, historii przez nie doświadczanej i opowiadanej – stworzenia „her-story”, w miejsce „his-story”, tworzonej przez i dla mężczyzn (Kałwa, brak roku wydania; Patatyn, 2014, ss. 3–4). Przy czym, trzeba je najpierw przekonać, że ich własna historia może kogoś zainteresować, że mają „coś ciekawego do opowiedzenia”, że ich wspomnienia warte są upamiętnienia, choć, a może właśnie dlatego, że dotyczą „codziennego”, „zwykłego” życia (Kałwa, brak roku wydania; Patatyn, 2014, ss. 3–4).

Badając autonarracje o życiu, poznajemy nie tylko subiektywnie znaczące doświadczenie (Denzin, 1990, s. 55), ale też warunki makrospołeczne nań wpływające. Tym samym biografia nie jest, czy nie musi być, „tematem” sama w sobie (biografia jako temat), ale staje się środkiem badań społecznych (biografia jako środek) (Helling, 1990, s. 16). (…) Życie pojedynczego człowieka zawiera w sobie – niczym hologram – informację o społeczeństwie i czasach w których żyje (Bednarz-Łuczewska i Łuczewski, 2012, s. 91). W przypadku analizy opowieści porodowych zyskujemy nie tylko informacje o przebiegu narodzin dziecka (warunki, udział osób trzecich itp.), ale poznajemy również kulturowy konstrukt porodu (doświadczenie cielesne vs. duchowe, wydarzenie naturalne vs. medyczne itp.), a także kulturowy model kobiecości, przejawiający się w tożsamości narratorki (podmiotowość vs. uprzedmiotowienie kobiety, społeczne postrzeganie kobiecej cielesności itp.). Jak zauważyła E. Korolczuk, przeprowadzająca wywiady z matkami i córkami, w których podejmowany był m. in. temat posiadania dzieci, ciąży i porodu, dany kontekst społeczny, ekonomiczny i polityczny wyznacza kobietom określone możliwości, wpływa na ich narracje, powodując często „nieprzekładalność perspektyw” przedstawicielek dwóch pokoleń – (…) pojawiają się nowe dyskursy i praktyki, unieważniające doświadczenia starszego pokolenia i wprowadzające nowe wizje seksualności czy macierzyństwa (Korolczuk, 2012, s. 229). W niniejszym badaniu autobiograficznych relacji kobiet o narodzinach dziecka przedmiotem zainteresowania jest to, jak narratorki widzą swoją rolę w tym wydarzeniu, czy postrzegają się w kategoriach działającego podmiotu, mogącego o sobie decydować, mającego wpływ na to, co się z nim dzieje, na przebieg porodu. Koncentrujemy się nie tylko na sferze mikro – indywidualnym wymiarze przeżyć, ale próbujemy spojrzeć „poza nie” i określić, jaki kulturowy obraz kobiety oraz sytuacji porodu się z tych narracji wyłania.

Analizowane opowieści porodowe

Analizą objęto opowieści porodowe zamieszczone na stronie internetowej Fundacji Rodzić Po Ludzku (http://www.rodzicpoludzku.pl/Opowiesci-porodowe). Wykorzystano zatem materiały autobiograficzne już istniejące, stworzone bez ingerencji badacza (subject-produced autobiographies) (Rokuszewska-Pawełek, 2002, s. 33). Prawdopodobnie powstały one i zostały nadesłane w związku z akcją „Rodzić po ludzku”, w ramach której (…) tysiące kobiet podzieliło się swoimi doświadczeniami z porodu, co pozwoliło organizacji ocenić jakość opieki okołoporodowej w polskich szpitalach i podjąć działania na rzecz jej polepszenia (http://www.rodzicpoludzku.pl/Dzialania)[2]. Akcja zbierania opowieści porodowych trwa przez cały czas: (…) Każdego tygodnia dostajemy co najmniej kilka listów od kobiet dotyczących naruszenia ich prawa do godności osobistej w polskich szpitalach (http://www.rodzicpoludzku.pl/Aktualnosci/PAGE-7.html), do czego zresztą zachęca organizacja, mobilizując kobiety do (…) działania na rzecz godnego porodu w Polsce, poprzez ocenianie szpitali i właśnie opisywanie swoich porodów. W Internecie wiele portali zbiera takie opowieści[3]. Zdecydowano się na objęcie analizą historii udostępnionych na stronie Fundacji Rodzić Po Ludzku ze względu na to, że organizacja ta jest prekursorem, pionierem w zakresie oddolnej, społecznej działalności na rzecz poprawy opieki okołoporodowej w Polsce, a jej kampania „Rodzić po ludzku” jest: (…) w opinii specjalistów od public relations, najbardziej skuteczną akcją społeczną przeprowadzoną w Polsce. Jej ogłoszenie rozpoczęło proces zmian korzystnych dla rodzących kobiet w szpitalach położniczych. Dzięki niej wyrażenie „rodzić po ludzku” weszło do potocznej polszczyzny (http://www.rodzicpoludzku.pl/Dzialania/Kampanie-spoleczne.html). Ponadto, udostępnione przez nią opowieści porodowe stanowią zamknięty zbiór, co uwalnia badacza od konieczności sformułowania dodatkowych kryteriów doboru próby, narażających go na zarzuty tendencyjności, czy przypadkowości wyboru analizowanego materiału[4].

Na stronie internetowej organizacji opublikowano 35 porodowych opowieści, umieszczając je w dziale o tym samym tytule oraz pod hasłem „Kobiety mówią”. Nie wiemy dlaczego akurat te historie wybrano spośród setek nadesłanych oraz jaki odsetek spośród przysłanych relacji one stanowią, nie mamy informacji dotyczących daty ich nadesłania i udostępnienia w sieci. Znając cele Fundacji oraz charakter jej działalności, możemy przypuszczać, że publikując takie a nie inne opowieści starano się przedstawić różnorodność doświadczeń kobiet. Mamy tu relacje z porodów szpitalnych i domowych, naturalnych i przez cesarskie cięcie, mających miejsce w szpitalach w dużych ośrodkach miejskich (m. in. Warszawa, Gdańsk, Szczecin, Wrocław, Kraków), jak i mniejszych miastach (np. Racibórz, Wołomin, Szubin, Nowe Miasto Lubawskie, Złotów)[5]. Niektóre z nich dotyczą pobytu w szpitalu i przeżyć związanych z poronieniem, czy urodzeniem martwego dziecka (6 opowieści). Ponieważ są one autobiograficznymi narracjami kobiet odnoszącymi się również do wyjątkowego kobiecego doświadczenia – „nieszczęśliwego rozwiązania” ciąży, straty nienarodzonego dziecka, postanowiono nie wyłączać ich ze zbioru analizowanych materiałów. Co, zdaje się, odpowiada intencjom działaczek Fundacji, zamieszczających je wśród porodowych historii.

Korzystanie z materiałów zastanych wiąże się z takimi ograniczeniami jak brak możliwości ustalenia informacji o autorkach opowieści (wiemy, że były to kobiety, niekiedy poznajemy je z imienia i nazwiska, jedyną dodatkową informacją jest, w przypadku niektórych historii, rok i miejscowość, niekiedy nazwa szpitala, w którym odbył się poród), a także brak wiedzy na temat ewentualnych skrótów dokonanych przez administratorów strony internetowej. Brak szczegółowych danych w części opowieści, można wytłumaczyć tym, że z punktu widzenia celu publikacji – pokazania spektrum doświadczeń porodowych kobiet – nie były to informacje kluczowe. Tym bardziej, że ocenie poszczególnych szpitali, w których rodziły kobiety poświęcona jest odrębna część portalu (www.GdzieRodzic.info).

W dalszej części artykułu pojawiać się będą cytaty z analizowanych historii, ze wskazaniem w nawiasie numeru opowieści (np. OP_1). Zachowana została oryginalna pisownia i styl autonarracji.

Opowieści porodowe – o podmiotowości kobiet

Jak stwierdza D. Kałwa, charakteryzująca mówione historie kobiet: (…) opowieści te są często emocjonalnym powrotem do momentów wzniosłych lub traumatycznych, na nowo przeżywanych, na nowo reinterpretowanych w perspektywie późniejszych doświadczeń, dalszej drogi życiowej (Kałwa, brak roku wydania). Opis ten można z całą pewnością odnieść do historii porodowych, w których kobiety odnoszą się do ważnego dla ich życia i tożsamości wydarzenia, patrząc na nie z dystansu, którego nabierają z upływem czasu, przepracowując je poprzez opowiadanie o nim.

W objętych analizą relacjach o porodzie da się zauważyć pewien schemat opowieści, podporządkowany przebiegowi narodzin dziecka. Narratorki zaczynają „od początku”, tj. od rozpoczęcia się akcji porodowej – pojawienia się pierwszych skurczy, czy odejścia wód płodowych. Niektóre z nich zarysowują okoliczności – porę dnia, sytuację, w jakiej się wtedy znajdowały, obecność i reakcję towarzyszących im osób. Część z nich wypowiada się na temat swojego podejścia do ciąży, nastawienia do zostania mamą (zaznaczają np., że była to ciąża wyczekiwana, planowana). Mamy tu relacje bardzo szczegółowe, przypominające dziennik z tamtego dnia, opisujące niemalże godzina po godzinę zmieniające się skurcze i wielkość rozwarcia w kolejnych fazach porodu, własne odczucia i zachowania, postępowanie personelu medycznego. Niektóre opowieści kończą się na rozwiązaniu, inne przedstawiają także okres poporodowy. Podobnie toczą się historie o poronieniu – zaczynając od momentu pojawienia się niepokojących objawów, świadczących o tym, że z ciążą dzieje się coś złego, przez opis pobytu w szpitalu i zabiegów medycznych, kończąc na refleksjach dotyczących radzenia sobie z sytuacją „po”. Tu również relacje skupiają się na opisie warunków przebiegu przedwczesnego zakończenia ciąży oraz odczuwanych przez kobietę fizycznych doznań, a przede wszystkim emocji związanych z tym dramatycznym przeżyciem.

Ponieważ niejako pierwszym adresatem analizowanych opowieści była Fundacja Rodzić Po Ludzku, kobiety oceniały jakość szpitalnej opieki, opisywały warunki w szpitalu (wygląd sal i łazienek, ich wyposażenie, różnego rodzaju udogodnienia i „pomoce” mające ułatwić przebieg porodu, bądź ich brak), zachowania personelu – lekarzy, położnych, także rejestratorek na izbie przyjęć, odnosiły się do kwestii przestrzegania praw pacjenta. Starały się określić, czy udało im się „rodzić po ludzku”, czy miały do czynienia z ludzkim traktowaniem, odwołując się wprost do nazwy Fundacji i prowadzonej przez nią kampanii społecznej. Pojawiały się tu rozważania na temat specyfiki porodu w szpitalu i w domu, porodu naturalnego i przez cesarskie cięcie.

Medykalizacja ciąży i porodu doprowadziła do traktowania ich jako stanu zagrażającego kobiecie i dziecku, wymagającego medycznej interwencji i lekarskiego nadzoru, „zawłaszczenia ich” przez medycynę. Zjawisko to przejawia się w sprowadzeniu rodzących do „biernego obiektu” medycznych zabiegów, odebraniu im (…) poczucia sprawstwa oraz bycia kompetentną, a tym samym utraty jej podmiotowości oraz psychicznej satysfakcji (Nowakowska, 2010, s. 433). Właśnie kwestia podmiotowości kobiet w czasie porodu była przedmiotem zainteresowania w zrealizowanym badaniu. Podmiotowość jest tu rozumiana jako aktywna postawa wobec otaczającej rzeczywistości, kontrola i wpływ na własne życie, możliwość kreowania jego biegu, podejmowanie inicjatywy, innymi słowy: jako autonomia i moc sprawcza. Będące jej przeciwieństwem uprzedmiotowienie przejawia się w uzależnieniu od innych, bezradności i podporządkowaniu, ubezwłasnowolnieniu, braku możliwości decydowania o sobie.

Analiza porodowych historii pozwoliła na wyodrębnienie następujących typów doświadczeń porodowych kobiet w zależności od ich wyrażanego w opowieściach poczucia podmiotowości, mocy sprawczej w subiektywnym wymiarze. Pierwszy typ dotyczy uprzedmiotowienia kobiet w warunkach zmedykalizowanego, odhumanizowanego porodu, na które narratorki nie wyrażają zgody, przeciwko któremu protestują poprzez swoje opowieści. W drugim – wręcz przeciwnie, mamy do czynienia z (…) uwolnionym podmiotowym doświadczeniem cielesności i związaną z nim postawą autokreatywną rodzących (Gajewska, 2012, s. 239). Trzeci typ doświadczenia natomiast można określić jako „akceptowane uprzedmiotowienie”, zgodę kobiet na zmedykalizowany model ciąży i porodu przy jednoczesnym poczuciu, że ta ich zgoda jest wyrazem ich podmiotowości, że mają one, w pewnym, ograniczonym stopniu, wpływ na to, co się z nimi dzieje. Przyjrzymy się kolejno tym typom doświadczenia, odwołując się do autonarracji kobiet[6].

Uprzedmiotowienie

Jak zauważa B. Budrowska, mimo że kobiety są głównymi bohaterkami tego wydarzenia, ze względu na skryptowy charakter porodu nie są one i nie czują się podmiotami (Budrowska, 2000, s. 263). Skryptowość tego wydarzenia polega na tym, że: (…) następujące po sobie wypadki są ściśle ustalone i nie podlegają lub podlegają tylko w ograniczonym zakresie aktywnej kontroli ze strony rodzącej kobiety (Budrowska, 2000, s. 263). Wynika to nie tylko z następujących po sobie faz porodu, wyznaczanych określonymi zmianami fizjologicznymi i fizycznymi odczuciami, na które kobieta nie ma wpływu, ale także z towarzyszących im procedur medycznych. Przyczynia się do tego zjawisko medykalizacji porodu, traktowanego przez personel medyczny (…) jako proces mechaniczny mający na celu uwolnienie dziecka z ciała kobiety. Personel medyczny z góry zakłada niekompetencję kobiet i niemożność podejmowania przez nie decyzji o przebiegu porodu i kontakcie z dzieckiem (Chołuj, 2008, s. 61 za: Oleś-Binczyk, 2011, s. 49–50). Narratorki pisały o uprzedmiotowieniu i ubezwłasnowolnieniu ich przez towarzyszące im położne i lekarzy, narzucających im „odpowiednie” i pożądane z medycznego punktu widzenia zachowania, „wiedzących lepiej” co dobre dla rodzącej i dziecka. Mówiły o niemożności zdania się na własne ciało i „instynkt”: (…) brak szacunku dla moich decyzji i dla mnie (zwracanie się do mnie per ty na przykład, uparte proponowanie zabiegów, na które się bardzo wyraźnie nie zgodziłam, obrażanie się za kwestionowanie poleceń personelu) (OP_4). (…) W moim odczuciu zostałam trochę popędzona, żeby szybciej zacząć parcie, przez to się pogubiłam i oddałam się w ręce położnej. Już nie miałam kontaktu z własnym instynktem… Nawet pozycje były zaproponowane przez nią (położną – dop. aut.) (OP_11); (…) nie można było wziąć prysznica, pójść do toalety, posiedzieć na piłce czy pochodzić wokół łóżka. Pozwolono mi jedynie stać i patrzeć przez okno. No i nikt nie pytał mnie, w jakiej pozycji chcę rodzić – po prostu leżałam na łóżku z podkurczonymi nogami, na koniec prawie weszła na mnie jedna z lekarek (OP_19). Pasywność ich roli wyrażała się w sposobie opowiadania, w którym nie było „ja”, byli „oni”: (…) Podali mi jakiś środek dożylny w kroplówce na przyspieszenie porodu. (…) Kazali położyć się i leżeć. (…) Przy takich bólach leżeć na plecach i nie ruszać się, to był ból nad bóle. Ale nie, bo inaczej nie wolno (OP_14). Jedna z opowiadających czuła się „zmuszona do cesarki”, gdy bardzo chciała rodzić naturalnie, tak jak swoje pierwsze dziecko, co wspominała jako niezwykłe przeżycie, dające jej jako kobiecie moc i siłę. Brak możliwości porodu siłami natury, odebranie jej prawa do decyzji o własnej cielesności pozbawił ją w jej przekonaniu podmiotowości, sprawstwa, skutkując w dalszej perspektywie depresją i obniżeniem poczucia własnej wartości: (…) Nie czuję, że urodziłam. Nie było tego cudownego bólu, który daje moc, tego pięknego doświadczenia swojego ciała i umysłu, tego zastrzyku energii i mocy. Czuję się okradziona z pięknych doświadczeń, emocji i siły. Na tym przeklętym stole czułam się kupa mięsa, którą należy pokroić i zaszyć. (…) Straciłam zaufanie do siebie, do swojego ciała i do lekarzy. Najtrudniej wybaczyć sobie. Czuję się okaleczona (OP_6). Narratorka ma pretensję do siebie, że zgodziła się na takie ubezwłasnowolnienie, zawodząc samą siebie, mimo że jak wynika z jej opowieści, nie miała wyboru, musiała zdać się na lekarzy (dziecko ułożone było pośladkowo i lekarz nie chciał prowadzić obciążonego ryzkiem porodu, rozwiązując ciążę operacyjnie). Podobne odczucia miała inna opowiadająca: (…) przyjście na świat pierwszego synka odbyło się przez cesarkę, ale długo po tym miałam poczucie, że coś mi odebrano. Pozwoliłam to sobie odebrać. Jakby przez szpitalne normy i chęć działania personelu, nie pozwolono memu ciału działać we własnym tempie. Ja też się w tym zagubiłam i nie stanęłam wystarczająco stanowczo we własnej obronie. Nie miałam wtedy ochoty, ani energii na walkę z ludźmi, którzy działali w dobrej wierze, ale wbrew moim odczuciom (OP_34). Ich wypowiedzi pokazują, jak ważnym doświadczeniem dla tożsamości kobiety, jej poczucia sprawstwa są narodziny dziecka, w których to ona odgrywa główną rolę, decydując o ich przebiegu, w oparciu o własne potrzeby i odczucia.

Narratorki pisały o braku szacunku, lekceważeniu ich, bezosobowym traktowaniu, byciu przezroczystym, niewidzialnym i niesłyszalnym dla personelu: (…) miałam podpisać papierki i siedzieć cicho (…). Na zabieg zostałam „wykrzyczana” z korytarza przez pielęgniarki: moje nazwisko słychać było na całym oddziale jak na jakimś jarmarku! „Iść i siąść pod gabinetem zabiegowym na pomarańczowych krzesełkach!” Na miłość boską, czy naprawdę już tak bezosobowo jestem traktowana, że mówią do mnie bezokolicznikami?!?!? (OP_1); (…) Dlaczego tyle razy robiono mi KTG, a nie porozmawiano? Mój krzyk był niemy (OP_6); (…) Naprawdę byłam zszokowana, że pomimo tylu moich próśb o pomoc (właściwie tylko przy karmieniu), tyle położnych to zbagatelizowało. Miałam wrażenie, że w tym szpitalu ja i moje dziecko jesteśmy chwilami niewidzialni (OP_21). Miały poczucie, że traktuje się je jako niemające nic do powiedzenia pacjentki-petentki, przeszkadzające w pracy lekarzom i pielęgniarkom: (…) Najlepiej, żeby się nie odzywały i niczego nie chciały. (…) Stoją jak przysłowiowe zbite psy na korytarzu, czatując na lekarza, który nie ma czasu (OP_1). Te, które domagały się informacji i uwagi ze strony personelu, protestowały przeciwko łamaniu ich praw, były uznawane za problematyczne, uparte, przemądrzałe, rozpuszczone. Przejawem ich ubezwłasnowolnienia było traktowanie ich jak obiektów medycznych procedur. Narratorki wskazywały, że nie konsultowano z nimi lekarskich decyzji, nie informowano o tym, jakim zabiegom poddawane jest ich ciało, nie rozmawiano o przebiegu porodu czy poronienia, nie uwzględniano ich potrzeb i odczuć: (…) (położna – uzup. aut.) przebiła mi pęcherz płodowy i nawet mi o tym nie wspomniała (OP_19); (…) Na jakiekolwiek moje pytania, np. o rozwarcie, położna wychodziła z pokoju o niczym mnie nie informując (OP_26); (…) Prosiłam o wstrzymanie się z kroplówką, chciałam zwiększyć swoją aktywność, pochodzić po schodach (do tej pory głównie leżałam pod KTG), ale zbyto moje prośby ironicznym milczeniem. Nikt ze mną nie polemizował. Po prostu personel robił swoje (OP_34). Kobiety mówiły o odarciu z godności, łamaniu ich prawa do intymności, prywatności, ochrony danych osobowych, narażeniu na wstyd i upokorzenie, obnażeniu, także w sensie dosłownym: (…) Nie pytano mnie, czy mogą być rezydenci podczas zabiegu (…) dla mnie moje ciało jest tylko moje. Mam w sobie wstyd, skrępowanie i poczucie, że nie jestem w sytuacji komfortowej. Nie pokazuję ciała obcym ludziom – tu musiałam to znieść (OP_1); (…) Ja miałam rozdartą koszulę ledwo kryjącą tyłek, z przodu rozdartą do pępka (OP_14). Pisały o braku empatii, znieczulicy z jaką się spotkały, braku delikatności zarówno w sensie fizycznym (podczas badań ginekologicznych, czy przy samym porodzie) oraz psychicznym (obcesowe traktowanie), braku życzliwości, zrozumienia i wsparcia w sytuacji odczuwania bólu, lęku, bezradności, czy straty w przypadku poronienia: (…) Dzień po poronieniu podczas kontrolnego usg pani doktor ze szczerym zdziwieniem zapytała mnie, czy źle się czuje, bo taka jestem smutna. W połowie zdania stwierdziła: „No bo chyba nie chodzi o to poronienie nie???” Nie, no skąd! (OP_1). Ich opowieści są wyrazem protestu, braku zgody na przedmiotowe, nieludzkie traktowanie: (…) Nie godzę się na takie traktowanie kobiet! Mam dość! (OP_1). Taką ocenę sytuacji porodu z perspektywy czasu, dostrzeżenie w nim swojego podporządkowania i braku autonomii oraz jawną, publiczną niezgodę na uprzedmiotowienie samych siebie można traktować jako przejaw kształtowania się podmiotowej samoświadomości kobiet (por. Krasowska, 2016, s. 80).

Podmiotowe doświadczenie porodu

Drugi typ opowieści pokazuje poród jako wydarzenie, w którym kobieta może być i jest podmiotem, jeśli tylko ma wolę, siłę i sprzyjające temu okoliczności. Postrzeganie siebie jako aktywnej uczestniczki, kreatorki własnego doświadczenia przejawia się w sposobie narracji, np. używaniu czasowników czynnych w pierwszej osobie, podkreślaniu własnej roli w prezentowanej historii (por. Sbisá, 1996 za: Budrowska, 2000, s. 265): (…) Skurcze są już mocne, staram się znaleźć jak najlepszą pozycję, (…). Postanawiam wyjść z wanny i próbuję drabinek. (…) I zaczynam śpiewać, wyć, zawodzić. (…) Pojawia się Pani anestezjolog ze strzykawką, aby uzupełnić kroplówkę. Spoglądam na nią i w ciągu sekundy podejmuję decyzję, że dziękuję, czuję, że dam radę bez (OP_3); (…) Nagle nabieram całkowitej pewności, że w następnym skurczu urodzi się główka. Chcę spytać położną, ale nie muszę – i tak to wiem! (…) Być może wyglądam na konającą. Ale czuję się jak Dawca Życia (OP_35). Narratorki pisały o „kontakcie” z własnym ciałem, wsłuchiwaniu się w płynące z niego sygnały, „zanurzeniu się w sobie”, zaufaniu samym sobie, byciu wiernymi swoim odczuciom, potrzebom, wyobrażeniom, poleganiu nie na rozsądku (własnym, czy osób trzecich), ale intuicji, „instynkcie”: (…) Pomagała mi taka wizualizacja, że szyjka jest jak kwiat, który się rozchyla, rozkwita. (…) Muszę powiedzieć, że na tym etapie porodu poszłam w stu procentach za swoim instynktem i tak naprawdę dobrze znosiłam skurcze (OP_11); (…) Po prostu wiedziałam, jak chcę i jak nie chcę, i wyegzekwowałam to. Żadnych lewatyw, bo ich nie znoszę, żadnego decydowania za mnie, w jakiej pozycji mam być, wkraczania lekarza wtedy, gdy nie jest potrzebny, żadnego znieczulenia umawianego „na wszelki wypadek” i oksytocyny, żeby było szybciej (OP_8). Zaznaczały, że nie pozwoliły innym, by przeszkadzali, czy ingerowali w naturalnie przebiegający proces porodu, korzystały z ich wsparcia, zachowując poczucie kontroli nad sytuacją i własnego sprawstwa. Niektóre z dumą zaznaczały, że „robiły swoje”, nie zważając na innych, miały potrzebę zmiany pozycji, krzyku, śpiewu itd., to tę potrzebę realizowały. Można zauważyć, za A. Krasowską, że: (…) podmiotowość pojawia się dzięki łamaniu lub przekraczaniu reguł narzucanych przez personel (Krasowska, 2016, s. 80). Część opowiadających kobiet „uciekła” z totalnej instytucji szpitala, decydując się na poród domowy, inne starannie wybrały szpital, lekarza, a przede wszystkim położną, którzy ich nie ograniczali i nie uprzedmiatawiali. Narratorki mające poczucie podmiotowości w czasie porodu, zachowały dobre wspomnienia z narodzin własnego dziecka. Co więcej, postrzegały je jako kluczowy moment dla ich kobiecej tożsamości, przeżywania własnej kobiecości w sensie cielesnym i duchowym, obudzenia ich „kobiecej mocy”: (…) Doznanie siły własnego instynktu, mądrości ciała, prawdziwego cudu narodzin nowego człowieka… Tego chciałam!!! (…) To było dla mnie przeżycie transcendentne. Jedno z dwóch-trzech najważniejszych i najlepszych wydarzeń w moim życiu. Nie tylko dlatego, że urodziła nam się córka. Ale dlatego, że wezbrała we mnie wówczas ta siła, determinacja i kobieca moc, której poszukuję dziś w sobie, kiedy próbuję odnaleźć się w życiu w innych sferach (OP_8); (…) czułam swoją siłę (OP_11); (…) Pierwsze dziecko urodziłam siłami natury kilka temu. Ten poród dał mi niesamowitą siłę, energię. Urodziłam nie tylko swój największy skarb, ale narodziłam się również ja jako matka i kobieta. (…) Czułam dumę, szczęście wypełniało każdą część mojego ciała (OP_6).

„Akceptowane uprzedmiotowienie”

Wreszcie, część historii porodowych ukazuje kobiety jako podmioty „zawieszające” niejako swoją moc sprawczą na szczególny czas narodzin dziecka, oddające się w ręce profesjonalistów, którzy mają je przez rytuał porodu (por. Gajewska, 2012) przeprowadzić. Można postawić pytanie, czy nadal możemy mówić tu o ich podmiotowości. Określenie tego typu doświadczenia jako „akceptowanego uprzedmiotowienia” odnosi się do przyzwolenia kobiet na odebranie im autonomii na czas krytycznego momentu życiowego jakim jest poród, powodowanego lękiem – o życie i zdrowie własne oraz dziecka, a także przed bólem, fizjologią porodu, tym, co dzieje się z ciałem rodzącej, a jest niejako poza kontrolą kobiety. Jest to konsekwencja opisywanego procesu medykalizacji, w którego efekcie proces rodzenia potomstwa stracił swą naturalność, wymaga obecności medycznej aparatury oraz specjalistów, badań diagnostycznych i medycznej interwencji. W związku z powszechnym przekonaniem, że bezpieczny poród może mieć miejsce tylko w szpitalu, rodzące dla dobra dziecka godzą się na różnego rodzaju niedogodności oraz przedmiotowe traktowanie, uznając je za swego rodzaju cenę za owo poczucie bezpieczeństwa i szczęśliwe rozwiązanie. Ta akceptacja uprzedmiotowienia wynika również z cech szpitala jako instytucji totalnej (Goffman, 1975). Kobiety na co dzień, w innych okolicznościach zachowujące swą podmiotowość, mogą traktować szpital jako odrębny świat rządzący się swoimi prawami, w którym one – jako pacjentki – muszą poddać się władzy medycznego personelu i zawiesić na czas pobytu w nim swoją autonomię i sprawczość. Zgoda na taki stan rzeczy, uzasadniona takimi racjonalizacjami (kierowanie się dobrem dziecka, zaufanie do medycyny i lekarzy, rola pacjenta w totalnej instytucji szpitala) powoduje, że kobiety nie buntują się przeciwko ich uprzedmiotowieniu, traktują je jako „naturalne” w warunkach porodu i szpitala, starają się je wyjaśniać, czy usprawiedliwiać, wskazywać dobre tego strony. Co więcej, nie mają one poczucia ubezwłasnowolnienia, skoro w ich przekonaniu to one zadecydowały o owym zawieszeniu własnej podmiotowości i je akceptują. M. Sbisá, opisująca kobiece strategie poradzenia sobie z doświadczeniem porodu, postawę taką określa mianem „przetrwania porodu” poprzez koncentrowanie się na pozytywnych aspektach i wypieranie negatywnych (Sbisá, 1996, s. 372 za: Budrowska, 2000, s. 265). (…) Podmiot wycofuje się ze swego rodzącego ciała i przenosi się na poziom duchowy lub umysłowy, z którego kontroluje – jeśli to się uda – proces porodu. Kobiety wybierające tę strategię unikają – zdaniem autorki – przepracowania doświadczenia porodu, przez co upewniają się w swoim przetrwaniu jako podmiotu, ale jednocześnie implicite akceptują jego otrzymane, zewnętrzne i kontrolowane przez mężczyzn reprezentacje (Sbisá, 1996, s. 372 za: Budrowska, 2000, s. 265). Narratorki, odnosząc się do kwestii „rodzenia po ludzku”, podkreślały życzliwość personelu, „ludzkie traktowanie”: (…) Zostałam bardzo miło potraktowana przez położną (OP_24); (…) Nikt na mnie nie krzyczał, personel cały czas pocieszał, uspokajał, doradzał nowe pozycje, w których może ból być mniejszy (OP_27). Miały poczucie, że personel konsultuje z nimi swoje decyzje, współpracuje z nimi, że wszystko odbywa się za ich zgodą, a jeżeli nie, to przecież lekarz i położna kierują się dobrem ich i dziecka. Z. Oleś-Binczyk zauważa, że uległość i posłuszeństwo rodzących, ich wiara w słuszność medykalizacji ciąży i porodu, może przyczyniać się do ich poczucia bezpieczeństwa w trudnym doświadczeniu porodu, uczucia ulgi wynikającego z oddania kontroli nad nim profesjonalistom (Oleś-Binczyk, 2011). Kobiety czuły się „zaopiekowane”: (…) (Położna – uzup. aut.) cały czas sprawdzała jak się czuję, udzielano mi instrukcji, porad. Czułam się kimś wyjątkowym (OP_27). Nie mamy tu zatem poczucia uprzedmiotowienia, raczej zgodę na zmedykalizowany poród, w którym kobieta-pacjentka jest pod opieką profesjonalistów: (…) poród (…) był wywoływany oksytocyną. Zgodziłam się na to, bo obawiałam się, że syn może ucierpieć z powodu przenoszonej ciąży (OP_19); (…) Zdecydowano podać mi zastrzyki na spowolnienie akcji porodowej. Nie pytano mnie o zgodę, ale ja uważam, że lekarze wiedzą najlepiej, co w tej sytuacji robić i jakie środki podać (OP_16); (…) Położna pozwoliła mi na zmianę pozycji (…) zaproponowała mi wejście do wanny. Wiedząc o relaksacyjnym działaniu ciepłej wody, zgodziłam się (OP_33). Znów uwagę zwraca język, w jakim kobiety opisują poród, swoją w nim rolę i relacje z innymi. W tych opowieściach narratorki piszą, że się im na coś pozwala, że coś mogą, że wyraziły na coś zgodę, zaznaczając tym samym określone, ograniczone pole swojej wolności i podmiotowości, co jednak jest dla nich oczywiste i jest przez nie akceptowane. Można tu mówić o poszukiwaniu podmiotowego sprawstwa (Krasowska, 2016, s. 79) przez kobiety, zarówno w samym doświadczeniu porodu, jak i potem w opowiadaniu o nim. Niekiedy można odnieść wrażenie, że to podkreślanie uwzględniania przez personel ich zdania, swobody własnego zachowania, możliwości wyboru pozycji rodzenia itp., wynika z wyjątkowości takiej sytuacji, służy zaznaczeniu, że akurat w ich przypadku standardy opieki okołoporodowej zostały spełnione: (…) Zapytali, czy chcę lewatywę, (…) Poproszono mnie, żebym włożyła szpitalną koszulę do porodu (OP_16); (…) mogłam sama decydować o tym, jaką pozycję przyjmę, czy chcę się napić wody, mąż mógł być cały czas przy mnie i pomagał mi, a położna opiekowała się mną, lekarz kontrolował sytuację (…) Sam poród był dla mnie ciężką i bolesną pracą, ale dzięki informacjom uzyskanym w szkole rodzenia i w trakcie porodu i konkretnej i życzliwej pomocy położnej i lekarza, mogłam mieć na niego wpływ i współpracować z personelem tak, by przebiegał właściwie (OP_24). Z ich wypowiedzi daje się wyczytać niepewność, na co rodząca kobieta może sobie pozwolić, czy jej potrzeba nie zostanie potraktowana jako fanaberia, czy mieści się w schemacie porodu, którego trzyma się medyczny personel: (…) Kiedy nastąpił czas porodu zapytałam panie położne, czy mogłabym rodzić w wodzie. Decyzja moja została przyjęta z entuzjazmem (OP_17). W jednej z wcześniej przytaczanych historii, mówiącej o podmiotowości rodzącej kobiety, jej autorka-bohaterka z dumą opowiadała, jak nie przejmując się niczym i nikim, krzyczy, śpiewa, tańczy, klęczy, jeśli tego akurat potrzebuje. Tu z kolei mamy przykład kobiety, która czuje się winna w związku ze swoim niekontrolowanym, spontanicznym zachowaniem i za nie przeprasza, świadoma „swojego miejsca w szeregu”: (…) Przeprosiłam za swoje krzyki i wrzaski, jednak w odpowiedzi usłyszałam, że nie mam za co przepraszać, jeżeli to mi pomagało w rodzeniu, to miałam prawo krzyczeć, wrzeszczeć i wyzywać. Poród to jedyny dzień, w którym kobiecie wszystko wolno! (OP_27). Narratorka jakby była zaskoczona przyznaniem jej prawa do postępowania w zgodzie z własnym ciałem, radzenia sobie na swój sposób z porodowym bólem, zastrzega, że dotyczy to tylko tego szczególnego wydarzenia, jakim są narodziny dziecka.

Wiele miejsca w opowieściach odpowiadających drugiemu i trzeciemu typowi doświadczenia porodowego narratorki poświęcają zagadnieniu odpowiedniego wsparcia, jakiego potrzebuje rodząca kobieta, by móc zachować własną podmiotowość. Dużą wagę przywiązują do roli położnej jako przewodniczki w tym rytuale przejścia. Dotyczyło to także kobiet odczuwających i podkreślających swoje podmiotowe sprawstwo w czasie porodu, z tym, że w tamtych relacjach położna wydawała się być bohaterką drugiego planu wobec pierwszoplanowego „ja” narratorek. Niezależnie od postrzegania roli położnej przez opowiadające, zwraca uwagę fakt, że ceniły one nie tylko jej wiedzę i umiejętności, ale także życzliwość, opiekuńczość, empatię, wyrozumiałość. Kobiety miały w dobrej położnej niemalże przyjaciółkę, powierniczkę, osobę, której mogły zaufać i która mogła sprawić, że nie utraciły własnej podmiotowości i godności w tym trudnym życiowym momencie. Ceniły partnerską relację z nimi, fakt nienarzucania niczego rodzącym, raczej wychodzenie naprzeciw ich potrzebom: (…) Położna podpowiadała, która pozycja może przynieść ulgę (OP_15); (…) Położna prosiła abym się położyła na fotel porodowy tylko do badania (OP_32). Wydaje się, że tym czego oczekiwałyby kobiety i co pozwoliłoby na ich podmiotowość przy jednoczesnym poczuciu bezpieczeństwa w związku z zapewnianą profesjonalną opieką medyczną, byłoby zastosowanie zasady pomocniczości w relacji rodząca-personel: pomagać, nie wyręczać, dać kobietom prawo do decydowania o przebiegu porodu, do bycia sobą, zdania się na własne ciało, co, jak wynika z części opowieści, można osiągnąć: (…) W trakcie samego porodu czułam, że jestem traktowana jak ktoś kto dokonuje czegoś niezwykłego a osoby dookoła są po to, aby dawać wsparcie (OP_3). Za Z. Oleś-Binczyk warto zwrócić uwagę na język opisujący narodziny dziecka, wskazujący na różny status kobiety, w zależności od tego czy mówimy o „odbieraniu”, czy „przyjmowaniu” porodu (2011, s. 62). Choć narratorki pozytywnie wypowiadały się także o lekarzach, można odnieść wrażenie, że położne jako osoby towarzyszące rodzącym w długim często procesie porodu, często poznane wcześniej, były dla nich kimś bliższym i ważniejszym. Być może znaczenie miała tu także wspólnota bycia kobietą, szczególnie w silnie spatriarchalizowanej szpitalnej rzeczywistości (por. Oleś-Binczyk, 2011). Tym większe było rozczarowanie kobiet, gdy trafiały na nieempatyczne, niewyrozumiałe położne, niewykazujące się zrozumieniem i nieudzielające oczekiwanego wsparcia rodzącym, zadające im fizyczny i psychiczny ból.

Zakończenie

Jak pokazuje analiza porodowych opowieści, kluczowy w tych relacjach jest sposób widzenia własnej roli narratorki w opowiadanym doświadczeniu, którą można opisywać w kategoriach podmiotowość versus uprzedmiotowienie, autonomia versus podporządkowanie. Moc sprawczą kobiet ograniczać mogą z jednej strony rządzące się swoimi prawami, wymykające się kontroli cielesność, fizjologia i sam proces porodu, z drugiej strony medyczne procedury, którym rodzące pacjentki są poddawane.

Z porodowych opowieści wyłaniają się dwa, przeciwstawne kulturowe modele kobiecości oraz sytuacji porodu. Pierwszy z nich, narodziny dziecka sprowadza do wyjęcia go z brzucha kobiety, przy jej większym, bądź mniejszym, ale zawsze kontrolowanym z zewnątrz, udziale, a rodzącą – do bezradnej, niekompetentnej pacjentki, podporządkowanej medycznemu personelowi. Oczekiwaną uległość kobiet i ich gotowość do cierpienia sankcjonuje ideał Matki Polki, wzmacniany przez figurę Matki Boskiej (por. Oleś-Binczyk, 2011, s. 56–58). Fizyczne cierpienie i upokorzenie, które muszą znosić rodzące ma być wynagradzane cudem narodzin potomstwa i macierzyństwem, traktowanym w naszej kulturze jako posłannictwo kobiety. Drugi model prezentuje poród jako podmiotowe kobiece doświadczenie, mistyczne, jedyne w swoim rodzaju przeżycie, istotne dla jej tożsamości, w którym odkrywa ona siebie jako kobietę w sensie cielesnym i duchowym, jest kreatorką nie tylko nowego życia, ale siebie samej jako podmiotu. Tu również macierzyństwo traktowane jest jako kluczowa kobieca rola, ale to kobieta decyduje o jego kształcie, począwszy od aktu narodzin dziecka, wpływając na ich przebieg, widząc siebie w głównej roli – nie tyle bohaterki, co reżyserki tego życiowego wydarzenia. Autonarracje „proaktywne” o porodzie zderzają się z autonarracjami „defensywnymi” – kobiety przedstawiają siebie albo w roli „kowalek własnego losu” albo w roli jednostek adaptujących się jedynie do określonych zewnętrznych, niezależnych od nich okoliczności (Trzebiński, 2002, s. 65, 76). Jak stwierdza J. Trzebiński: (…) w pewnym sensie w historię jednostki wpisane jest jej poczucie wolności w kształtowaniu swojego losu (Trzebiński, 2002, s. 79). A zatem sposób konstruowania autonarracji przekładać się może na realne zachowania człowieka. Można więc oczekiwać, że kobiety podkreślające swoją podmiotowość w doświadczeniu porodu, ale także te buntujące się przeciwko przeżytemu uprzedmiotowieniu, będą dążyły do zachowania autonomii w swoim życiu, (…) ingerowały w bieg zdarzeń tak, by zrealizować własne idee (Trzebiński, 2002, s. 76).

Na problem podmiotowości w kontekście porodowych historii można spojrzeć jeszcze inaczej. Za A. Krasowską, sam akt tworzenia opowieści o sobie można traktować jako (…) stawanie się podmiotowości – (…) piszę więc jestem (2016). Kobiety opowiadając o wyjątkowym, szczególnym kobiecym doświadczeniu porodu, czynią z niego wydarzenie, o którym można i trzeba mówić, nadają sobie status podmiotu. Nie tylko w opowieści.

Krystyna Dzwonkowska-Godula, dr, adiunkt w Zakładzie Socjologii Płci i Ruchów Społecznych w ramach Katedry Socjologii Struktur i Zmian Społecznych UŁ. Autorka rozprawy doktorskiej poświęconej kulturowym modelom i wzorom kobiecości i męskości oraz macierzyństwa i ojcostwa (Dzwonkowska-Godula K., 2015, Tradycyjnie czy nowocześnie? Wzory macierzyństwa i ojcostwa w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź). Autorka i współautorka artykułów oraz wystąpień konferencyjnych podejmujących problematykę stereotypów płci oraz stereotypów ról rodzicielskich; społecznych uwarunkowań procesu powrotu kobiet na rynek pracy po przerwie związanej z wychowaniem dzieci; kapitału ludzkiego i społecznego kobiet i mężczyzn; sprawiedliwości reprodukcyjnej; wpływu kulturowych koncepcji płci i wieku na postawy kobiet i mężczyzn wobec zdrowia i wyglądu.

Afiliacja:

Zakład Socjologii Płci i Ruchów Społecznych w ramach Katedry Socjologii Struktur i Zmian Społecznych, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki,

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41

90–214 Łódź

e-mail: krystyna.dzwonkowska@gmail.com

Bibliografia

Bednarz-Łuczewska P., Łuczewski M. (2012). Podejście biograficzne. W: D. Jemielniak (red.), Badania jakościowe. Metody i narzędzia (s.91–109). Warszawa: PWN.

Budrowska, B. (2000). Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Wrocław: Wydawnictwo Funna.

Denzin, N. (1990). Reinterpretacja metody biograficznej w socjologii: znaczenie a metoda w analizie biograficznej. W: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii (s.55–69). Warszawa-Poznań: PWN.

Fiternicka-Gorzko, M. (2012). Historia mówiona: od metody historycznej do interdyscyplinarnego podejścia badawczego, Opuscula Sociologica 2/2012, 5–25.

Gajewska, M., (2012). Położnicza polisemia. Medykalizacja i demedykalizacja jako ekstrema wyznaczające przestrzeń doświadczenia współczesnego rytuału przejścia. W: M. Synowiec-Piłat, A. Olchowska-Kotala (red.), Socjologia i psychologia dla pacjenta. Wybrane zagadnienia (s.229–244). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Goffman, E. (1975). Charakterystyka instytucji totalnych. W: W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Elementy teorii socjologicznych (s.150–177). Warszawa: PWN.

Helling, I.K. (1990). Metoda badań biograficznych. W: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii (s.13–37). Warszawa-Poznań: PWN.

Hoerning, E.M. (1990). Rola wydarzeń życiowych: doświadczenia i rewitalizacja w perspektywie biograficznej. W: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii (s.127–135). Warszawa-Poznań: PWN.

Jaskulska, S., (2012). „Rytuał przejścia” jako kategoria analityczna. Przyczynek dodyskusji nad badaniem rytualnego oblicza rzeczywistości szkolnej, Studia Edukacyjne 26/2013, 79–97.

Kałwa, D., (brak daty wydania). Kobieca historia mówiona. Pobrane z: http://www.interwencja-kryzysowa.org.pl/psychologia.php?go=link2

Kaźmierska, K. (red.). (2012). Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.

Korolczuk, E. (2012). Ciało z ciała matki? Konstruowanie macierzyństwa i seksualności w kontekście międzypokoleniowym. W: R.E. Hryciuk, E. Korolczuk (red.), Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, praktyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce (s.215–233). Warszawa: Wydawnictwo UW.

Krasowska, A., (2016). Piszę więc jestem. Stawanie się podmiotowości w tekstach. W: W. Doliński, J. Żurko, K. Grzeszkiewicz-Radulska, S. Męcfal (red.), Rzeczywistość i zapis. Problemy badania tekstów w naukach społecznych i humanistycznych (s.67–82). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kurczuk-Powolny, A. (2016). Jak mieć dobry poród? Ginekolog: Nie słuchaj opowieści mam i babć o strasznych porodach. Pobrano z: http://www.edziecko.pl/ciaza_i_porod/1,79332,13334620,Jak_miec_DOBRY_POROD__Ginekolog__Nie_sluchaj_opowiesci.html

Mazurek, E. (2014). Macierzyństwo pod medycznym nadzorem. Wybrane aspekty medykalizacji macierzyństwa, Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 1(5)/2014, 75–93

Nowakowska, L. (2010). W stronę humanizacji porodu, Zdrowie publiczne 120(4), 431–435

Nowakowska, L. (2014). Refleksje nad ciążą i porodem. Perspektywa krytycznej analizy dyskursu, Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 1(5)/2014, 9–24

Nowakowska, L. (2012). Humanizacja ciąży i porodu. Perspektywa socjologii medycyny. W: M. Synowiec-Piłat, A. Olchowska-Kotala (red.), Socjologia i psychologia dla pacjenta. Wybrane zagadnienia (s.245–255). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Oleś-Binczyk, Z. (2011). Medykalizacja ciąży i porodu w Polsce. W: A. Palęcka, H. Szczodry, M. Warat (red.), Kobiety w społeczeństwie polskim (s.43–63). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Patatyn, M. (2014). Wpływ rozwoju gender studies i historii kobiet na badania nad problematyką elit ziemiańskich. Pobrano z: http://www.wydzfilhist.uni.lodz.pl/pub/8.pdf

Rokuszewska-Pawełek, A. (2002). Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Śmietana, U. (2006). Obok ciała. Jak i dlaczego rodzi Barbetka, Klientka i Sierotka Marysia? Pobrane z: http://www.rodzicpoludzku.pl/Wiedza-o-porodzie/Obok-ciala-Jak-i-dlaczego-rodzi-Barbetka-Klientka-i-Sierotka-Marysia.html

Trzebiński, J. (2002). Autonarracje nadają kształt życiu człowieka. W: J. Trzebiński (red.), Narracja jako sposób rozumienia świata (s.43–80). Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Włodarek J., Ziółkowski M. (red.). (1990). Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa-Poznań: PWN.

Birth stories – narratives about particular female experience and women’s subjectivity

Abstract:

The aim of the article, based on an analysis of childbirth stories, is to answer a question how women perceive their role in this important life event. As it turns out, this issue is crucial in women’s narratives about a delivery. The experience of childbirth is described in terms of subjectivity versus objectification of women, autonomy versus subordination. The childbirth stories present not only individual experiences but also a cultural concepts of femininity and childbirth. Two opposite models of women and a delivery emerged from analyzed narratives. On the one hand we observed medicalised childbirth with incapacitated, objectified woman-patient. On the other hand childbirth is described as women’s subjective experience, mystical experience, which allows them to discover the feminine power and female identity. In those birth stories women see themselves as subjects controlling and creating a situation of delivery and their life (a model of self made woman). The childbirth stories – narratives about female subjectivity or lack of it – can be regarded as a manifestation of formation of subjective self-awareness of women, giving themselves the status of the subject, not only in the narrative, but in real life.

Keywords:
birth stories, birth experience, women’s subjectivity.

1 (…) Doula to wykształcona i doświadczona również w swoim macierzyństwie kobieta, zapewniająca ciągłe niemedyczne, fizyczne, emocjonalne i informacyjne wsparcie dla matki i rodziny na czas ciąży, porodu i po porodzie http://www.doula.org.pl/kim-jest-doula

2 W okresie pierwszej odsłony akcji „Rodzić po ludzku” trwającej od 24 grudnia 2005 r. do 23 grudnia 2006 r. do Fundacji nadesłano 4 tysiące listów (http://www.rodzicpoludzku.pl/Akcja-Rodzic-po-ludzku/Final-akcji-2006-reportaz.html).

3 Np. dumnamama.pl, www.babyboom.pl, www.dobrzeurodzeni.pl, www.vivatporod.pl.

4 Z analizy wyłączono jedynie relację lekarki, ponieważ nie odnosiła się ona do własnych doświadczeń ciąży i porodu.

5 W zbiorze 34 włączonych do analizy opowieści 25 dotyczyło porodu naturalnego, 4 – porodu przez cesarskie cięcie (przy czym nie były to zabiegi planowane, kobiety chciały i zaczynały rodzić naturalnie, jednak z różnych przyczyn porody kończyły się operacyjnym zabiegiem); 26 relacji przedstawiało poród w szpitalu, 4 – poród domowy. Informację o dacie i miejscu porodu zawierały 22 opowieści. 13 z nich opisywało poród, który odbył się w 2006 roku, 5 – w 2005 roku, 2 – w 2009 roku, po 1 – w 2003 i w 2008 roku. Nie należy jednak traktować ich jako „nieaktualnych”. Jak pokazują liczne raporty Fundacji, poprawa opieki okołoporodowej w Polsce zachodzi bardzo powoli. Świadczą też o tym słowa jednej z kobiet, która nadesłała list w 2014 roku: (…) Postanowiłam do Was napisać, bo miałam okazję wysłuchać ostatnio ponad 20 opowieści porodowych, które są stosunkowo świeże, bo obejmują ten rok. Zasmuciło mnie to, jak wiele z nich (w tym moja), było opowieściami smutnymi, pełnymi żalu, bólu, buntu i strachu o Dziecko. Prawie wszystkie opowiadały o bardzo bolesnych badaniach ginekologicznych w szpitalach (warszawskich, uchodzących za te najlepsze). (…) Rodzące ciągle traktuje się niegodnie (http://www.rodzicpoludzku.pl/Wiedza-o-porodzie/Nowe-stanowisko-WHO-w-sprawie-lamania-praw-kobiet-podczas-porodu.html)

6 W zbiorze analizowanych opowieści 17 z nich przedstawiało pierwszy typ doświadczenia porodowego („uprzedmiotowienie), 5 – drugi typ („podmiotowe doświadczenie porodu”), 14 – trzeci typ („akceptowane uprzedmiotowienie”). Suma przekracza liczbę objętych analizą historii, gdyż 4 z nich opisywały różne typy przeżyć związanych z kolejnymi porodami kobiety.

Sejm PRL I kadencji a przerywanie ciąży. Analiza relacji „Trybuny Ludu” z dyskusji sejmowej na temat ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 1956 roku[1]

Adam Konopka
Uniwersytet Gdański

Abstrakt:

Artykuł stanowi analizę relacji z debaty sejmowej towarzyszącej głosowaniu nad wprowadzeniem ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z 1956. Treść ustawy oraz dyskusja wokół niej stały się przyczynkiem sporów dotyczących regulacji urodzin. Po wprowadzeniu ustawy w życie w dyskursie dotyczącym nowego prawa partycypowali liczni autorzy, zarówno komunistyczni, jak i katoliccy. Omawiana relacja może być również postrzegana jako przegląd chwytów retorycznych, których używało się w PRL-u w dyskusji na temat przerywania ciąży oraz stanowisk poszczególnych opcji politycznych wobec tej problematyki.

Słowa kluczowe:
Sejm, prawa reprodukcyjne, PRL, aborcja, regulacja urodzin, demografia.

Problematyka przerywania ciąży stanowi przedmiot zainteresowania licznych polskich badaczy i badaczek – historyczek/ów, socjolożek/ów, antropolożek/ów, filozofek/ów, prawniczek/ów, kulturoznawczyń/ów, ale także medyczek/ów i biolożek/ów. Bardzo interesującym fragmentem historii aborcji w Polsce wydaje się okres PRL-u, a dokładniej lata po roku 1956, kiedy to wprowadzono w Polsce ustawę o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Ustawa ta w momencie wdrażania i w kolejnych latach – zwłaszcza po nowelizacji z grudnia 1959 roku – stanowiła przykład wyjątkowo liberalnego prawodawstwa w tym zakresie. Pomimo iż ukazały się publikacje historyczne dotyczące kontekstu tych wydarzeń (Fidelis, 2015; Klich-Kluczewska, 2012), samemu dyskursowi wokół tematyki przerywania ciąży z lat 1956–1989, zdaniem autora, poświęcono niewiele uwagi badawczej w porównaniu do dyskursu z lat poprzedzających wprowadzenie tzw. kompromisu aborcyjnego (Heinen i Matuchniak-Krasuska, 1995; Matuchniak-Krasuska, 2010).

W ramach wstępu do szerszych badań nad dyskursem praw reprodukcyjnych kobiet w PRL-u warto skupić się na momencie, który na dobrą sprawę otworzył dyskusję na temat do tamtej pory niemalże nieobecny w dyskursie publicznym w Polsce – wprowadzeniu w życie ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Analizowany tekst jest fragmentem obszernej relacji z 27. kwietnia 1956 roku, piątego dnia VIII sesji Sejmu PRL I kadencji. Cały tekst został opublikowany 29. kwietnia 1956 roku na łamach „Trybuny Ludu” i opatrzony komentarzem Mocne akordy w końcowej fazie sesji autorstwa osoby o inicjałach J.R. Na artykuł składają się relacje z obrad na temat ustaw o amnestii, zwalczaniu alkoholizmu, warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz praw i obowiązków nauczyciela. Z uwagi na tematykę moich badań interesować mnie będą wyłącznie fragmenty o tej przedostatniej, które w relacji zawierają łącznie 2275 słów.

Tekst dotyczy obrad nad projektem ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży uchwalonej 27 kwietnia 1956 roku. Ustawa ta liberalizowała przepisy aborcyjne na wzór ZSRR i miała być odpowiedzią na nieprzestrzeganie dotychczas obowiązującej ustawy z 1932 roku. Poprzednie prawodawstwo zezwalało jedynie na przerywanie ciąży w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub życia lub jeśli ciąża powstała w wyniku przestępstwa (Czajkowska 2012: 109) (warunki dopuszczalności zarówno z projektu, jak i z obowiązującej ustawy zostały przedstawione w tekście), niedostateczny stan edukacji seksualnej oraz wysoką liczbę nielegalnych aborcji w nieodpowiednich warunkach, które często kończyły się dramatycznie dla pacjentek. Podstawową zmianą, którą wprowadziła ustawa było rozszerzenie okoliczności dopuszczania zabiegów przerywania ciąży o kwestie społeczne. W praktyce jednak w wielu przypadkach nie była ona wykonywana z uwagi na częste powoływanie się przeciwnych zabiegom ginekologów na klauzulę sumienia lub usprawiedliwianie się niedoborem miejsc w szpitalach, przeciąganie procedur, a także konflikty w interpretacji społecznych pobudek dokonania zabiegu (Heinen i Matuchniak-Krasuska, 1995, s. 61). Stan ten utrzymywał się aż do 1960 roku, kiedy to wprowadzono w życie nowelizację ustawy znoszącą obwarowania i pozostawiającą cały wybór w rękach kobiety (Fidelis, 2015, s. 22).

Badany materiał jest jedynie relacją, nie zaś szczegółowym zapisem interakcji, które mają miejsce podczas obrad parlamentarnych – nie dostarcza on w całości wiedzy kontekstowej na temat kolejności zabierania głosów (brakuje chociażby wystąpień osoby prowadzącej obrady). Do artykułu zostały wyselekcjonowane wyłącznie fragmenty przemówień zawierające argumenty dotyczące ustawy aborcyjnej. W wypowiedziach tych można jednak znaleźć kategorie kontekstu wyjątkowe dla genre’u jakim jest dyskurs parlamentarny – otoczenie (Sejm), uczestnicy (posłowie i posłanki), cele (w tym przypadku uchwalenie lub nieuchwalenie ustawy o warunkach dopuszczalności przerywania ciąży) oraz wiedza polityczna i ideologie uczestników (van Dijk, 2008, s. 228). W dalszej części analizy będzie mowa ponadto o cesze charakterystycznej dla dyskursu parlamentarnego, ale występującej również w innych genre’ach, czyli ukierunkowanych na debatę strukturach argumentacyjnych. Należy jednak pamiętać, że fragmenty debaty zostały zaprezentowane na łamach medium należącego do partii rządzącej i od jej stanowiska wobec problemu będzie w znacznym stopniu zależało jak zostaną przedstawieni poszczególni uczestnicy debaty parlamentarnej. Ten ogólnopolski dziennik będący agorą rządzącej partii miał możliwość manipulowania relacjami z obrad parlamentarnych, której nie mają stacje telewizyjne emitujące obecnie na żywo posiedzenia Sejmu lub strona sejmowa publikująca stenogramy z obrad (Batko-Tokarz, 2008, s. 12–13).

Na podstawie odwoływania się posłów i posłanek do przedmówców, a także wyraźnie nakreślonych granic czasowych obrad (podział na obrady przed przerwą obiadową i następujące po niej “posiedzenie popołudniowe”) można ustalić porządek wypowiedzi[2]. Badany materiał pozwala stwierdzić, że wyglądał on następująco:

Maria Jaszczukowa

Zofia Tomczyk

Jan Dobraczyński (woj. poznańskie)

Andrzej Wojtkowski (woj. lubelskie)

Wanda Gościmińska (Łódź)

Ludomir Stasiak (woj. bydgoskie)

Jerzy Sztachelski (woj. białostockie)

Gerhard Skok (woj. olsztyńskie)

Leon Adamowski (Warszawa)

Edmund Osmańczyk (woj. szczecińskie)

Starannie oddzieleni zostali od pozostałych posłowie katoliccy przeciwni ustawie, których argumentacji jest poświęcony osobny akapit. Poświęcono im jednak stosunkowo najmniej miejsca i nadano im dodatkowy kontekst poprzez opisanie atmosfery towarzyszącej wypowiedzi posła Dobraczyńskiego jako “atmosferę wesołości”. Umniejszono za pomocą tego zabiegu powagę jego argumentacji. Wyraźnie można wyszczególnić trzy etapy debaty – prezentacja ustawy przez jej zwolenniczki – ofensywa przeciwników ustawy (pogrubione) – kontrofensywa zwolenników i zwolenniczek ustawy. Najobszerniej cytowane wystąpienia należą do posłanki Marii Jaszczukowej, która referowała projekt ustawy oraz Jerzego Sztachelskiego – ówczesnego ministra zdrowia, którego mowie, z uwagi na pełnioną przez niego funkcję, poświęcono więcej miejsca.

Nie bez wpływu na kontekst – o czym nie ma jednak śladu w tekście – może być również przynależność polityczna mówców i mówczyń. Jan Dobraczyński przed II wojną światową należał do organizacji nacjonalistycznych takich jak Stronnictwo Narodowe czy ONR ABC, po wojnie zaś związał się z popierającym PZPR katolickim Stowarzyszeniem PAX, również wywodzącym się przede wszystkim ze środowisk narodowych (Dobraczyński, 1970, s. 210–217; Micewski, 1978, s. 28). Z kolei Maria Jaszczukowa, reprezentująca Warszawę, należała do liberalnego Stronnictwa Demokratycznego i była współtwórczynią kobiecej organizacji Liga Kobiet[3] oraz kobiecego tygodnika “Przyjaciółka” (Sokół, 1998, s. 78; Woliński, 1969, s. 61). Można zatem mówić o ciągłości sporu o przerywanie ciąży na osi środowiska emancypacyjne vs. konserwatywna katolicka prawica (w tym nacjonaliści). Warto również wspomnieć o klasowym charakterze konfliktu o przerywanie ciąży, toczącego się na linii kobiety z klas niższych (robotnice, chłopki) vs. wysoko sytuowani mężczyźni (lekarze, duchowieństwo, politycy katoliccy), który ilustruje przemówienie prządki i dyrektorki fabryki z Łodzi, Wandy Gościmińskiej. Powołała się ona na doświadczenia grupy społecznej, do której należała i którą reprezentowała (Fidelis, 2015, s. 217). Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że w sprawie sytuacji kobiet wiejskich wypowiadała się Zofia Tomczyk, działaczka Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego – partii, której priorytetem programowym była obrona interesów ludności wiejskiej (Czajkowska 2012: 151).

Elementem kontekstu debaty może być również świadomość posłów i posłanek, że sesja Sejmu będzie relacjonowana na łamach „Trybuny Ludu”. W konstruowanych przez nich wypowiedziach wypowiadają się bardzo często w taki sposób, że można odnieść wrażenie, że ich przemówienia nie są kierowane wyłącznie do obecnych na sali sejmowej parlamentarzystów, ale również do wyobrażonego odbiorcy (Batko-Tokarz, 2008, s. 111). Poniżej prezentuję szereg przykładów, które z uwagi na kontekst mogły być skierowane zarówno do posłów, jak i czytelników „Trybuny Ludu”:

“(…) Każdy z nas może przytoczyć wiele przykładów wskazujących, że istniejące prawo hamuje lekarzy, którzy chcą się liczyć z Kodeksem, ale otwiera pole do działania wszelkiego rodzaju ryzykantom za wysokie opłaty, „babkom” i samym kobietom operującym się z konieczności różnymi domowymi środkami.”

“(…) Wszyscy przeżywamy trudny okres.”

“(…) Spójrzcie prawdzie w oczy.”

“(…) My wiemy o tym, że właśnie w gronie tych moralizatorów świadome macierzyństwo jest stosowane, że ci właśnie moralizatorzy nie odznaczają się najliczniejszym gronem potomstwa.”

“(…) Niemniej trzeba powiedzieć, że właśnie w tym okresie wielkiego przyrostu naturalnego mieliśmy masowe zjawisko kryminalnego przerywania ciąży.”

“(…) naszą tendencją jest tworzenie szczęśliwych i wielodzietnych rodzin.”

Mówcy i mówczynie stosują, chociażby w pierwszym i przedostatnim przykładzie, strategię proksymizacji, polegającą na przedstawieniu sytuacji w taki sposób, aby podkreślić uczestnictwo w niej zarówno nadawcy jak i odbiorców (w tym przypadku zarówno innych posłów i posłanek, jak i czytelników i czytelniczki). Negatywne zjawiska przedstawione są tu w taki sposób żeby odbiorca zdecydował się na legitymizację władzy, która je zneutralizuje (Cap, 2008, s. 246).

Wielokrotnie w wypowiedziach parlamentarzystów pojawia się wartościowanie osób i zjawisk wokół tematyki nielegalnego przerywania ciąży i wynikających z tego konsekwencji. Warto zwrócić uwagę na interakcyjność przemów – posłowie i posłanki używają ocen do negocjacji relacji społecznych i przez to pokazują, jakie są ich postawy wobec danych osób czy zjawisk (Martin i Rose, 2013, s. 24). Wartościowane jest w tekście zjawisko dyskusji wokół przerywania ciąży – “(…)[sprawa ta] stała się przedmiotem szerokiej dyskusji w społeczeństwie”; “(…) tematem szczególnych sporów”; “(…) dyskusja ta była bardzo żywa i zacięta” (w ostatnim przykładzie podkreślone wzmocnienie postawy), nielegalnych zabiegów – “(…) karygodnych praktyk”; “(…) okrutnych praktyk”; “(…) masowe zjawisko kryminalnego przerywania ciąży”, argumentacja przeciwnika – “(…) ostry sposób”; “(…) chwyt niezupełnie elegancki” (podkreślone wzmocnienie postawy) przyrost naturalny – “(…) wielki przyrost” (pojawia się dwukrotnie) oraz autorytetów – “(…) największych autorytetów”; “(…) bardzo przez nas ceniony fachowiec” (podkreślone wzmocnienie postawy); “(…) wybitnych specjalistów”; “(…) wybitnych naukowców”.

W wypowiedziach posłów i posłanek można również rozpoznać ich postawy zarówno wobec projektu ustawy, jak i wobec dotychczas obowiązującego prawodawstwa. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na fakt, że przeciwnicy ustawy nie wypowiedzieli się ani razu na temat dotychczasowego prawodawstwa. Można też zauważyć, że zwolennicy projektu zdecydowanie częściej wykorzystują sformułowania wartościujące. Sformułowania użyte w tym celu przedstawia poniższa tabela:

NADAWCA

O PROJEKCIE USTAWY

O DOTYCHCZASOWYM PRAWODAWSTWIE

Zwolennicy projektu ustawy

“(…) W sposób słuszny, rozważny i umiarkowany dokonuje poważnego kroku w kierunku uregulowania tej sprawy, jest ustawą słuszną i powinna być poparta przez ogół posłów.”

“(…)Bardzo rygorystyczne”;

“(…)Nienormalne i niemoralne”

“(…)W pełni nieskuteczny”;

“(…)Rygorystyczne postanowienia”;

“(…)Nienormalny stan rzeczy”;

“(…)Prawa nieskuteczne są niemoralne”;

“(…)Prawo hamuje lekarzy;

“(…) W sposób bezwzględny łamie codzienne życie”;

Przeciwnicy projektu ustawy

“(…) Budzi wątpliwości i sprzeciwy”;

“(…) Stwarza „klimat żałosnej kapitulacji wobec szerzącego się zła”;

“(…)Przejaw zakłopotania wobec rozrodczości naszego narodu”;

“(…) Przeżytek ustroju burżuazyjnego”

BRAK

Natężenie wartościowania odzwierciedla tezę Michała Głowińskiego, według którego w nowomowie PZPR wartościowanie dominuje nad znaczeniem, co ma na celu stworzenie u odbiorcy odpowiedniego systemu wartości i sposobu interpretacji świata (Rojek, 2009, s. 72).

W tekście można spotkać odmienne sformułowania, które określają wypowiedzi posłów i posłanek. W większości przypadków wypowiedziom zwolenników i zwolenniczek ustawy towarzyszą odmiany słowa “stwierdzać” (8 razy), podczas gdy wypowiedzi przeciwnika towarzyszy jedynie raz – w momencie kiedy poseł Dobraczyński “(…) stwierdza, że będzie głosować przeciw projektowi ustawy”. Wypowiedzi Dobraczyńskiego i Wojtkowskiego są okraszone przez osobę relacjonującą wyrazami, które sugerują, że nie posługują się oni wiedzą [w rozumieniu van Dijka definiowaną jako wspólne przekonanie, które potwierdzono, lub można je potwierdzić przez kryteria wiedzy danej wspólnoty (van Dijk, 2008, s. 225)], lecz jedynie osobistymi przekonaniami mówców – “uważa”, „twierdzi”, „zdaniem posła/mówcy”. W przypadku zwolenników i zwolenniczek sformułowanie sugerujące, że mamy do czynienia z przekonaniami, nie zaś wiedzą pojawia się jedynie w przypadku wypowiedzi posłanki Tomczyk, która “(…) uważa[m], że takiego stanu rzeczy [negatywnych skutków przerywania ciąży w nieodpowiednich warunkach] nie można tłumaczyć pozostałościami kapitalistycznymi”. Można zatem zauważyć, że wypowiedzi w jakikolwiek sposób nie wpisujące się w linię ideologiczną partii, której organem była „Trybuna Ludu” były przedstawiane jako przekonania osób, które je wygłosiły. Prawdziwa wypowiedź bowiem w rozumieniu dyskursu PZPR nie była rozpatrywana jako zgodna z rzeczywistością, lecz jedynie jako zgodna z innymi wypowiedziami ideologicznymi (Rojek, 2009, s. 64–65).

W tym momencie należy przyjrzeć się na samej treści debaty i argumentacji użytej przez posłów i posłanki. We wspomnianych trzech częściach debaty pojawiają się za każdym razem trzy wątki. Pierwszy z nich dotyczy liczby nielegalnie przeprowadzonych zabiegów przerwania ciąży. Przez posłankę Zofię Tomczyk zostaje przytoczona liczba 300 tysięcy – mówczyni podkreśla niepełność tych danych. Dla poparcia tej liczby prezentuje przykład placówki zdrowotnej z małej miejscowości – “(…) Tylko w powiatowym szpitalu w Radzyminie dokonano w ubiegłym roku 113 operacji, by uratować kobiety, które poddały się nielegalnym zabiegom”. Skutki tych zabiegów nazywa „życiowymi dramatami”, a na poparcie tych słów przytacza list od czytelniczki „Przyjaciółki”, “(…) którego autorka stwierdza, że urodziła właśnie 7. dziecko, że pięcioro z nich żyje i że ona sama przeszła 9 poronień. Wyglądam jak męczennica – pisze autorka”. Powoływanie się na osobiste doświadczenia kobiet występuje tylko w argumentacji mówczyń płci żeńskiej – również dwóch innych zwolenniczek ustawy:

Maria Jaszczukowa: – “(…) Do pism kobiecych napływają stosy listów od kobiet wierzących i niewierzących, domagających się pomocy w wyzwoleniu od obłudy i różnych karygodnych praktyk, jakie z konieczności musiały stosować”.

Wanda Gościmińska: – “(…) wyrażam żal, że pos. Dobraczyński nie porozmawiał z łódzkimi tkaczkami i prządkami, które długo czekały na taką ustawę. Nasze kobiety pragną mieć dzieci, lecz nie chcą żyć w lęku przed macierzyństwem, gdy nie jest ono pożądane”.

Przeciwnik ustawy, poseł Jan Dobraczyński, wykorzystał liczbę 300 tysięcy nielegalnych aborcji do zupełnie innego celu – podważenia sensu całej ustawy: “(…) Czy projekt ustawy ma na celu zmniejszenie tej liczby? Nie, projekt ten chce tylko ten stan zalegalizować. A legalność przerywania ciąży może tę liczbę jeszcze zwiększyć”. Dobraczyński użył w swoim przemówieniu argumentacji charakterystycznej dla współczesnego dyskursu pro-life skoncentrowanej na płodzie (Graff, 2001, s. 124–125), ale redakcja zdecydowała się pominąć akurat te fragmenty jego wypowiedzi[4]. Kluczową wartością dla posła zdają się być kwestie demograficzne – w swoich wypowiedziach skupia się zarówno na zdrowiu kobiet – “(…) przerywanie ciąży jest zawsze zabiegiem groźnym i szkodliwym dla zdrowia kobiety”; jak i na liczbie urodzin – „(…) będzie głosować przeciwko projektowi ustawy (…) ustawa taka może wpłynąć na zmniejszenie 1iczby urodzin”. Jest to typowy argument używany przez środowiska powiązane z myślą narodową (White, 1998). Dodatkowo zaś wydaje się wzmacniany tym, że dorosły mężczyzna odwołujący się/upominający się racjonalnie i w odniesieniu do wartości takich jak dobro narodu w dyskursie publicznym o prawa nienarodzonych zyskuje zazwyczaj pewien nimb bohaterski, zwłaszcza w przeciwieństwie do rozemocjonowanych, a więc mniej racjonalnych kobiet (Szczuka, 2004, s. 19). Dobraczyński w każdej z tych kwestii odwoływał się do autorytetów dla poparcia swoich argumentów: w przypadku zdrowia kobiet cytowana wypowiedź jest przytoczeniem opinii prof. Czyżewicza, ginekologa będącego przeciwnikiem zabiegów przerywania ciąży. Z kolei w przypadku zmniejszania liczby narodzin rzekomo powołuje się na Lenina i Chruszczowa, co jednak w relacji nie jest poparte żadną przytoczoną wypowiedzią[5]. Mimo, że w propagandzie PRL-u pisma klasyków marksizmu-leninizmu stanowiły prawdę absolutną to interpretacja katolickiego posła Dobraczyńskiego nie mogła zostać opublikowana jako niezgodna z interpretacją ideologów PZPR. Interpretacja posła Dobraczyńskiego nie pokrywa się też z interpretacją PZPR w momencie gdy utożsamia aborcję z amerykańskim kapitalizmem i burżuazją. Mimo iż zrzucanie winy za niepowodzenia systemu na wrogów socjalizmu było powszechną praktyką w dyskursie PZPR (Rojek, 2009, s. 63), w tym przypadku – z uwagi na niezgodność z planami partii – zostało uznane za nieistotne.

Kolejną osobą odnoszącą się w swojej wypowiedzi do wątku 300 tysięcy nielegalnych aborcji jest poseł Ludomir Stasiak, który w legalizacji zabiegów widzi szansę na polepszenie warunków, w których są dokonywane – „(…) tych 300 tys. poronień rocznie — to zabiegi przeprowadzane w warunkach, które dziesięciokrotnie zwiększają możliwość utraty zdrowia, a nawet życia kobiety”. Odwołuje się również do wypowiedzi posła Jana Dobraczyńskiego, najpierw dokonując proksymizacji – „(…) Znamy i szanujemy posła Dobraczyńskiego jako pisarza — ale właśnie pisarzowi powinny być bliskie sprawy ludzkie. Tymczasem w przemówieniu posła Dobraczyńskiego widać było katolika i widać było… „marksistę”, a nie widać było pisarza, który powinien rozumieć człowieka”. W wypowiedzi posła Stasiaka pojawia się również strategia, traktowana w niektórych ujęciach jako błąd logiczny, czyli argumentum ad hominem (Reisigl, Wodak, 2001, s. 72). Aby podważyć argumentację posła Dobraczyńskiego poseł Stasiak podważa jego kompetencje jako pisarza – profesja ta, według Stasiaka, wymaga wrażliwości na sprawy ludzkie. Wrażliwości pisarskiej przeciwstawia w tym przypadku słowo “katolik”, przypisując zarazem osobom tego wyznania brak wrażliwości społecznej. Z relacji również wynika, że poseł Stasiak podważył znajomość lub interpretację dzieł marksizmu posła Dobraczyńskiego – redakcja ujęła to w cudzysłów, lecz nie wiemy, czy użyciu tego wyrazu w oryginale towarzyszyła np. jakaś specyficzna gestykulacja czy zmiana tonu głosu sugerująca ironię[6]. Jest to stosowany często w nowomowie zabieg, nazwany przez Michała Głowińskiego cudzysłowem ideologicznym, mający być oznaką fałszywości poczynań przeciwnika (Głowiński, 1999, s. 187).

Częste powoływanie się na liczbę nielegalnych aborcji zauważa minister Sztachelski, który podsumowuje wypowiedzi poprzedników i poprzedniczki. Podważa on autorytet wykorzystany przez posła Dobraczyńskiego, opinię prof. Czyżewicza, informując, że jego opinia jest odosobniona w środowisku lekarskim. Podkreśla to używając aż trzech różnych sformułowań określających ilość lekarzy będących zwolennikami ustawy – “(…) olbrzymia, przygniatająca, lwia część naszych profesorów wypowiedziała się zdecydowanie za reformą”. Mimo negowania wypowiedzi posła Dobraczyńskiego oraz przytaczanego przez niego lekarza, minister sam wypowiedział się przeciwko zabiegom przerywania ciąży – “(…) W przemówieniach, które tu zostały wygłoszone była taka nuta, jak gdybyśmy z jakimś pobłażaniem, a nawet z akceptacją odnosili się do zagadnień przerywania ciąży. Tak nie jest. Wszyscy wiemy, że przerywanie ciąży jest zabiegiem szkodliwym, związanym, jak każdy zabieg lekarski, z pewnym odsetkiem ryzyka. Uważamy, że należy – i to będzie należało do obowiązków naszego resortu – prowadzić szeroką kampanię i propagandę, przeciw przerywaniu ciąży”. Warto zwrócić uwagę na używanie czasowników w pierwszej osobie liczby mnogiej. W tym przypadku, jak również w przypadku wielu innych fraz ( “(…) My się tym szczycimy”; “(…) chcemy stworzyć racjonalne przesłanki”; “(…) jakobyśmy nie doceniali niebezpieczeństwa demoralizacji”; “(…) uważamy, (…), że musimy nadal w bardzo szerokim zakresie rozwijać te zakłady)”. Wypowiada się on w imieniu całej partii (PZPR), jako jej przedstawiciel w sprawie, której dotyczy debata, jednocześnie implikując jednomyślność w jej szeregach i wspólną odpowiedzialność za dobro kraju.

Kolejnym przewijającym się przez trzy części debaty wątkiem jest kwestia demoralizacji młodzieży. Poświęcono jej zdecydowanie mniej miejsca jednak warto zwrócić tutaj uwagę przede wszystkim na argumentację ministra Sztachelskiego.

Wątek demoralizacji młodzieży rozpoczyna się już w wystąpieniu referującej projekt ustawy Marii Jaszczukowej, która cytuje ustęp projektu dotyczący osób nieletnich i uzasadnia go “(…) szczególną troską o młodzież i względami wychowawczymi”. W sesji popołudniowej poseł Dobraczyński sprzeciwia się ustawie tłumacząc, że “(…) uchwalenie tej ustawy mogłoby spowodować wzrost demoralizacji wśród młodzieży”. Na ten zarzut minister Sztachelski odpowiada używając techniki ilustracji (Matuchniak-Krasuska, 2010, s. 142). Na przykładzie ZSRR próbuje zilustrować fakt, że problem demoralizacji młodzieży w wyniku liberalizacji prawa aborcyjnego nie istnieje. Korzystają na tym wyłącznie dorosłe kobiety, a szczególnie te w trudnej sytuacji materialnej – “(…) W tej sprawie jest praktyka, jest doświadczenie. Dziewięćdziesiąt kilka procent kobiet przerywających ciążę — jak świadczą doświadczenia ZSRR — to są kobiety zamężne, ogromna większość tych kobiet to kobiety wielodzietne. Ułatwienia w zakresie przerywania ciąży były wykorzystywane przede wszystkim przez kobiety w istotnie trudnej pod względem zdrowotnym albo socjalnym sytuacji.”

Trzecim, lecz nie mniej ważnym wątkiem jest religijny aspekt konfliktu wokół ustawy. Mimo, iż poseł Osmańczyk w swoim przemówieniu mówi, że “(…) omawiana sprawa nie jest problemem religijnym i nie powinna być przedmiotem sporów między katolikami a marksistami”, a poseł Skok przytacza przykłady chrześcijańskich autorytetów, którzy nie byli przeciwni aborcji – papieża Innocentego III i Św. Augustyna, to w wielu miejscach można znaleźć przykłady tego, że oś sporu mieści się właśnie na tej linii. Sam poseł Osmańczyk w swoim porównaniu wywyższa osiągnięcia demograficzne PRL nad doświadczenia zachodnich Niemiec rządzonych przez chadeckiego kanclerza Adenauera, podkreślając przy tym wyznanie niemieckiego polityka – “(…) w Szczecinie na 230 tys. mieszkańców jest 100 tys. dzieci urodzonych w Polsce Ludowej. Szczecin więc jest najmłodszym miastem świata. Tymczasem w Niemieckiej Republice Federalnej, rządzonej przez katolickiego Adenauera liczba urodzin jest trzykrotnie mniejsza niż w Polsce”. Sami posłowie katoliccy z kolei nie ukrywają religijnej natury swojego sprzeciwu wobec projektu ustawy – poseł Wojtkowski deklaruje: “(…) ze względów religijnych i społecznych zmuszony jestem głosować przeciw ustawie.” Z kolei poseł Dobraczyński oświadcza, że “(…) jako katolik nie może głosować za ustawą niezgodną z nauką kościoła.” Zapis małą literą słowa kościół rozumianego jako wspólnota religijna a nie budynek jest niezgodny z zasadami ortografii, jednak w PRL-owskiej nowomowie stosowano takie zabiegi żeby umniejszać znaczenie przeciwnym działaniom PZPR instytucjom i organizacjom (Rojek, 2009, s. 75). Rozróżnienie pojawia się też w zdaniu wieńczącym analizowany fragment, pogrubionym wyniku głosowania nad projektem ustawy – “(…) W wyniku głosowania ustawa została uchwalona przeciwko pięciu głosom posłów katolickich.” Zaznaczono tutaj, że tylko i wyłącznie posłowie katoliccy są przeciwni liberalizacji prawa aborcyjnego. Podkreślanie wyznania adwersarzy mogło mieć jednak drugą stronę – pokazanie udziału w dyskusji posłów katolickich mogło świadczyć o pozorach pluralizmu światopoglądowego w Sejmie w roku odwilży (Czajkowska 2012: 150) Szczególnie konflikt religijny podkreśla jednak poseł Ludomir Stasiak, który oskarża “kler i dewotki” o piętnowanie ciężarnych kobiet określając ich opinię ukutym przez Stanisława Aleksandra Kostkę określeniem “ciemnogród”. Wyraz ten był alegorią zaniedbanej polskiej XIX-wiecznej wsi, w której pierwsze słowo miał zepsuty kler, a w późniejszych latach używany był popularnie jako epitet na konserwatywną, katolicką prawicę w Polsce (Majmurek, 2013, s. 45).

W wypowiedziach parlamentarzystek jest mowa o wierzących kobietach dokonujących aborcji. Wątek ten pojawia się w wypowiedziach posłanki Jaszczukowej – “(…) Do pism kobiecych napływają stosy listów od kobiet wierzących i niewierzących, domagających się pomocy” oraz Wandy Gościmińskiej – “(…) ileż kobiet wierzących rujnuje sobie zdrowie przez nielegalne zabiegi, a później spowiada się z tego”; “(…) Projekt ustawy popierają wszystkie kobiety, zarówno wierzące jak i niewierzące”. Częste wspominanie o interesie kobiet wierzących mogło mieć na celu skłonienie ich do poparcia ustawy i pozbawienie kleru katolickiego części zwolenniczek.

Mimo że w tekście interes kobiet zajmuje wyraźne miejsce (słowo kobieta w liczbie pojedynczej i mnogiej w różnych przypadkach pojawia się w relacji 29 razy), a poseł Osmańczyk pod koniec swojej wypowiedzi nazywa treść projektu “(…) nadanie[m] kobiecie praw decydowania o sobie” i dodaje, że jest “(…) to także wielkie wyzwolenie”, trudno nie zauważyć, że nadanie kobietom wolnej woli w kwestii przerywania ciąży nie było intencją twórców i zwolenników projektu ustawy. Minister Sztachelski deklaruje, że przerwać ciążę będą mogły tylko kobiety spełniające kryteria, wartościując przy okazji względy zdrowotne jako istotniejsze niż socjalne – “(…) by uzdrowić sytuację, chcemy stworzyć racjonalne przesłanki do tego, aby w uzasadnionych sytuacją zdrowotną, względnie socjalną wypadkach kobiety przerywały ciążę legalnie, przy wykorzystaniu wszystkich osiągnięć współczesnej medycyny.” Z kolei referująca ustawę posłanka Maria Jaszczukowa zastanawia się nad tym, kto ma decydować o tym, czy kobieta może przerwać ciążę – “(…) zarysowały się dwie zasadnicze koncepcje: jedna lekarze, druga — różnie pomyślane komisje. Większość wypowiadająca się przeciw komisjom wychodziła z założenia, że problemy tak intymne, drażliwe, wymagające często tajemnicy i szybkiej decyzji nie powinny być przedmiotem roztrząsań szerszego kręgu osób niezwiązanych bezpośrednio z zabiegiem lekarskim. I chociaż rozstrzyganie tej sprawy wyłącznie przez lekarzy nie jest rozwiązaniem idealnym, wydaje się jednak najrozsądniejsze, najbardziej życiowe.” Jak widać, ostateczna decyzja pozostawiona została nie kobietom, lecz lekarzom, którzy sami mieli ocenić, czy pacjentka jest w wystarczająco trudnej sytuacji zdrowotnej lub społecznej. Po wprowadzeniu ustawy w życie fakt ten stał się furtką dla lekarzy do odmawiania przeprowadzania zabiegów aborcyjnych. Powodami były z jednej strony kwestie światopoglądowe [pod przykrywką przeciwskazań „(…) lekarskich i ogólnie humanistycznych” („Odpowiedź ginekologów warszawskich” 1957)], z drugiej strony chęć pozyskania klientek w prywatnych gabinetach („List otwarty do kolegów ginekologów”, 1956) Częściowo położyła temu kres dopiero nowelizacja ustawy przegłosowana pod koniec roku 1959 i wprowadzona w życie w 1960 roku (Heinen i Matuchniak-Krasuska, 1995, s. 62). Przepisy te umożliwiły kobietom otrzymywanie zgody na przerwanie ciąży jedynie po złożeniu ustnego oświadczenia. Lekarze z kolei byli zobowiązani do przyjmowania tych orzeczeń, informowania kobiet, gdzie mogą dokonać zabiegu oraz wyznaczenia terminu usunięcia ciąży, który najmniej zagrażałby zdrowiu kobiety ze względu na zaawansowanie ciąży (Czajkowska 2012: 177–178).

Jak można zauważyć, zarówno w analizowanym tekście, jak i w większości przytaczanych w nim wypowiedzi, prawa kobiet do decydowania o własnej rozrodczości nie są postawione na pierwszym miejscu. Sam zabieg został zaś sklasyfikowany jako zło konieczne nawet przez zwolenników ustawy, przez co od początku szerszej dyskusji o aborcji w Polsce był on postrzegany jako coś szkodliwego i niebezpiecznego. Mimo iż wprowadzone przepisy pozwalały po nowelizacji na pełną swobodę przerywania ciąży, to polityka demograficzna i związane z tym czynniki społeczno-ekonomiczne, a nie realna chęć emancypacji kobiet spowodowały powstanie takiego prawodawstwa.

Pomijanie kwestii autonomii kobiecego ciała w dyskursie dotyczącym przerywania ciąży, a także coraz większe naciski Kościoła Katolickiego doprowadziły do wycofywania się przez władze PRL z pełnego poparcia ustawy na fali pronatalistycznego zwrotu na przełomie lat 60. i 70[7]. Skutkiem coraz bardziej kompromisowej postawy wobec stanowiska Kościoła Katolickiego w kwestii regulacji urodzin stało się również coraz większe ustępowanie miejsca w dyskursie aborcyjnym konserwatywnym, katolickim głosom przeciwnym przerywaniu ciąży z jakichkolwiek przyczyn, mimo wcześniejszego bagatelizowania ich przy tworzeniu prawodawstwa.

Adam Konopka – doktorant Filologicznych Studiów Doktoranckich na Uniwersytecie Gdańskim (blok językoznawstwo). Absolwent socjologii i stosunków międzynarodowych. Pisze rozprawę doktorską o prasowym dyskursie dotyczącym regulacji urodzin w PRL-u w latach 1956–1989. Wśród jego zainteresowań znajduje się analiza dyskursu, socjologia ruchów społecznych oraz feministyczne wykorzystanie myśli Karola Marksa.

Afiliacja:

Uniwersytet Gdański, Wydział Filologiczny, Filologiczne Studia Doktoranckie, blok językoznawstwo

Adres do korespondencji: ul. Kasprzaka 34B/6, 60–237 Poznań

e-mail: adamxkonopka@gmail.com

Bibliografia:

Batko-Tokarz, B. (2008). Perswazja w dyskursie sejmowym. Kraków: Wydawnictwo Scriptum.

Cap, P. (2008). Legitymizacja w dyskursie politycznym: retoryka wojny w Iraku w kontekście pojęcia „proksymizacji”. W: A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.

Czajkowska, A. (2012). O dopuszczalności przerywania ciąży. Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. i towarzyszące jej dyskusje. W: M. Kula (red.) Kłopoty z seksem w PRL. Rodzenie nie całkiem po ludzku, aborcja, choroby, odmienności. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Dobraczyński, J. (1970). Tylko w jednym życiu. Wspomnienia. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

Fidelis, M. (2015). Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Głowiński, M. (1999). Końcówka. Czerwiec 1985 – styczeń 1989. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Graff, A. (2001). Świat bez kobiet. Warszawa: Wydawnictwo W. A.B.

Heinen, J., Matuchniak-Krasuska, A. (1995). Aborcja w Polsce: kwadratura koła. Warszawa: Polskie Towarzystwo Religioznawcze.

Jezierski, A., Leszczyńska, C. (1998). Historia gospodarcza Polski. Warszawa: Wydawnictwo Key Text.

Klich-Kluczewska, B. (2012). Making up for the losses of war: Reproduction politics in Postwar Poland. W: R. Leiserowitz, M. Röger (red.), Women and Men at War: A Gender Perspective on World War II and its Aftermath in Central and Eastern Europe, Osnabrück fibre Verlag.

Krzyżanowska, N. (2012). Kobiety w (polskiej) sferze publicznej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Lenin, W.I. (2006). Klasa robotnicza a neomaltuzjanizm, Warszawa: Studenckie Koło Filozofii Marksistowskiej UW. Pobrane z: http://www.filozofia.uw.edu.pl/skfm/publikacje/lenin16.pdf (dostęp 13.10.2016).

„List otwarty do kolegów ginekologów”, Służba zdrowia, 42/1956.

Majmurek, J. (2013). „III RP, czyli dwie cele wstydu”, Krytyka Polityczna 31–32/2013, 44–51.

Martin, J.R., Rose, D. (2013). Wartościowanie w dyskursie i negocjowanie postaw. W: A. Duszak, G. Kowalski (red.), Systemowo-funkcjonalna analiza dyskursu, Kraków: Universitas.

Matuchniak-Krasuska, A. (2010). Kategorie i reguły polskiego dyskursu o aborcji. W: M. Czyżewski, K. Dunin, A. Piotrowski (red.), Cudze problemy: o ważności tego, co nieważne: analiza dyskursu publicznego w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne.

Micewski, A. (1976). Współrządzić czy nie kłamać? Pax i Znak w Polsce 1945–1976. Paris: Libella.

„Odpowiedź ginekologów warszawskich”, Służba zdrowia, 6/1957.

Reisigl, M., Wodak, R. (2001). Discourse and discrimination. New York: Routledge.

Rojek, P. (2009). Semiotyka Solidarności. Analiza dyskursów PZPR i NSZZ Solidarność w 1981 roku. Kraków: Nomos.

Rosset, E. (1975). Demografia Polski t. 2: reprodukcja ludności. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Sokół, Z. (1998). Prasa kobieca w Polsce w latach 1945–1995. Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.

Stenogram dyskusji sejmowej, VIII sesja Sejmu, 22 posiedzenie z 27. kwietnia 1956 r. Pobrane z: https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/HQM32J1SEDBJJAFT5L12FHG8GBTBS5.pdf (dostęp 13.10.2016)

Szczuka, K. (2004). Milczenie owieczek, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

van Dijk, T. (2008). Kontekstualizacja w dyskursie parlamentarnym. Aznar, Irak i pragmatyka kłamania. W: A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu: interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.

White, H. (1998). „The Problem with modern patriotism”, 2B Journal of Ideas, 13/1998, 119–130.

Woliński, H. (1969). Stronnictwo Demokratyczne w Polsce Ludowej. Cz. 3: Udział Stronnictwa w pracach parlamentu PRL w latach 1944–1968. Warszawa: Epoka.

I Term of Polish Civic Republic’s Parliament on abortion. An analysis of “Trybuna Ludu”’s report of parliamentary discussion on the abortion law in 1956

Abstract:

The article contains an analysis of a report of 1956’ parliamentary debate on introducing the law regulating conditions of permissibilty of pregnancy termination. The content of the Act and discussion among it had became an important contribution to the developement of birth control discourse, which after the introduction of the law gained interest of many authors, both communist and catholic. The report could also be a perfect example of rhetoric practises used in Polish Civic Republic in the abortion discourse, as well as an overview of particular political options’ standpoints on this issue.

Keywords:
Polish parliament, reproductive rights, Polish Popular Republic, abortion, birth control, demography.

1 Artykuł powstał w ramach projektu badawczego „Komunikowanie publiczne w Polsce – ujęcie inter – i transdycyplinarne”, realizowanego przez konsorcjum naukowe „Analiza Dyskursu” i współfinansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Narodowy Program Rozwoju Humanistyki, umowa nr 0114/NPRH2/H11/81/2013).

2 Porządek ten odpowiada rzeczywistemu porządkowi obrad tego dnia. Stenogram dyskusji sejmowej, VIII sesja Sejmu, 22 posiedzenie z 27. kwietnia 1956 r., s. 475–513. https://bs.sejm.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/HQM32J1SEDBJJAFT5L12FHG8GBTBS5.pdf (dostęp 13.10.2016)

3 O znaczeniu tej organizacji w PRL zob. N. Krzyżanowska, Kobiety w (polskiej) sferze publicznej, Toruń 2012, s. 172–174.

4 W dyskusji Dobraczyński powołał się chociażby na Encyklikę Castii Conubii, w której występuje zrównywanie życia płodu z życiem człowieka – „życie dziecka jest tak samo ważne, jak życie matki. Nie ma żadnego prawa tzw. „bezwzględnej konieczności, która mogłaby usprawiedliwić zabicie niewinnego dziecka”, Stenogram…, s. 487.

5 Ze stenogramu wynika, że Dobraczyński powoływał się na tekst Lenina Klasa robotnicza a neomaltuzjanizm z 1913 roku. „Wesołość na sali” opisana przez osobę relacjonującą spowodowana była najprawdopodobniej tym, że w tym samym tekście Lenin postulował całkowitą depenalizację aborcji i propagandy antykoncepcyjnej. Warto w tym miejscu dodać jednak, że słowa Lenina nie były również zgodne z linią polityczną PZPR – według Lenina kryterium decydującym o liberalizacji przepisów dotyczących przerywania ciąży powinna być troska o prawa kobiet, a nie dostosowywanie polityki demograficznej do aktualnych potrzeb społeczno-ekonomicznych, W.I. Lenin, Klasa robotnicza a neomaltuzjanizm, Warszawa 2006, s. 4.

6 W stenogramie dyskusji cudzysłów ten nie występuje. Stenogram…, s. 497.

7 Punkt kulminacyjny tego zwrotu stanowiły pierwsze lata rządów Edwarda Gierka – zmiany w polityce demograficznej miały na celu przede wszystkim zaradzenie niżowi demograficznemu związanemu z wchodzeniem wiek rozrodczy roczników urodzonych w trakcie ostatnich lat II wojny światowej (Jezierski i Leszczyńska 1998: 473; Rosset 1975: 169).

„Jak się uda, jestem silna”

Joanna Wowrzeczka

Tytuł zamkniętego cyklu dwunastu prac pochodzi od jednej ze sportretowanych bohaterek dnia codziennego. Jest tak mocny jak silna jest jego autorka, pięknie oddaje ducha walki zwyczajnych ludzi w trudnej dla nich, często niezawinionej rzeczywistości. Badacze tworzących się obszarów ubóstwa zgodnie potwierdzają, że wyłaniają się one na skutek wielu wcześniejszych zależności, jest to swoista ciągłość dziejowa (Rakowski, 2009, s.49).

Podczas dwunastu długich rozmów, wyznań prosiłam m.in. o wypowiedzenie marzenia. Jedno z tych marzeń brzmiało właśnie tak: „jak się uda, jestem silna”.

GRA WSTĘPNA

Pracownia Sztuki Zaangażowanej Społecznie „Rewiry”, której (…) podstawowym założeniem jest przekonanie, że kultura i sztuka mogą stać się mechanizmem zmiany społecznej i realnie wpływać na życie mieszkańców miasta (…) stawia na obecność artystów w defaworyzowanych obszarach miasta (http://www.rewiry.lublin.pl/#pg=3097879966252853590&ver=2013), zaprosiła mnie do współpracy w 2012 roku. Moim pierwszym zadaniem było wybranie obszaru, w ramach którego i dla którego miałam pracować. Wybrałam ten, który był mi z racji stygmatu niemalże biologicznie bliski. Osiedle kontenerowe Anny Grygowej. Kilka rzędów jednopiętrowych kontenerowców (kiedyś hotel robotniczy), w których mieszka oficjalnie 800 osób, a w rzeczywistości grubo ponad 1000. W pobliżu brak infrastruktury pozwalającej mieszkańcom sprawnie robić zakupy, uczestniczyć w rynku pracy, docierać do szkół, leczyć się, brać udział w życiu religijnym. To co jest w pobliżu to schronisko dla zwierząt i dzisiaj lotnisko, a wtedy jego budowa.

PRACA/robota

I ETAP

Sierpień 2012. Powrót do Lublina. Wiedziałam już, że mam do czynienia z miejscem stygmatyzowanym. (…) O terenach dawnej odlewni żeliwa nikt nie powie inaczej jak ‘slumsy’, a przed dziećmi ‘z Grygowej’ bronią się nawet szkoły. W dawnych hotelach robotniczych władze Lublina urządziły bloki socjalne (http://lublin-hajdow-zadebie.mojeosiedle.pl/viewtopic.php?t=29257).

Każda z przeprowadzonych 12 rozmów była inna. Pozostawiała we mnie trwały ślad. Nie robiłam notatek, nie nagrywałam niczego. Chciałam to wszystko zapisać w sobie, nie chciałam przecież tym razem robić badań socjologicznych. Ważne dla mnie było to, że ja ich nie zdradzę, że jestem po to żeby im wierzyć, wyostrzyć wątpliwości, pomnożyć alternatywy, pokazać zagrożenia, ujawnić wykluczenia, zdemaskować pozory i użyć do tego języka, który znam, a który odczytają też ci, w rękach których los takich ludzi może leżeć. Każdą rozmowę kończyłam prośbą o znalezienie dokumentu, jakiegoś biurokratycznego śladu, dowodu na ich trudną sytuację, który równocześnie pokazuje, że są naznaczeni Grygową. Bez trudu każdy coś wyciągał ze swoich zasobów: recepty, potwierdzenie z lombardu, pozew, rachunek etc. Układałam formularz na czymś, co było częścią ich własnej estetyki (pikowana kołdra, obrus, dywan, tapicerka) i fotografowałam tak, jak i w osobnym kadrze moje bohaterki.

Pomiędzy spotkaniami obserwowałam środowisko moich bohaterek. Teren wyraźnie wyodrębniony (w jednej z rozmów usłyszałam, że na początku miasto postawiło na około wysoki płot, ale mieszkańcy własnoręcznie go usunęli). Klatki bloków zniszczone, za to w jedenastu mieszkaniach na dwanaście, w których byłam pachniało praniem, obiadem, na stołach leżały wyprasowane obrusy, na ścianach obrazki, na półkach meblościanek nie mogłam dopatrzeć się nieładu. Jakże wzruszająca jest higiena w tak spartańskich warunkach. W niektórych miejscach żeby usiąść trzeba było przestawić mebel albo ktoś musiał po prostu wyjść poza mieszkanie – taki ścisk (14 m na dwie dorosłe osoby i dwoje dzieci, w tym łazienka i aneks kuchenny). Jeszcze bardziej poruszająca była estetyzacja stosowana przez moje rozmówczynie. Wszystko było przecież zakomponowane.

Studiowanie takie pejzażu pewno różni się od tego z tradycyjnego pleneru. Po pierwsze, chcąc szkicować to, co najważniejsze trzeba wyzbyć się tego, co się wie na ten temat. Trzeba być trochę jak przybysz z innej galaktyki, który nie mając w sobie kategorii porządkujących zbiera to, co widzi nadając tym samym temu wartość samą w sobie. (…) Trzeba spojrzeć na społeczność jej własnymi oczami (McGuirk, 2015, s. 128) jak mówią badacze i znawcy faweli. W przypadku ludzi dotkniętych biedą, zwłaszcza, kiedy są zgromadzeni w enklawę, są zgettoizowani, jest to zadanie tak trudne, jak tylko możemy sobie to wyobrazić. Jest to też za pomocą siebie (artystki) przenoszenie sztuki (…) w zupełnie nowe tereny, w miejsca mało dla niej ‘bezpieczne’, które nie będą chronione wysoką rangą galerii sztuki czy instytucji artysty, a następnie wprzęgnięta w bezpośrednie działania wobec ludzi, z całym ryzykiem tego czynu. Jednak to właśnie wtedy (…) ogołocona ze swej pozycji w mieszczańskich terytoriach, być może zacznie się sprawdzać jako ‘silny’ język (Rakowski, 2013, s. 38)

II Etap

Rozpoczęłam od Pani Anny z pierwszego bloku (pierwsza rozmowa). Rozmowa, która uświadomiła mi, że im dalej od oddziału MOPS jest położony kontener, tym jego pozycja społeczna gorsza. Moja pierwsza modelka miała więc zupełnie inne historie do opowiedzenia niż Pani z ostatniego rzędu. Pani Ania zamieszkała na Grygowej, gdyż wraz z utratą pracy zaczęła mieć kłopoty z płatnościami. Nie chcąc powiększać zadłużenia zdecydowała się na przeprowadzkę. Kilka razy była u niej telewizja, gdyż jest rekordzistką w ilości i różnorodności kursów, które proponuje ośrodek pomocy. Kursy są raczej nieprzydatne (np. kurs ikebany). Mieszkanie schludne, pachnące żelazkiem. W całym cyklu tylko dwa portrety są w poziomie. Jeden z nich to przedstawienie Anny. Zdecydowała o tym meblościanka, która wydawała mi się na tyle pociągająca i łącząca różne historyczne (w Polsce) narracje, że trudno było z niej zrezygnować. Różowy, pikowany deseń to fragment nakrycia tapczanu.

Druga, w kolejności malowania, była Zofia. Podczas wysłuchiwania płakałam. Była uosobieniem wszystkich najlepszych analiz reprodukcji przemocy i biedy. Jak malować kogoś kto nas tak porusza? Na czym się skoncentrować. Dokument, który dostałam od niej to uzasadnienie sądowe do umorzenia zaległości podatkowej będącej kwestią pomyłki uświadomił mi, że nie chodziło tylko w tym całym procesie o rację finansową, ale przede wszystkim o godność. Malując więc Zofię, jak i większość moich rozmówczyń, moim głównym celem było – przywracanie godności za pomocą narzędzi malarskich. Zofia ma wszystko obliczone…ile herbaty może wypić, ile zjeść dziennie i to jej się udaje. Tutaj też wszystko jest spożytkowane aż do końca. Siły atlety trzeba żeby z rodowodem domu dziecka i wszystkim tym, co potem, chcieć się uśmiechać mając na obiad herbatę. Fenomenalna gospodarka, której nie potrafimy jako takiej zobaczyć!

Iwona. Uderzający porządek i estetyzacja. Tak jakby te wszystkie małpki, kaczuszki i miśki miały być strażnikami tego, co Iwonie udało się wywalczyć. Kolejna wychowanka domu dziecka, która chociaż się stara to struktura woli powtórki, reprodukcję więc jest przewidywalnie. Podobnie, jak w przypadku mojej ulubionej rozmówczyni, młodej, hardej Magdy. Paromiesięczne dziecko. Próbowała uciec z Grygowej, niestety to jest jedyne miejsce, gdzie wie jak żyć. Partner pracuje nielegalnie, bo jako schizofrenik nie może znaleźć pracy w swoim zawodzie.

Przeciwieństwem ze względu na reprodukcję biedy była moja najstarsza Pani, której towarzyszyła podczas mojej wizyta dorosła już córka. Całe życie pracowała jako nauczycielka języka polskiego. Na Grygową trafiła, kiedy jej mąż popełnił samobójstwo otrzymując wyrok sądowy przekreślający wszelkie nadzieje na spadek rodzinny, który miał zaradzić spadającemu kapitałowi ekonomicznemu na skutek transformacji systemowej. Człowiek ten nie wyobrażał sobie ostatnich lat w niedostatku. Jego ciało nie miało wpisanych w siebie strategii radzenia sobie z brakiem wszystkiego.

Danusia, pilnowana przez psa, bo mąż boi się o jej depresję. Cała jej skulona postać przypomina przerażone dziecko. Dzieciństwo spędziła w domu dziecka, jak większość moich rozmówczyń. Obecność czworonoga (u połowy moich rozmówczyń pies był obecny, co ciekawe ich popularność tutaj pokrywa się z socjologiczną analizą korelacji pochodzenie społeczne – stosunek do zwierząt) uzmysławia mi jak są ważne. Dowodzą, że w tych grupach społecznych spajającą siłą jest nie tak kalkulacja, jak dar. I tutaj właśnie pies przydaje się do wyjaśnienia, bo pies w tych domach nie był przedmiotem tresury, ale raczej darem wesołości, wierności, przyjaźni, lojalności. (…) Powiązanie przez dar potwierdza pojedynczość i godność osób wchodzących w relacje (Gdula, Sadura, 2012, s. 60).

Największy podziw budzi we mnie Agnieszka. Jej matka ukryła się natychmiast po moim wejściu do mieszkania. Pół godziny później wiedziałam, że to z powodu jej powrotu z więzienia. Boi się ludzkich oczu. Siedziała pięć lat za narkotyki, których nie miała. Odniosłam wrażenie, że to był rodzaj ofiary albo solidarności rodzinnej. Agnieszka ma pracę. Jedna z nielicznych z tego osiedla, ale nie bez kosztów. Codziennie melduje się w oddziale MOPS-u i zdaje relację ze swojego życia, a co ważniejsze z życia zleconych do obserwowania. Pracuje 12 godzin dziennie myjąc autobusy, a potem zajmuje się dzieckiem swoim, ale też bardzo chorym synkiem swojej siostry. Kiedy trzyma go na rękach nagle robi się spokojna, łagodna, czuła. Jej siostra, jak wynika z dokumentu, który otrzymuję, jest nieodpowiedzialna, uzależniona od używek i zaniedbuje swoje chore dziecko. Agnieszka ma silną budowę, czuję, że potrafi cały świat Grygowej unieść na swoich barkach. Wyobrażam sobie przez moment jak miota autobusami. Jej mieszkanie jest też modelowym rozwiązaniem kolorystycznym, często spotykanym w tej grupie społecznej. Ciemna, mahoniowa meblościanka, bordowe zasłony i jakaś (najlepiej groszkowa) zieleń na ścianach.

U Lidii odczuwałam jej własne, silne przekonanie o byciu w pierwszym rzędzie, więc w lepszym świecie. Wszystko na ściśle wyznaczonym miejscu. Przedmioty, mimo że zakupione z konieczności, to jednak z nutą luksusu. Fotel z elementami wybujałej stolarki, wszędzie nakrochmalone serwety, kwiaty w donicach, obrazki głównie z kościelnym rodowodem, poduszki z przedstawieniami wróżek. Słowem świat fantastyczny. Taka też była rozmowa. Tym razem wolna od historii dramatycznych. Pierwszy rząd najwyraźniej został stworzony dla tych, którzy są na chwilę dotknięci deficytem ekonomicznym, nie reprodukują bezrobocia, biedy i patologii. Jest to dla nich dobry rząd, bo tani, a dający wszystko czego do szczęśliwego życia potrzebują. Wyobrażam sobie ile cieni pada na pierwszy rząd ze strony pozostałych.

Maria. Wydawało by się kobieta bez właściwości, ale takich ludzi nie ma. Jej poprzestanie na Grygowej, która miała być tymczasowa okazała się być na stałe. Poprzedni lokal był tak zagrzybiony, że można było z koszyczkiem każdego dnia robić obchód po własnym mieszkaniu, więc Maria jest i tak zadowolona, chociaż żałuje, że umiejscowiono ją w trzecim rzędzie, a nie w pierwszym. Do pokoju co chwilę wbiega ciekawski pies i za każdym razem inna twarz. W dwupokojowym lokalu (więc i tak luksusowym) mieszka ich sześcioro plus ten duży czworonóg. Maria i jej mąż, córka z mężem i swoją dwójką dzieci. Planują przejąć sąsiedni, pusty teraz lokal. Okazuje się, że to jest skuteczna strategia zajmowania mieszkania – po prostu zamieszkanie i cicha renowacja i po znanym im okresie przebywania można donieść, bo już nabyli prawa. Nie wiem, na ile jest tak, jak mówili. Ja byłam od słuchania, nie wartościowałam. Przyjęłam to też za ich ciągłą zdolność do kreatywnego myślenia, do innowacji.

Edytę, partnerkę Artura poznałam w pokoju MOPS-u czekając na kolejną rozmowę. Podczas rozmowy z pracownicą nie wiedziała jeszcze, że dwa dni później będę jej słuchać u niej w mieszkaniu. Uderzyła mnie jej krucha sylwetka i niepewność. Ciało, które jest świadkiem nawet tego okresu, którego sama właścicielka nie pamięta. Jest więc nieredukowalnym świadkiem, inkorporowaną pamięcią (Rakowski, 2009, s.142, 173). Tak bardzo bała się utraty szansy na kurs prawa jazdy, że wbrew sobie (całe jej ciało drżało, wzrok uciekał, palce szarpały nitki sweterka) zdradzała, co nocą działo się piętro wyżej. Pani zza biurka odnotowała i boję się, że nawet nie spróbowała sobie wyobrazić, ile to kosztuje Edytę. Stawka jednak jest wysoka. To było jedyne mieszkanie, w którym oprócz kobiety zastałam mężczyznę i też jedyne przesiąknięte tabaką, z meblami, które mają niesprawne zamknięcia. W paru miejscach, trochę jak strażnicy posadzone były gigantyczne pluszaki. Co jakiś czas wpadało dziecko, chłopczyk lat 7 i spod stolika wychodził pies, starszy niewątpliwie niż jego właściciele.

Obraz, który zbudowały mi te rozmowy i wcześniejsza obserwacja Osiedla Anny Grygowej[1] bliski był temu, który z antropologicznej analizy wyłonił się Tomaszowi Rakowskiemu w Wałbrzychu (Rakowski, 2009). Podobnie i ja chciałam pokazać: (…) iż ofiary transformacji nie tyle oczekują naszego współczucia i pomocy, co raczej uznania w nich pełnoprawnych aktorów życia społecznego, ludzi takich, jak my. (…) nasza solidarność z ludźmi zdegradowanymi nie powinna być skutkiem współczucia, ale identyfikacji, wypływać z poczucia, iż są oni jednymi z nas. Takie spojrzenie na skutki transformacji w znaczący sposób przebudowuje naszą samowiedzę, ale też zmusza do przeredagowania naszych relacji z wykluczonymi, a także w istotny sposób narusza ideologiczne podstawy, na których opierają się działania instytucji pomocowych, edukacyjnych i aktywizujących poświęcone ludziom zdegradowanym (Krajewski, http://www.stanrzeczy.edu.pl/recenzja-rakowski-lowcy-zbieracze-praktycy-niemocy/).

Bibliografia:

Gdula, M., Sadura, P. (2012). Style życia jako rywalizujące uniwersalności. W: M. Gdula, P. Sadura (red.), Style życia i porządek klasowy w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Krajewski, M. Narzędzie wielofunkcyjne. http://www.stanrzeczy.edu.pl/recenzja-rakowski-lowcy-zbieracze-praktycy-niemocy/, [data dostępu: 25.09.2015]

McGuirk, J. (2015). Radykalne miasta. Przez Amerykę Łacińską w poszukiwaniu nowej architektury, Warszawa: Wyd. Bęc zmiana, ResPublica.

Rakowski, T. (2009). Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego. Gdańsk: Słowo/obraz/terytoria.

Rakowski, T. (2013). Wprowadzenie. W: T. Rakowski (red.), Etnografia/Animacja/Sztuka. Nierozpoznane wymiary rozwoju kulturalnego. Warszawa: NCK.

http://www.rewiry.lublin.pl/#pg=3097879966252853590&ver=2013 [data dostępu: 2015.09.19]

http://lublin-hajdow-zadebie.mojeosiedle.pl/viewtopic.php?t=29257 [data dostępu: 2015.09.19]

http://www.grygowa.pl/node/10 [data dostępu: 25.09.2015]

1 Nomen omen Anna Grygowa była działaczką społeczną, zob.: http://www.grygowa.pl/node/10 [data dostępu: 25.09.2015]

Opinie studentów na temat przerywania ciąży oraz katastrofy smoleńskiej. Związek badanych „spraw” z poparciem dla partii politycznych

komunikat z badań

Marcin Kotras
Uniwersytet Łódzki

Współczesne wybory polityczne coraz częściej charakteryzuje głosowanie problemowe – tzw. issue voting. Problemy, czy też mówią inaczej „sprawy” mogą być konsekwencją istotnych (przełomowych) wydarzeń, które z kolei mogą wpływać na opinie i zachowania wyborców w sposób trwały regulując ich wyborcze preferencje, bądź też zmieniając je incydentalnie w przypadku pojedynczego głosowania. Owe „sprawy” mogą się okazać na tyle kontrowersyjne, że dzielą Polaków na antagonistyczne względem siebie grupy (choćby w dychotomicznym, tożsamościowym układzie MY-ONI), jednocześnie wpływając na dynamikę zmian w rywalizacji politycznej. Politycy, media i obywatele stają się w pewnym sensie zaangażowani w polityczną grę o interesy, bądź wartości, w ramach której może dochodzić do decydujących rozstrzygnięć na rynku wyborczym.

Głosowanie problemowe będące formą zachowania wyborczego nie oznacza, że przestały być istotne takie formy jak: głosowanie retrospektywne, czy głosowanie zgodne z pozycją społeczną wyborcy. Zakłada się jednak, że obserwujemy rosnące znaczenie czynników krótkookresowych, związanych z kategorią wizerunku polityków i partii politycznych oraz z tym jak partie i ich liderzy odnoszą się do istotnych zjawisk i problemów organizujących pole politycznej rywalizacji. Głosowanie problemowe bywa zatem traktowane jako jedna z możliwych strategii podejmowanych przez wyborcę w celu zracjonalizowania dokonywanego wyboru politycznego lub zwyczajnie pomaga ona obywatelom w zorientowaniu się co wzajemnych relacji miedzy ugrupowaniami politycznymi na rynku wyborczym.

Celem przeprowadzonego i opisywanego niżej badania było sprawdzenie czy istotne wydarzenia społeczno-polityczne – „sprawy, wokół których koncentruje się uwaga mediów i opinii publicznej mogą mieć związek z preferencjami politycznymi studentów. W skierowanej do młodych ludzi ankiecie audytoryjnej uwzględniono dwa wydarzenia, których obecność w przekazach medialnych była w tamtym okresie bardzo wyraźna.

Przedmiotem badania były zatem opinie studentów dotyczące protestów przeciwko próbom zaostrzenia ustawy antyaborcyjnej (w kwietniu 2016) oraz te związane z ich oceną „sprawy smoleńskiej” w związki z szóstą rocznicą katastrofy z 10 kwietnia 2010 roku. Oba ta problemy w istotny sposób wpływały na charakter i dynamikę dyskursu publicznego w tamtym okresie, o czym świadczyły zintensyfikowanie przekazy medialne dotyczące tych wydarzeń i bezpośrednia partycypacja części obywateli w protestach i zgromadzeniach, które dotyczyły tych „spraw”. Założono zatem, że mogą one mieć związek z preferencjami politycznymi. Nie chodziło jednak o orzekanie o charakterze deterministycznym polegającym na tym, że określony typ opinii związany z wymienionymi wydarzeniami wiąże się z oddawaniem głosu na określoną partię. Chcieliśmy natomiast sprawdzić, jak potencjalne elektoraty odnoszą się do wybranych przez nas „spraw” i czy deklaracja głosowania na wybraną partię polityczną (bądź też popieranie partii rządzącej lub opozycji) wiąże się z określonym typem opinii studentów.

W narzędziu badawczym, którym był kwestionariusz ankiety, znalazło się 17 pytań wraz z tzw. pytaniami „metryczkowymi”. Badanie zostało przeprowadzone wśród studentów Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Przeprowadzono je między 23 maja i 6 czerwca 2016 roku.

Próba miała charakter losowy. W badaniu wzięło udział 351 studentów, z czego 241 to były kobiety, a 108 mężczyźni (2 osoby nie odpowiedziały na pytanie o płeć). Byli oni studentami grup (tzw. dziekańskich), które zostały wylosowane w trakcie konstrukcji próby badawczej. Wiek badanych zawierał się w przedziale od 18 do 29 lat. Byli to studenci jedenastu kierunków spośród tych, jakie są na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego: Finanse i Rachunkowość (72 osoby), Ekonomia (63), Gospodarka Przestrzenna (58), Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze (41), Socjologia (37), Praca Socjalna (23), Logistyka (17), Analityka Społeczna (14), Informatyka (13), Inwestycje i Nieruchomości (9), Analityka Gospodarcza (4).

Ankietowani jako swoje miejsce pochodzenia najczęściej wskazywali wieś (38,3%). Następnie zaś w kolejności: miasta powyżej 500 tysięcy mieszkańców (24,6%), miasta między 21 tysięcy a 100 tysięcy mieszkańców (23,4%), miasta do 20 tysięcy mieszkańców (10%) i miasta między 101 a 500 tysięcy mieszkańców (3,7%). Celowo w ankiecie pytano o miejsce pochodzenia, aby uniknąć sytuacji, w której studenci spoza Łodzi, a mieszkający w niej będą wskazywać to miasto jako miejsce swojego zamieszkania.

W ankiecie studenci byli proszeni o wskazanie swych preferencji politycznych. Dotyczyło tego pytanie o to, na którą z zaproponowanych w odpowiedzi partii politycznych (ruchów politycznych) respondent zagłosowałby w wyborach gdyby odbywały się one w najbliższą niedzielę. Wśród możliwych do wyboru organizacji wskazano 11 podmiotów oraz pozostawiono jako odpowiedź „na żadną z nich”. Rozkład odpowiedzi na to pytanie prezentuje poniższy wykres nr 1.

Wykres 1. Deklarowane przez studentów poparcie dla ugrupowań politycznych (%).

Źródło: Opracowanie własne. (N=344)

Zdecydowanie najczęściej wybieraną była odpowiedź: „na żadną z nich”. Ponad jedna trzecia z respondentów nie zagłosowałaby na żadną z wymienionych w ankiecie partii politycznych. Bardzo niskie poparcie uzyskały ugrupowania, które określane są jako lewicowe. Jeśli za takie podmioty uznamy: Razem, SLD, Twój Ruch i Zielonych to łączne poparcie dla nich to zaledwie 2 procent. Stosunkowo wysokim poparciem na tle innych partii charakteryzują się te ugrupowania, które mają swych przedstawicieli w parlamencie. Najwięcej wskazań spośród tych partii miał Ruch Kukiz ’15 (14,5%). Deklaracje głosowania na Prawo i Sprawiedliwość (12,2%), Platformę Obywatelską (11,6%) i Nowoczesną (10,8%) są na podobnym poziomie. Spośród tych, które nie dostały się do sejmu, istotny poziom poparcia odnotowano w przypadku Partii Korwin.

Tabela 1. Deklarowane przez studentów oparcie dla partii politycznych a miejsce pochodzenia (liczba osób).

Miejsce pochodzenia

wieś

Miasto
do 20 tys.

Miasto
21 tys. –
100 tys.

Miasto
101 tys. – 500 tys.

Miasto
pow. 500 tys.

Ogółem

Partia polityczna

PiS

24

5

6

0

7

42

PO

16

2

9

1

12

40

Nowoczesna

11

6

8

1

11

37

Kukiz ‘15

26

1

16

0

7

50

PSL

1

0

0

0

0

1

SLD

0

0

2

0

0

2

Korwin

7

6

8

2

17

40

Razem

2

0

1

0

0

3

Zieloni

0

0

1

0

0

1

TR

1

0

0

0

0

1

Ruch Narodowy

2

0

2

0

0

4

Żadna partia

43

14

28

8

29

122

Ogółem

133

34

81

12

83

343

Źródło: Opracowanie własne

W każdej kategorii odnoszącej się do miejsca pochodzenia najwięcej wskazań otrzymała odpowiedź „żadna partia”. Wynik taki jest w dużej mierze konsekwencją tego, że ten rodzaj deklaracji wybrało ponad 35% studentów. Ponadto wśród studentów deklarujących głosowanie na PiS zwraca uwagę przewaga osób pochodzących ze wsi. Są oni również dominującą grupą wśród „wyborców” Kukiz ’15. Najbardziej „wielkomiejski elektorat” ma Partia Korwin.

Pierwszy blok pytań w badaniu dotyczył stosunku badanych do kwestii przerywania ciąży. Sprawa ta jest ważna dla badanych. Za bardzo ważną lub raczej ważną kwestię tę uznaje 84,6% badanych (odpowiednio 34,5% i 50,1%). Jako nieważną kwestię tę traktuje 10,3% studentów. Niewiele ponad 5% nie ma zdania na temat ważności tej sprawy. To, że sprawa ta jest ważna dla badanych może być konsekwencją częstego podejmowania temu przerywania ciąży w tamtym czasie w mediach. Ponadto był to popularny temat w mediach społecznościowych takich jak np. Facebook, czy Twitter, gdzie w postach udostępniane były chociażby informacje na temat protestów, czy też cytaty z debat publicznych odnoszące się do tego problemu. Marsze kobiet, jak choćby ten łódzki z 17 kwietnia 2016 roku, były istotnym, oddolnie organizowanym głosem przeciw zaostrzeniu przepisów ustawy aborcyjnej z 1993 roku. W przestrzeni publicznej pojawiały się również wystąpienia reprezentantów organizacji „pro-life”, ale miały one mniejszy zasięg i skalę.

Zasadne zatem było sprawdzenie jak wygląda stosunek badanych do przerywania ciąży w zestawieniu z deklarowanym poparciem dla partii politycznych. Relację te prezentuję tabela nr 2. Badani wybierali spośród pięciu odpowiedzi, gdzie zakładały, że przerywanie ciąży powinno być dozwolone (całkowicie, bądź z pewnymi ograniczeniami), a dwie mówiły o zakazie przerywania ciąży (z pewnymi wyjątkami i całkowitym).

Tabela 2. Opinie na temat zakazu i przyzwolenia na przerywanie ciąży.

Całkowicie dozwolone [1]

Dozwolone z pewnymi ograniczeniami [2]

Razem

[1+2]

Zabronione z pewnymi wyjątkami

[3]

Całkowicie zakazane [4]

Razem

[4+5]

Nie mam zdania

PiS

2

8

10

26

5

31

1

PO

6

14

20

17

2

19

1

Nowoczesna

8

19

27

10

0

10

0

Kukiz ‘15

5

19

24

23

0

23

2

PSL

0

0

0

1

0

1

0

SLD

0

2

2

0

0

0

0

Korwin

5

17

22

13

3

16

2

Razem

0

3

3

0

0

0

0

Zieloni

0

1

1

0

0

0

0

Twój Ruch

1

0

1

0

0

0

0

Ruch Narodowy

0

0

0

3

1

4

0

Żadna partia

18

54

72

44

2

46

4

OGÓŁEM

45

137

182

137

13

150

10

OGÓŁEM (%)

13

40

53

40

4

44

3

Źródło: Opracowanie własne

Tylko 3% (10 osób) spośród studentów nie ma na ten temat zdania. Większość bo 53% badanych (182 osoby), czyli ponad połowa badanych, była zdania, że przerywanie ciąży powinno być dozwolone, ale w tej grupie jedynie 13% (45 osób) uważało, że powinno być całkowicie dozwolone, natomiast 40% (137 osób) twierdziło, przerywanie ciąży powinno być dozwolone z pewnymi ograniczeniami. Zdaniem 44% studentów przerywanie ciąży powinno być zabronione. Całkowity zakaz wskazał 4% (13 osób), a zakaz z pewnymi wyjątkami wybrało 40% (137 osób – tyle samo ile odpowiedź dozwolone z pewnymi wyjątkami). Bezwarunkowy zakaz przerywania ciąży był najrzadziej wybieraną odpowiedzią przez ankietowanych.

Jeśli chodzi o deklarowane poparcie dla partii politycznych to spośród ugrupowań z to wyraźna różnica na korzyść popierających dozwolenie na przerywanie ciąży jest wśród wyborców Nowoczesnej oraz Partii Korwin. Opowiadających się za takim rozwiązaniem jest również wyraźnie więcej w grupie studentów, która wybrała odpowiedź, że nie zagłosowałaby na żadną z wymienionych w pytaniu partii. Osoby opowiadające się za zakazem przerywania ciąży przeważały wśród deklarujących głosowanie na Prawo i Sprawiedliwość. Mniej więcej po tyle samo opowiadających się za dopuszczalnością aborcji, jak tych przeciwnych takiemu rozwiązaniu znalazło się pośród deklarujących poparcie dla Platformy Obywatelskiej i Ruchu Kukiz ’15.

Studenci byli również zapytani o okoliczności mające wpływ na możliwość przerwania ciąży. Wśród odpowiadających na to pytanie, zgodnie z zastosowaną w kwestionariuszu ankiety regułą przejścia, nie było tych studentów, którzy byli za całkowitym zakazem przerywania ciąży.

Tabela 3. Okoliczności dotyczące przerywania ciąży (%).

Okoliczności

Dozwolone

Zakazane

Nie mam zdania

Ogółem

Zagrożone zdrowie matki

81

11

9

100

Zagrożone życia matki

96

2

2

100

Ciąża jako wynik gwałtu i kazirodztwa

90

4

6

100

Uszkodzony płód

88

6

6

100

Ciężka sytuacja materialna kobiety

17

68

15

100

Kobieta nie chce mieć dzieci

20

71

9

100

Źródło: Opracowanie własne

Zdecydowanie najwięcej badanych dopuszcza przerywanie ciąży w sytuacji kiedy zagrożone jest życie matki (96%). Równie liczna grupa badanych dopuszcza aborcję kiedy ciąża jest wynikiem gwałtu i kazirodztwa (90%), wtedy gdy uszkodzony jest płód (88%) oraz, kiedy zagrożone jest zdrowie matki (81%). W tych sytuacjach badani w zasadzie nie mają wątpliwości, a przewaga odpowiedzi twierdzących jest bardzo wyraźnie. Podobnie, choć w tym przypadku różnica między odpowiedziami „dozwolone” i „zakazane” nie jest tak duża, jest w przypadku okoliczności, które dla badanych nie powinny być przyczyną pozwalającą na wykonanie aborcji. W badaniu pytano o okoliczności kiedy sytuacja materialna kobiety jest ciężka (68% zakazane) oraz wtedy, gdy kobieta nie chce mieć dzieci (71%).

Studenci słyszeli również o protestach dotyczących przerywania ciąży. Twierdząco odpowiedziało 77% badanych, zaś przecząco 23%. Wiedza na temat protestów nie przekładała się na udział w nich. Tylko 2% spośród badanych uczestniczyło w owych „kwietniowych” protestach, zaś zdecydowana większość 98% nie brała w nich udziału.

Większość studentów popierała organizatorów protestów. Całkowite bądź częściowe poparcie dla nich deklarowało 57% badanych. Przeciwnych było 15% studentów. Opinie ambiwalentną miało 28% badanych.

W badaniu starano się również ustalić czy studenci angażują się w kwestię prawa aborcyjnego. Stopień zaangażowania należy ocenić jako niski (bądź bardzo niski). Tylko 4% badanych (14 osób) stwierdziło, że w jakich sposób angażuje się w ten problem. Brak zaangażowania dotyczył zdecydowanej większości – 96%. Ci, którzy się angażują jako formy aktywności wymieniali: podpisanie petycji o referendum w sprawie aborcji (2 osoby), podpisanie petycji w obronie życia poczętego (1), podpisanie protestu w Internecie (2), zaangażowanie w dyskusję (2), publikowanie artykułów w sieci (1), wolontariat w fundacji antyaborcyjnej (1), udział w protestach przeciw zaostrzeniu ustawy (2), dużo czytam na temat prawa aborcyjnego (1).

Drugą sprawą, o którą pytano w ankiecie była „katastrofa smoleńska” (która miała miejsce 10 kwietnia 2010 roku). To wydarzenie zmieniło polską politykę w znaczący sposób zarówno w sferze instytucjonalnej, jak i symbolicznej. Trudno uznawać je jednak, w odróżnieniu od kwestii przerywania ciąży, za coś co ma bezpośrednie przełożenie na interesy obywateli. Jest ono raczej przykładem „sprawy” (o charakterze kontrowersji, w znaczeniu które temu terminowi nadaje Marek Czyżewski), która wpisuje się w logikę podziałów politycznych we współczesnej Polsce. Dla sprawującego obecnie władzę Prawa i Sprawiedliwości katastrofa stałą się jednym z kluczowych elementów w ramach konsekwentnie konstruowanego przez tę partię mitu założycielskiego. Katastrofa służy PiS do delegitymizacji III RP, jako dysfunkcjonalnego państwa. „Smoleńsk” pozwolił na podkopanie wiary w oficjalny przekaz, zwłaszcza zaś ten, którego autorami byli rząd PO-PSL i tzw. mainstreamowe media. „Smoleńsk” jako kategoria, odegrał istotną rolę w tworzeniu podziałów socjopolitycznych we względnie homogenicznym pod względem etnicznym (narodowym) i religijnym społeczeństwie. Dla ugrupowań opozycyjnych sposób „rozgrywania” katastrofy smoleńskiej przez PiS jest dowodem na ich „polityczne szaleństwo” i instrumentalne traktowanie tragedii dla swych politycznych celów.

Z tych między innym powodów zdecydowano się zapytać studentów o to, co sądzą na temat katastrofy oraz o to czy wpływa ona na polskie społeczeństwo i na nich samych np. w zakresie ich decyzji wyborczych.

W pytaniu dotyczącym katastrofy smoleńskiej zdecydowano o wykorzystaniu skali semantycznej (skali Osgooda). Była to siedmiopunktowa skala, na krańcach której umieszczono przeciwstawne stwierdzenia – opinie związane z katastrofą smoleńską. Wybór owych stwierdzeń dotyczących katastrofy smoleńskiej poprzedzony był długotrwałą obserwacją sporów i debat dotyczących wydarzeń z 10 kwietnia 2010 roku w Smoleńsku. Polegało to m.in. na uważnej lekturze tygodników opinii publikujących artykuły dotyczące katastrofy (w tzw. prasie „niepokornej” – w tygodnikach konserwatywnych temat ten obecny jest bardzo często, w zasadzie w każdym z wydań od czasu katastrofy znajduje się przynajmniej jakaś wzmianka bądź komentarz dotyczący tamtych wydarzeń).

W ankiecie zamieszczono 10 par stwierdzeń, prosząc studentów o zaznaczenie na skali kierunku i natężenia swej opinii. Pierwsza para stwierdzeń dotyczyła opinii co do tego, czy przyczyny katastrofy smoleńskiej zostały wyjaśnione i należy zaprzestać jej badania, czy też dochodzenie do tego co się stało jest ważne bo nie wiemy co się wydarzyło w Smoleńsku. Ta antagonistyczna para dotyczy samej istoty sporu na temat katastrofy w Smoleńsku.

Druga para dotyczy pamięci o osobach, które tam zginęły. Tu istotne było zwiększona częstotliwość materiałów medialnych dotyczących budowy pomnika Lecha Kaczyńskiego, oraz pomnika/pomników formy upamiętnienia pozostałych pasażerów Tupolewa. W ankiecie jedno stwierdzenie mówiło o tym, że pamięć ofiar nie została we właściwy sposób uczczona a przeciwstawne działania służące upamiętnianiu, którzy zginęli były wystarczające.

Kolejna para tez odnosiła się do rangi wydarzenia jakim była katastrofa. Pytaliśmy o to, czy zdaniem badanych było to najważniejsze wydarzenie dla Polski po 1989 roku, czy też w tym czasie były istotniejsze wydarzenia. Takie postawienie problemu było m.in. podyktowane nadawaniem katastrofie smoleńskiej w konserwatywnych tygodnika charakteru „wydarzenia przełomowego” podsumowującego słabości i dysfunkcje III RP i będące zarazem mitem założycielskim narracji Prawa i Sprawiedliwości.

W następnej parze pytaliśmy o to, czy przywoływanie tematu katastrofy smoleńskiej jest wyrazem dążenia do prawdy i oddaniem czci jej ofiarom , czy też jest to narzędzie w walce politycznej stosowane przez jedne ugrupowania przeciwko drugim.

Kolejna, piata para stwierdzeń dotyczyła zasadności budowy pomnika Lecha Kaczyńskiego, który miałby być usytuowany na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Parę tych stwierdzeń postawiono uwzględnić dlatego, że temat ten powracał często w mediach i był jednym z postulatów wysuwanych przez gromadzących się prze Pałacem Prezydenckim uczestników tzw. miesięcznic smoleńskich. Wielokrotnie też mówił o tym Jarosław Kaczyński, prezes Prawa i Sprawiedliwości i brat Lecha Kaczyńskiego.

Szósta para dotyczyła znaczenia i trwałości podziałów społecznych wiążących się z katastrofą smoleńską. Pytaliśmy o to, czy ich charakter będzie trwały, czy też z czasem osłabną i stracą na znaczeniu. Ponieważ narracja na temat smoleńska jest kwestią dzielącą nie tylko polityków, ale i elity symboliczne, chcieliśmy sprawdzić na ile przekłada się to na opinie „zwykłych ludzi”.

Podobnie w przypadku siódmej pary, gdzie pytaliśmy, czy „Smoleńsk” można traktować jako główną oś sporu, czy też jest to po prostu jedna z wielu spraw mogąca dzielić Polaków.

Ósma para dotyczyła tego, czy opinie badanych dotyczących „Smoleńska” wpływają na ich decyzje wyborcze. Inaczej mówiąc, czy wśród tego co biorą pod uwagę przy oddaniu głosu w wyborach znajdują się ich opinie na temat „Smoleńska”.

Przedostatnia, dziewiąta para stwierdzeń dotyczyła postrzegania sprawy „Smoleńska” jako najważniejszego w polskiej polityce bądź też traktowania go jako tematu zastępczego, która odciąga uwagę obywateli od spraw istotnych.

Dziesiąta para była pytaniem o to sposób oddziaływania katastrofy na Polaków, o to czy zmieniła ona nas na lepsze, czy też na gorsze.

Wykres 2. Rozkład opinii odnoszący się do katastrofy smoleńskiej

Źródło: Opracowanie własne

Poniższa tabela nr 4 prezentuje średnie obliczone na podstawie odpowiedzi udzielanych przez respondentów. Zdecydowano o prezentacji odpowiedzi w podziale na wyodrębnione cztery kategorie. Pierwszą z nich są studenci deklarujący, że w wyborach zagłosowaliby na PiS (umownie określeni jako „Wyborcy PiS” – analogiczne w przypadku pozostałych grup). Druga grupa to deklarujący chęć głosowania na ugrupowania opozycyjne. Zaliczono tu tych studentów, którzy wybrali jedną zaprezentowanych partii jako tę, na którą oddaliby głos i nie było to PiS. Trzecia grupa to ci, nie wybrali żadnej z partii jako tej, której w wyborach mogliby udzielić poparcie. Ostatnia to ogół respondentów. Stwierdzenia zaprezentowane studentom ułożone były tak, aby wartości od 1 do 3 przypisane mogły zostać pozytywnemu stosunkowi do Smoleńska, na który to składałoby się: przekonanie o konieczności wyjaśnienia przyczyn katastrofy, uczczenia pamięci jej ofiar, nadanie odpowiedniej rangi katastrofie w historii polskiej, zbudowanie pomnika Lecha Kaczyńskiego na Krakowskim przedmieściu itd. Na potrzebny badania postawę tę określić można jako pro-smoleńską. Analogicznie z drugiej strony skali, czyli od wartości 5 do 7 mamy do czynienia z postawą przeciw-smoleńską[1].

Tabela 4. Opinie studentów na temat katastrofy smoleńskiej

1–3

Wyborcy PiS

Wyborcy opozycji

Żadna partia

ogół badanych

5–7

Przyczyny katastrofy smoleńskiej do dziś nie są znane i należy je wyjaśnić

2.38

4.21

4.11

3.95

Katastrofa smoleńska została już wyjaśniona i nie ma sensu dalsze badanie jej przyczyn

Pamięć tych którzy zginęli w Smoleńsku nie została właściwe uczczona

4.76

5.79

5.7

5.63

Pamięć tych, którzy zginęli w Smoleńsku została we właściwy sposób uczczona

Katastrofa smoleńska to dla Polski najważniejsze wydarzenie po 1989 roku

3.83

4.71

4.82

4.64

Dla Polski po 1989 roku były ważniejsze wydarzenia niż katastrofa smoleńska

Przywoływanie tematu katastrofy smoleńskiej to dla części środowisk wyraz dążenia do prawdy i szacunku dla ofiar

4.26

5.77

5.67

5.55

Przywoływanie tematu katastrofy smoleńskiej to dla części środowisk narzędzie walki politycznej

Budowa pomnika Lecha Kaczyńskiego na Krakowskim Przedmieściu jest potrzebna i uzasadniona

4.55

5.94

5.7

5.69

Jest już wiele pomników i miejsc pamięci Lecha Kaczyńskiego i budowa pomnika na Krakowskim Przedmieściu jest niepotrzebna

Podziały w społeczeństwie związane z katastrofą smoleńską są trwałe i nie do przezwyciężenia

4.46

4.34

4.41

4.38

Podziały w społeczeństwie związane z katastrofą smoleńską z czasem osłabną i stracą na znaczeniu

Smoleńsk to główna oś sporu między Polakami

5.19

4.97

4.89

4.97

„Smoleńsk” to jedna z wielu spraw dzielących Polaków

Moja opinia na temat wydarzeń w Smoleńsku ma decydujący wpływ na moje decyzje w wyborach

5.36

5.49

5.7

5.55

Moja opinia na temat wydarzeń w Smoleńsku nie ma żadnego wpływu na moje decyzje w wyborach

Smoleńsk to temat w polskiej polityce najważniejszy, a inne sprawy są wobec tej drugorzędne

4.9

5.75

5.49

5.55

„Smoleńsk” to temat zastępczy w polskiej polityce, który odciąga uwagę od bieżących, istotnych spraw

Katastrofa smoleńska zmieniła nas Polaków na lepsze

4.27

4.82

4.66

4.7

Katastrofa smoleńska zmieniła nas Polaków na gorsze

Źródło: Opracowanie własne (N=351)

Wiele ze średnich oscyluje wokół postawy ambiwalentnej (wartość 4). Nie można zatem stwierdzić, że opinie na temat katastrofy smoleńskiej mają wyraźnie charakter spolaryzowany. Można jednak zauważyć, że ogólnie rzecz biorąc bardziej pro-smoleńscy w postawach są potencjalni wyborcy Prawa i Sprawiedliwości. Widać to szczególne w opiniach dotyczących wyjaśnienia przyczyn katastrofy gdzie studenci ci różnią się znacznie od pozostałych grup respondentów. Jest to szczególnie zauważalne w opiniach dotyczących wyjaśnienia przyczyn katastrofy, rangi „Smoleńska” jako wydarzenia w historii Polski po 1989 roku, zasadności budowy pomnika Lecha Kaczyńskiego, czy znaczenia i wagi „Smoleńska” jako kwestii politycznej . Choć studenci deklarują, że ich opinie o „Smoleńsku” nie mają wpływu na to jak głosują wyborach to wyraźnie w przypadku części zmiennych różnice w opiniach mogą świadczyć o możliwych konfliktach wokół „sprawy” smoleńskiej.

W związku z chęcią przeprowadzenia dodatkowych analiz statystycznych zdecydowano o budowie zmiennej latentnej (ukrytej) – dystans wobec katastrofy smoleńskiej. Badani, których charakteryzuje mały dystans do katastrofy smoleńskiej uważają, że przyczyny katastrofy nie zostały do dziś wyjaśnione i należy się tym zająć, zaś pamięć tych, którzy tam zginęli nie została właściwie uczczona. Ponadto „Smoleńsk” jest dla nich najważniejszym wydarzeniem w historii Polski po 1989 roku, a częste odwoływanie się do niej w debacie publicznej do wyraz szacunku dla jej ofiar. Mały dystans oznacza również zasadność budowy pomnika Lecha Kaczyńskiego na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie oraz to, że „Smoleńsk” to kluczowy temat polskiej polityki mający pierwszeństwo wobec innych spraw. Mały dystans do katastrofy smoleńskiej w pewnym sensie bliski jest stanowisku Prawa i Sprawiedliwości zarówno w ocenie przyczyn i sposobów wyjaśniania katastrofy, jak narracji tej partii na temat tego co w Smoleńsku się wydarzyło i jakie były (i są) konsekwencje tamtych wydarzeń. Analogicznie duży dystans do katastrofy smoleńskiej charakteryzuje tych respondentów, którzy uważają że przyczyny katastrofy zostały już wyjaśnione. Jest to dla nich jedno z wielu wydarzeń w potransformacyjnej historii kraju, używane dziś głównie jako narzędzie politycznej rywalizacji. Duży dystans to oznacza również brak zgody na pomnik Lecha Kaczyńskiego na Krakowskim Przedmieściu oraz postrzeganie „Smoleńska” jako sprawy drugorzędnej wobec innych kwestii politycznych. Widać więc w obu przypadkach – małego i dużego dystansu – analogię do pro i przeciw smoleńskiej opinii jakie wyrażają studenci.

Zbudowana zmienna „dystans do katastrofy smoleńskiej” mierzona była na skali od 1 do 7. Rzetelność skali mierzona przy pomocy współczynnika alfa Cronbacha wartość wyniosła 0,672 (α = 0,672). Taka wielkość pozwala uznać rzetelność skali za akceptowalną. Do skonstruowania zmiennej ukrytej posłużono się dychotomicznymi parami stwierdzeń zawartymi w pytaniu dotyczącym opinii na temat problemów związanych z katastrofą, które potraktowano jako zmienne obserwowalne. Na drodze testowania wybrane zostały te stwierdzenia (zmienne obserwowalne), które posłużyły do zbudowania zmiennej ukrytej. Były to stwierdzenia odnoszące się do: konieczności wyjaśnienia przyczyn katastrofy, bądź traktowania sprawy jako wyjaśnionej [1], niewłaściwego bądź właściwego uczczenia pamięci, tych którzy zginęli [2], rangi katastrofy smoleńskiej jako wydarzenia w historii Polski [3], przywoływanie tematu katastrofy w celu uczczenia pamięci ofiar bądź też jako narzędzia walki politycznej [4], zasadności bądź braku potrzeby budowy pomnika Lecha Kaczyńskiego [5] i „Smoleńska” jako tematu najważniejszego bądź zastępczego w polskiej polityce [9].

Celem badania ponadto było poszukiwanie czynników mających wpływ na stosunek do katastrofy smoleńskiej. Przyjęto założenie, że jedną z takich zmiennych może być płeć. W pierwszej analizie wariancji jaką przeprowadzono postawiona hipoteza zakładała, że: Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej jest różna wśród studentów i studentek.

Tabela 5. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej (statystyki opisowe)

Płeć

N

Średnia

Odchylenie standardowe

Błąd standardowy

95% przedział ufności dla średniej

minimum

maksimum

Dolna granica

Górna granica

Kobieta

241

5,0816

1,07552

0,06928

4,9451

5,2180

2,50

7,00

Mężczyzna

108

5,3343

1,12619

0,10837

5,1195

5,5491

2,44

7,00

Ogółem

349

5,1598

1,09609

0,05867

5,0444

5,2752

2,44

7,00

Źródło: Opracowanie własne

Tabela 6. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej (jednoczynnikowa ANOVA)

Suma kwadratów

df

Średni kwadrat

F

Istotność

Między grupami

4,764

1

4,764

4

0,046

Wewnątrz grup

413,324

347

1,191

Ogółem

418,088

348

-

Źródło: Opracowanie własne

Uzyskano istotny statystycznie efekt płci F(1, 347) = 4,00. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej pozostaje wyższa wśród studentów (MD = 5,33) aniżeli wśród studentek (MD = 5,08).

W kolejnej analizie wariancji postawiono hipotezę zerową mówiącą, iż: Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej pozostaje różna wśród zwolenników partii rządzącej i partii opozycyjnych. Kategoria „ugrupowania opozycyjne” dotyczyła tych partii, które nie tworzyły rządu, znajdujące się zarówno w parlamencie, jak i poza nim. W tym przypadku chodziło zatem o wszystkie wymienione w ankiecie partie oprócz Prawa i Sprawiedliwości. Nie brano pod uwagę odpowiedzi „żadna partia”.

Tabela 7. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej (statystyki opisowe)

N

Średnia

Odchylenia standardowe

Błąd standardowy

95% przedział ufności dla średniej

minimum

maksimum

Dolna granica

Górna granica

PiS

42

4,1176

1,01405

0,15647

3,8016

4,4336

2,44

6,17

Opozycja

179

5,3603

1,07595

0,08042

5,2016

5,5190

2,67

7,00

Ogółem

221

5,1242

1,16923

0,07865

4,9692

5,2792

2,44

7,00

Źródło: Opracowanie własne

Tabela 8. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej (jednoczynnikowa ANOVA)

Suma kwadratów

df

Średni kwadrat

F

Istotność

Między grupami

52,537

1

52,537

46,352

0,000

Wewnątrz grup

248,224

219

1,133

Ogółem

300,761

220

-

Źródło: Opracowanie własne

Uzyskano istotny statystycznie efekt poparcia dla partii rządzącej bądź opozycji F(1, 219) = 46,352. Średnia wartość dystansu wobec katastrofy smoleńskiej pozostaje wyższa wśród zwolenników opozycji (MD = 5,36), aniżeli wśród zwolenników partii rządzącej (MD = 4,12).

W ankiecie zapytano też o to, gdzie według ankietowanych należy szukać wiarygodnych informacji dotyczących katastrofy smoleńskiej. Celowo użyto w tym przypadku słowa „wiarygodnych” w odniesieniu do informacji, licząc że studenci za „wiarygodne” uznają te źródła, które prezentują opis wydarzeń w Smoleńsku zgodny z opiniami ankietowanych. Wśród odpowiedzi znalazły się media publiczne i prywatne, z tymże te drugie podzielone zostały na konserwatywne i liberalne. Ponadto zdecydowano na umieszczenie w nawiasach konkretnych nazw stacji telewizyjnych, czy prasowych tytułów, po to, by respondent wiedział o jakie media pytamy. Zaprezentowane odpowiedzi uwzględniały również sytuację, w której ktoś uznaje wszystkie te źródła za wiarygodne, bądź też szuka wiarygodnych informacji gdzieś indziej. Studenci mogli również zaznaczyć odpowiedź, że nie szukają informacji na ten temat.

Wykres 3. Źródła wiarygodnych informacji o katastrofie smoleńskiej zdaniem badanych.

Źródło: Opracowanie własne (N=347)

Blisko połowa (48%) ankietowanych nie szuka informacji na ten temat, a 26% studentów żadnego z wymienionych źródeł nie traktuje jako wiarygodnych do pozyskiwania informacji na temat katastrofy. Media publiczne oraz prywatne media konserwatywne i liberalne są oceniane jako wiarygodne źródła informacji na temat Smoleńska przez podobną liczbę studentów. Są to jednak wartości niewielkie, nieprzekraczające 8%. Z kolei 5% badanych uznało wszystkie wymienione źródła za wiarygodne do pozyskiwania informacji o katastrofie.

Marcin Kotras – doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Swoje zainteresowania badawcze koncentruje na języku polityki i procesach instytucjonalizacji w polityce. Autor książki „Przywództwo polityczne na poziomie regionu. Przykład województwa łódzkiego”. Redaktor prowadzący w czasopiśmie „Władza Sądzenia” i sekretarz redakcji „Folia Sociologica”.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź

e-mail: kotras@o2.pl

Badanie zostało zrealizowane w ramach projektu badawczego Obserwatorium Politycznego, roboczo nazwanym badaniem postaw politycznych studentów, zainicjowanego w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ, prezentowane tu wyniki w opracowaniu Marcina Kotrasa to zapowiedź dalszych regularnych badań i publikacji

Aneks

Wykres 4. Stosunek do katastrofy smoleńskiej z uwzględnieniem preferencji wyborczych studentów

1 W aneksie znajduje się Wykres 4, na którym zaprezentowano rozkład w opinii w odniesieniu do wszystkich potencjalnych elektoratów

Genderowa rewolucja[?], czyli telewizyjna kampania wyborcza 2015

komunikat z badań

Iza Desperak
Uniwersytet Łódzki

Prezentowane poniżej wyniki analizy klipów wyborczych emitowanych w ramach parlamentarnej kampanii wyborczej w 2015 roku stanowią wycinek szerszego projektu badawczego, realizowanego od 1999 roku, którego dotychczasowe rezultaty prezentowane były m.in. na łamach „Władzy Sądzenia” w 2012 roku (http://yadda.icm.edu.pl/yadda/element/bwmeta1.element.desklight-f9634592–2514–448c-ba47-d0b0000f5cb3), tam też szczegółowo opisane zostały założenia, metodologia i wcześniejsze wyniki badania.

Jego celem jest systematycznie badanie obecności kobiet, proporcji kobiet i mężczyzn oraz treści związanych z kwestiami równościowymi w telewizyjnych kampaniach wyborczych, w oparciu o ilościową i jakościową analizę płatnych klipów wyborczych oraz (od 2010 r.) audycji komitetów wyborczych emitowanych bezpłatnie w telewizji publicznej. Dotychczasowe badania wskazywały, że w tych materiałach wyborczych występują znaczne dysproporcje płci na korzyść mężczyzn, kobiety znajdują się w mniejszości, i dużo rzadziej występują w roli liderów. Mimo że w wyborach parlamentarnych w 2011 roku obowiązywały już kwoty płci na listach wyborczych, i wzrosła liczba kobiet kandydujących do parlamentu, analiza telewizyjnych reklam wyborczych z tego roku w ogóle nie wykazała żadnej ilościowej zmiany w liczbie i proporcjach reprezentacji kobiet. Poniższe tabele pokazują proporcje kobiet i mężczyzn w emitowanych w 2011 roku klipach poszczególnych partii i komitetów wyborczych podczas kampanii wyborczej do parlamentu, zarejestrowanych w tygodniu poprzedzającym wybory, podzielonych na bezpłatnie emitowane bloki wyborcze oraz klipy emitowane w płatnych blokach reklamowych. Skróty odnoszą się do nazw partii i komitetów, liczba przy skrócie oznacza kolejny numer klipu danej partii [komitetu], kolorem zielonym zaznaczono te nieliczne klipy, gdzie występuje więcej kobiet niż mężczyzn:

Tabela 1. Proporcje mężczyzn i kobiet w klipach emitowanych w bezpłatnych blokach programów wyborczych w 2011 r.

PARTIA

liczba mężczyzn

liczba kobiet

proporcja M/K

PJN 1

6

2

3/1

PJN 2

1

0

1/0

PO2

5

1

5/1

PO2

9

2

4.5/1

PO3

6

2

3/1

PPP1

1

0

1/0

PPP2

1

0

1/0

PPP3

3

0

3/0

PPP4

2

1

2/1

PPP5

3

1

3/1

PSL1

3

6

1/3

PSL2

8

6

4/3

RP1

2

1

2/1

RP2

2

0

2/0

SLD1

2

0

2/0

SLD2

7

2

4.5/1

Nowa Prawica

2

0

2/0

PiS1

6

3

3/1

PiS2

2

1

2/1

PiS3

6

12

½

Źródło: opracowanie własne

Tabela 2. Proporcje mężczyzn i kobiet w klipach emitowanych w płatnych blokach reklamowych w 2011 roku

PARTIA

liczba mężczyzn

liczba kobiet

proporcje M/K

PO1

3

1

3/1

PO2

5

1

5/1

PPP

1

0

1/0

Nowa Prawica

1

0

1/0

SLD1

6

2

3/1

SLD2

5

2

5/2

PiS1

2

0

2/0

PiS2

7

0

7/0

PSL1

1

0

1/0

PSL2

3

1

3/1

RP

1

0

1/0

SLD1

9

3

3/1

SLD2

6

5

6/5

Źródło: opracowanie własne

Kobiety częściej, zwłaszcza w wyborach prezydenckich, występują jako żony i symbolizują tradycyjny podział ról płciowych w rodzinie i polityce. Niewielki wzrost liczby kobiet w klipach wyborczych w latach 1999–2011 wiąże się raczej z ich rolą dekoracji i tła dla liderów mężczyzn. Pewną niespodzianką był wyraźny wzrost liczby kobiet w średnim wieku w tle klipów partii konserwatywnych: AWS i PiS, rzadko przedtem obecnych w reklamach wyborczych. W badaniu analizowane są też treści kampanii pod kątem występowania wątków związanych z płcią, polityką równościową, obietnic wyborczych adresowanych do kobiet, jak dotąd bez rezultatów. Kobiety pojawiały się na ekranie raczej gdy mowa jest o polityce rodzinnej, która zastępowała w dyskursie wyborczych klipów politykę płci.

Takiej samej procedurze badawczej jak poprzednio poddane zostały reklamy wyborcze emitowane w 2015 roku. Przeprowadzono rejestrację programu pierwszego telewizji publicznej TVP1 w tygodniu poprzedzającym wybory (od soboty 17.X. do przedwyborczego piątku 23.X.), każdego dnia wybierając dwa półgodzinne odcinki, po godzinie 16.00 i przed „Teleexpressem” o 17.00, bo w tym paśmie emitowane były bezpłatne audycje komitetów wyborczych, oraz w godzinach 19.50–20.20, tak by zarejestrować najpopularniejsze bloki reklamowe w czasie najwyższej oglądalności podczas „Wiadomości” przed wiadomościami sportowymi i przed prognozą pogody, oraz po „Wiadomościach” i przed pierwszym wieczornym programem/filmem/serialem. W rezultacie analizie ilościowej i jakościowej poddano spoty emitowane podczas owych 7 zarejestrowanych godzin emisji. W poniedziałek 19.X. blok ten poprzedzał debatę między Ewą Kopacz i Beatą Szydło, w piątek 23.X. zamiast bloku wyemitowano dwa wystąpienia: prezydenta Andrzeja Dudy w imieniu PiS oraz premier Ewy Kopacz w imieniu PO.

Analiza ilościowa proporcji kobiet i mężczyzn w poddanych analizie spotach wykazała, że występuje w nich znacznie więcej kobiet niż w poprzednich kampaniach, choć nadal mężczyźni są w większości i są takie klipy, w których nie ma ani jednej kobiety. Poniższe tabele pokazują liczbę kobiet i mężczyzn w poszczególnych, ponumerowanych klipach różnych partii oraz proporcje między nimi. Ze względu na dużą liczbę klipów emitowanych przez tę samą partię, co odzwierciedlają kolejne numery, policzono też średnie wartości dla danej partii. Na zielono zaznaczono te klipy, w których kobiet jest więcej niż mężczyzn, na różowo te, w których jest ich po równo. Kolejność klipów w tabeli jest kolejnością ich emisji w czasie, można więc też odtworzyć pewną sekwencję opierania komunikatu na kobietach i znikania z niego kobiet.

Tabela 3. Proporcje mężczyzn i kobiet w klipach emitowanych w bezpłatnych blokach programów wyborczych w 2015 r. [N=17]

PARTIA

liczba mężczyzn

liczba kobiet

proporcje M/K

PiS1

28

16

7/4

PiS2

9

6

3/2

PiS3

4

2

2/1

PiS4

12

7

12/7

PiS ŚREDNIA

14.25

8.25

1.72/1

PO1

5

3

5/3

PO2

3

5

3/5

PO3

1

2

½

PO ŚREDNIA

3

3.3

3/3.3

KORWIN

4

1

4/1

PSL

4

7

4/7

ZL

4

3

4/3

KUKIZ’15/1

7

2

7/2

KUKIZ’15/2

1

0

4/0

KIKIZ ŚREDNIA

4

1

4/1

RAZEM1

8

4

2/1

RAZEM2

7

6

7/6

RAZEM3

10

8

5/4

RAZEM4

10

10

5/5

RAZEM ŚREDNIA

8.75

7

8.75/7

NOWOCZESNA1

13

8

13/8

NOWOCESNA2

10

5

2/1

NOWOCZESNA ŚREDNIO

11,5

6,5

11/5/6.5

Źródło: opracowanie własne

Tabela 4. Proporcje mężczyzn i kobiet w klipach emitowanych w płatnych blokach reklamowych w 2015 roku [N=8]

PARTIA

liczba mężczyzn

liczba kobiet

proporcje M/K

PO1

3

2

3/2

PO2

1

2

½

PO3

0

1

0/1

PO 4

1

1

1/1

PO ŚREDNIA

5

6

5/6

PiS1

4

7

4/7

PiS2

0

1

0/1

PiS średnia z 1/2

2

4

½

PiS3

GŁOS MĘSKI

0

-

PiS średnia 1/3

2.33

4

2.33/4

PSL

3

7

3/7

PSL średnia

3

7

3/7

Źródło: opracowanie własne

W zestawieniu nie uwzględniono wystąpień Andrzeja Dudy i Ewy Kopacz z piątku 23 października, ponieważ nie były typowymi spotami, choć wyemitowane w paśmie wyborczym. Uwzględnione zostały jednak w analizie jakościowej.

Jak wskazują wyniki badania przedstawione w powyższych tabelach, w telewizyjnej kampanii wyborczej w 2015 r. nastąpił wyraźny wzrost liczebny obecności kobiet w telewizyjnych klipach wyborczych. W dodatku wzrosła reprezentacja kobiet w pierwszoplanowych rolach, dzięki wyborczemu pojedynkowi między Ewą Kopacz i Beatą Szydło, którego ta druga okazała się wizerunkową zwyciężczynią, co niedwuznacznie wynika z jakościowej analizy zebranego materiału. Spoty PiS emitowane w płatnych blokach, w godzinach najwyższej oglądalności, wymierzone były w wizerunek Ewy Kopacz, pokazując ją [wraz z innymi politykami Platformy Obywatelskiej] w niekorzystnych ujęciach, powielonym zająknięciu, wyśmiewając jej własne spoty, lub w roli złowrogiego symbolu całego ugrupowania, które uosabiały plecy Ewy Kopacz idącej sejmowym korytarzem. Jeden z klipów PiS opiera się na jedynej głównej postaci kobiety w roli dziennikarki relacjonującej debatę Szydło-Kopacz, gdzie inne osoby pojawiają się jedynie na ekranie.

Jednak nawet ilościowa analiza proporcji kobiet i mężczyzn w spotach PiS pokazuje, jak tuż przed samym finałem kobiety znikają, by zostać zastąpione przez mężczyzn: najpierw przez anonimowy głos męski, potem zaś przez prezydenta Andrzeja Dudę. Dowodzi to instrumentalizowania obecności kobiet w komunikacji wyborczej tej partii, zwłaszcza w zestawieniu z nieobecnością w kampanii wyborczej tych męskich postaci, które obok twarzy kampanii a późniejszej premier Beaty Szydło zdominowali powyborczą komunikację polityczną, nie tylko telewizyjną.

Okazało się też, że kobiety wcale nie dominują w klipach partii budujących wizerunek postępowych, jak Nowoczesna.pl, za to odgrywają ważną rolę w reklamach konserwatywnego PSL (głównie jako tło dla lidera mężczyzny) oraz konserwatywnego i antyrównościowego PiS. W dodatku wzrost obecności kobiet nie przekłada się bezpośrednio na wynik wyborczy – choć wynik PSL od pewnego czasu wykorzystującego kobiety jako dekoracyjny element tła dla swych liderów, oraz nowej partii Razem, która wykazała się ogromną innowacyjnością w swych klipach wyborczych, być może zachęcą naśladowców.

Bardzo ciekawie prezentuje się tu kampania wyborcza partii Razem, która starała się – po raz pierwszy w historii telewizyjnych kampanii wyborczych – konsekwentnie prezentować klipy oparte na zasadzie parytetu. Choć liczba występujących kobiet i mężczyzn różni się w każdym z nich nieznacznie, i mężczyzn jest nieco więcej, to w kolejnych klipach pokazywani są na zmianę mężczyzna i kobieta w roli lidera/liderki, i są to każdorazowo różne osoby (dwóch mężczyzn i dwie kobiety).

Po raz pierwszy od rozpoczęcia projektu odnotowano w analizowanym materiale programowe odniesienia do kwestii płci. Pojawiła się ona w wypowiedzi premier Ewy Kopacz wyemitowanej w przedwyborczy piątek, tuż przed ciszą wyborczą. Ewa Kopacz ostrzega w niej przed skutkami ewentualnego wyborczego zwycięstwa PiS, w tym: zniknięcia zapisu o równości kobiet i mężczyzn w zmienionej przez PiS Konstytucji oraz groźbie zakazu aborcji nawet w przypadku zagrożenia życia kobiety. Był to jedyny zarejestrowany w tym okresie komunikat emitowany jako wyborczy zawierające odniesienia do kwestii równości kobiet i mężczyzn, i pierwsze w ogóle w historii tego projektu badawczego, rozpoczętego w 1999 r. Po raz pierwszy w historii badania pojawiło się też słowo „aborcja”.

Zjawisko rewolucyjnej zmiany dotychczasowych schematów płci w telewizyjnych kampaniach wyborczych, odnotowane w kampanii parlamentarnej 2015 roku jest niezwykłe.

Po pierwsze, jest to do pewnego stopnia spełnienie postulatów równościowych, stojących także za systemem kwotowym i postulacie parytetu. Dysproporcje między mężczyznami i kobietami zarówno na listach wyborczych, jak i w telewizyjnych programach wyborczych, przekładały się niemal automatycznie na dysproporcję między zwycięzcami wyborów i finalnie parlamentarzystek i parlamentarzystów. Powolny wzrost liczby kobiet na listach wyborczych i w parlamencie jest efektem wieloletnich starań i licznych programów na rzecz równości kobiet i mężczyzn, inicjowanych przez środowiska równościowe. Jednak wyborcze zwycięstwo PiS-u, między innymi dzięki oparciu kampanii na postaci Beaty Szydło i deprecjacji jej konkurentki, pokazuje, że sam wzrost obecności kobiet nie przekłada się na równość kobiet i mężczyzn w programach politycznych. W dodatku antykobieca i antyrównościowa polityka rządu wyłonionego po wyborach wygranych przez PiS, włącznie z kolejnymi próbami zaostrzenia restrykcyjnego prawa aborcyjnego, niewiele ma wspólnego z oczekiwaniami zwolenniczek zwiększenia obecności kobiet w kampaniach wyborczych. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy komunikatu z badań, i wymagają osobnego opracowania.

Iza Desperak – starszy wykładowca w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności UŁ, socjolożka polityki i gender, uczestniczka Interdyscyplinarnego Seminarium Gender.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Uniwersytet Łódzki

Ul. Rewolucji 1905 r. 41/43

90-214 Łódź

e-mail: idespera@uni.lodz.pl

Badanie: Ilościowa i jakościowa analiza reklam wyborczych emitowanych w TVP1 w dniach 17–23 października 2015 r. w oparciu o monitoring i rejestrację w wybranych 30-minutowych odcinkach miedzy 16.00–17.00 oraz 19.50–20.20, w ramach projektu badawczego „Kobiety i mężczyźni w telewizyjnych reklamach wyborczych”, zrealizowanego w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ.

Kogo szanują studenci?

raport z badań wraz z komentarzem

Waldemar Dymarczyk

Uniwersytet Łódzki

Wstęp

Badanie, którego efektem jest niniejszy raport, ma swoje źródła w dyskusji, jaka wywiązała się na zajęciach – ćwiczeniach z przedmiotu projektowanie badań, realizowanych dla studentów II roku analityki społecznej[1] w Instytucie Socjologii UŁ. Początkowo, dyskusja dotyczyła zagadnień stricte metodologicznych (min. „jak konstruować ankietę”), lecz niebawem przerodziła się w ożywioną wymianę zdań na temat tego, „co warto badać”. Ściśle mówiąc, co może być tak interesującym zagadnieniem, by studenci z ochotą zaangażowali się w proces badawczy? Okazało się, że nośnym tematem jest problem autorytetu społecznego. Uczestnicy seminarium dość zgodnie twierdzili, że obserwowana w ostatnich czasach radykalizacja języka polityki oraz realne zdarzenia kryzysowe w obszarze globalnym i lokalnym prowokują zasadne pytania, wokół jakich wartości i będących owych wartości symbolami i instytucjonalnymi ich emanacjami warto ogniskować swoją uwagę. Wreszcie, co najistotniejsze, które z nich mogą być punktem odniesienia i swoistą „busolą” wyznaczającą kierunki wyborów moralnych i postaw życiowych. By jednak owe „znaki” wartości uznane za ważne, muszą być jako takie postrzegane. Krótko mówiąc, które z instytucji i symboli są godne szacunku, są poważane? O tym, głównie traktuje niniejszy sondaż.

Badana zbiorowość

W badaniu wzięło udział 375 studentek i studentów UŁ, która to liczba odpowiadała oszacowanej minimalnej wielkości próby dla poziomu ufności α = 0,95 i błędzie maksymalnym 0,05. Sondaż miał miejsce na wszystkich wydziałach UŁ i był w większości zrealizowany w pierwszej połowie czerwca 2016. Uwzględniono wielkość poszczególnych jednostek Uczelni i w związku z tym, liczebność zrealizowanych ankiet odpowiada kwotowo liczebności osób studiujących na poszczególnych wydziałach. Ankieterzy byli zobligowani do poszukiwania respondentów wśród różnych roczników i trybu studiów. Wypełnianie ankiety było dobrowolne z zachowaniem reguł anonimowości i poufności.

Wyniki badania

W toku dyskusji i posiłkując się przykładami dotychczasowych badań (por. raporty CBOS) autorzy badania skonstruowali listę szeregu instytucji i organizacji, które mają bezpośredni lub pośredni wpływ na ustrój państwa i charakter stosunków społecznych oraz porządek aksjologiczny i normatywny. Respondenci mogli ocenić każdy z wyróżnionych podmiotów na pięciostopniowej skali; bardzo mały szacunek/poważanie – raczej mały szacunek/poważanie – trudno powiedzieć – raczej duży szacunek/poważanie – bardzo duży szacunek/poważanie. Mając na uwadze większą czytelność wyników, na poniższym wykresie przedstawione zostały trzy sumaryczne oceny, czyli szacunek, postawa ambiwalentna lub nieokreślona oraz brak szacunku.

Wykres 1. Ranking prestiżu instytucji publicznych i wybranych organizacji (w %)

Źródło: opracowanie własne

Uzyskane wyniki korespondują w znacznej mierze min. z sondażami dotyczącymi zaufania społecznego. Na przykład w badaniu CBOS z lutego 2016[2] respondenci na pierwszych trzech miejscach również umieścili instytucje charytatywne: WOŚP (85%), Caritas (83%) i PCK (79%). Stosunkowo wysoko cenione są instytucje międzynarodowe, których członkiem jest Polska: NATO (62%), ONZ (57%) i Unia Europejska (56%). Z podobną koherencją mamy do czynienia w przypadku dalszych miejsc w rankingach. Rządowi ufa co prawda 38% respondentów CBOS, lecz nie ufa 50%, telewizję (bez rozgraniczania na charakter własności medium) obdarza zaufaniem i odmawia jej zaufania taki sam procent badanych, jak w przypadku rządu. Sejm (wraz z Senatem) uzyskał 30% pozytywnych wskazań i 54% negatywnych, rządowi zaś nie ufa 50% respondentów.

Kolejne pytanie dotyczyło szacunku jakim studenci obdarzają przedstawicieli wybranych zawodów i profesji.

Wykres 2. Ranking prestiżu zawodów (w %)

Źródło: opracowanie własne

Powyższa lista zawodów w pewnym stopniu jest tożsama z systematycznie prezentowaną listą CBOS[3] i tak, jak poprzednio, również w tym wypadku widać podobieństwa w wyborach dokonanych przez respondentów. Trzeba jednak odnotować kilka znaczących różnic, które w dalszej części opracowania zostaną skomentowane. Studenci podobnie jak respondenci w sondażu CBOS z 2013 roku na pierwszym miejscu prestiżu zawodów wymienili strażaka (91% i 87% pozytywnych wskazań). Takie samo lub zbliżone miejsce w rankingu[4] uzyskali: nauczyciel, rolnik, właściciel sklepu, sprzątaczka, policjant, sprzedawca, dziennikarz, ksiądz, radny gminny, poseł. Warto jednak odnotować, że np. profesor uniwersytetu w rankingu studenckim znalazł się na szóstym miejscu, podczas gdy w badaniu CBOS był notowany na drugim. Z kolei pielęgniarka i lekarz zajmujący drugie i trzecie miejsce w ocenach studenckich, w badaniu ogólnopolskim znaleźli się odpowiednio na miejscu szóstym i ósmym. Sędzia, umieszczony na czwartej pozycji w niniejszym badaniu, w rankingu CBOS uzyskał dopiero piętnasty wynik.

Komentarz

Wnioski stawiane w niniejszym komentarzu mają raczej charakter tez czy też supozycji, które mogą stanowić przyczynek do dyskusji na temat młodej polskiej inteligencji. Należy bowiem mieć świadomość, że jednorazowy, lokalny i mocno treściowo ograniczony sondaż, nie upoważnia do formułowania daleko idących wniosków. Niemniej pewne przypuszczenia warto poczynić.

Nie przypadkiem wyniki uzyskane w badaniu studentów zostały zestawione z wynikami ogólnopolskich, dokonanych wśród mieszkańców Polski sondaży CBOS. Porównanie takie ma rzecz jasna sens, jeśli założymy, że studenci UŁ są w przybliżeniu wyrazicielami opinii, które są charakterystyczne dla ogółu ludzi w podobnym wieku i statusie społecznym. Co zatem z owych konfrontacji wynika?

Porównując pierwsze zestawienie (prestiż instytucji) trudno w zasadzie wskazać jakiekolwiek istotne różnice pomiędzy badanymi zbiorowościami. Studenci, podobnie jak ogół Polaków najbardziej cenią instytucje charytatywne, szanują również międzynarodowe organizacje, do których należymy. Niskim szacunkiem obdarzają media i mają bardzo negatywne uczucia w stosunku do instytucji władzy (z wyjątkiem instytucji/osoby prezydenta). Mają niechętny stosunek do KOD-u[5] i Ruchu Narodowego, czyli organizacji, które choć diametralnie różne w kwestiach programowych, to charakteryzujące się ostentacyjnym sposobem działania. Czy zatem teza o postępującej radykalizacji młodego pokolenia nie ma zastosowania w odniesieniu do badanej zbiorowości studentów? Pewne fakty rzeczywiście przeczą tej tezie. W sondażu pojawiło się również pytanie o udział w ostatnich wyborach parlamentarnych oraz na kogo badani oddali swe głosy? Jednocześnie uzyskane deklaracje zostały zestawione z głosami oddanymi przez ogół obywateli oraz młodzież (18–29 lat):

- ▶ Ogół wyborców: PiS – 37,6%, PO – 24,1, Kukiz’15 – 8,8, Nowoczesna.pl – 7,6%, Zjednoczona Lewica – 7,5%, PSL – 5,1%, Korwin – 4,7, Razem – 3,6%.
w tym młodzież (18–29 lat): PiS – 26,6%, PO – 14,4%, Kukiz’15 – 20,6%, Nowoczesna.pl – 7,8%, Zjednoczona Lewica – 3,4%, PSL – 3,7%, Korwin – 16,8%, Razem – 3,6%.

- ▶ Badani studenci: PiS – 23,7%, PO – 26,9%, Kukiz’15 – 12,0%, Nowoczesna.pl – 4,8%, Zjednoczona Lewica – 0,8%, PSL – 0,8%, Korwin – 10,8%, Razem – 1,2% (ponad 18% nie ujawniło swych wyborów).

Zwrot w kierunku prawej strony politycznej jest faktem. Zarówno ogół wyborców, jak i przedstawiciele młodego pokolenia en bloc silnie opowiedzieli się za obozem politycznym sprawującym obecnie samodzielną władzę w Polsce. Wyjątkiem byli badani studenci, którzy wyższego poparcia udzielili obecnie opozycyjnej Platformie Obywatelskiej. Partie wyraźnie odwołujące się do tradycji lewicy nie zyskały poparcia w żadnej z grup (szczególnie niskie wskazania w grupie studentów). Również charakterystyczne dla młodych wyborców en bloc jest stosunkowo wysokie poparcie dla partii określanych jako „antysystemowe”, czyli Kukiz’15 i Korwin. Zauważmy jednak, że studenci UŁ w porównaniu z ogółem młodych wyborców rzadziej udzielali swego głosu tym ugrupowaniom. Czy zatem mamy do czynienia z głosem pokolenia? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, bowiem z jednej strony, młodzi wyborcy (także studenci) wyrażają sprzeciw wobec politycznego status quo. Życzą sobie dopływu „świeżej krwi”, której źródło znajduje się poza dotychczasowym, parlamentarnym spectrum politycznym. W tym sensie jest to też „nowa jakość”. Być może „antysystemowość” jest jedynie nośnym hasłem, które „uwiodło” młodych wyborców, lecz krytyczna postawa wobec instytucji władzy (np. sejm, rząd) wydaje się raczej trendem niż modą. Z drugiej strony, zarówno kierunek decyzji wyborczych, a jeszcze większym stopniu ocena organizacji i instytucji wyrażona w niniejszym badaniu wskazują, że zaobserwowane tendencje są charakterystyczne zarówno dla ogółu obywateli, jak i ludzi młodych, w tym studentów. Gdy mowa o „pokoleniu” zazwyczaj oznacza to określenie pewnej kohorty, która może być opisana w oparciu o kryterium demograficzne, ale również doświadczenie jakichś szczególnych wydarzeń lub procesów. Poza niewątpliwą biegłością w obszarze nowych mediów, przekonaniu o własnych kompetencjach, czy otwartości na nowe doświadczenia, młodych ludzi charakteryzuje frustracja i lęk związane z niepewnością w obszarze zatrudnienia i szerzej ekonomicznych podstaw bytu. Owa frustracja i lęk wyraża się, między innymi, poprzez negację dotychczasowej klasy politycznej i poszukiwania alternatyw, co wyraźnie ukazuje niniejsze badanie. W tym kontekście charakterystyczne są również wyniki drugiego rankingu. Zauważmy, że najwyższym szacunkiem studenci obdarzyli przedstawicieli zawodów służebnych. W ogólnopolskim sondażu CBOS również na pierwszym miejscu znalazł się strażak, lecz zastanawiające jest, że de facto do piątego miejsca w rankingu studenckim znajdują się zawody, których charakterystyką jest służenie pomocą lub ochroną obywatelom (wyjątkiem policjant). Widoczna jest być może nie zawsze uświadomiona, lecz chyba realna potrzeba docenienia, tych którzy udzielają wsparcia w sytuacjach kryzysowych, zwłaszcza gdy sami czujemy się niepewnie. Tym bardziej, że w obu przedstawionych rankingach instytucje i przedstawiciele władzy nie cieszą się poważaniem respondentów.

Waldemar Dymarczyk

Afiliacja:

Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. 41/43

90-214 Łódź

e-mail: dymarczyk.waldemar@gmail.com

1 W badaniu wzięli udział studenci IV semestru w roku akademickim 2015/2016: Agnieszka Ambroszczyk, Anna Bodlak, Adrian Ciszek, Mariusz Felcenloben, Bartłomiej Giełdziński, Cezary Jałmużna, Mateusz Janitzki, Kinga Kośka, Adam Krakowski, Łukasz Krygel, Maciej Marć, Marcin Oleszczyk, Natalia Osipowicz, Magdalena Płocka, Karolina Zajfert.

2 CBOS „Zaufanie społeczne”, komunikat nr 18/2016, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_018_16.PDF

3 CBOS „Prestiż zawodów”, komunikat nr 164/2013, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2013/K_164_13.PDF

4 Należy uwzględnić, że listy zawodów w pewnym stopniu różnią się między sobą. Lista w niniejszym badaniu była zaproponowana przez studentów.

5 Według przeprowadzonego w czerwcu 2016 r. przez CBOS sondażu poparcie dla KOD-u deklarowało 43% Polaków, https://twitter.com/CBOS_Info?lang=pl (CBOS Info z 12.07.2016)

Kobiety i ich obecność w przestrzeni publicznej

Martyna Krogulec
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki
Barbara Kijewska
Polityka równościowa: przestrzeń instytucjonalna
Wydawnictwo LIBRON, Kraków 2016, s. 340

Książka Polityka równościowa: przestrzeń instytucjonalna autorstwa Barbary Kijewskiej to pozycja, której tematem jest stosunkowo wciąż niewielki udział kobiet w podejmowaniu decyzji politycznych i publicznych. Celem niniejszej publikacji jest ukazanie niedoreprezentowania kobiet w wielu sferach życia publicznego, jak również wskazanie sposobów walki z tym problemem na różnych poziomach organizacyjnych, począwszy od regionalnego, poprzez krajowy, skończywszy na międzynarodowym. W prezentowanej książce Autorka wskazuje na trzy istotne jej zdaniem obszary, w których, pomimo zachodzących zmian prawnych i obyczajowych, kobiety nadal podlegają dyskryminacji. Będą to: procesy decyzyjne, przemoc domowa i środowisko naturalne.

Na potrzeby publikacji Barbara Kijewska posłużyła się analizą instytucjonalno-prawną norm (dokumentów) instytucjonalnych podejmujących temat polityki równości płci. Łącznie analizie poddano 44 dokumenty stworzone m.in. przez Organizację Narodów Zjednoczonych, Unię Europejską czy Radę Europy. W opracowaniu znajdziemy również przepisy regulujące kwestie równości płci stworzone przez polskie instytucje prawne. Co ważne, Autorka w swej analizie uwzględnia nie tylko treść dokumentów i zakres ich obligatoryjności, ale także nakreśla kontekst sytuacyjny ich powstania, jak również zwraca uwagę na charakter tworzących je instytucji.

Główną ideą publikacji jest założenie, że udział kobiet w podejmowaniu decyzji politycznych i publicznych stanowi nie tylko podstawę sprawiedliwego rządzenia, ale wnosi nową jakość w społeczeństwo demokratyczne. Książka poza wstępem i zakończeniem składa się z pięciu rozdziałów i trzech rozbudowanych aneksów zawierających najważniejsze dokumenty, na które to Barbara Kijewska położyła szczególny nacisk w swej pracy.

Swoje rozważania Autorka rozpoczyna od rozdziału, w którym skupia się na istocie i definiowaniu równości płci począwszy od historycznych opisów kobiecości i męskości, aż po definicje stworzone przez instytucje takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), Unia Europejska (UE), Rada Europy (RE) czy Organizacja Bezpieczeństwa i Wspólnoty w Europie (OBWE). W tej części Barbara Kijewska przedstawia również przepisy, mające za zadanie wyeliminowanie przejawów dyskryminowania tak kobiet, jak i mężczyzn, uwzględnione w polskim prawodawstwie. Jest więc tutaj mowa o równości pod względem możliwości kształcenia, wysokości wynagrodzenia za taką samą pracę, awansu, świadczeń społecznych itp. Autorka przybliża Czytelnikowi także zakres działań przewidziany dla Pełnomocnika ds. Równego Traktowania.

Drugą część publikacji stanowi rozdział dotyczący gender mainstreaming, jako jednej z priorytetowych strategii Unii Europejskiej, mających na celu wprowadzenie równości szans kobiet i mężczyzn w obrębie polityki i różnego rodzaju instytucji. Podejmowane w ramach tej koncepcji działania polegać mają głównie na unifikacji korzyści, które w ramach danej ustawy mogą osiągać przedstawiciele obu płci. Barbara Kijewska zwraca uwagę, na fakt, że właśnie na podstawie gender mainstreaming Unia Europejska ma zamiar budować swoją konkurencyjność na rynku międzynarodowym. W tej części publikacji Czytelnik ma okazję dowiedzieć się, jakie są najpopularniejsze sposoby wdrażania wspomnianej strategii w ramach Wspólnoty, jak również, które z podanych rozwiązań sprawdzają się najlepiej w przypadku polskich instytucji. Autorka przytacza tutaj także przykłady różnego rodzaju projektów mających na celu wyrównywanie szans Polaków i Polek, w sferach takich jak rodzicielstwo czy rynek pracy, w ramach wykorzystywania środków m.in. z Europejskiego Funduszu Społecznego. Warto zauważyć za Barbarą Kijewską, że w Polsce znaczącą rolę przy wdrażaniu postulatów gender mainstreaming odgrywają samorządy i gminy, które w dużym stopniu mają wpływ na lokalne kształtowanie pewnych tendencji i zachowań.

Kolejna część książki nawiązuje do roli przedstawicielek płci żeńskiej w procesach decyzyjnych. Autorka porusza tutaj kwestię (nie)obecności kobiet w polityce jako jednego z kluczowych wskaźników równościowych i głównej składowej procesu demokratyzacji. Jako początek następujących przemian wskazuje tutaj podpisanie w 1995 roku Deklaracji Pekińskiej, dzięki której kobiety zaczęły być aktywnie włączane w życie polityczne swoich krajów. W niniejszym rozdziale Czytelnik ma okazję zapoznać się również ze strategiami na rzecz równości płci. Przedstawione podejścia są o tyle ciekawe, że Barbara Kijewska podaje sposoby ich wykorzystania bezpośrednio na przykładzie Polski. Kolejną kwestią są zachowania polityczne ujmowane jako korzystanie przez kobiety z czynnego i biernego prawa wyborczego, a także utrudniające je stereotypy i role rodzajowe. W niniejszej części Czytelnik może również dowiedzieć się o istnieniu i postulatach partii kobiecych, a także o funkcjonowaniu przedstawicielek płci żeńskiej we władzach samorządowych. Podsumowanie rozdziału stanowi fragment dotyczący unijnej polityki równości płci w procesach ekonomicznych z uwzględnieniem danych dotyczących bezpośrednio Polski.

W czwartym rozdziale Autorka koncentruje się na przemocy wobec kobiet jako zjawisku kulturowym, które uznawane jest za przejaw naruszenia praw człowieka i jedną z głównych form dyskryminacji na tle płciowym. Należy tutaj zwrócić uwagę, że problem ten ma nie tylko wymiar fizyczny czy psychologiczny, ale również polityczny i prawny. Co istotne, wszystkie te wymiary funkcjonują (w mniejszym lub większym stopniu) w różnych społeczeństwach i grupach społecznych niezależnie od dochodu, wykształcenia czy kultury. Patrząc na skalę omawianego problemu, niezwykle interesujące jest to, że w obrębie Unii Europejskiej nie funkcjonuje ani jeden odgórnie narzucony akt czy chociażby strategia, która miałaby na celu ograniczanie zjawiska przemocy wobec kobiet w państwach członkowskich. W powyższym zakresie działania unijne ograniczają się do apeli, rezolucji i rekomendacji, a także wsparcia finansowego dla organizacji zwalczających przemoc domową. W niniejszej części Czytelnik ma okazję dowiedzieć się także o głównych założeniach tzw. Konwencji Stambulskiej, czyli Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, której ratyfikacja w 2015 roku w Polsce wzbudziła wiele kontrowersji, szczególnie u przedstawicieli partii konserwatywnych i Episkopatu Polski. Podsumowanie rozdziału stanowi opis krajowych instrumentów zapobiegania przemocy domowej tj. kodeksu karnego, „Konwencji o prawach dziecka” czy „Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014–2020” i wielu innych.

Ostatnią (i jednocześnie równie aktualną) częścią publikacji jest połączenie problematyki gender i środowiska naturalnego. Niniejszy rozdział pokazuje problem relacji kobiety – środowisko z dwóch perspektyw: instytucjonalnej (ujętej jako działania ONZ i organizacji pozarządowych, które definiują interesy kobiet względem środowiska) i feministycznej (zwracającej uwagę na różnice płciowe w odniesieniu do środowiska naturalnego). Autorka przytacza Czytelnikowi historię powstania połączenia tych dwóch nurtów, począwszy od wstępnych wzmianek na ten temat podczas konferencji ONZ w Nairobi (1985), aż po konkretne akty prawne takie jak np. Deklaracja Pekińska z 1995 roku. Dane te uzupełnione zostały o wyniki badań nawiązujących m.in. do różnic międzypłciowych w korzystaniu z zasobów naturalnych i roli kobiet w przeciwdziałaniu zmianom klimatycznym. Szczególnie interesującym w tej części publikacji jest ukazanie dwóch koncepcji środowiska naturalnego w ramach orientacji feministycznej. Mowa tu o ekofeminizmie i feministycznej teorii ekonomicznej. Autorka w skondensowany, a jednocześnie obrazowy sposób pokazuje główne założenia obu nurtów, ukazując przy tym nie tylko punkty wspólne czy różnice, ale także płaszczyzny, na których to mogą się one doskonale uzupełniać.

Na koniec należy podkreślić, że chociaż książka Barbary Kijewskiej dotyczy, jak sam tytuł mówi, polityki równościowej, to tak naprawdę jest to publikacja o ciągle funkcjonujących nierównościach między kobietami i mężczyznami, z którymi różnego rodzaju instytucje i organizacje próbują walczyć, natomiast rezultaty ich zmagań są dalekie od ideałów. W praktyce, mimo wzniosłych słów o równościowych uregulowaniach normatywnych, prawa kobiet nadal nie są powszechnie identyfikowane w kategoriach praw człowieka. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest tutaj bez wątpienia funkcjonowanie przez wieki modelu patriarchalnego, który jawnie ograniczał nie tylko sposoby ekspresji przedstawicielek żeńskiej części społeczeństwa, ale wręcz dawał przyzwolenie na dominację i przemoc wobec kobiet i dzieci, zamykając ścieżkę jakiejkolwiek obrony w przypadku naruszania nietykalności cielesnej czy wolności światopoglądowej. Wieloletnia batalia kobiet, aby w końcu świat usłyszał ich głos, zaczęła przynosić skutki tak naprawdę dopiero pod koniec XX wieku. Autorka publikacji ma świadomość, że chociaż wiele państw podpisało np. Deklarację Pekińską czy dyrektywy równościowe obowiązujące w Unii Europejskiej, to tak naprawdę wiele z tych praw widnieje tylko na papierze. Przykładem może być tutaj publiczna awantura, jaka wywiązała się w momencie konieczności ratyfikowania przez Polskę Ustawy Antyprzemocowej w 2015 roku. Wydawać by się mogło, że w obliczu kulturowych zmian, jakie mają miejsce w ostatnich latach, zarówno paniom polityk, jak i panom powinno zależeć na jak najlepszym zabezpieczeniu praw kobiet i zrównywaniu szans obu płci. Jednak chociaż demokratyczne państwa ponoszą odpowiedzialność za wprowadzanie polityki równościowej w formie aktów prawnych, to nie gwarantują one w żaden sposób realnych wyników. Równość kobiet jest ciągle bagatelizowana i niedoceniana w podobny sposób przez rządzących, jak i samych obywateli. Natomiast promowanie i ochrona praw kobiet ograniczane ze względu na nieznajomość obowiązujących traktatów (które notabene rządzący skwapliwie podpisują) przez urzędników każdego szczebla, szczególnie zaś na poziomie samorządowym, gdzie mogłoby powstać wiele inspirujących inicjatyw. Ponadto istotny wydaje się tutaj problem niedoreprezentowania kobiet w przypadku stanowisk politycznych, na co Barbara Kijewska niejednokrotnie zwraca w swoich rozważaniach uwagę.

Niniejsza publikacja stanowi bardzo dobre podsumowanie instytucjonalnych posunięć w obrębie prawodawstwa dotyczącego kobiet. Całość publikacji jest spójna i dość mocno skondensowana. Bardzo wartościowym dodatkiem są tutaj aneksy dokumentów, użytych przez Autorkę w toku analizy. Załączenie ich treści umożliwia czytelnikowi samodzielną analizę, bez konieczności odrywania się od lektury i poszukiwań na własną rękę. Na uwagę zasługują również wykorzystane opracowania statystyczne, które znakomicie uzupełniają strukturę tekstu.

Książka Barbary Kijewskiej z powodzeniem może znaleźć zastosowanie w przypadku osób, których zainteresowania naukowe koncentrują się w obrębie feminizmu i gender studies. Zainteresowanie tą pozycją winni wykazywać nie tylko pracownicy naukowi, ale także studenci kierunków takich jak politologia czy socjologia, dla których może ona stanowić bogate źródło wiedzy i wprowadzić ich zainteresowania na nowe tory. Najważniejszym atutem publikacji jest jednak to, że przystępność języka umożliwia lekturę osobom z różnych środowisk (w tym, niekoniecznie naukowych) i może przyczynić się do wzrostu świadomości przysługujących praw u kobiet z różnych grup społecznych.

Martyna Krogulec – absolwentka socjologii na Uniwersytecie Łódzkim, obecnie doktorantka w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności UŁ. Jej zainteresowania oscylują w ostatnim czasie wokół kultury i socjologii ciała, jak również wpływu stereotypów na funkcjonowanie społeczne jednostki. Interesuje się także socjologią polityki i problematyką ruchów społecznych w Polsce.

Afiliacja:

Uniwersytet Łódzki

Katedra Socjologia Polityki i Moralności

Instytut Socjologii UŁ

e-mail: martyna_krogulec@wp.pl

Czy Platon był feministą?

Iza Desperak
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki
Piotr Goldstein
Wizerunek kobiety w filozofii Platona
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2016

Piotr Goldstein reprezentuje młode pokolenie badaczy, którzy poruszają się swobodnie na międzynarodowej arenie naukowej niczym na greckiej agorze. W bibliografii umieszcza prace w kilku językach, a we wstępie zaznacza, formułując jednocześnie liczne podziękowania, że jego książka powstała dzięki akademickim i bibliotecznym wizytom. Swą książką znosi dziedzictwo Żelaznej Kurtyny, oddzielającej polskich badaczy od światowego dyskursu. Jego publikacja przybliża polskiemu czytelnikowi dyskurs, który w świecie anglojęzycznym zaistniał wiele lat temu, w Polsce zaś dopiero się rodzi.

Dotyczy on wątków równościowych obecnych wyraźnie w myśli Platona, zwłaszcza tych wyrażonych w Państwie, niemal całkowicie przemilczanych dotąd w polskim dyskursie naukowym. O ile dyskusja pod hasłem „Czy Platon był feministą?” przez anglojęzyczne periodyki naukowe przetoczyła się dziesięciolecia temu, temat ten pojawia się w piśmiennictwie polskim dopiero za sprawą książki P. Goldsteina. Niestety, tytuł nie oddaje tej istotności, sugerując jedynie studium nad „wizerunkiem kobiety”, które też można w tej pracy odnaleźć. Po drobiazgowym wprowadzeniu w antyczną przeszłość, i jej genderowe zróżnicowanie, obejmujące pierwszą połowę książki, autor przechodzi do wizji relacji między płciami zarysowanych przez Platona w Państwie oraz Prawach. Opisuje je szczegółowo w rozdziale „Profeminizm”, a następnie poddaje je wieloaspektowej krytyce.

Zasługą autora jest ukazanie tła, na którym ukazana jest wizja Platona, codzienności ateńskiego polis, a także jej historii i otoczenia, od Grecji po Spartę, która wydaje się być niedocenionym dotąd źródłem inspiracji autora Państwa.

„Profeminizm” Platona to przede wszystkim jego utopijna wizja społeczeństwa równych sobie obywateli, niezależnie od pełnionych ról, przedstawiona w Państwie i rozwinięta w Prawach. Równość owa obejmuje także równość płci, także równość w pełnieniu ról, w tym roli strażników. Poświęcony temu zagadnieniu dialog zawiera dyskusję z użyciem tych samych argumentów, z którymi stykamy się i dziś: postulatowi równości płci przeciwstawia się ich biologiczne zróżnicowanie. Jest to pierwszy zapisany spór między płcią definiowaną w kategoriach społecznych (gender) a płcią biologiczną (sex). Jednak Platon bezwzględnie opowiada się za równością w różnorodności, nie upatrując w biologii żadnych usprawiedliwień dla nierówności, co Piotrowi Goldsteinowi nie wydaje się tak oczywiste.

Przytacza on jednak ów najważniejszy dla kwestii równości wywód: (…) Na początku piątej księgi Państwa Platon porusza kwestię natury – pyta, czy w naturze kobiet tkwi predyspozycja, aby „dorównywały” mężczyznom pod każdym względem i tak jak oni nadawały się do każdej pracy? Następnie stwierdza, że odpowiedź zależy od dokładnego zdefiniowania pojęcia natura oraz, że jeśli chodzi o możliwość wykonywania poszczególnych zawodów to tu natura kobiet różni się od natury mężczyzny, tak jak natura łysych od natury owłosionych. Podkreśla w ten sposób, że płeć jest jedynie przypadłością ciała. To dusza, a nie ciało, a co za tym idzie – nie płeć, stanowi o wartości człowieka. Właśnie dlatego Platon może twierdzi ć, że «nie ma […] w administracji żadnego zajęcia dla kobiety jako kobiety, ani dla mężczyzny jako mężczyzny» (s. 56).

Wydaje się, że inne niż zawodowe mechanizmy równościowe proponowane przez Platona odnoszą się raczej do Kultury, niż do Natury. Równość kobiet i mężczyzn, oraz ich dzieci, zasadza się bowiem na całkowitym zanegowaniu tradycyjnej organizacji społecznej opartej na rodzinie. W Platońskim państwie dzieci przychodzą na świat, by być wychowywane we wspólnocie, i mają być dziećmi społeczności, a nie swych rodziców. Ich przyszłość determinują ich własne osiągnięcia, a nie pozycja rodziców, nie odziedziczony majątek, bo własność prywatna w tym państwie nie istnieje. Autor zwraca uwagę na mechanizm losowania partnerów, który ma zapewnić im pełen komfort, choć dla początkującego czytelnika temat ten został potraktowany nieco zbyt powierzchownie. Jednak zaletą książki jest to, że może posłużyć zarówno jako przewodnik dla początkujących, jak i punkt wyjścia do polemiki przez znawców tematu.

O pro-feminizmie Platona ma też świadczyć analiza używanego przez niego języka: zarówno neutralnego płciowo, jak i oddającego symetryczność płci, gdy wymienia on obok siebie kobiety i mężczyzn, siostry i braci, itd. Jednak ta sama analiza języka wskazuje, że bywa on też daleki od współczesnych równościowych standardów, i jest to pierwszy argument przeciwko zaliczeniu Platona do grona feministów we współczesnym znaczeniu tego słowa. Ponadto, kobiety nie są uczestniczkami dialogów, i nieobecne są w licznych wizjach dotyczących miłości. Jednak Platońskie pierwociny polityk równościowych odnaleźć można we współczesnych projektach: ideę wspólnych publicznych zakładów żywienia, czyli stołówek, wspólnotowych instytucji wychowawczych czy relacji damsko-męskich nieprzypominających tradycyjnej rodziny odnajdziemy przecież w praktykach izraelskich kibucy czy hipisowskich komun, a także praktyk krajów bloku wschodniego podczas realnego socjalizmu.

W opowieści o tym, jak Platon poruszał współcześnie dopiero docenione tematy związane z płcią, brak w mojej ocenie, odniesienia do jeszcze jednej teorii Platońskiej, spopularyzowanej przez pop-kulturę, jako teoria dwóch połówek jabłka (pomarańczy czy innego owocu). Chodzi o teorię androginicznych przodków współczesnych ludzi, których ciała zawierały zarówno pierwiastek męski, jak i żeński. W pewnym momencie zostały podzielone na dwie części (połówki), z których jedna odziedziczyła i nosi cechy męskie, druga zaś żeńskie. Ich przeznaczeniem jest poszukiwanie owych drugich połówek. Ta bardzo nośna dziś opowieść, wykorzystywana nawet przez współczesne elektroniczne swatki, koresponduje ze współczesnym namysłem nad tożsamością płciową i psychoseksualną, kwestionuje bowiem nieuchronność binarnego podziału płci, otwierając dyskusję na ten temat. Być może kolejną książkę warto byłoby poświęcić temu zagadnieniu w optyce Platona.

Iza Desperak – starszy wykładowca w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności UŁ, socjolożka polityki i gender, uczestniczka Interdyscyplinarnego Seminarium Gender.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny

Uniwersytet Łódzki

Ul. Rewolucji 1905 r. 41/43

90-214 Łódź

e-mail: idespera@uni.lodz.pl

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelna: Danuta Walczak-Duraj

Redaktorzy prowadzący: Konrad Kubala, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Sekretarz redakcji: Karolina Messyasz

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Kooperatywa.org

zdjęcia

Tomasz Ferenc

finansowanie

Czasopismo finansowane ze środków Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego.