Spis treści

Od teorii krytycznej do krytycznych obywateli (wprowadzenie)

Kim jest krytyczny obywatel i co oznacza krytyczne myślenie? – Joanna Kurczewska, Mikołaj Cześnik, Przemysław Pluciński i Paweł Ścigaj (dyskusja)

Niezadowoleni demokraci we współczesnej Polsce – Paulina Sekuła

Podejrzliwi obywatele Narracje spiskowe jako element krytycznej kultury politycznej w Polsce – Franciszek Czech

Między zaangażowaniem partyjnym a krytyką obywatelską:działalność Ruchu Kontroli Wyborów podczas wyborów parlamentarnych w 2015 roku – Marcin Ślarzyński

Dobro społeczne w programach lewicowych partii politycznych w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2015 roku – Marek Tyrała

Antyszczepionkowcy – antysystemowcy? Krytyczna działalność Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Wiedzy o Szczepieniach STOP NOP – Marta Hoffmann

Kara pozbawienia wolności i jej (dys)funkcjonalność Krytyka polskiej polityki karnej i resocjalizacyjnej w świecie akademickim – Andrzej Kacprzak

Transeuropa: United State of Insecurity – Marek Domański (fotoesej)

Miasto jako przestrzeń praw obywatelskich. Recenzja książki „Protest miejski. Przestrzenie, tożsamości i praktyki niezadowolonych obywateli miast” – Katarzyna Marszałek

Postawy polityczne studentów na poziomie samorządowym. Recenzja książki „Studenci wobec wyborów samorządowych w latach 2002–2014 Przyczynek do demokracji obywatelskiej” – Urszula Swadźba

Klasa kreatywna a polskie miasta. Recenzja książki „Polska klasa kreatywna” – Karolina Messyasz

Fot. Tomasz Ferenc

Od teorii krytycznej do krytycznych obywateli

Stosunek do demokracji i jej funkcjonowania stanowi jeden z kluczowych problemów badań nad kulturą polityczną. Z tego względu wśród badaczy postaw obywateli wobec polityki szerokim echem odbiły się prace Pippy Norris i jej współpracowników, którzy razem z nią zaproponowali kategorię krytycznych obywateli (critical citizens). Opiera się ona na założeniu, że coraz bardziej rozpowszechnione postawy niezadowolenia z funkcjonowania demokracji nie stanowią monolitycznego zbioru i mogą się różnić między sobą. Nie wystarczy więc tylko określić, jak wielu obywateli jest niezadowolonych z funkcjonowania demokracji, ale należy badać też czego dotyczy ów krytycyzm.

Warto zwrócić uwagę, że wprowadzając kategorię krytycznego obywatela zerwano z funkcjonującym od dawna w naukach społecznych rozumieniem tego, czym jest krytycyzm i myślenie krytyczne. To ostatnie w bardzo wyrazistej postaci odnaleźć można już we wczesnych analizach szkoły frankfurckiej, gdzie krytyczność traktowana była jako pożądana i korzystna dla demokracji cecha refleksji akademickiej i postawy obywatelskiej. To właśnie krytyka miała umożliwić podkopanie fundamentów zastałych, konserwatywnych społeczeństw. Opierająca się na takim rozumieniu krytyki cała orientacja radykalna i krytyczna stała się wręcz kanoniczną postawą intelektualną. Przez długi czas odnośnie do tak rozumianego pojęcia krytyki panował szeroki konsensus. Nawet w tak odległych od szkoły frankfurckiej projektach teoretycznych jak filozofia nauki i myśl społeczna Karla Poppera odnaleźć można podobną apoteozę krytycyzmu. Stanowisko Poppera postulujące badawczy falsyfikacjonizm nazywa się wręcz krytycznym racjonalizmem. Korzeni tak pozytywnego rozumienia krytycyzmu doszukiwać się można już w dobie oświecenia, gdzie powiązano go z racjonalizmem i indywidualizmem. Wówczas wykrystalizował się wciąż jeszcze obecny archetyp świadomego obywatela i naukowca wykorzystującego racjonalną wiedzę, by poddawać krytyce nieoświecone społeczeństwo.

Żyjemy w czasach, w których możliwość krytyki stanowi fundament ładu społecznego. Została ona zinstytucjonalizowana nie tylko w postaci wolności wypowiedzi i możliwości odsunięcia od władzy niepożądanych polityków. Wraz z postępującą indywidualizacją i słabnącą kontrolą społeczną (a przynajmniej jej pewnymi tradycyjny formami) oraz rozwojem nowych technologii kurczy się zakres spraw niepodlegających krytyce – zanikają dotychczasowe świętości. Spotykamy się z niespotykaną wcześniej krytyką wszystkiego i wszystkich. Mechanizmy umożliwiające nieskrępowaną krytykę zostały wdrożone nie tylko w sferze politycznej. Każdy lekarz czy sprzedawca może być skrytykowany na specjalnych platformach internetowych. Jeszcze niedawno nie do pomyślenia było, aby każdy wykładowca był anonimowo oceniany przez studenta, co było ostatecznym zrywaniem z wcześniejszą hierarchią relacji mistrz-uczeń. Tym bardziej, że krytyka została też zbanalizowana do funkcji czysto rozrywkowej i stanowi istotę takich programów telewizyjnych jak Idol, Mam talent, Kuchenne rewolucje czy Perfekcyjna pani domu, gdzie sedno zabawy stanowi często złośliwa krytyka prób podejmowanych przez zwykłych ludzi. Często nie jest to pozytywna krytyka, ale wręcz wyśmianie pewnych działań.

Jak widać, nie każda krytyka jest tak samo użyteczna. Obok konstruktywnej czy pozytywnej krytyki funkcjonuje krytyka szkodliwa, taka która pod pozorem troski dąży do zniszczenia pewnych wartości, a także zwyczajne malkontenctwo. Chociaż krytyka i samo prawo do krytyki przyniosły wiele pozytywnych zmian, to uznanie ich za naczelną zasadę organizującą społeczeństwo może rodzić różnorakie problemy. Konstruktywna krytyka zakładająca wskazanie alternatywy i dążenie do ulepszenia wymaga sporych kompetencji, ale istnieją też prostsze formy postawy krytycznej, które łatwo się rozpowszechniają i nie mają już pozytywnych konsekwencji. Są one szczególnie atrakcyjne, ponieważ dają współczesnym indywidualistom poczucie bycia częścią krytycznie myślących intelektualnych elit zachowujących dystans i sceptycyzm wobec zastanej sytuacji społecznej. Już samo dostrzeżenie, że to podstawowe narzędzie oświeceniowego racjonalizmu ma swoje negatywne konsekwencje można uznać za przejaw wyłania się jakiegoś nowego porządku, jakiejś nowej kondycji.

Pippa Norris i badacze używający kategorii krytycznych obywateli w porównawczych badaniach nad kulturą polityczną nie idą tak daleko, aby przeprowadzać krytykę społecznych praktyk krytycznych. Zerwanie z rozpowszechnionym w naukach społecznych rozumieniem krytyki konotującym jej pozytywną wartość polega na tym, że stosują je w ujęciu czysto opisowym. Klasyczne pojmowanie krytycyzmu zdążyło tak mocno się ugruntować, że niektórzy badacze do niego przyzwyczajeni ignorują to, że w propozycji Norris nie ma nic z właściwej tradycyjnemu ujęciu pochwały krytycyzmu. Krytyczni obywatele w rozumieniu Norris to pojęcie zbiorcze oznaczające wszystkie osoby deklarujące poparcie dla idei demokracji i krytykujące jej funkcjonowanie, bez względu na to czy przy dokładniejszej analizie okażą się oni wykształconymi intelektualistami trafnie krytykującymi zastane praktyki czy też szeroko rozumianymi populistami, albo roszczeniowo nastawionymi demagogami, którzy wąsko rozumieją demokrację. Norris wskazując wspólny mianownik między bardzo różnymi grupami wcale nie chce zamazywać różnic między nimi. Raczej problematyzuje ona tradycyjnie rozumiany krytycyzm i jednocześnie wskazuje, że krytyków funkcjonującego systemu demokratycznego nie można ujmować en block, ponieważ ostrze krytyki dotyczy wielorakich jego wymiarów. Dostrzeżenie, że różny jest zakres krytyki wyrażanej przez współczesnych obywateli otwiera drogę kolejnym pytaniom – jakie są jej założenia i formy wyrazu. Okazuje się zatem, że postawa krytyczna stanowi nie tylko element normatywnej teorii społecznej, ale dostrzec ją można w praktyce społecznej zwykłych obywateli w stosunku do państw, w których żyją. Z tego powodu warto ją opisywać i badać. Takie zainspirowane analizami Norris przekonanie przyświecało pracom nad niniejszym tomem.

Podobnie jak dla zespołu Norris, najbardziej interesuje nas krytycyzm wyrażany w sferze publicznej i dotyczący jej funkcjonowania w ramach demokracji. Uznaliśmy jednak, że aby zrozumieć pogłębiający się od kilku dekad kryzys zaufania do państwa i instytucji publicznych w demokratycznych krajach Zachodu nie wystarczy opierać się jedynie na ilościowych danych uzyskanych za pomocą badań sondażowych. Naszym zdaniem równie potrzebne są jakościowe charakterystyki dyskursów i działań poszczególnych grup krytycznych obywateli, które czasami wręcz przeradzają się w różnorodne krytyczne ideologie. Jednak takie charakterystyki wcale nie muszą być krytyczną dekonstrukcją popularnych tez o deficycie demokracji. Przecież jest to zbiór bardzo zróżnicowanych poglądów o różnej wartości poznawczej, które prowadzić mogą do odmiennych konsekwencji politycznych. Można przyjąć, że twierdzenia, iż poszczególne państwa w zasadzie nie są demokratyczne, rządy prawa tak naprawdę istnieją tylko teoretycznie, a prawa obywateli obowiązują wyłącznie na papierze, mogą być czasami w mniejszym lub większym stopniu prawdziwe. Dlatego cenne wydają nam się próby ich charakterystyki oraz zrozumienia kryjących się za nimi założeń, bez dążenia do ich unieważnienia jako nieprawomocnych bądź nieracjonalnych sposobów myślenia o polityce.

Jak wynika z przeprowadzanych badań porównawczych, zwolennicy demokracji krytycznie oceniający jej funkcjonowanie stanowią element krajobrazu politycznego wielu państw. Podejmując się przygotowania tomu, od początku określiliśmy, że będzie on dotyczył przejawów krytycznego myślenia o polityce obecnego w Polsce. Nawet pobieżny rekonesans pozwala stwierdzić, że w Polsce funkcjonuje wiele środowisk politycznych, które można uznać za wpisujące się w nurt krytycznego myślenia o demokracji. Są to zarówno partie polityczne (np. Demokracja Bezpośrednia, Razem, Ruch Narodowy) oraz komitety wyborcze (Kukiz’15), jak i stowarzyszenia (np. Komitet Obrony Demokracji, Ruch Kontroli Wyborów, Solidarni 2010), fundacji (Obywatele RP), ruchów społecznych (np. Oburzeni, Strajk kobiet), środowisk skupionych wokół różnych mediów (np. „Gazeta Polska”, „Nowy Obywatel”), czy wokół pojedynczych osób (np. Zbigniew Stonoga i kandydaci na jego liście wyborczej) i wreszcie nieformalnych grup organizujących się za pośrednictwem mediów społecznościowych i skupiających na przykład zwolenników rozmaitych narracji spiskowych. Wszystkie te środowiska łączy fakt, że słabiej lub mocniej, przynajmniej na jakimś etapie swojej działalności, poddawały zasadniczej krytyce polski system polityczny, odwołując się do idei demokratycznych. Poza tym poszczególne środowiska znacznie różnią się między sobą – zakresem krytyki, pomysłami na zmianę, retoryką, sposobem działania i sojusznikami. Już nawet takie pobieżne wskazanie wybranych środowisk uzmysławia, jak zróżnicowane jest środowisko polskich krytycznych obywateli, i skłania do tego, by lepiej poznać różne odmiany grup skupiających niezadowolonych demokratów. Zwłaszcza że – chociaż nie odgrywają one zazwyczaj decydującej roli politycznej – kształtują sposób rozumienia polityki przez wielu zwykłych obywateli sceptycznych wobec sytuacji politycznej.

Trzeba zaznaczyć, że przestrzeń społeczna współtworzona przez krytycznych obywateli jest niezwykle dynamiczna. Jeżeli porówna się sytuację sprzed ostatnich wyborów parlamentarnych i po nich, to okaże się, że najbardziej aktywne były wówczas skrajnie odmienne środowiska. W tym czasie zmieniła się retoryka klubów „Gazety Polskiej” czy Solidarnych 2010 i powstały takie stowarzyszenia jak Komitet Obrony Demokracji czy Obywatele RP. W związku z tym należy zaznaczyć, że pomysł na przygotowanie tomu zrodził się już pod koniec 2015 roku, jednocześnie z decyzją o zgłoszeniu grupy roboczej na Ogólnopolski Zjazd Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, który odbył się we wrześniu 2016 roku w Gdańsku. Być może gdyby prace nad tomem zaczęły się nieco później, podejmowane byłyby inne problemy i omawiane inne środowiska. Dlatego artykułów zebranych w tym tomie nie należy traktować jako pełnego i ostatecznego katalogu, a raczej jako świadectwo chwili, które obejmuje wybrane przykłady działalności krytycznych obywateli oraz różne zagadnienia pokrewne.

Tom – zgodnie ze zwyczajem obowiązującym we „Władzy Sądzenia” – otwiera dyskusja. Zaprosiliśmy do niej czworo badaczy – socjologów i politologów – zajmujących się w swojej pracy akademickiej problematyką polskiej polityki, obywatelskości i ruchów społecznych. Joannę Kurczewską, Mikołaja Cześnika, Przemysława Plucińskiego i Pawła Ścigaja poprosiliśmy o odpowiedzi na pytania mające na celu przybliżyć (i sproblematyzować) kategorię krytycznych obywateli oraz jej użyteczność w Polsce. Dyskusja poprzedza sześć artykułów. Pierwszy został przygotowany przez Paulinę Sekułę, która w oparciu o dane sondażowe analizuje poziom niezadowolenia z demokracji we współczesnej Polsce. W drugim artykule Franciszek Czech stara się pokazać znaczenie narracji spiskowych w polskiej krytycznej kulturze politycznej. Trzeci artykuł autorstwa Marcina Ślarzyńskiego stanowi studium przypadku Ruchu Kontroli Wyborów będącego doskonałym przykładem mobilizacji krytycznych obywateli twierdzących, że kluczowa instytucja państwa demokratycznego, jaką są wybory, nie funkcjonuje prawidłowo. Marek Tyrała w kolejnym artykule podjął się analizy porównawczej programów wyborczych Zjednoczonej Lewicy i partii Razem, która prowadzi do wniosku, że mimo podobieństw w postaci charakterystycznego dla partii lewicowych rozumienia dobra wspólnego, partie te różni stopień odwołania się do elektoratu krytycznych obywateli. Marta Hoffman w kolejnym tekście analizuje ruch przeciwników obowiązkowych szczepień, którzy uznają je za przejaw opresyjnego państwa narzucającego szczegółowe rozwiązania i w ten sposób kolidującego z prawdziwie demokratycznym – wedle ich rozumienia – systemem. Ostatni artykuł autorstwa Andrzeja Kacprzaka można zinterpretować jako głos wskazujący, że krytycznymi obywatelami mogą być także badacze akademiccy krytykujący w swoich pracach opresyjną punitywność państwa polskiego.

Oprócz artykułów naukowych, jak w każdym numerze, proponujemy czytelnikowi również materiał wizualny. Każdemu z tekstów towarzyszą zdjęcia autorstwa Tomasza Ferenca. Autorem fotoeseju jest natomiast Marek Domański, który podejmuje w nim próbę analizy sensu znaczenia granic. Towarzyszące treści zdjęcia są pokłosiem projektu Trans Europa. Interdyscyplinarne studia nad europejskim pejzażem kulturowym w czasie XXI – wiecznej wędrówki ludów. Fotografie powstały w czasie podróży wzdłuż wschodniej i południowo-wschodniej granicy Unii Europejskiej, od Bałtyku po Lesvos.

Tom zamykają recenzje publikacji naukowych, które ukazały się w 2016 roku. Pierwsza, przygotowana przez Annę Marszałek, to recenzja powiązanej tematycznie z artykułami książki Protest miejski. Przestrzenie, tożsamości i praktyki niezadowolonych obywateli miast autorstwa Macieja Kowalewskiego. Druga, autorstwa Urszuli Swadźby, odwołuje się do szerszego kontekstu demokracji obywatelskiej w perspektywie studentów, którą systematycznym badaniom poddała Danuta Walczak–Duraj w swojej książce Studenci wobec wyborów samorządowych w latach 2002–2014. Przyczynek do demokracji obywatelskiej. Trzecia z recenzji stanowi opracowanie książki autorstwa Katarzyny Wojnar Polska klasa kreatywna.

Franciszek Czech
Karolina Messyasz

Fot. Tomasz Ferenc

Kim jest krytyczny obywatel i co oznacza krytyczne myślenie?

Prezentujemy zapis dyskusji powstały w wyniku korespondencji z: Joanną Kurczewską, Mikołajem Cześnikiem, Przemysławem Plucińskim i Pawłem Ścigajem

Uczestnicy:

Prof. dr hab. Joanna Kurczewska – socjolog i historyk idei, pracuje w Instytucie Socjologii i Filozofii PAN. Zajmuje się socjologią historyczną, socjologią teoretyczną, historią myśli społecznej, pograniczem socjologii kultury i socjologii polityki. W ramach tych dyscyplin szczególnie interesuje ją szeroko rozumiana problematyka narodowa, (w tym zwłaszcza ideologii narodowej, kultury narodowej i relacji między państwem i narodem) oraz zagadnienia różnych form wspólnotowości, zmiany społecznej i relacji między tradycją a (post)nowoczesnością. Jest m. in. autorką książek Technokraci i ich świat społeczny oraz Patriotyzmy polskich polityków.

Dr hab. Mikołaj Cześnik, prof. Uniwersytetu SWPS – socjolog i politolog, zajmuje się badaniami nad wyborami. Jest członkiem Polskiego Generalnego Studium Wyborczego, pionierskiej w Polsce inicjatywy, która ma na celu systematyczną i rzetelną rejestrację i analizę najważniejszych wydarzeń politycznych w kraju – wyborów parlamentarnych. Kierownik projektu „Wiedza polityczna w Polsce”.

Dr Przemysław Pluciński – socjolog, adiunkt w Instytucie Socjologii UAM w Poznaniu. Autor licznych artykułów w czasopismach specjalistycznych (m.in. „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, „Przegląd Zachodni”, „Nowa Krytyka”, „Praktyka Teoretyczna”, „Hegel-Jahrbuch”) oraz opracowaniach zbiorowych, mniej licznych przekładów z zakresu krytycznej teorii społecznej oraz szczypty publicystyki. Współautor i współredaktor, wraz z Markiem Nowakiem, pracy O miejskiej sferze publicznej. Obywatelskość i konflikty o przestrzeń (ha!art, Kraków 2011). Interesuje się teorią socjologiczną i teorią krytyczną społeczeństwa, socjologią miasta, dynamiką ruchów społecznych, szczególnie miejskich ruchów społecznych.

Dr Paweł Ścigaj – politolog, adiunkt w Zakładzie Teorii Polityki i Państwa w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor monografii Tożsamość narodowa. Zarys problematyki (2012), współautor monografii Kim jesteś, politologu? Historia i stan dyscypliny w Polsce, tom I (2011) oraz Kim jesteś, politologu? Historia i stan dyscypliny w Polsce, tom II (2012). Współredaktor prac Szkice o pograniczach nauki (2007), Podejścia badawcze i metodologie w naukach o polityce (2013), Odmiany współczesnej nauki o polityce, tom 1–2 (2014), Political Science in Europe at the Beginning of 21st Century (2015). Autor ponad 30-tu artykułów z zakresu psychologii polityki, teorii polityki, socjologii polityki i metodologii nauk społecznych.

Władza Sądzenia: Rozpocznijmy od kwestii definicyjnych. Spopularyzowana przez Pippę Norris kategoria krytycznego obywatela ma służyć opisowi współczesnej kultury politycznej. Czy wnosi ona coś nowego do badań nad postawami wobec polityki? Na ile jest ona przydatna? Czy może jakieś inne, podobne kategorie pozwalają lepiej uchwycić przemiany kultury politycznej?

Dr Przemysław Pluciński: Rozpocznę nieco asekuracyjnie, wyrażając jednak przy tym w jasny sposób swoją własną perspektywę. Tylko do pewnego stopnia zdefiniowałbym profesjonalnie siebie w kategoriach „socjologia polityki”, na pewno zaś w nieco innym sensie niż jest socjolożką polityki Pippa Norris. Perspektywa Norris jest umocowana ilościowo, to ujęcie porównawcze i makrostrukturalne, w sporej mierze „instytucjonalne” – spoglądające na interesujące nas procesy „z góry”. Ta różnica optyki jest istotna, bowiem dla mnie – jako badacza zainteresowanego teorią krytyczną społeczeństwa i problemami sfery publicznej, ale przede wszystkim dynamiką ruchów społecznych, głównie tak zwanych miejskich – kluczowe jest spojrzenie „z dołu”. To oczywiście pewne uproszczenie, do tej kwestii wrócę później.

Wracając zaś do kluczowej kategorii „krytycznego obywatela”… Jestem jej „miękkim użytkownikiem”: nie stosuję jej w praktyce badawczej, ale pojawia się „krytyczne obywatelstwo” w ramach prowadzonych przeze mnie zajęć dydaktycznych w Instytucie Socjologii UAM.

Samo pojęcie jest intrygujące. Z jednej strony możemy patrzeć na nie jako na efekt procesu fabrykacji wiedzy w ramach globalnego kapitalizmu akademickiego, w ramach którego – w procesie kumulacji wiedzy – idzie o zyskanie przewagi konkurencyjnej poprzez „narzucenie” czy też umiejętną popularyzację określonych kategorii, które stają się na jakiś czas akademickimi leading products, zaś z czasem zużywają się moralnie i w konsekwencji zastępowane są nowymi kategoriami. Z drugiej jednak, już mniej podejrzliwie, jest to po prostu interesujące i całkiem efektywne pojęcie, próbujące wyjaśnić kluczowe problemy „legitymizacji” w innych nieco kategoriach niż robiliśmy to do tej pory.

Przede wszystkim próbuje identyfikować problem nie tyle delegitymizacji sił prodemokratycznych, co pojawianie się „demokracji nieufnych”. Robi to jednak na wskroś, przenicowując publicystyczne tezy o kryzysie demokracji jako takiej i identyfikując raczej paradoksy współczesnej polityki demokratycznej reprezentacji.

Cenię u Norris wieloczynnikowe podejście (poszerzenie klasycznej perspektywy Eastona do pięciu wymiarów), najważniejsza jest jednak główna teza: założenie fundamentalnej różnicy między krytycznym stosunkiem do realiów i słabości instytucji demokratycznych (demokracji realnej) a krytycznym stosunkiem do demokracji jako idei. Norris identyfikuje zatem nie tyle rozczarowanie demokracją w sensie „substancjalnym”, ale zmęczenie słabością konkretnych demokratycznych instytucji, które w realiach „nowej nieprzejrzystości” same mają problemy z realizacją kluczowych z perspektywy systemowej funkcji mobilizujących czy sterujących. Badania socjologiczne, nie tylko te Norris, rzeczywiście wskazują na dyspozycję do myślenia w kategoriach rozróżnień między „realnym” a „ideą”.

Bez świadomości teoretyczno-metodologicznej i w ramach do pewnego stopnia narzuconej przez międzynarodowego dysponenta grantu (Oxford University) metodologii identyfikowaliśmy „krytyczne obywatelstwo” w sensie Norris, badając realia socjoekonomiczne, postawy polityczne i nierówności w 13 krajach postsocjalistycznych w ramach grantu „Eurequal”. Koordynatorem działań polskiej grupy był Krzysztof Podemski. W naszych badaniach ujawniały się takie właśnie paradoksy: z jednej strony zaufanie do demokracji jako synonimu „odzyskanej wolności”, z drugiej otwarte zmęczenie realiami potransformacyjnymi i ich „traumą”, skutkujące postępującym wycofaniem z życia publicznego. Jeszcze wyraźniej było to widać na przykładzie tzw. wolnego rynku, gdzie poparcie dla „idei” wolnego rynku było zdecydowanie wyższe niż dla „kapitalizmu realnego”.

Kluczowe zatem pytanie możemy zadać inaczej: czy mamy do czynienia z kryzysem demokracji czy kryzysem w demokracji? Narracja Norris, jak również moje wnioski (oraz nadzieje) idą w tę drugą stronę: obserwujemy raczej kryzys w ramach dotychczasowego modus vivendi między demokracją a rynkiem i wołanie o jego rekonfigurację. Jedną z bliskich mi odpowiedzi jest korekta od dołu, głębsze uwzględnienie w dotychczasowym modelu przedstawicielskim perspektywy partycypacyjnej, uczestniczącej, bezpośredniej, tak zwane demokratyzowanie demokracji. O to między innymi walczą i w ten sposób realizują się jako „krytycznie obywatelskie” interesujące mnie ruchy społeczne. Czy to jednak reakcja uniwersalna? Nie – resentyment i Frommowska „ucieczka od wolności”, tęsknoty za „silną władzą” to równie łatwo obserwowalna reakcja. Innymi słowy – czy „krytyczni obywatele” to jakiś zwarty podmiot? Nie! Raczej typ reakcji na „nową nieprzejrzystość”, recepty na poradzenie sobie z nią są jednak skrajnie różne i często się wykluczające. Część z nich zaś nie ma w sobie w ogóle potencjału prodemokratycznego.

To, co uważam za pewne „przeoczenie” u Norris to lekkie niedoszacowanie perspektywy ekonomicznej. Jest ona oczywiście obecna, niemniej wnioski dotyczące relacji między czynnikami ekonomicznymi a „obywatelską krytyką” są chyba zbyt miękkie. Istotne jest bowiem zdanie sobie sprawy, że to nie sama demokracja, o czym przecież Norris wie, jest przedmiotem wątpliwości, ale tak zwana demokracja liberalna, zaś jeszcze dokładniej – jej neoliberalna postać, czyli demokracja, która stała się zakładnikiem rynku i kapitału. To demokracja regresywna i wzory kultury obywatelskiej, które wróciły do definiowania obywatelstwa w kategoriach Smitha i Ricardo, przepisanych później przez Hegla w „Zasadach filozofii prawa”, ale w sposób jeszcze bardziej zwulgaryzowany niż przywołani klasycy ekonomii, ignorując przy tym dwa stulecia walk emancypacyjnych oraz starań o obywatelstwo wspólnotowe i inkluzywne.

Wracając do istoty moich uwag krytycznych na temat Norris, w pierwotnej wersji swoich rozważań za słabo uwzględniła kontekst gwałtownego, bezprecedensowego wzrostu – rodzących głębokie frustracje i gniew – nierówności socjoekonomicznych, kanalizowanych jednak nierzadko w specyficzny sposób, bo za pomocą przesunięcia w stronę krytyki demokracji. Mechanizm tego przesunięcia jest dość prosty: państwo narodowe i jego instytucje są aktorem relatywnie łatwym do zdefiniowania, w przeciwieństwie do – dla większości bezimiennych – sił rynkowych. Stąd też adresatem „suplik” oraz dezaprobaty nie jest Bill Gates, Amancio Ortega czy Warren Buffett albo korporacyjny kapitał, którego są emanacją, ale instytucje demokratyczne.

Prof. Mikołaj Cześnik: Nie mam wątpliwości, że wprowadzona przez Pippę Norris kilkanaście lat temu kategoria „krytycznych obywateli” była – w swoim czasie – użyteczna i wygodna do opisu zjawisk i procesów zachodzących w demokracjach końca XX i początku XXI wieku. O popularności tego teoretycznego konceptu świadczy szeroki oddźwięk, z jakim spotykały się prace Norris, a także szerokie użycie proponowanej przez nią kategorii, która często zaczęła się pojawiać w piśmiennictwie politologicznym i z zakresu pokrewnych nauk społecznych. Wnosiła ona wiele nowego do refleksji nad polityką lat dziewięćdziesiątych i początków XXI wieku, pozwalała lepiej zrozumieć pewne zjawiska i procesy. Była istotną inspiracją dla licznych i ważnych badań empirycznych nad współczesnymi demokracjami, a także wpłynęła na dyskurs o systemie demokratycznym (także ten publicystyczny, uprawiany przez dziennikarzy czy polityków). Wzmocniła też przekonanie, że dyskusje o demokracji nie mogą abstrahować od problematyki poinformowania obywateli o sprawach demokratycznej wspólnoty, „oświeconego rozumienia”, politycznej wiedzy.

Mam jednak wrażenie, że dziś, w 2016 roku, potencjał eksplanacyjny tej kategorii, a zatem i jej analityczna przydatność, znacznie osłabły za sprawą wprowadzającej w błąd nazwy. Problemem współczesnych systemów demokratycznych, czy chociażby wyzwaniem wobec nich, nie są krytyczni obywatele (dążący do reform instytucjonalnych „pogłębiających” proces demokratyczny, ale też dobrze poinformowani o sprawach wspólnoty, rozumiejący zachodzące w niej procesy), , ale raczej obywatele „bezkrytyczni”, wyrażający co prawda często o demokracji i systemach demokratycznych zdania krytyczne, i to bardzo, ale robiący to w zupełnie innym tonie i z zupełnie innych pozycji niż się kojarzy z perspektywą krytyczną w tradycyjnym jej rozumieniu

Badania przekonują (odwołuję się tu na przykład do realizowanego w Uniwersytecie SWPS przez zespół Polskiego Generalne Studium Wyborczego projektu badawczego „Wiedza polityczna w Polsce”), że w polskim społeczeństwie krytyczne wobec demokracji postawy, przekonania i opinie są raczej związane z brakiem krytycznego myślenia, a także ze skorelowanymi z nim ignorancją polityczną, brakiem obywatelskiego zaangażowania, apatią. Niski poziom wiedzy politycznej koreluje z podatnością na populizm i demagogiczną propagandę, osoby takie chętniej zgadzają się z twierdzeniami, że „rozwiązanie problemów naszego kraju jest bardzo prostą rzeczą, trzeba tylko dać władzę tym, którzy będą chcieli tego dokonać” czy też że „jest ostatnia chwila, by uchronić Polskę przed grożącą katastrofą”. Deficyty wiedzy pozbawiają obywateli możności chłodnego myślenia o sprawach demokratycznej wspólnoty, utrudniają racjonalną ocenę stanu spraw publicznych. To gorzej wykształceni, mniej wiedzący o polityce i gorzej ją rozumiejący obywatele są dziś – jak się zdaje – największym wyzwaniem dla ustroju demokratycznego w Polsce. To ich wątpliwości, lęki, fobie, obawy wyzwalają krytykę polskiej demokracji, jej modelu, instytucji, procedur, praktyki. To do nich mówią krytyczni wobec funkcjonującego w III RP systemu demokratycznego politycy, to im obiecują wielkie zmiany, przebudowę, sanację ustroju.

Przeprowadzone przez zespół PGSW analizy przekonują, że to ta część polskiej opinii publicznej błędnie postrzega ważne aspekty społecznej, politycznej i ekonomicznej rzeczywistości. A to prowadzi do zakłócenia czy zaburzenia mechanizmów politycznej rozliczalności. Obywatele mają ograniczoną zdolność należytego oceniania rezultatów polityki, więc nie mogą konsekwentnie i racjonalnie rozliczać swoich przedstawicieli politycznych. Ten stan rzeczy jest prawdopodobnie związany z postępującym kryzysem mediów, ich tabloidyzacją, infantylizacją, zanikiem krytycznego myślenia, upadkiem porządnego dziennikarskiego rzemiosła i atrofią etyki dziennikarskiej. Ale jest też dowodem sporej skuteczności socjalizacyjnej partii, które zręcznie wykorzystują proste heurystyki do wiązania elektoratu ze sobą.

Podsumowując, rozumiani po Norrisowsku krytyczni obywatele są dziś w Polsce problemem nieco drugorzędnym. Zmieniająca się rzeczywistość polityczna pomniejszyła wagę tego zjawiska; jak się zdaje dotyczy to zresztą nie tylko Polski, rozwiązania wyborcze w kilku innych krajach naszego kręgu cywilizacyjnego wskazują na podobne procesy. Większym problemem wydają mi się obywatele zrażeni do demokracji, krytyczni nie tylko wobec sposobu realizacji demokratycznych wartości w III RP, ale w ogóle sceptyczni, nieprzekonani co do samych tych wartości.

Dr Paweł Ścigaj: Sformułowana na przełomie XX i XXI wieku kategoria „krytycznego obywatela” wydawała się niezmiernie użytecznym narzędziem do wielostronnego opisu rozmaitych przemian w zakresie postaw elektoratów w krajach demokratycznych na całym świecie. Stwarzana przez nią możliwość interpretacji przekonań krytycznych wobec systemów demokratycznych w kategoriach swego rodzaju „obrony” demokratycznych zasad, gdzie krytyczni obywatele są widziani jako pewna wspólnota wyznająca wartości leżące u podstaw demokracji, które zostały w mniejszym lub większym stopniu nadużyte, zdegenerowane, przekształcone wręcz w fasadę demokracji, była niezmiernie obiecująca. Dziś także wydaje mi się atrakcyjna, zwłaszcza w próbie włączenia do analizy tego, co w klasycznych koncepcjach kultury politycznej albo nie było brane pod uwagę, albo było traktowane jako stan niepożądany, a mianowicie paradoksalną postawę jednoczesnych zwolenników demokracji i przeciwników znanych instytucji demokratycznych.

Inna sprawa, że ostatnie lata i dokonywane przez społeczeństwa rozwiniętych państw demokratycznych wybory (np. Brexit, zwycięstwo Donalda Trumpa w USA, a także rola silnej retoryki antypaństwowej w Polsce w wyborach w 2015 roku – zauważmy, że formacje krytyczne wobec funkcjonowania państwa polskiego, choć z różnych pozycji, takie jak PiS, Kukiz’15 czy KORWiN uzyskały łącznie ponad 51% głosów) sugerują, że to nie bunt wobec elit obywateli przywiązanych do demokratycznych zasad, co raczej obywateli w różnorodny sposób kwestionujących obecne reguły, którzy jednak niekoniecznie do idei demokracji są przywiązani, mówiąc oględnie. Co za tym idzie, nie będę oryginalny mówiąc, że nawet jeśli idea krytycznych obywateli jest przydatna do analizy zjawisk politycznych, to bardziej użyteczne wydają mi się takie, jak populizm, antysystemowość czy pochodzące z psychologii polityki kategorie wrogości międzygrupowej, prawicowego autorytaryzmu, dehumanizacji. To one, moim zdaniem, lepiej opisują dzisiejsze zjawiska, choć nie mają – o czym warto pamiętać – tak pojemnego, a przez to wszechstronnego charakteru tworząc raczej federację pojęć, aniżeli spójny język umożliwiający tak wyjaśnienie, jak i zrozumienie otaczającego nas świata.

Prof. Joanna Kurczewska: To pytanie na pozór jest łatwe i przyjemne, takie z gatunku „trzeba zacząć od tradycji”. Po pierwszym jego czytaniu odpowiadający pragnie ujawnić swoją erudycję i kompetencję w sprawie koncepcji P. Norris; po drugim zaczyna się już lokować w szeroko pojmowanych tradycjach interpretowania „obywatelstwa”, stylów myślenia politycznego czy ról i zadań dla demokracji; po trzecim dopiero odkrywa, że musi się samookreślić czy jest po stronie jakichś uznanych od dawna za pewniki czy nieustannie dyskutowanych tradycji porządkowania przestrzeni publicznej, czy przeciwnie – po stronie rewolucyjnych diagnoz obecnej rzeczywistości, takich które zawieszają czy nawet unieważniają jej podstawowe opisy i objaśniania. Nie są to już diagnozy zakończone rekomendacją „jak wyjść z kryzysu rzeczywistości”, lecz diagnozy radykalnie nowego i lepszego świata, świata wielkiego post: postprawdy, postponowoczesności, postpolityki, postkapitalizmu, postsekularyzmu, postmodernizmu i … postpamięci.

Przekonanie, że kategorie teoretyczne dotąd używane przestają właściwie interpretować świat, bo ten zmienia się szybciej niż język jego objaśniania naukowego i potocznego, jest dość powszechny. Wraz z tym przekonaniem wzrasta poczucie niepewności, a nawet bezradności w tym świecie… Sprzyja to poszukiwaniu nowego języka dotyczącego relacji między ludźmi i tworzonymi przez nich instytucjami i wartościami. Pytania typu: jak możliwa jest wspólnota w epoce autonomii jednostek są ramami dla poszukiwań ideału obywatela; do ustalania kim może i powinien być obywatel ulokowany w demokracji postsocjalistycznej zawieszonej między etyką a polityką, w której nie ma podziału na sferę prywatna i sferę publiczną, na mechanizmy motywacji poznawczej i mechanizmy motywacji afektywnej. Voluntas a nie tylko ratio czyni z jednostki obywatela (nie tylko krytycznego, ale już transgresyjnego), który w swym życiu wartościowym (wedle określeń G. Agambena) realizuje wiele modeli obywatelstwa z katalogu obywatelskości G. Marshalla (analizowanego w następstwie czasowym czy w sposób równoczesny, przemienny) i podziela sądy i odczucia o swej nowej podmiotowości, nowej demokracji czy o szerszej ponadnarodowej polityce.

Wielość i różnorodność tworzą obywatela dla czasu „wielkiego post – w ogóle” i dla tego lokalnego polskiego zawartego w granicach środkowoeuropejskiego państwa narodowego.

Z tych co najmniej powodów więcej mam argumentów, by usytuować się po „stronie rewolucji” niż po stronie kontynuacji. Wspomaga mnie w takim postanowieniu choćby obecna dyskusja na temat projektów społeczności obywatelsko-zaangażowanych (np. autorstwa M. Zuckenberga) czy sieciowych wspólnot emocjonalnych (autorstwa M. Castellsa i jego wyznawców). Nadają się do tego, bo rozszerzają one treści i formy doświadczeń społecznych obywatela aktywnie uczestniczącego w zmianie na lepsze świata społecznego. Dzięki tego rodzaju argumentom dawny przeracjonalizowany obywatel krytyczny może być zastępowany innym obywatelem bardziej od swego poprzednika skomplikowanym: bardziej wielowymiarowym, wielofunkcyjnym – „wielozmiennym w swojej podmiotowości”. Nie wiem jak go nazwać, by nie zatracił swych odniesień do zmienności, wielości i wiązania tego, co racjonalne z tym, co emocjonalne. Z pewnością jakaś dobra dla niego nazwa się niebawem odnajdzie, ale trzeba poczekać. Sądzę, że musi być to nazwa, której twórcy nie tylko doceniają, ale nawet przeceniają wpływy postmodernistycznej antropologii oraz rolę sieciowości, Internetu i hybrydowości w budowaniu dynamicznego wzorca obywatela dla nowo wytwarzanej polityki. Jest nią polityka wielokształtna i wszechobecna, funkcjonująca w ramach, ale nie w granicach państwa narodowego, zdezorganizowanego kapitalizmu teoretycznego czy „wielopasmowej tożsamości” zbiorowej, która generuje i wzmacnia wojny i potyczki. Proponuję ten substytut obywatela krytycznego na próbę określić mianem obywatela transgresyjnego.

WS: Co charakteryzuje obywateli krytycznych w Polsce? Jakie są główne cechy krytycznego myślenia o polityce – o poszczególnych politykach i partiach, klasie politycznej, funkcjonującym systemie politycznym i demokracji jako takiej? Czy jakiś szczególny rys odróżnia Polskę od innych krajów Europy?

Dr Przemysław Pluciński: Odwróciłbym na wstępie pytanie: czy polscy obywatele są krytyczni? Oczywiście, trudno byłoby bronić tezy o jakimś absolutnym braku krytycyzmu i nie o tak pojmowane odbieranie podmiotowości mi idzie. Jako dość znamienne jednak traktuję badania przywoływane i interpretowane przez Jacka Raciborkskiego, który w 2011 roku pisał: (…) Kompetentnych wyborców jest w Polskim społeczeństwie bardzo mało. (…) nie więcej niż 30% dorosłych Polaków spełnia w stopniu zadowalającym standardowe postulaty związane z wyborami, a obywateli prawdziwie dobrej jakości jest nie więcej niż 20%. Obywatele dobrej jakości to ci, którzy nie tylko w wyborach uczestniczą, ale także rozumieją ich sens, rolę partii politycznych, posiadają wiedzę o sprawach publicznych, o instytucjach i procedurach demokracji (J. Raciborski, Obywatelstwo, Warszawa 2011, s. 275). Jeżeli dodamy do tego mało optymistyczne wskaźniki uczestnictwa i aktywności obywatelskiej (działalność w stowarzyszeniach i angażowanie się w ruchy społeczne, uczestnictwo w protestach społecznych), otrzymamy obraz mało aktywnego, sprywatyzowanego obywatelstwa. Kluczowe są jego przyczyny.

Dotykamy tu zatem złożonego, socjohistorycznego problematu i kluczowego pytania o dojrzałość postaw obywatelskich Polaków. Bo tylko dojrzałe obywatelstwo może być rzeczywiście krytyczne, nie zaś naskórkowo krytykanckie. Nawet jeśli tezę o „zaszłościach historycznych” należy traktować podejrzliwie – co czynił na przykład C.W. Mills – jako niekiedy nazbyt powierzchowny „historyzm”, to jednak nie uciekniemy od analiz słabości postaw obywatelskich w kategoriach ich historycznych uwarunkowań. I uciekać nie powinniśmy.

W chwili obecnej polskie nauki społeczne wracają w poważny sposób do tych właśnie zagadnień. Naturalnym kontekstem tych analiz jest domykanie się procesu transformacji i krytyczne spojrzenie na polską modernizację w perspektywie długiego trwania. Mam tu na myśli przede wszystkim trzy, opublikowane w ostatnich latach i szeroko dyskutowane, rozprawy – Fantomowe ciało króla Jana Sowy, Prześnioną rewolucję Andrzeja Ledera oraz najnowszą, Rebelię i reakcję Wiktora Marca, poświęconą „intelektualnej” czy też „dyskursywnej historii” rewolucji 1905 roku oraz jej konsekwencjom. Wszystkie wymienione to prace wielowątkowe, istotny jest w nich jednak motyw przewodni pytań o specyfikę polskich zmagań z nowoczesnością. Wysunięte na pierwszy plan są zatem kwestie nierówności stanowych i klasowych oraz analiza historycznej „nie-miejskości” polskiej kultury: dominująca rola szlachty podtrzymującej oparty na chłopskim wyzysku model pańszczyźniany, co rzutowało na słabość kupiectwa i mieszczaństwa oraz historyczną słabość miast, kulturowo utrwalany kult dworku i sielskiej wiejskości, sarmackie mity, opóźnione industrializacja i urbanizacja.

Najciekawsza wydaje mi się tu praca Marca, podejmująca problem genezy plebejskiej / proletariackiej sfery publicznej. Opowiada innymi słowy o próbach emancypacji klasy, której godność w najbardziej elementarnych tego słowa znaczenia gwałcono i która wcześniej praw ekonomicznych i obywatelskich była pozbawiona. Sama się więc o nie upomniała, tworząc zręby odmiennej, autonomicznej względem burżuazyjnej sfery politycznego uczestnictwa. Opowieść Marca to opowieść o epifaniach czytania, o „drukowanym socjalizmie”, który staje się ideologią wyjaśniającą nowoczesność, ale też o sile zbiorowej cielesności i rekonstrukcjach ludowych praktyk buntu. Wszystko to było krzykiem o inną nowoczesność, propozycją wspólnotowego modelu obywatelstwa. Zrekonstruowany drobiazgowo przez Marca splot czynników doprowadza jednak do załamania się rewolucyjnych postulatów, zaś „puste miejsce” i rząd dusz nad klasami ludowymi przejmują siły narodowe, z Narodową Demokracją na czele. Inkluzyjny model obywatelstwa zastąpiony zostaje wówczas esencjalistyczną narracją o narodzie, coraz bardziej integralną i ksenofobiczną. Jeśli ufać Marcowi to właśnie ten moment, na pewnie nie jako jedyny, ale jednak znaczący, staje się przyczynkiem do porażki, na pewno zaś słabości, projektu wspólnotowego obywatelstwa.

By odnieść się też, choćby sygnalnie, do czynników współczesnych, należy przywołać kontekst potransformacyjny, ze szczególnym uwzględnieniem edukacji obywatelskiej – choćby tej instytucjonalnie reprodukowanej w ramach systemu szkolnictwa. Idealny wzór osobowy „nowego człowieka” to kryptokonserwatywny wzór obywatela sprywatyzowanego, dla którego kluczowe przestrzenie aktywności to działalność gospodarcza i praca. Poza nią zaś jako działalnością kluczową: życie rodzinne, najpewniej praktyki religijne oraz cedowanie poparcia na oficjalne partie polityczne w wyborach parlamentarnych. Wystrzegać należy się zaś wszystkiego, co od wyżej wymienionych cnót odciąga. Nie jest zatem wzorem obywatel krytyczny i zaangażowany.

Dr Paweł Ścigaj: Poszukiwanie cech polskich obywateli krytycznych pozwala dokładnie zobaczyć zalety i wady kategorii „krytycznego obywatela”, a dokładniej, pewną stopniowalność semantyczną pojęcia. Jeżeli bowiem Norris powiada, że „krytyczni obywatele” lub „niezadowoleni demokraci” są przywiązani do wartości demokratycznych dostrzegając wszakże braki opartych na nich instytucjach, to w Polsce – moim zdaniem – takich osób nie ma zbyt wiele, zwłaszcza dzisiaj, gdy działania rządowej większości wywołują sprzeciw części polityków oraz obywateli łącząc ich w proteście, ale na gruncie ochrony i obrony dotychczasowego porządku. Oczywiście określenie racji obu stron oraz próba rozstrzygnięcia, które z nich są bardziej, a które mniej przekonywające jest poza obszarem tej wypowiedzi, więc nie będę tego w żaden sposób rozwijał. Dość powiedzieć, że moim zdaniem „klasycznie” pojęci krytyczni obywatele znajdują się dziś w Polsce w wielkim odwrocie ze względu na siłę i intensywność sporu politycznego, w którym walka – przynajmniej według niektórych – toczy się „o demokrację”, a nie o to „jaka” ona będzie. Można by więc koncepcję krytycznych obywateli poszerzyć, obejmując nią osoby piętnujące funkcjonowanie polskiej demokracji (w domyśle – polskiego państwa), ale niekoniecznie posiadające demokratyczne przekonania, a bardziej precyzyjnie: niekoniecznie posiadające przekonania o potrzebie demokracji liberalnej. Mam wrażenie, że pociąg z krytycznymi obywatelami zacznie się szybko zapełniać, gdy biletem wstępu stanie się dość prymitywna idea demokracji jako woli większości nad mniejszością, która to wola nie jest ograniczona żadnymi regułami. Wpuszczając na pokład nieliberalnych demokratów scena szybo się zapełni postaciami i grupami, dla których „niedziałanie” polskiego państwa jest wystarczającą przesłanką do tego, by owo państwo odwrócić nawet za cenę liberalno-demokratycznych wartości; dla których „partiokracja” będąca efektem proporcjonalnego systemu wyborczego oraz przepisów o finansowaniu partii jest wynaturzeniem demokracji, nawet jeśli nie do końca rozumie się konsekwencje wyborcze systemów większościowych oraz zagrożenia korupcyjne wynikające z uwolnienia źródeł finansowania partii; dla których idea narodu rodem z początku XX wieku jest ważniejsza od wypracowanych z trudem sojuszy, itp.

To właśnie mam na myśli mówiąc o stopniowalności semantycznej. Wąskie i klasyczne rozumienie krytycznych obywateli daje nam grupę nielicznych, by nie powiedzieć – niedobitków, ocalałych ze świata, w którym optymizm Fukuyamy był na porządku dziennym. Jednak, gdy pojęcie owo rozciągniemy i nie będziemy pytać czy wartości krytycznych obywateli, to wartości demokracji liberalnej, lecz każdej innej, dającej się pomyśleć formy demokracji, to sojuszników w takim myśleniu odnajdziemy wielu. Także w Polsce. Jak już wspomniałem, ponad 51% wyborców w 2015 roku oddało swój głos na partie argumentujące – oczywiście z różnych pozycji i w różny sposób – swoją niechęć wobec funkcjonowania polskiego państwa demokratycznego. Być może bardzo wiele z ich zarzutów jest całkowicie słusznych, nie miejsce i czas, by to rozważać. Nie zmienia to faktu, że moim zdaniem polski krytyczny obywatel niekoniecznie jest liberalnym demokratą, natomiast zdaje się nie lubić III RP. W dużym stopniu wierzy też, że system ten nie jest przejrzysty, jasny i czytelny i że zbyt wiele w nim wpływów nieokreślonych grup oraz „ciemnych sił”. W tym kontekście dość wspomnieć, że według badań CBOS poziom paranoi politycznej w Polsce podniósł się w roku 2015 do poziomu 3,03 z poziomu 2,72 w roku 2010 w pięciostopniowej skali, osiągając wyniki najwyższe w grupach wyborców partii kwestionujących dorobek III RP. Co ciekawe, a o czym warto wspomnieć, największą zmianę zanotowano dla osób w przedziale wieku 18–24, którzy w roku 2010 uzyskali na skali paranoi politycznej wynik 2,63, a w roku 2015 – 3,07.

Prof. Mikołaj Cześnik: U nas najbardziej problematyczna, (chyba) dla demokracji groźna i jednocześnie najciekawsza grupa obywateli to osoby nie tylko niezadowolone z trybu i sposobu działania naszego polskiego systemu demokratycznego, ale także odnoszące się z rezerwą do (przynajmniej części) demokratycznych wartości czy imponderabiliów liberalnej demokracji. To oni – w moim przekonaniu – są dla polskiego systemu demokratycznego największym dziś wyzwaniem.

Rozmowa o krytycznych obywatelach w Polsce nie może abstrahować od politycznego kontekstu, od działań zachodzących w polskiej demokracji w ostatnich latach (a szczególnie chyba po wyborach 2015 roku). Zdecydowane działania rządu PiS, które mają także charakter ingerencji w ustrój konstytucyjny państwa (co zresztą nie jest specjalnie ukrywane, część polityków i sympatyków tego stronnictwa wprost się do takich zamysłów przyznaje), zasadniczo zmieniają kontekst (potencjalnego) działania polskich obywateli krytycznych, a także ich myślenia o procesie demokratycznym. Ich hasła, postulaty, pragnienia muszą ulec zasadniczej zmianie, „kontekstualizacji” właśnie. Stosunek do praktykowanego modelu, do dotychczas istniejących rozwiązań musi ewoluować, ulec zmianie wobec „rewolucyjnych” zapędów nowego rządu. Nie przesądzając nawet o ostatecznych skutkach tych reform, tego, czy będą one miały prodemokratyczny czy antydemokratyczny charakter, krytyczni obywatele muszą w zaistniałej sytuacji zrewidować swoje poglądy i przeformułować swoje postulaty. Krytyczny stosunek do konkretnych (często faktycznie ułomnych) rozwiązań w systemie demokratycznym ulatuje, przestaje mieć znaczenie, gdy zagrożone są same demokratyczne imponderabilia…

Prof. Joanna Kurczewska: Na to pytanie odpowiadać będę, zajmując się wspomnianym wcześniej obywatelem transgresyjnym w jego lokalnej polskiej szacie. Dla tego lokalnego ujęcia ważne jest postawienie pytania o to, co dla tego wzorca obywatela jest najważniejsze, co stanowi o jego osobliwościach, co np. odróżnia polskiego obywatela transgresyjnego od obywatela francuskiego czy niemieckiego, przecież będą oni wszyscy mniej lub bardziej starannie krytykowali mankamenty demokracji liberalnej, zagrożenia dla tolerancji w sferze publicznej czy wyrażali niezadowolenie z nadmiaru kolektywizmów, czy egoizmów jednostkowych czy grupowych. Sądzę, że wygenerować go może hybrydowa i transgresyjna kompozycja modelu obywatelskości, taka zainspirowana trzema modelami obywatelskości w modele obywatelstwa społecznego (o tych typach i kierunku ich przekształceń znakomicie pisał G. Marschall i jego następcy). Jest dopiero możliwe, gdy choćby trochę odsłoni się projekt wyobraźni geograficzno-kulturowej potencjalnego obywatela transgresyjnego w Polsce i dla Polski. Obywatel ten jest architektem i budowniczym, a także i zwykłym użytkownikiem mapy Polski w Europie, i jego mapa, w której będzie na różne sposoby i w różnych kierunkach działał, jest mapą „poruszoną” (jest to znakomite określenie Przemysława Czaplińskiego w odniesieniu do geograficzno-kulturowej mapy polskiej literatury XX/XXI wieku). Obywatel transgresyjny, zakładający tak wartość immanentną, jak i użyteczność zmian, musi postawić pytanie o to jak Polska wchodzi do Europy „aby w niej naprawdę być”. Obywatel ten nie tylko zakłada, ale i realizuje zarówno z motywacji poznawczej, jak i z motywacji emocjonalnej, iż trzeba przestawić się z myślenia o różnego typu wolnościach i swobodach „od” państwa, społeczeństwa, religii itd. na myślenie i oparte na nim działania na rzecz powiązań z innymi, od których zależą najbardziej wartościowe formy zaangażowania w porządki społeczne i polityczne. Obywatel transgresyjny jest niczym innym jak pochwałą wielowymiarowego aktywizmu, dokładniej – różnorodnych aktywności politycznych. Chodzi mi o aktywności zarówno eksportowe, przenoszące najlepsze doświadczenia polskie na europejski rynek instytucji i idei, jak i o aktywności importowe, dające o sobie znać w zapożyczeniach wzorów dobrych praktyk modernizacji ekonomiczno-politycznej i kulturowej. Bycie takim obywatelem to nieustanne projektowanie i budowanie mapy zaangażowań w ulepszanie polskich demokracji w ramach politycznej wspólnoty narodowej czy europejskiej.

Tworzenie takiej mapy odbywa się zgodnie z wymogami specyficznymi dla trzech typów obywatelstwa powstałych z inspiracji Marshallowskich. Nie jest ono tylko odtwarzaniem charakterystycznej dla któregoś z trzech modeli obywatelstwa postaci wzorów dobrego i skutecznego obywatela.

Kompozycja obywatela transgresyjnego to tyle – i aż tyle! To budowanie za niego i dla niego narracji, co i jak może ulepszać wraz z innymi – jednostkami czy zbiorowościami. Innymi słowy, obywatel transgresyjny to jednostka aktywna, myśląca i przeżywająca, twórcza w swym otoczeniu w oparciu o równoważność tego co racjonalne, z tym co emocjonalne, tego co nieformalne z tym co formalne. To ktoś, kto nieustannie wytwarza pozytywne, jednoczące więzi z innymi, to ktoś, kto zmienia Hirschmanowską triadę: lojalność – krytyka – rozstanie w triadę współtworzenie – porządkowanie – włączanie.

Obywatel transgresyjny to taki, który zastaną mapę obowiązków i uprawnień dawnego krytycznego obywatela nie tylko modyfikuje, ale „porusza” ją, aby ją unieważnić i przekształcić. W ten sposób treści obywatelstwa politycznego się zmieniają i stopniowo, coraz bardziej oddziaływają na sfery życia intymnego oraz publicznego. Dla tego typu obywatela „liczy się” voluntas – sprawstwo działań z pobudek moralnych, a nie tylko racjonalnych. Dla tego rodzaju obywatela właściwe jest harmonijne zaangażowanie tak w sprawy własne i najbliższego otoczenia, jak i w kwestie organizacyjne mniej realnych, a bardziej wyobrażonych całości – instytucji czy organizacji. To bycie obywatelem, który potrafi zarówno uzasadnić, jak i odczuć wartość zaangażowania w sprawy innych. To ktoś kogo cechuje wyższy poziom zaufania do ludzi czy instytucji, czy zainteresowania budowaniem wspólnot. Jego działania miałyby za cel ograniczyć bezbronność tysięcy obywateli w stosunku do państwa, religii czy żelaznych praw rynku czy konsumpcji. Przekształcanie siebie w obywatela transgresyjnego oznacza ustawiczne odsłanianie w sobie prawdziwego wstydu za to, co się w „naszej demokracji” czy w Polsce dzieje. Wzorzec obywatela, który chciałabym zaproponować do dyskusji, czy nawet do jakiejś formy mu zawierzenia, nie chciałabym pozbawiać powiązań i powinowactw z obywatelem krytycznym. Mianowicie, obywatel transgresyjny to taki, który w odpowiedniej przestrzeni publicznej i w odpowiednim momencie potrafi mądrze przekształcać różne formy obywatelstwa możliwego w państwie demokratycznym. Potrafi, na mocy swych zmieniających się w czasie form kompetencji społecznych i politycznych, być w pewien szczególny sposób skoncentrowany na sobie – a mianowicie może być nie tylko autokrytyczny, ale i równocześnie emocjonalnie wrażliwy na krzywdy innych, a także na koszty tej charakterystycznej dla niego zmienności zaangażowań obywatelskich. Chodzi mi o to, by nowy obywatel, substytut obywatela krytycznego potrafił wstydzić się tych jak za samego siebie, a nie za innych, za mankamenty demokracji, wspólnoty politycznej, wspólnoty pracowniczej czy wspólnoty narodowej nie za innych, ale za to, co sam z siebie myśli i czyni. Ten nowy obywatel nie redukuje krytyki ani do emocji wstydu za innych, ani nie buduje pragmatycznych, skrajnie instrumentalnych bilansów tego, co dla Polski jest dobre i korzystne. Chciałabym, aby ten nowy typ obywatela cechował się zarówno kompetencją, umiejętnością mądrego diagnozowania ważnych kwestii., jak i autentycznym wstydem za klęski, wady i ułomności kraju w jakim żyje.

To niezadowolenie z siebie uspołecznionego, działającego w świecie społecznym powinno konstytuować polskie differentia specifica nowego obywatela. Mieści się w nim zarówno niezadowolenie z zasad liberalnych, z zasad demokracji, z rodzaju przywództwa społecznego i politycznego, jak i z przywiązania do bezpardonowej walki o sukces i wymierne nagrody społeczne i polityczne.

Uważam, że obywatel transgresyjny z powodu konstytuującego go doświadczenia „niezadowolenia z siebie” jako doświadczenia konstruktywnego, bo wyzwalającego impulsy i motywacje do działania na rzecz innych, a nie do ucieczki ze świata społecznego do swojego wnętrza, jest gotów podjąć się pewnej specyficznej w porównaniu z innymi krajami misji – misji społecznej, politycznej i ekonomicznej (tzn. w trzech strefach przestrzeni publicznej związanych z różnymi typami obywatelstwa). Można powiedzieć, że to niezadowolenie z siebie samego przekładające się na działania pro publico bono to coś więcej niż krytykowanie braku gotowości do bycia i działania razem z innymi. Jest ono konstytuantą polskiego wariantu nowego obywatela, który na różne sposoby realizuje się we fragmentach przestrzeni publicznej stanowiących tego obywatela bliższe i dalsze otoczenie społeczne.

Taką misją – mającą na celu integrację i harmonizację działań własnych z działaniami innych – jest misja polskiego interesu.

Interes narodowy polski pojmowany jako reakcje aktywnej – myślącej i wrażliwej na innych jednostki w trzech jej wymiarach czy fragmentach (pasujących do trzech modeli obywatelstwa) jest czymś wielce skomplikowanym i odmiennym od nacjonalistycznej skrajnie homogenicznej koncepcji (w polskiej, historycznej odmianie, tej z początku XX wieku autorstwa Balickiego i Dmowskiego). Daje się opisać jako seria w czasie i w różnych fragmentach przestrzeni publicznej, w której funkcjonuje jednostka – jako seria pytań (oraz ich realizacja) na temat tego co jest („tu i teraz”) polityką. Jest próba odpowiedzi na nie (bądź w postaci zespołów przekonań, bądź działań), że … dopiero się polityki uczymy, odchodząc z jednej strony od wielkich spraw i wielkich idei narzucanych z góry przez państwo czy inne struktury polityczne, ekonomiczne czy kulturowe, z drugiej zaś od obecnej mikropostpolityki drugorzędnych spraw personalnych i technokratycznego oglądu małych fragmentów bezpiecznej rzeczywistości.

Tak rozumiany interes Polski to równoczesna artykulacja przekonań oraz wielorakie działania wiodące do zbudowania oddolnej autentycznej demokracji liberalnej, która jest nie tylko demokracją liberalną z nazwy, mechaniczną imitacją instytucji częściej wyobrażonych niż realnych modeli zachodnich państwa oraz instytucji politycznej. Realizacja tak ujmowanego interesu Polski to uczenie się przez jednostkę wypełniania form oferowanej z góry demokracji fasadowej treściami (przekonaniami i działaniami), które dotyczą jej i wspólnot czy zbiorowości, w której funkcjonuje, uczestnicząc w nie tylko przez siebie zaakceptowanych debatach publicznych, a w tych przez siebie wymyślanych, z których wyłaniają się takie ważne idee jak otwartość demokracji, reformy rynku pracy czy dobre miejsce Polski w Unii Europejskiej (ważny partner, istotny podmiot a nie samotny entant terrible). Tematem tych debat jest suwerenność politycznej a nie etnicznej wspólnoty narodowej.

Reasumując, nowy obywatel transgresyjny w polskiej jego odmianie (bo ma on wiele odmian), jest konstruktem wielce kalejdoskopowym uwzględniającym osobliwości krajowych kultur politycznych. Jest architektem i budowniczym misji zogniskowanej na tworzeniu i interpretowaniu interesu Polski. Chodzi o taką tego interesu interpretację, która nie jest zapożyczeniem od przodków politycznych – własnych i zagranicznych, nie jest też przejęciem projektów struktur i organizacji politycznych bez głębszej akceptacji ich ideologii. Jest jej własnym wytworem zbudowanym w oparciu o strategie przezwyciężającą polskie kompleksy wyższości i niższości (są one z sobą nieustannie poplątane); są swego rodzaju konstruktywnym wstydem za siebie, za zaliczanych do swego otoczenia współobywateli, którzy nie aspirują do dzielenia Polski, lecz do jej łączenia.

Chodzi mi o to, by ten następca „obywatela krytycznego” żyjący aktualnie w Polsce zwracał większą uwagę na siebie samego, by ciągle sprawdzał czy oddala się od innych, podobnych sobie podmiotów, czy myśli i działa samodzielnie, ale nie osobno, czy przeciwnie emigruje wewnętrznie, strasząc się Lewiathanem państwowym lub uspokajając się uprawianiem postpolityki w „oczywistej Polsce”, Polsce bezproblemowej i nie mniej oczywistej zintegrowanej Europie.

Innymi słowy, chodzi mi o to, by konstruowany tu przez mnie obywatel transgresyjny dla jak najbardziej współczesnej Polski nie chciał zadawać sobie pytania: „Czy chciałbym żyć gdzieindziej i czego chciałbym uniknąć, będąc przekonanym, że polityka, a właściwie całe moje pasujące do modelu Agambena życie wartościowe jest gdzie indziej”.

WS: Jak powinno wyglądać myślenie krytyczne, aby było ono bardziej efektywne z punktu widzenia wpływu na sposób działania systemu? Czy można w jakiś sposób wpływać na myślenie krytyczne, tak aby miało ono na przykład bardziej prodemokratyczny charakter?

Prof. Mikołaj Cześnik: Jako empiryk nie bardzo lubię pytania dotyczące kwestii normatywnych. Nie bardzo więc potrafię odpowiedzieć na pytanie o to, jak powinno wyglądać myślenie krytyczne, jakie powinno być, by było bardziej efektywne… Ale wydaje mi się, że jest tu przede wszystkim ogromne zadanie dla instytucji oświatowych, głównie szkoły (od przedszkola do uniwersytetu), a także kościołów, związków wyznaniowych i innych zinstytucjonalizowanych grup religijnych. To one mogą myślenie krytyczne o problemach wspólnotowych upowszechniać, krzewić kulturę racjonalnej dyskusji o sprawach wspólnych, nawoływać do powściągliwości w dyskusjach, rozsądku, roztropności, tolerancji itd. I to ich zaniedbania i błędy, polegające na niedocenieniu roli myślenia krytycznego, prowokują problemy, z którymi współcześnie często się borykamy w Polsce i w naszej części świata.

Dr Przemysław Pluciński: Ukrywa się tu założenie normatywne, mi akurat bliskie, zresztą dotychczasowa nasza dyskusja milcząco zakładała właśnie, że punktem odniesienia jest właśnie demokracja i demokratyzacja – zatem też wartości korelaty: egalitaryzm, sprawiedliwość społeczna, transparentność życia publicznego, rozliczalność władzy.

Najchętniej odniosę się do dziedziny mi najbliższej – czyli doniosłej roli edukacji w kształtowaniu krytycznego myślenia, myślenia podszytego wątpliwościami, obnażającego w rzekomo niewinnych i neutralnych relacjach stosunki władzy, poszukującego w życiu społecznymi tego, co ukryte. To wszystko są „przykazania” bliskiej mi perspektywy – tak zwanej teorii krytycznej czy teorii krytycznych. Nie na nich chciałbym się jednak skupić, ale na akademii jako takiej.

To właśnie zadaniem uniwersytetu jest kształtowanie odwagi w myśleniu, perspektywy krytycznej, która nie zadowala się wyjaśnieniami powierzchniowymi, jednocześnie perspektywy, która zakłada – wbrew wulgarnym liberalizmom – wzajemną współzależność w życiu społecznym. Ta odwaga w myśleniu jest też odwagą jasnego, otwartego zdefiniowania pozycji, z której mówię.

Akurat tego ostatniego w polskiej socjologii cały czas mamy niedostatek, cały czas ma się dobrze model naukowości i obiektywizmu, dobrze zintegrowany z optyką liberalnego indywidualizmu, sprowadzający przy tym perspektywy usytuowane do ideologii. To się powoli zmienia: towarzyszą temu jednak pewne paradoksy. Taki na przykład, że jedną z najciekawszych prac reaktywujących spuściznę Millsa, wydobywającą ją ze skansenu „historii dyscypliny” jest książka filozofa – Andrzeja W. Nowaka. Nowak, za Millsem, mówi otwarcie – nauka zawsze służy określonym interesom, zaś interesem socjologii w momencie kryzysu wspólnotowości powinna być służba tej ostatniej. W podobny sposób próbuje rewidować socjologię Maciej Gdula.

Zaszczepianie zrewidowanej wyobraźni socjologicznej, choćby w duchu „socjologii publicznej”, być może też powrót do post-Gramsciańskiej wizji „intelektuality organicznego” – to wszystko są tematy w polskiej socjologii nieprzepracowane. Innymi słowy – zadaniem socjologa jest nie tylko pozytywistycznie pojmowanie badanie, ale i zwracanie wiedzy określonym publicznościom. To szczególna i spłaszczona relacja, optyka współwytwarzania wiedzy, demokratyzowania – na szczęście pozbawionego trywializacji – naszej dyscypliny.

Prof. Joanna Kurczewska: Odpowiedź na pytanie trzecie to właściwie bardzo i to bardzo krótkie przedstawienie opinii, dlaczego od odpowiedzi na to pytanie się uchylam. Sądzę, że zarówno wynikające z tradycji obywatela krytycznego konstrukcje obywatela, jak i te generowane z ich rewolucyjnego, nie tyle zaprzeczenia, co radykalnego rozszerzenia przestrzeni polityki nie pasują do wyznawanych przeze mnie interpretacji świata społecznego. Te dwa typy konstrukcji „tradycyjnych i rewolucyjnych” nie pasują do systemowo-funkcjonalistycznego wyobrażenia obywatela i jego bliższego i dalszego otoczenia społecznego (chodzi mi o wyobrażenie zaczerpnięte z Taylorowskich koncepcji imaginarium społecznego.

Pytanie to jest skierowane do dopowiadającego tak, jakby był on (nie tylko dla siebie, ale dla innych) ekspertem, który w poczuciu swego uczestnictwa w niekwestionowalnym naukowym autorytecie swej wiedzy diagnostycznej operuje koncepcjami systemowych diagnoz na poziomie najwyższym agregacji społecznej. Coraz bardziej jest mi odległy sąd, iż „ekspert od diagnoz” nadal w obecnym świecie jest optymalnym reprezentantem nieomylności nauki oraz przekonań, iż ekspertyza naukowa „potrafi” maksymalizować skuteczność ludzi i tworzonych przez nich instytucji. Nie jestem i nie czuję się ekspertem. Jestem raczej badaczem, który mnoży wątpliwości interpretacyjne, niż potrafi odszukać skuteczne i pewne rozwiązania nie tylko polityczne.

Dr Paweł Ścigaj: Przyznam, że mam pewien problem ze „sterowaniem myśleniem tak, by było bardziej prodemokratyczne”, albowiem mam wrażenie, że w tym oczekiwaniu realne zjawiska społeczne są podporządkowane jakiemuś wyobrażeniu na temat pożądanego stanu demokracji. Innymi słowy, postawienie kwestii w taki sposób nieuchronnie wplata odpowiedź w narrację ideologiczną i nawet jeśli owa opowieść kończy się dla mnie dobrze, nawet jeśli niesie wartości lepsze od innych oraz współgra z wizją świata, w którym chciałbym żyć, to nie zmienia to faktu, że jest normatywnie określona. W pewnym sensie, „krytyczni obywatele” zaczynają tu mówić językiem teorii krytycznej, co nie jest, moim zdaniem, w żaden sposób naganne, jednak trzeba mieć tego świadomość. Odpowiadając na pytanie o „sterowanie”, to jestem głęboko sceptyczny wobec takich działań. Jeśli bowiem pojawienie się krytycznych obywateli ma być odpowiedzią na kłopoty demokracji, zaś oni sami występują przeciw instytucjom, które okazują się zbyt mało demokratyczne, to próby sterowania ich myśleniem doprowadzić mogą wyłącznie do przeciwnych skutków, niż założone. Co innego wykorzystać potencjał krytycznych obywateli do reformy systemów demokratycznych – tu sprawa wygląda inaczej. W jaki sposób to jednak zrobić, trudno powiedzieć, zwłaszcza dziś, gdy świat rozhuśtał się ponad wszelką miarę.

WS: Czy myślenie krytyczne sprowadza się tylko do myślenia o polityce? W jakim stopniu postawy krytyczne są obecne w innych sektorach przestrzeni publicznej? Czy krytyczni obywatele są jednocześnie krytycznymi konsumentami? Jakie są inne przejawy współczesnych postaw krytycznych?

Prof. Mikołaj Cześnik: Myślenie krytyczne – rozumiane tak, jak to sobie definiowała Pippa Norris – na pewno nie ogranicza się do tylko do myślenia o polityce. Można je na pewno z powodzeniem praktykować także w odniesieniu do innych obszarów naszego życia. Nie znam co prawda analiz, w których by się tym konceptem teoretycznym posługiwano w celu innym niż badanie polityki, ale to nie znaczy, że sobie takiego przedsięwzięcia nie wyobrażam. Więcej nawet, zastosowanie go w analizie kilku przynajmniej wymiarów życia społecznego, zbiorowego, uznawałbym za pożyteczne czy pożądane. Krytyczni wierni (kościołów), krytyczni pacjenci czy krytyczni konsumenci mogą być bardzo „pożyteczni”, a ich postawa może bardzo wzbogacać i ułatwiać życie zbiorowe.

Dr Przemysław Pluciński: Oczywiście, że nie. Mógłbym przywołać slogan kojarzony z kontrkulturą i wystąpieniami „długiego roku 1968”, szczególnie z ówczesnym ruchem feministycznym – „prywatne jest polityczne!”, w konsekwencji zaś „wszystko jest polityczne!”. Sens tej wypowiedzi nie zawiera się jednak w tym, by totalizować rzeczywistość jako wszechpolityczną. Mówi o tym, że każda nasza decyzja ma polityczny kontekst i dalekosiężne konsekwencje. Nie jest tak – za czym optują indywidualistyczne optyki liberalne – że nasze wybory są odosobnione. Nie jesteśmy wyspami.

Prof. Joanna Kurczewska: Odpowiedź na czwarte pytanie będzie bardzo lapidarna. Wydaje mi się, że moje próby odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie sugerują (niestety nie dokumentują w sposób odpowiednio pogłębiony), że ujmuje politykę bardzo szeroko, a właściwie projektując pewną formę substytucji obywatela krytycznego maksymalnie rozszerzam przestrzeń polityki.

Dr Paweł Ścigaj: Trzymając się określenia krytycznych obywateli, jako wiernych zasadom i przeciwnych sfuszerowanym instytucjom mam wrażenie, że krytyczne myślenie nie tylko nie powinno, ale wręcz nie może być zawężone do sfery polityki, zwłaszcza jeśli tę ostatnią pojmujemy wąsko, na kształt „głównego nurtu”, o którym pisał John Scott. Moim zdaniem, takie krytyczne myślenie widać, na przykład, w postawach konsumenckich, gdy pochodzenie towaru i to czy został wyprodukowany z poszanowaniem praw człowieka, z uczciwie zdobytych komponentów, z zachowaniem godności pracownika i uczciwej zapłaty, jest kluczowe dla decyzji o jego zakupie. Na dobrą sprawę, widać je wszędzie tam, gdzie ważniejsza od doraźnego zysku staje się realizacja idei nadrzędnej – czystego środowiska, jakości życia czy pokoju i współpracy. Innymi słowy, krytyczni obywatele powinni być krytycznymi konsumentami, bo nie widzę powodu dla którego nie mieliby być spójni w widzeniu świata i w prezentowanych postawach. Krótko: jeśli ktoś jest zwolennikiem zasad dostrzegając nieprawidłowości w ich stosowaniu, to będzie się to rozciągać na inne, niepolityczne sfery. Argumentem przemawiającym za tym jest także nie tylko ten o spójności postaw, ale także ten, który wynika z przyjęcia innej definicji polityczności. Gdy wyjdziemy z „głównego nurtu” widzącego politykę w kategoriach władzy okazjonalnej, wysoce represyjnej, asymetrycznej i stosowanej przez instytucje polityczne, otwierając pole myślenia o władzy, jako stałym i powszechnym, perswazyjnym wpływie różnego rodzaju norm i reguł na życie jednostek, to ostatecznie każda kwestia może być upolityczniona, a skoro tak, to polityczny wymiar krytyczności obywateli powinien być wtórny wobec ich krytyczności jako takiej.

WS: Czy krytyczne myślenie ma szansę zostać przekute w „krytyczne działanie” prowadzące do zmiany społecznej i politycznej? Czy widać obecnie jakieś jego przejawy w Polsce? Jakie ewentualnie formy ono przybiera?

Prof. Mikołaj Cześnik: Tradycyjnie pojmowane krytyczne myślenie, inaczej niż w ujęciu Norris – jest współcześnie w odwrocie. Szczególnie dobitnie przekonują o tym zdarzenia obserwowane ostatnio na scenach politycznych krajów naszego kręgu kulturowego. W natarciu są populiści, politycy często gardzący deliberacją, racjonalną dyskusją, mający za nic rozum, ideały oświeceniowe, myślących (krytycznie) obywateli. Ich działania niewątpliwie osłabiają demokrację, utrudniając czy wręcz uniemożliwiając będącą solą procesu demokratycznego dyskusję, polegającą na konfrontacji argumentów i racjonalnym ucieraniu stanowisk. Nie widzę wielkich szans, by we współczesnej Polsce tradycyjnie rozumiane krytyczne myślenie miało szansę zdominować życie społeczne i polityczne, a tym bardziej zostać przekute w krytyczne działanie, prowadzące do zmiany społecznej i politycznej. Przejawów takiego zjawiska w Polsce nie dostrzegam, wręcz przeciwnie, widzę procesy i działania o dokładnie przeciwnym kierunku…

Dr Paweł Ścigaj: Mam wrażenie, że jakiekolwiek próby „działania krytycznego” krytycznych obywateli w Polsce 2017 roku bledną i stają się niewidoczne w obliczu aktualnego sporu politycznego o to „jaka” będzie Polska kolejnych lat, a także „czyja” ona będzie. Dostrzegam jednak obecne gdzieś na marginesie ruchy, które mogłyby wpisać się w nurt działań krytycznych, na przykład partia Razem zdaje się mieć taki potencjał. Mam jednak nieodparte wrażenie, że w kontekście zawirowań politycznych, które czekają nas niechybnie w kolejnych miesiącach i latach, wszelkie próby tego rodzaju nie tylko nie zyskają powszechnej akceptacji, ale nie przebiją się też do szerszego grona odbiorców.

Dr Przemysław Pluciński: Krytyczne myślenie może, niekiedy wręcz powinno, choć nie zawsze jest, przekute w krytyczne działanie. Oczywiście kluczowy jest kontekst. Odwołując się do najbliższych mi zagadnień, wskażę na kilka ruchów i inicjatyw społecznych, które – choć mają bardzo różnorodny ideowo i strategicznie charakter – łączy jedno: są obywatelskie, demokratyczne, w różny sposób krytyczne wobec potransformacyjnej rzeczywistości.

Powrócę tu do pytania o konsumpcję… Coraz częstsze są bowiem w Polsce kooperatywy spożywcze, do których powrót ma swoje korzenie w kryzysie 2008 roku, kiedy to ludzie, w Europie między innymi mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego, zaczynali poszukiwać dostępu do tańszej żywności. Ich celem jest nie tylko skracanie łańcuchów pośrednictwa, wzmacnianie alternatywnej ekonomii, docieranie do zdrowej żywności, ale również budowanie wspólnot alternatywnej konsumpcji.

Mamy też do czynienia w Polsce z renesansem spółdzielczości, rzekłbym, że jej „nową falą” – zarówno spółdzielni socjalnych, stanowiących głównie domenę ekonomii społecznej, ale też spółdzielni jako alternatyw dla omnipotencji stosunków rynkowych.

Aktywne są ruchy lokatorskie, które w polskich warunkach są „ruchami ludzi biednych”, animowane głównie, choć niewyłącznie, przez środowiska (neo)anarchistyczne. To one wzięły na siebie spory trud odradzania wspólnotowości na gruncie walk socjalno-ekonomicznych.

Wreszcie, silne są tak zwane mieszczańskie ruchy miejskie – podmioty sytuujące się, przynajmniej zaś próbujące, poza tradycyjnymi trajektoriami podziału ma prawicę czy lewicę. Wypracowały one jako alternatywę perspektywę „miastopoglądu”, krytycznie przyglądając się polskiej potransformacyjnej urbanizacji i modernizacji jako takiej. Skupiają się na poszukiwaniu wspólnotowości na poziomie lokalnym i lokalnych alternatyw w kontekście globalnych procesów współkształtujących polskie miasta i miejskość.

Fot. Tomasz Ferenc

Niezadowoleni demokraci we współczesnej Polsce

Paulina Sekuła
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt

Celem artykułu jest szczegółowe przyjrzenie się postawom Polaków wobec demokracji kształtującym się od początku transformacji demokratycznej przez pryzmat dwóch modeli kultury politycznej: kultury lojalnej oraz kultury asertywnej. Wśród kwestii szczegółowych poddane zostaną analizie: 1. tendencje w poziomach poparcia demokracji jako formy rządów oraz deklarowanego zadowolenia z funkcjonowania rodzimego systemu demokratycznego; 2. korelaty postaw krytycznych wobec demokracji oraz 3. syndrom orientacji określanych mianem „niezadowolonych demokratów” i skala jego występowania w społeczeństwie polskim. Wskazane aspekty poparcia politycznego w społeczeństwie polskim zostaną osadzone w szerszym kontekście postaw wobec demokracji, charakterystycznych dla innych społeczeństw europejskich. Podstawę źródłową proponowanych dociekań będą stanowić rezultaty krajowych i międzynarodowych badań sondażowych, w tym głównie Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) oraz World Values Survey (WVS) i European Values Survey (EVS).

Słowa kluczowe:
lojalna kultura polityczna, asertywna kultura polityczna, poparcie polityczne, niezadowoleni demokraci.

Uwagi wstępne

Uchwycony w latach osiemdziesiątych XX wieku w społeczeństwie polskim wysoki poziom akceptacji wybranych zasad demokracji (Adamski, Jasiewicz, Rychard, 1987) stanowił ważny argument na rzecz demokratyzacji polskiego systemu politycznego i pozwalał zakładać, że proces ten będzie cieszyć się niesłabnącym poparciem. Tymczasem prowadzone od początku przemian politycznych badania nad postawami Polaków wobec nowego porządku politycznego szybko wykazały, iż znacząca pozostaje kategoria osób niezadowolonych z rozwoju rodzimego systemu demokratycznego i krytycznych wobec różnych aspektów jego funkcjonowania (Cybulska, Sęk, Wenzel, Wójcik, 2000; CBOS, 2016). Kwestia postaw Polaków wobec demokracji zasługuje na uwagę ze względu na fakt, że istnienie powszechnego poparcia uznawane jest za ważny czynnik konsolidacji systemu demokratycznego i wewnętrzny mechanizm obronny przed jego zniszczeniem. Demokracja jest bowiem porządkiem politycznym, który posiada wewnętrzne mechanizmy autodestrukcji (Kubiak, 1998), o czym przekonują chociażby przypadki odchodzenia od niej odnotowane w pierwszej połowie XX wieku w Europie Zachodniej.

Tradycyjnie – przynajmniej od czasu publikacji The Civic Culture Gabriela Almonda i Sidneya Verby (1963) – postawy lojalności przejawiające się w uznaniu dla demokracji, zadowoleniu z jej funkcjonowania, szacunku wobec władzy i zaufaniu do instytucji politycznych traktowane są jako niezbędne elementy kultury politycznej, która sprzyja stabilności systemu demokratycznego. Z tej perspektywy utrzymujący się krytycyzm wobec rodzimej demokracji jest niepokojący, gdyż stanowi potencjalne źródło wzburzenia społecznego i podstawę delegitymizacji systemu demokratycznego. Współcześnie rozwijany jest jednak model kultury politycznej, w którym coraz bardziej upowszechniające się postawy asertywności obywatelskiej, przejawiające się w dystansie wobec rodzimej demokracji, traktowane są jako zdrowy symptom i impuls do mobilizacji obywatelskiej wokół reform instytucjonalnych, a tym samym – do poprawy standardów demokratycznych w codziennej praktyce politycznej (Klingemann, 2014). Może się tak stać, o ile niezadowoleniu z funkcjonowania różnych aspektów rodzimej demokracji towarzyszy silne i upowszechnione poparcie dla zasad demokracji, w tym przekonanie o wyższości tego systemu politycznego i jego zasad nad innymi rozwiązaniami.

Celem artykułu jest w tym kontekście szczegółowe przyjrzenie się postawom Polaków wobec demokracji mierzonym od początków transformacji demokratycznej do 2016 roku, w tym: 1. prześledzenie tendencji w poziomach poparcia demokracji jako formy rządów oraz deklarowanego zadowolenia z funkcjonowania rodzimego systemu demokratycznego; 2. rekonstrukcja korelatów postaw krytycznych wobec demokracji oraz 3. ustalenie skali występowania w społeczeństwie polskim syndromu orientacji określanych mianem „niezadowolonych demokratów”. Wskazane aspekty poparcia politycznego w społeczeństwie polskim zostaną osadzone w szerszym kontekście postaw wobec demokracji charakterystycznych dla innych społeczeństw europejskich. Podstawę źródłową proponowanych dociekań będą stanowić rezultaty krajowych i międzynarodowych badań sondażowych, w tym głównie Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) oraz World Values Survey (WVS) i European Values Survey (EVS).

Kulturowe uwarunkowania stabilności demokracji

Przekonanie, iż jakość i trwałość demokracji zależne są od czynników kulturowych, w tym od postaw i zachowań członków społeczeństwa jest ugruntowane w naukach społecznych. Zakorzenienie wartości demokratycznych w orientacjach i codziennych praktykach obywateli zostało uznane za istotny warunek stabilności demokratycznej m.in. przez Alexisa de Tocquevilla (1976), Martina S. Lipseta (1968), czy Roberta Dahla (2000). Systematyczny, opierający się na rezultatach badań reprezentatywnych namysł nad rolą postaw politycznych obywateli w utrzymaniu stabilności demokracji zapoczątkowała publikacja Sidneya Verby i Gabriela Almonda (1963) The Civic Culture. Political Attitudes and Democracy in Five Nations. Posługując się wynikami sondaży przeprowadzonych w pięciu krajach – Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Meksyku, Włoszech i Niemczech Zachodnich – autorzy dowodzili, iż jakość demokratycznej polityki zależy od kultury politycznej społeczeństwa, a zatem od specyficznie politycznych orientacji – postaw wobec systemu politycznego i jego różnych elementów oraz postaw wobec roli jednostki w tym systemie (Almond, Verba, 1963, s. 13). Demokracje Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych zawdzięczały swą trwałość powszechności wspierających je orientacji politycznych. Z kolei odnotowane w Meksyku, Włoszech i Niemczech Zachodnich przypadki destabilizacji i załamania demokracji wydarzyły się, gdyż obywatele tych krajów nie byli wystarczająco mocno przywiązani do wartości i praktyk demokratycznych (Almond, Verba, 1963).

Syndrom postaw politycznych umożliwiających konsolidację demokracji autorzy określili mianem „kultury obywatelskiej”, nazywanej też „kulturą lojalnego uczestnictwa”. Za jej istotę uznali umiarkowanie wynikające ze swoistego połączenia nowoczesności i tradycji. Przejawiać się miało ono we współwystępowaniu wiary we własne kompetencje obywatelskie i poczucia obowiązku uczestnictwa w procesie demokratycznym z gotowością przestrzegania prawa, zaufaniem i szacunkiem do władzy politycznej oraz lojalnością wobec rodzimych struktur demokratycznych i zadowoleniem z ich funkcjonowania (Almond, Verba, 1963, ss. 239–255). Według autorów The Civic Culture postawy lojalnego uczestnictwa charakteryzowały społeczeństwa stabilnych demokracji i były niezbędne wszędzie tam, gdzie demokratyczna stabilizacja miałaby nastąpić.

Koncepcja kultury obywatelskiej spotkała się z żywym zainteresowaniem ze strony członków międzynarodowej społeczności naukowej. Publikację Almonda i Verby intensywnie dyskutowano i – choć formułowano wobec niej liczne zarzuty[1] – bezsprzecznie przyczyniła się do intensyfikacji namysłu nad kulturowymi uwarunkowaniami stabilności demokratycznej (por. Putnam, 1995, 2009; Harrison, 2002; Dalton, 2004; Alvarez, Welzel, 2011; Norris, 2011; Dalton, Welzel, 2014; Welzel, Alvarez, 2014), w tym także w odniesieniu do państw Europy Środkowej i Wschodniej podlegających demokratyzacji od końca lat 80. XX wieku (Waldron-Moore, 1999; Agh, 2001; Siemieńska, 2004; Klingemann, Fuchs, Fuchs, Zielonka, 2006; Klingemann, 2014).

Wśród współczesnych analiz kontynuujących wątek kulturowych uwarunkowań stabilności demokracji na uwagę zasługują prowadzone od kilkudziesięciu lat i zakrojone na szeroką skalę badania porównawcze Światowy Sondaż Wartości. Ich rezultaty stanowią empiryczną podstawę tezy, zgodnie z którą od kilku dziesięcioleci w wielu społeczeństwach dokonuje się głęboka zmiana kulturowa polegająca na upowszechnianiu się wartości emancypacyjnych[2]. Pod wpływem procesów modernizacyjnych, w tym zwłaszcza rosnącego bezpieczeństwa materialnego oraz mobilizacji poznawczej, ludzie stają się bardziej samodzielni i bardziej cenią sobie takie wartości jak wolność wyboru i równość szans, a także autonomia osobista oraz swoboda wyrażania poglądów (Welzel, Inglehart, 2010, por. także Alvarez, Welzel, 2011; Welzel, 2013).

Pod wpływem rozprzestrzeniających się wartości emancypacyjnych zmieniają się orientacje społeczne w różnych dziedzinach życia, w tym także dominujące wzorce kultury politycznej. Stawiana jest teza, że zaproponowany przez Almonda i Verbę w latach 60. XX wieku model kultury lojalności (allegiance) wobec rodzimego systemu politycznego i jego elementów składowych, w tym szacunku wobec władzy, zaufania do hierarchicznych instytucji publicznych oraz umiarkowanej aktywności politycznej poprzez zinstytucjonalizowane kanały partycypacji, w coraz mniejszym stopniu przystaje do współczesnych społeczeństw demokratycznych. Pod wpływem rozwoju ekonomicznego i modernizacji społecznej ustępuje ona miejsca asertywnej (assertive) kulturze politycznej (Dalton, Welzel, 2014; por. także Inglehart, 1999a; Dalton, 2004). Tę ostatnią charakteryzują nie tylko uznanie dla wolności słowa i partycypacji, ale także dystans wobec władzy, silne poparcie dla demokracji rozumianej w kategoriach liberalnych (tzn. jako ustroju służącego emancypacji obywateli i obywatelek) oraz krytycyzm wobec rodzimego systemu politycznego i niski poziom zaufania do instytucji publicznych, a także skłonność do uczestnictwa w zachowaniach politycznych będących formami bezpośredniej, choć pokojowej konfrontacji z elitami politycznymi, w tym w bojkotach, petycjach i demonstracjach (Dalton, Welzel, 2014).

Za szczególnie istotne komponenty modelu kultury asertywnej uznaje się przy tym orientacje składające się na syndrom „niezadowolonych demokratów” (Dalton, Shin, 2014; Kingemann, 2014; Kotnarowski et.al., 2014, s. 136), określany też mianem „krytycznych obywateli” (Norris, 1999, 2011; Dalton, 2004; Qi, Shin, 2011) lub „nieufnych demokratów” (Haerpfer, Kizilova, 2014)[3]. Charakteryzuje się on współwystępowaniem silnego poparcia dla demokracji z krytycyzmem wobec rodzimego systemu politycznego[4].

Dostarczane są argumenty, że upowszechnienie asertywnej kultury politycznej sprzyja demokracji niezależnie od typu systemu politycznego, gdyż ośmiela ludzi do wyrażania podzielanych trosk i wyzwala mobilizację społeczną na rzecz demokratyzacji w reżimach niedemokratycznych oraz wokół zwiększenia praworządności i pełniejszego przestrzegania praw obywatelskich w krajach demokratycznych (Inglehart, 2003; Welzel, Inglehart, Klingemann, 2003; Welzel, Alexander, 2011). Przyznaje się przy tym, że społeczne żądania zmian instytucjonalnych mogą wykraczać poza dotychczasowe ramy demokracji przedstawicielskiej i być wymierzone przeciw elitom politycznym (Klingemann, 2014, s. 139; Welzel, Dalton, 2014, s. 306). Uznaje się jednak, że mimo tych wyzwań, upowszechnianie kultury asertywnej urealnia realizację głównej obietnicy demokratycznej, a mianowicie wzmocnienie pozycji obywateli tak, aby sami podejmowali decyzje, które ich dotyczą, a ich preferencje były słyszane i liczyły się w polityce (Welzel, Dalton, 2014, s. 307).

Porównanie koncepcji kultury lojalnej oraz kultury asertywnej pozwala zrozumieć jak zmieniała się odpowiedź na pytanie o treść przekonań, które są spójne z demokracją, w tym jakie jest znaczenie poparcia politycznego dla stabilności demokracji. Kwestia ta zostanie podjęta w kolejnej części artykułu.

Znaczenie poparcia w kulturze politycznej i konsolidacji demokracji

Istnienie powszechnego poparcia jest traktowane jako ważny wskaźnik legitymizacji systemu politycznego, w tym demokracji (Beetham, 1995; Dalton, Shin, 2014; Ferrin, Kriesi, 2016). Systematyczną refleksję naukową nad zagadnieniem poparcia politycznego rozpoczął David Easton. Zwrócił uwagę na wielowymiarowość tego zjawiska wskazując, że kształtuje się ono wobec trzech typów obiektów politycznych, w tym wspólnoty politycznej (political community), systemu (regime) oraz władz (political authorities). Poparcie dla wspólnoty politycznej oznacza przy tym poczucie elementarnego przywiązania do narodu i systemu politycznego jako całości. Poparcie dla systemu odnosi się z kolei do postaw wobec instytucji i stanowisk politycznych oraz procedur i zasad politycznych. Wreszcie poparcie dla władz politycznych obejmuje postawy wobec konkretnych osób piastujących określone stanowiska (cyt. za Dalton, 2002; por. także Dalton, 2004).

Easton postulował też wyraźne rozróżnienie pomiędzy dwoma aspektami poparcia: poparciem uogólnionym (bądź rozproszonym) i poparciem określonym (bądź szczegółowym). Poparcie uogólnione (diffuse support) odniósł do głęboko osadzonych i trwałych orientacji poczucia przywiązania i zaufania wobec władz, reżimu politycznego oraz wspólnoty politycznej, natomiast terminu poparcie określone (specific support) użył na oznaczenie pozytywnych ocen funkcjonowania rodzimego systemu politycznego, w tym stopnia realizowania przez niego żądań społecznych oraz jego osiągnięć. O ile poparcie uogólnione – kształtowane głównie w procesie socjalizacji, w tym socjalizacji pierwotnej – ma charakter trwały, poparcie określone kształtuje się pod wpływem percepcji bieżącej sytuacji politycznej i jest podatne na zmiany (Easton, 1975, por także Miller, 1971; Kotnarowski et.al., 2014; Ferrin, Kriesi, 2016). Istnieją pewne rozbieżności w konceptualizacji obu kategorii poparcia (por. Huntington, 1995, Waldron-Moore, 1999, Szawiel, 2004), można jednak przyjąć, że o ile poparcie uogólnione odnosi się do trwałych postaw o charakterze afektywnym, poparcie określone jest związane bardziej z bieżącymi ocenami określonych obiektów politycznych (Dalton, 2004). Zwraca się przy tym uwagę, że aby przetrwać okres społecznego niezadowolenia, system demokratyczny wymaga rezerwuaru poparcia uogólnionego, które jest niezależne od bieżącej oceny rzeczywistości politycznej (Dalton, 2002).

Namysł nad istotą poparcia politycznego oraz jego znaczeniem dla stabilności demokracji jest kontynuowany we współczesnych badaniach nad różnymi aspektami kultury politycznej. Punktem wyjścia jest dla nich Eastonowski trójelementowy model poparcia, choć często jest on poddawany pewnym uzupełnieniom, które mają zwiększyć przejrzystość koncepcji i ułatwić dobór konkretnych wskaźników[5]. Tabela 1 prezentuje zestawienie analizowanych typów poparcia politycznego, które odnoszą się do poszczególnych wymiarów analizy. I tak poparcie dla wspólnoty politycznej przejawia się w takich postawach jak duma narodowa, poczucie tożsamości narodowej czy uczucie patriotyzmu. Z kolei w odniesieniu do systemu politycznego wyodrębnia się poszczególne aspekty, a mianowicie zasady, normy i procedury oraz instytucje. Poparcie dla zasad systemu przejawia się nie tylko w uznaniu demokracji jako najlepszej formy rządów, ale także w odrzuceniu alternatyw autokratycznych i aprobaty dla wartości demokratycznych, w tym np. wolności słowa, uczestnictwa, wolnych mediów czy systemu wielopartyjnego[6]. Poparcie dla norm i procedur weryfikuje się na podstawie oceny funkcjonowania danego systemu politycznego jako całości lub np. oceny realizacji określonych zasad demokratycznych. Wskaźnikami poparcia dla instytucji są z kolei ogólne zaufanie do nich oraz bardziej szczegółowa ocena ich funkcjonowania. Wreszcie, poparcie dla władz politycznych przejawia się w zaufaniu do polityków, ocenie ich przymiotów, takich jak np. uczciwość, czy kierowanie się dobrem ogółu, a także ocenie ich pracy czy trafności podejmowanych decyzji (Dalton, 2004; Norris, 2012; Haerpfer, Kizilova, 2014). Odnosząc ten podział do zaproponowanych przez Eastona kategorii poparcia uogólnionego i określonego można zauważyć, że wśród typów poparcia znajdują się zarówno bardziej trwałe orientacje o charakterze afektywnym (np. duma narodowa, uznanie dla demokracji jako formy rządów, zaufanie do instytucji) jak i oceny, na które potencjalnie większy wpływ mają bieżące wydarzenia (np. ocena funkcjonowania rządu, pracy premiera).

Tab. 1. Typy poparcia politycznego

Poziom analizy

Typy poparcia (przykłady)

Wspólnota polityczna

Duma narodowa

Poczucie tożsamości narodowej

Uczucie patriotyzmu

System polityczny

zasady

Poparcie dla demokracji

Uznanie dla wartości demokratycznych, np. wolności słowa, uczestnictwa

Odrzucenie niedemokratycznych alternatyw

normy i procedury

Zadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji

Ocena realizacji zasad demokratycznych w kraju

instytucje

Zaufanie do parlamentu, rządu, sądownictwa, itp.

Ocena funkcjonowania parlamentu, rządu, sądownictwa, itp.

Władze polityczne

Szacunek dla władzy

Zaufanie do polityków

Ocena uczciwości polityków

Ocena pracy premiera, ministrów, itp.

Źródło: zestawienie własne na podstawie Dalton (2004), Norris (2012).

Odniesienie do różnych wymiarów poparcia politycznego znajdujemy w omawianych wcześniej dwóch modelach kultury politycznej, zarówno w ujęciu kultury lojalnego uczestnictwa Almonda i Verby jak i w koncepcji asertywnej kultury politycznej. Przypomnijmy, że dla autorów The Civic Culture dobrze funkcjonująca demokracja wymagała pozytywnych orientacji wobec struktur demokratycznych i efektów ich funkcjonowania (Almond, Verba, 1963, por. Dalton, Shin, 2011; Dalton, Welzel, 2014). Wyrażali przekonanie, że lojalność obywatelska przejawiająca się nie tylko w uznaniu dla demokracji, ale także w dumie narodowej, zadowoleniu z funkcjonowania rodzimego systemu politycznego, zaufaniu do instytucji politycznych i rządzących oraz akceptacji decyzji politycznych, stanowi niezbędną przeciwwagę dla destabilizującego nadmiaru żądań i krytycyzmu. Nawiązywali przy tym do systemowej analizy polityki reprezentowanej przez Davida Eastona, w której poparcie polityczne jest energią niezbędną dla funkcjonowania systemu, w tym dla przekształcania żądań w decyzje polityczne (por. Almond, Verba, 1963; Miller, 1971).

Inaczej rola poparcia politycznego jest postrzegana w koncepcji asertywnej kultury politycznej. Według autorów analizujących wyniki Światowego Sondażu Wartości, ogólne poparcie dla zasad demokracji (rozumianej w kategoriach liberalnych) ma we współczesnym świecie prodemokratyczny potencjał przede wszystkim wówczas, gdy towarzyszy mu wysoki poziom krytycyzmu wobec tego, jak działa rodzimy system demokratyczny oraz dystans do władzy i nieufność wobec instytucji politycznych (Dalton, Welzel, 2014). Zwraca się przy tym uwagę, że obywatele powinni oceniać stopień demokratyczności własnego systemu politycznego gorzej niż jest w rzeczywistości, w innym razie tracili by motywację do angażowania się w jego poprawianie (Welzel, Alvares, 2014, s. 62). Formułowany jest argument, że nawet silnie wyrażane poparcie dla demokracji jako pożądanego systemu politycznego nie będzie oddziaływać demokratyzująco wówczas, gdy nie jest osadzone w szerszym zbiorze postaw, które łącznie tworzą demokratyczny system przekonań (por. Klingemann, Fuchs, Fuchs, Zielonka, 2006). Pozwala to zrozumieć swoisty paradoks współczesnego świata polegający na tym, że mimo powszechnie występującego poparcia dla demokracji, w wielu współczesnych państwach funkcjonują albo niepełne demokracje, albo rozwiązania hybrydowe, albo też powracające formy autorytaryzmu (Welzel, Alexander, 2011; Welzel, Alvares, 2014, s. 60)[7].

Tab. 2. Poparcie polityczne w dwóch modelach kultury politycznej

Poziom analizy

Typy poparcia

Kultura lojalna

Kultura asertywna

Wspólnota polityczna

Wysoki poziom dumy narodowej

Wysoki poziom dumy narodowej

System polityczny

zasady

Poparcie dla zasad demokracji

Silne poparcie dla zasad demokracji

normy i procedury

Zadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji

Niezadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji

instytucje

Wysoki poziom zaufania do instytucji

Niski poziom zaufania do instytucji

Władze polityczne

Szacunek dla władzy

Zaufanie do rządzących

(Nie)zadowolenie z działalności określonych polityków

Dystans wobec władzy

Krytycyzm wobec rządzących

Niezadowolenie z działalności określonych polityków

Źródło: zestawienie własne na podstawie Dalton (2004), Dalton, Welzel (2014), Haerpfer, Kizilova (2014), Schubert (2015).

Podobieństwa i różnice w znaczeniu poparcia politycznego w dwóch modelach kultury politycznej – lojalnej i asertywnej – zostały zestawione w tabeli 2. I tak jeśli chodzi o poparcie dla wspólnoty politycznej, kwestia ta nie jest bezpośrednio ujęta w modelu kultury asertywnej. Niemniej jednak na podstawie fragmentarycznych analiz można przyjąć, że – podobnie jak w przypadku modelu kultury lojalnej – poczucie dumy narodowej pozostaje ważnym jej składnikiem. Sugeruje się jednak przy tym, iż o ile niski poziom dumy narodowej może stanowić utrudnienie w rozwoju stabilnej demokracji, wysoki jej poziom niekoniecznie jest wskaźnikiem kwitnącej kultury demokratycznej, jeśli nie idzie w parze z poparciem dla zasad demokracji (Haerpfer, Kizilova, 2014, s. 167). Z kolei w odniesieniu do postaw wobec systemu politycznego w obu modelach kultury politycznej przyjęte jest założenie o istotnym znaczeniu poparcia dla zasad demokracji. Jednak o ile w modelu kultury lojalnej towarzyszą mu zadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji oraz zaufanie do instytucji publicznych, w koncepcji kultury asertywnej poparcie dla demokracji współwystępuje z krytycznymi postawami wobec krajowego systemu demokratycznego oraz instytucji publicznych. Podobnie – o ile do elementów kultury lojalnej należą pozytywne postawy wobec władzy, w tym szacunek i zaufanie, o tyle kulturę asertywną charakteryzuje krytycyzm wobec rządzących.

Podsumowując, w obu modelach kultury politycznej poparcie odgrywa istotny czynnik sprzyjający demokratyzacji. W modelu kultury lojalnej uwaga ta dotyczy wszystkich wymiarów analizy, z dopuszczalnym wyjątkiem oceny działalności określonych polityków. Ta ostatnia – jeśli jest negatywna – stanowi dla obywateli impuls do zmiany władzy w kolejnych wyborach, co jest prawidłowym objawem dobrze funkcjonującej demokracji. Z kolei model kultury asertywnej zakłada istnienie (…) zdrowego napięcia między normatywnym uznaniem dla zasad demokracji oraz niezadowoleniem z faktycznego funkcjonowania demokracji i jej instytucji oraz obecnie rządzących (Haerpfer, Kizilova, 2014, s. 162). Innymi słowy „zadowolonych demokratów” zastępują „niezadowoleni demokraci” (Dalton, Welzel, 2014, s. 11), a krytycyzm polityczny staje się duchem dzisiejszych czasów (Dalton, Shin, 2014, s. 106).

Wartości emancypacyjne oddziałują szczególnie intensywnie na postawy polityczne obywateli dojrzałych demokracji, które były kiedyś bastionami kultury lojalnej, a od pewnego czasu rośnie w nich poziom sceptycyzmu. Wyłanianie się kultury asertywnej jest jednak również obserwowane w pozostałych typach systemów politycznych (Dalton, Welzel, 2014; Welzel, Alvares, 2014). W tym kontekście warto zapytać, w jakim stopniu postawy charakterystyczne dla „niezadowolonych demokratów”, które stanowią element asertywnej kultury politycznej są reprezentowane w społeczeństwie polskim. Kompletna analiza tej kwestii wymagałaby uwzględnienia wskaźników wszystkich poziomów poparcia politycznego, w tym miejscu zostanie ona jednak ograniczona do wymiaru systemu politycznego, w tym uznania dla demokracji jako formy rządów, które można uznać za przykład poparcia uogólnionego oraz oceny funkcjonowania rodzimego systemu demokratycznego, która jest wskaźnikiem poparcia określonego.

Poparcie dla systemu politycznego w społeczeństwie polskim

Monitorowanie tendencji w poparciu politycznym stało się ważnym aspektem badań poświęconych przechodzeniu do demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, w tym w Polsce (por. Klingemann, Fuchs, Fuchs, Zielonka, 2008; Sekuła, 2009; Haerpfer, Kizilova, 2014). Regularnie realizowane pomiary poparcia dla demokracji jako najlepszego systemu politycznego dowodzą, że ulegało ono stopniowemu wzmocnieniu i stabilizacji. O ile na początku przemian demokratycznych przewagę demokracji nad innymi formami rządów dostrzegała nieco ponad połowa badanych osób, w ostatnim dziesięcioleciu ich odsetek nie spadał poniżej 60% i osiągał pułap 74%. Ponadto w ostatnich kilku latach (od 2008 roku) zmniejszyła się amplituda zmian poparcia dla demokracji – nie przekracza ona 6 punktów procentowych. Dodatkowo w omawianym okresie zmniejszały się stopniowo proporcje osób, które nie potrafiły – lub nie chciały – określić swojego stanowiska wobec stwierdzenia, że demokracja ma przewagę nad innymi formami rządów. O ile na początku przemian demokratycznych w naszym kraju odsetki odpowiedzi „trudno powiedzieć” osiągały poziom nawet 30%, w ostatnim czasie (od listopada 2015 roku) nie przekroczyły 15%. (por. tabela 3). Utrzymywanie się tej tendencji może świadczyć o krystalizowaniu się stosunku do demokracji.

Tab. 3. Uznanie dla demokracji w Polsce w latach 1992–2016

Czy zgadza się Pan(i) czy też nie zgadza ze stwierdzeniem, że demokracja ma przewagę nad wszelkimi innymi formami rządów?

Wskazania według terminów badań (%)

X ‘92

VI ‘93

V ‘95

X ‘97

IV ‘00

III ‘02

V ‘04

XI ‘06

XI ‘07

VII ‘08

I
‘09

III ‘10

XI ‘11

VII ‘13

VI ‘14

XI ‘15

I
‘16

VI ‘16

Zgadzam sięa

52

62

67

63

71

66

60

62

74

65

68

68

68

62

66

64

70

69

Nie zgadzam sięb

15

11

17

16

12

14

18

18

11

17

14

18

19

21

14

24

18

18

Trudno powiedzieć

33

27

16

21

17

20

22

20

15

18

18

14

13

17

20

12

12

13

a Zsumowane odpowiedzi „zdecydowanie się zgadzam” i „raczej się zgadzam”

b Zsumowane odpowiedzi „zdecydowanie się nie zgadzam” i „raczej się nie zgadzam”

Źródło: Zestawienie własne na podstawie CBOS 2016.

Stabilizację poparcia dla demokracji w społeczeństwie polskim sugerują także rezultaty badań międzynarodowych. Ostatnie trzy pomiary WVS przeprowadzone w latach 1999–2014[8] wskazują, że przez cały okres demokratyczny system polityczny był uznawany za dobry sposób rządzenia krajem przez niespełna trzy czwarte Polaków, przy czym stanowcze poparcie wyrażało około 20% społeczeństwa. Porównując te wyniki z pomiarami w innych krajach europejskich można zauważyć, że poparcie polityczne było w naszym kraju w omawianym okresie wyraźnie niższe niż w większości społeczeństw dojrzałych demokracji, a także w porównaniu z niektórymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej (por tabela 4). W tym kontekście pojawia się pytanie, czy w społeczeństwie polskim wyczerpał się już potencjał wzrostu poziomu poparcia dla demokracji, co mogą sugerować rezultaty omawianych badań. Weryfikacja tego zagadnienia wymaga dalszych badań.

Tab. 4. Uznanie dla demokracji w Europie

Co Pan(i) myśli o demokratycznym systemie politycznym jako o sposobie rządzenia naszym krajem. Czy uważał(a)by go Pan(i) za bardzo dobry, raczej dobry, raczej zły czy też zły sposób rządzenia naszym krajem?

Wskazania według terminów badań

Zsumowany % odpowiedzi „bardzo dobry”
i „raczej dobry” (% odpowiedzi „bardzo dobry”)

1999–2004

2005–2008

2010–2014

Dania*

94 (73)

98 (85)

b.d.

Norwegia

b.d.

96 (67)

b.d.

Niemcy

90 (54)

88 (49)

94 (65)

Szwecja

95 (70)

89 (68)

93 (69)

Hiszpania

84 (47)

92 (56)

91 (58)

Włochy

93 (55)

91 (61)

b.d.

Francja

82 (49)

88 (49)

b.d.

Finlandia

82 (38)

85 (39)

b.d.

Ukraina

63 (61)

61 (21)

85 (33)

Białoruś

67 (26)

b.d.

85 (33)

Austria*

93 (61)

b.d.

84 (50)

Turcja

83 (45)

78 (44)

83 (48)

Węgry

83 (46)

78 (32)

82 (34)

Wielka Brytania

74 (40)

80 (47)

b.d.

Rumunia

75 (33)

79 (39)

80 (45)

Holandia

95 (47)

b.d.

80 (34)

Chorwacja*

94 (53)

80 (27)

b.d.

Estonia

70 (13)

b.d.

79 (28)

Słowacja*

75 (29)

76 (22)

b.d.

Słowenia

82 (38)

81 (36)

74 (26)

Polska

72 (20)

74 (20)

74 (18)

Czechy*

89 (43)

73 (27)

b.d.

Rosja

47 (6)

64 (17)

68 (21)

Bułgaria

67 (35)

68 (24)

b.d.

Łotwa

76 (15)

68 (13)

b.d.

Irlandia*

86 (48)

66 (32)

Litwa

63 (19)

64 (17)

b.d.

*Rezultaty pochodzą z badań European Values Study (EVS) przeprowadzonych w 1999 i 2008 roku
Źródło: zestawienie własne na podstawie WVS (www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp) i EVS (https://dbk.gesis.org/dbksearch/GDESC2.asp?no=0009&DB=E).

Uchwycona w tabeli 4 stabilność poparcia dla demokracji w społeczeństwie polskim była charakterystyczna dla mieszkańców większości krajów europejskich uwzględnionych w omawianym badaniu (por. także Klingemann, 2014). Występowanie tego zjawiska jest zgodne z założeniem Eastona (1975), który wskazywał, że poparcie uogólnione przejawia się w przywiązaniu do określonego obiektu politycznego, które jest zazwyczaj odporne na zmianę pod wpływem oceny bieżącej sytuacji politycznej. W tym kontekście warto odnotować znaczące zmiany poparcia dla demokracji w kilku społeczeństwach uwzględnionych w tabeli 4, sięgające poziomu kilkunastu a nawet dwudziestu kilku procent, w tym spadki w Irlandii, Holandii, Chorwacji i Czechach oraz wzrosty w Ukrainie, Białorusi i Rosji. Odniesienie się do przyczyn omawianych zmian wykracza jednak poza ramy tego artykułu.

Ugruntowany jest argument, że dla pełniejszej analizy poparcia dla demokracji nie wystarczy ograniczyć uwagi do deklaracji uznania demokracji za dobrą czy najlepszą formę rządów, ale także trzeba uwzględnić stosunek do niedemokratycznych alternatyw (Inglehart, Welzel, 2005; por także Ariely, 2015; Ferrín, Kriesi, 2016). Uwzględnienie tego argumentu w odniesieniu do społeczeństwa polskiego pozwala dostrzec, że poparcie to nie było w omawianym okresie bezwarunkowe, czy też w pełni spójne, na co dowodów dostarczają rezultaty badań CBOS oraz WVS. Wyniki badań CBOS dowodzą, że choć najsilniejszym poparciem cieszyła się w Polsce opinia, iż demokracja ma przewagę nad innymi formami rządów, nieodosobniona pozostawała w tym samym czasie opinia, którą można uznać za wskaźnik poparcia dla rozwiązań niedemokratycznych. Od wczesnych lat 90. XX wieku przekonanie, że niekiedy rządy niedemokratyczne mogą być bardziej pożądane niż rządy demokratyczne wyrażało bowiem od 30% do 52% respondentów. Poparcie dla tej opinii – choć znaczące – było więc jednak słabsze niż uznanie wyższości demokracji, a dodatkowo uległo osłabieniu w 2016 roku i osiągnęło poziom około 30%. Podobnym przemianom podlegała postawa obojętności wobec typu systemu rządów – w omawianym okresie od 28% do 50% badanych deklarowało, że dla ludzi takich jak ja nie ma w gruncie rzeczy znaczenia, czy rządy są demokratyczne czy niedemokratyczne[9]. Podobnie jak w przypadku poparcia dla rozwiązań niedemokratycznych, poziom obojętności wobec systemu politycznego obniżył się w ostatnim czasie i w 2016 roku nie przekraczał 29% (por. CBOS, 2016).

Wątpliwości co do spójności i solidności poparcia dla demokracji w Polsce dostarczają także wyniki z trzech rund sondażu WVS, które zostały przeprowadzone w naszym kraju kolejno w 1997, 2005 i 2012 roku. Potwierdzają one, że porównywalnym do demokracji uznaniem cieszyła się przez cały omawiany okres władza ekspertów z kół pozarządowych, którzy przy podejmowaniu decyzji kierują się tym, co jest najlepsze dla kraju, a poparcie dla jednoznacznie niedemokratycznych alternatyw – władzy silnego przywódcy nieliczącego się z parlamentem i wyborcami oraz rządów wojskowych – utrzymywało się na poziome 20% (por. tabela 5)[10].

Ponadto choć demokratyczny system polityczny został we wszystkich pomiarach uznany za dobry i bardzo dobry sposób rządzenia krajem przez ponad 70% Polaków, w 2012 roku odsetek osób, które wyrażając uznanie dla demokracji jednocześnie odrzuciły władzę silnego przywódcy oraz rządy wojskowych był wyraźnie mniejszy i wyniósł 47%. W tym samym okresie analogiczne postawy, które można określić jako właściwe dla „solidnych demokratów” (por. Inglehart, Welzel, 2005; Klingemann, Fuchs, Fuchs, Zielonka, 2006) deklarowało 72% Niemców, 63% Szwedów, 55% Słoweńców, 51% Estończyków, 50% Holendrów, 43% Hiszpanów i 17% Rumunów (obliczenia własne na podstawie WVS, http://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp).

Tab. 5. Uznanie dla różnych sposobów rządzenia w Polsce w latach 1997–2012

Co Pan(i) myśli o każdym sposobie rządzenia. Czy uważał(a)by go Pan(i) za bardzo dobry, raczej dobry, raczej zły czy też zły sposób rządzenia naszym krajem?

Wskazania według terminów badań %

1997

2005

2012

Bardzo dobry

Raczej dobry

Bardzo dobry

Raczej dobry

Bardzo dobry

Raczej dobry

Władza ekspertów z kół pozarządowych, którzy przy podejmowaniu decyzji kierują się tym, co jest najlepsze dla kraju

23

54

20

51

17

58

Demokratyczny system polityczny

20

52

20

54

18

56

Władza silnego przywódcy, który nie musi liczyć się z parlamentem i wyborcami

7

13

4

18

3

17

Rządy wojskowych

1

14

1

14

1

18

Źródło: Zestawienie własne na podstawie WVS (http://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp).

Uzupełnieniem analizy poparcia dla demokracji jako najlepszej czy dobrej formy rządów powinno być uwzględnienie sposobu, w jakim rozumiana jest demokracja przez tych, którzy potwierdzają jej wyższość nad innymi formami rządów (Norris, 2011; Welzel, Alvares, 2014). Przypomnijmy, że według koncepcji asertywnej kultury politycznej wysoki poziom poparcia dla demokracji jako idei ma szansę być czynnikiem wyzwalającym mobilizację społeczną wokół poprawy stopnia demokratyczności rodzimego systemu politycznego, gdy połączona jest głównie z liberalnym ujmowaniem demokracji, a więc rozumieniem jej w kategoriach praw i wolności (wolnych wyborów, referendum, praw obywatelskich oraz równości). Prowadzone od początku lat 90. XX wieku badania nad rozumieniem demokracji potwierdzają, że Polacy przypisują tej formie rządów różne znaczenia. Rodzime analizy dowodzą, że obok zbliżonych do naukowych ujęć demokracji w kategoriach proceduralnych i liberalnych, które dominują, obecne jest rozumienie jej w kategoriach państwa socjalnego (por. Reykowski, 1995; Sekuła, 2008; Kotnarowski i in., 2014). Jednocześnie potwierdzone zostało, że uznaniu dla demokracji sprzyja ujmowanie demokracji w kategoriach procedur i wartości (Sekuła, 2008). Odzwierciedlenie wielowymiarowości demokracji w wyobrażeniach członków wielu społeczeństw potwierdzają także badania porównawcze, wedle których – dość powszechnie występującemu na całym świecie – liberalnemu rozumieniu demokracji towarzyszą alternatywne jej wizje, w tym socjalna lub socjaldemokratyczna, populistyczna, autorytarna i bezpośrednia (Welzel, Alvares, 2014; Ferrín, Kriesi, 2016)[11].

Tab. 6. Zadowolenie z demokracji w kraju

Czy jest Pan(i) zadowolony(a) ze sposobu, w jaki funkcjonuje demokracja w Polsce?

Wskazania według terminów badań (%)

XI ‘93

V ‘95

X ‘97

IV ‘00

III ‘02

VII ‘03

V ‘04

XI ‘06

XI ‘07

VII ‘08

I
‘09

III ‘10

XI ‘11

VII ‘13

VI ‘14

XI ‘15

VI ‘16

Zadowolonya

36

24

40

27

24

20

21

30

46

43

42

43

47

35

50

43

39

Niezadowolonyb

52

67

50

64

64

71

68

58

42

47

49

50

47

58

39

49

53

Trudno powiedzieć

12

9

10

9

12

9

11

12

12

10

9

7

6

7

11

8

8

a Zsumowane odpowiedzi „zdecydowanie tak” i „raczej tak”
b Zsumowane odpowiedzi „zdecydowanie” i „raczej nie”
Źródło: zestawienie własne na podstawie CBOS (2016).

Deklarowany poziom zadowolenia ze sposobu, w jaki funkcjonuje demokracja w kraju jest traktowany jako wskaźnik oceny działania rodzimego systemu politycznego i tym samym przykład poparcia szczegółowego (Klingemann, 2014; Kotnarowski, 2014), choć wysuwane są także wątpliwości co do znaczenia, rzetelności oraz właściwej operacjonalizacji tego wskaźnika (por. Linde, Ekman, 2003; Ariely, 2015; Ferrín, Kriesi, 2016). Dane pochodzące z badania CBOS dowodzą, że od początku przemian demokratycznych w naszym kraju dominowało niezadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji i tylko podczas kilku pomiarów odsetek osób zadowolonych nieznacznie przewyższał udział tych, którzy formułowali negatywne oceny. Po raz pierwszy odnotowano taką zmianę proporcji dopiero w listopadzie 2007 roku, a ostatnio w czerwcu 2014 roku, kiedy to pozytywne oceny osiągnęły poziom 50% (por. tabelę 6). Rezultaty omawianych badań potwierdzają zatem, że poziom zadowolenia z funkcjonowania rodzimej demokracji był niższy niż stosunek do demokracji jako formy rządów i ulegał większym fluktuacjom niż wartości poparcia dla demokracji (por. tabelę 3). Zmienność poziomu zadowolenia z funkcjonowania demokracji w kraju sugeruje, że – podobnie jak w innych społeczeństwach – postawa ta kształtowana jest nie tylko pod wpływem postrzegania stopnia sprawności procedur demokratycznych, ale także pod wpływem bieżących ocen konkretnych decyzji politycznych oraz działań rządu, a także postrzegania sytuacji ekonomicznej kraju (Klingemann, 2014), korupcji politycznej, czy poczucia bycia reprezentowanym (Dahlberg, Linde, Holmberg, 2013).

Stosunek do rodzimej demokracji jest także weryfikowany w europejskich badaniach European Values Study oraz Eurobarometer za pomocą tego samego pytania, które zostało zadane w badaniach CBOS. Analiza ich rezultatów dowodzi, iż znaczące, nawet kilkudziesięcioprocentowe zmiany w poziomie zadowolenia z funkcjonowania demokracji były zjawiskiem dość powszechnym i występowały zarówno w młodych jak i w dojrzałych demokracjach (por. tabela 7). Niemniej jednak dość wyraźnie zaznaczyły się różnice w ocenie demokracji między poszczególnymi regionami Europy. Pierwszy pomiar przeprowadzony w 1999 roku dowiódł istnienia podziału między społeczeństwami o dłuższych tradycjach demokratycznych, które w większości charakteryzowały się wyższym poziomem zadowolenia z funkcjonowania demokracji a mieszkańcami krajów postkomunistycznych, którzy byli bardziej krytyczni. Wyniki kolejnego pomiaru w 2008 roku sugerowały zmniejszenie się tych kontrastów (por. także Klingemann, 2014), natomiast dane z 2016 roku mogą świadczyć o pewnym wzmocnieniu różnic i krystalizowaniu się nowego podziału[12]. Otóż, większym krytycyzmem wobec rodzimej demokracji charakteryzowali się nie tylko obywatele krajów Europy Środkowej i Wschodniej, które odeszły od komunizmu na początku lat 90. XX wieku, ale także mieszkańcy państw Europy Południowej, w których procesy demokratyzacyjne rozpoczęły się kilkanaście lat wcześniej. Wyższym poziomem zadowolenia z rodzimej demokracji charakteryzowali się natomiast mieszkańcy państw Europy Zachodniej i Północnej[13]. Szczególnie wyraźny spadek zadowolenia z rodzimej demokracji odnotowany w krajach Europy Południowej, w tym zwłaszcza Grecji i Hiszpanii, ale także Portugalii łączony jest z kryzysem ekonomicznym rozwijającym się od 2008 roku, który był w tych krajach szczególnie dotkliwy oraz z polityką „zaciskania pasa” wprowadzoną w tych państwach pod naciskiem Troiki (Armingeon, Guthmann, 2013).

Tab. 7. Zadowolenie z funkcjonowania rodzimej demokracji w Europie

Ogólnie biorąc, czy jest Pan(i) bardzo zadowolony(a), raczej zadowolony(a), niezbyt zadowolony(a), czy w ogóle nie zadowolony(a) ze sposobu, w jaki funkcjonuje demokracja w kraju?

Wskazania według terminów badań

% odpowiedzi

„bardzo zadowolony(a)” i „raczej zadowolon(a)”

1999

2008

2016*

Dania

62

74

88

Luksemburg

72

70

85

Szwecja

56

60

80

Holandia

73

53

78

Finlandia

55

46

77

Irlandia

60

54

69

Malta

75

65

66

Niemcy

69

52

66

Austria

72

51

65

Belgia

45

59

63

Wielka Brytania

44

29

62

Czechy

37

38

58

Łotwa

28

27

53

Estonia

33

42

51

Polska

40

48

50

Portugalia

75

37

45

Francja

45

39

42

Włochy

35

30

40

Słowacja

22

40

38

Węgry

30

20

34

Hiszpania

57

56

32

Chorwacja

18

24

32

Bułgaria

27

9

31

Rumunia

20

37

31

Słowenia

43

48

30

Litwa

22

29

30

Grecja

54

43

17

*Rezultaty badania Eurobarometer.
Źródło: zestawienie własne na podstawie EVS (https://dbk.gesis.org/dbksearch/GDESC2.asp?no=0009&DB=E) oraz Eurobarometer (European Commission, 2016).

Na uwagę zasługuje też fakt, że w grupie krajów o krótszym stażu demokracji Polacy deklarowali stosunkowo wysoki poziom zadowolenia z funkcjonowania rodzimego systemu demokratycznego, co potwierdzają także rezultaty badań European Social Survey (ESS) (por. Kotnarowski et.al., 2014)[14]. Wśród wyjaśnień tego zjawiska zwraca się uwagę między innymi na znaczenie utrzymującego się w tym okresie Polsce wzrostu gospodarczego, gdy inne kraje europejskie zmagały się dotkliwymi efektami kryzysu ekonomicznego (Armingeon, Guthmann, 2013).

Analizy uwarunkowań zadowolenia z rodzimej demokracji w społeczeństwie polskim dostarczają argumentów, że polska demokracja była w dużym stopniu postrzegana przez pryzmat osobistych doświadczeń wynikających z konsekwencji sprawowania rządów demokratycznych. Świadczy o tym obserwacja przeprowadzona w różnych momentach analizowanego okresu, zgodnie z którą wśród osób niezadowolonych z funkcjonowania demokracji w kraju więcej było tych, które deklarowały poparcie dla partii, która – w momencie badania – nie uczestniczyła w rządzie (CBOS, 1997, 2016)., a także ci, którzy źle oceniali warunki materialne rodziny oraz sytuację gospodarczą w kraju (Sekuła, 2008; CBOS, 2016). Występowanie analogicznych związków zostało odnotowane także w innych społeczeństwach, w tym demokracjach europejskich, niezależnie od stażu ich funkcjonowania (por. Peral, 2010; Armingeon, Guthmann, 2013; Dahlberg, Linde, Holmberg, 2013). Badania z drugiej połowy lat 90. XX wieku sugerują jednak, że związek między identyfikacją partyjną mierzoną deklaracją głosowania na partię zwycięską lub opozycyjną a poziomem zadowolenia z funkcjonowania rodzimej demokracji był silniejszy w krajach Europy Środkowej i Wschodniej niż w innych regionach Europy. Występowały tam wyższe odsetki „niezadowolonych przegranych”, a więc osób, które jednocześnie deklarowały głosowanie na partię, która przegrała wybory i niezadowolonych z działania demokracji, co czyniło kulturę polityczną tych państw bardziej konfrontacyjną, niż w innych krajach Europy. Polska stanowiła jednak wówczas wyjątek: poziomy zadowolenia z demokracji „przegranych” i „wygranych” nie różniły się między sobą znacząco (Armingeon, Guthmann, 2013).

Można też dostrzec, że związki pomiędzy cechami położenia społeczno-demograficznego Polaków a ich stosunkiem do rodzimej demokracji – słabe lub nieistotne statystycznie na początku przemian demokratycznych – ulegały pewnemu wzmocnieniu i sprowadzały się do prawidłowości, zgodnie z którą niższy wiek, wyższe wykształcenie i zarobki, bycie mieszkańcem dużego miasta oraz osobą regularnie uczestniczącą w praktykach religijnych, a także przynależność do takich kategorii zawodowych jak kadra kierownicza i inteligencja sprzyjały mniejszemu krytycyzmowi wobec demokracji w kraju[15].

Trzecim aspektem poparcia dla systemu demokratycznego jest – obok akceptacji jego zasad i oceny funkcjonowania demokracji w kraju – stosunek do instytucji politycznych, w tym zaufanie do nich oraz ocena ich działania. Pomijając szczegółową analizę postaw Polaków wobec głównych instytucji demokratycznych, w tym rządu, parlamentu oraz partii politycznych, warto zauważyć, że podlegały one od początku przemian demokratycznych dość wyraźnym zmianom. Spadki poziomu zaufania do instytucji politycznych i ocen ich funkcjonowania, odnotowane po raz pierwszy już we wczesnych latach 90. XX wieku, przeplatały się ze wzrostami tych wskaźników. Ponadto od dłuższego czasu utrzymywała się prawidłowość, zgodnie z którą wśród instytucji publicznych, wobec których formułowane są najbardziej krytyczne oceny, znajdują się partie polityczne, Sejm i Senat, a także – choć w mniejszym stopniu – rząd (por. Sekuła, 2008; CBOS, 2012; CBOS, 2016a, 2016b). Badania międzynarodowe potwierdzają, że wysoki poziom krytycyzmu wobec wybranych instytucji politycznych jest charakterystyczny dla wielu społeczeństw europejskich, przy czym – podobnie jak w przypadku stosunku do rodzimej demokracji – negatywne postawy są częściej formułowane wśród mieszkańców krajów Europy Południowej oraz Środkowej i Wschodniej, a rzadziej wśród obywateli państw Europy Zachodniej i Północnej (por. Komisja Europejska, 2016; Kotnarowski i in., 2016).

Analizy związków między poszczególnymi wymiarami poparcia dla systemu demokratycznego potwierdzają istnienie pozytywnej korelacji między stosunkiem Polaków do wybranych instytucji politycznych a poziomem ich zadowolenia z funkcjonowania rodzimej demokracji: niska ocena działania takich instytucji jak parlament, rząd i prezydent sprzyja brakowi zadowolenia z demokracji (Sekuła, 2008). Rezultaty dotychczasowych badań nie dają natomiast jednoznacznych odpowiedzi dotyczących związku między oceną rodzimej demokracji a poparciem dla demokracji jako takiej. Jeśli związek ten został uchwycony – a było tak w drugiej połowie lat 90. XX wieku oraz na początku XXI wieku – polegał on na prawidłowości, zgodnie z którą niezadowoleniu z funkcjonowania demokracji w kraju częściej towarzyszyło odrzucenie przekonania, że demokracja ma przewagę nad innymi formami rządów (por. np. Zagórski, 2001; Sekuła, 2008), a także aprobata niedemokratycznych form rządzenia oraz postawa obojętności wobec tego, jaki system polityczny panuje w kraju. Weryfikacja związku pomiędzy tymi wskaźnikami poparcia politycznego na podstawie rezultatów późniejszych pomiarów nie potwierdzała jednak statystycznej istotności tego związku (por. np. Klingemann, 2014, s. 126)[16].

Krytyczni obywatele w Polsce

W koncepcji asertywnej kultury politycznej kondycja współczesnych demokracji uwarunkowana jest w znacznym stopniu rozległością występowania postaw charakterystycznych dla „niezadowolonych demokratów”, określanych też jako „krytyczni obywatele”. Warto więc zastanowić się, jaka jest skala występowania tego syndromu w społeczeństwie polskim.

W badaniach nad „niezadowolonymi demokratami” stosowane są różne sposoby pomiaru tego syndromu. W niektórych podejściach dokonuje się pomiaru przy użyciu pojedynczych wskaźników każdego z dwóch aspektów krytycznego obywatelstwa, tzn. uznania dla demokracji oraz niezadowolenia ze stanu rodzimego systemu demokratycznego. Są nimi np. pomiary odpowiedzi na pytania, czy demokracja ma przewagę nad innymi formami rządów oraz czy jednostka jest zadowolona ze sposobu funkcjonowania demokracji w kraju (Dahlberg, Linde, Holmberg, 2013)[17]. W innych analizach poparcie dla demokracji weryfikuje się na podstawie baterii pytań dotyczących stosunku do demokracji oraz niedemokratycznych form rządów[18], a postawę wobec rodzimego systemu politycznego sprawdza się za pomocą pojedynczego wskaźnika, bądź zadowolenia z funkcjonowania demokracji w kraju (Klingemann, 2014), bądź zaufania do parlamentu (Dalton, Shin, 2014). Tworzone są też bardziej rozbudowane modele, w których obie postawy syndromu „niezadowolonych demokratów” weryfikuje się za pomocą wieloczynnikowych skal, w tym skali poparcia dla demokracji i odrzucenia autorytaryzmu oraz skali stosunku do rodzimej demokracji, mierzącą łącznie zadowolenie z funkcjonowania demokracji i zaufanie do parlamentu, partii politycznych oraz rządu (Qi, Shin, 2011).

Niezależnie od tego, które formy pomiaru są stosowane i na jakim zbiorze danych prowadzona jest analiza[19], uchwycone zostało, że więcej „krytycznych demokratów” było w nowych demokracjach, w tym w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, niż w demokracjach dojrzałych. I tak w świetle danych z sondaży WVS i EVS przeprowadzonych w 1999 roku w europejskich krajach postkomunistycznych było 42,5% „niezadowolonych demokratów”, natomiast w państwach Europy Zachodniej – 28%. W kolejnym pomiarze z 2008 roku w Europie Środkowej i Wschodniej odnotowano spadek udziału „krytycznych obywateli” do poziomu 35%, a w krajach Europy Zachodniej nastąpił wzrost do 32%. Odsetek „krytycznych obywateli” w Polsce wyniósł w 1999 roku 29%, a więc mniej niż średnio w regionie Europy postkomunistycznej i nieco więcej niż w krajach Europy Zachodniej, natomiast w 2008 obniżył się do 26%, co wśród 40 krajów europejskich dawało 32 miejsce (Klingemann, 2014). Z kolei na podstawie analizy danych z badania ESS przeprowadzonego w 2012 roku można ostrożnie uznać[20], że również w późniejszym czasie utrzymywała się prawidłowość, zgodnie z którą w europejskich demokracjach postkomunistycznych było więcej „niezadowolonych demokratów” (56%) niż w krajach Europy Zachodniej (37%), a w Polsce było ich więcej, niż średnio w Europie Zachodniej i mniej niż w społeczeństwach postkomunistycznych (48%) (Kotnarowski i in., 2014)[21]. Różnice pomiędzy regionami Europy w udziale „niezadowolonych demokratów” wyjaśniane są m.in. poprzez odwołanie do odmienności w poziomie rozwoju gospodarczego. Otóż kraje o niższym poziomie PKB charakteryzowały się wyższymi proporcjami „niezadowolonych demokratów”, choć wpływ rozwoju gospodarczego na omawianą postawę malał wraz z upływem czasu (Klingemann, 2014).

Dotychczasowe analizy nie dostarczają zbyt wielu wyjaśnień dotyczących korelatów występowania syndromu „niezadowolonych demokratów” w społeczeństwie polskim. W analizach prowadzonych na danych z wielu krajów dowodzi się, że „niezadowoleni demokraci” częściej wyznają wartości postmaterialistyczne (Klingemann, 2014) i wykazują większą gotowość do protestacyjnej aktywności politycznej (por. np. Catterberg, 2003). Związki pomiędzy zmiennymi społeczno-demograficznymi a byciem „niezadowolonym demokratą” nie były natomiast do tej pory systematycznie analizowane.

Uwagi końcowe

Analiza wybranych wskaźników poparcia politycznego dowodzi, że od początku przemian demokratycznych w społeczeństwie polskim dominowało uznanie dla demokracji jako dobrego systemu rządów, choć nie było ono ani tak powszechne, ani tak bezwarunkowe jak w wielu innych krajach europejskich. Jednocześnie od dłuższego czasu utrzymywał się dość wysoki poziom krytycyzmu wobec funkcjonowania rodzimej demokracji oraz wybranych instytucji politycznych, co z perspektywy modelu lojalnej kultury politycznej powinno być oceniane negatywnie jako czynnik utrudniający konsolidację demokracji. Dla trwałości demokracji niezbędne jest bowiem upowszechnienie się poparcia dla instytucji politycznych i wartości demokratycznych. Odmiennej interpretacji dostarcza natomiast koncepcja kultury asertywnej, zgodnie z którą niezadowolenie ze stanu rodzimej demokracji zawiera silny potencjał demokratyzujący pod warunkiem jednak, że towarzyszy mu autentyczne oddanie demokracji jako pożądanej formy rządów. Z tej perspektywy wysoki poziom krytycyzmu wobec rodzimego systemu politycznego nie jest niepokojącym objawem tak długo, jak nie podkopuje poparcia dla demokracji jako systemu rządów. Obecnie nie ma jednak jednoznacznych dowodów na istnienie związku między tymi postawami w społeczeństwie polskim.

Tym, co może niepokoić jest stosunkowo niski – niższy niż w innych społeczeństwach europejskich – poziom spójności poparcia dla demokracji przejawiający się we współwystępowaniu postaw przychylnych wobec demokracji i rozwiązań autorytarnych, a także obojętności wobec tego, czy system jest demokratyczny czy też nie. Sugeruje to istnienie w społeczeństwie polskim rezerwuaru poparcia dla autorytaryzmu, który może ulec zwiększeniu pod wpływem upowszechnienia przekonania, że liberalna demokracja jest nieskuteczna w zaspokajaniu potrzeb obywateli. Diagnoza poparcia dla demokracji w Polsce wymaga zatem osadzenia go w szerszym kontekście, jakim są dominujące w społeczeństwie wartości. Stosunek do wartości emancypacyjnych, w tym takich niezwiązanych wprost ze sferą polityczną kwestii jak: wolność wyboru stylu życia, równość płci, autonomia osobista oraz swobodna ekspresja wydaje się bowiem warunkować poparcie dla demokracji.

Warto poddawać też regularnej analizie związek pomiędzy postawami Polaków wobec demokracji a ich identyfikacjami partyjnymi. Prawidłowość, zgodnie z którą niezadowolenie z rodzimej demokracji jest częstsze wśród osób, które deklarują poparcie dla partii pozarządowej niż wśród tych, którzy wspierają partię wygrywającą wybory, wydaje się być uniwersalna, choć przyjmuje ona różną skalę. Pojawienie i utrzymywanie się silnej zależności między tymi zmiennymi świadczyłoby o rosnącej polaryzacji politycznej w naszym społeczeństwie, a także wzroście konfrontacyjności kultury politycznej. Ponadto uzależnienie oceny funkcjonowania krajowej demokracji jedynie od tego, czy władzę sprawują „nasi” politycy można też potraktować jako pośredni wskaźnik niezrozumienia istoty demokracji, w której regularna zmiana władzy jest normą i akceptacja tego faktu stanowi ważny element legitymizacji systemu demokratycznego. Jednocześnie jednak warto pamiętać, że znajdowanie się w pozycji przegranych lub zwycięzców nie jest jedynym korelatem stosunku do rodzimej demokracji identyfikowanym w dzisiejszych społeczeństwach, gdyż stosunek ten zależny jest także w dużej mierze od innych zmiennych, w tym ocen pracy rządu, stopnia zrealizowania zasad demokratycznych, sprawności procedur i instytucji politycznych czy sytuacji ekonomicznej kraju. Żądania obywateli wobec elit politycznych dotyczące tych zagadnień nie świadczą o niezrozumieniu procedur demokracji, lecz stanowią jej kwintesencję.

Paulina Sekuła – adiunkt w Zakładzie Socjologii Władzy Instytutu Socjologii UJ. Jej zainteresowania naukowe dotyczą socjologii polityki, w tym wzorców i determinant aktywności politycznej kobiet, polityki protestu i kulturowych uwarunkowań demokracji, a także zagadnień równości płci w nauce. Obecnie uczestniczy w realizacji projektu Gender Equality Network in the European Research Area – GENERA, którego celem jest wprowadzenie, kontynuacja, monitorowanie oraz poprawa realizacji polityki równości kobiet i mężczyzn w organizacjach prowadzących badania naukowe w dziedzinie fizyki.

Afiliacja:

Instytut Socjologii

Uniwersytet Jagielloński

ul. Grodzka 52

30-962 Kraków

e-mail: paulina.sekula@uj.edu.pl

Bibliografia

Adamski, W., Jasiewicz, K., Rychard, A. (1987). Dynamika społecznego konfliktu i konsensu (1980–1984). W: F. Ryszka (red.), Kultura polityczna społeczeństwa polskiego (1983–1985). Część I, (ss. 127–222). Warszawa: Uniwersytet Warszawski.

Alvarez, A. M., Welzel, Ch. (2011). How values shape people’s views of democracy: a global comparison,

http://www.democracy.uci.edu/files/docs/conferences/2011/Moreno%20Welzel_Chapter.pdf, 07.09.2016.

Ariely, G. (2015). Democracy-Assessment in Cross-National Surveys: A Critical Examination of How People Evaluate Their Regime, Social Indicators Research 121 (3), 621–635.

Armingeon, K., and Guthmann, K. (2014). Democracy in crisis? The declining support for national democracy in European countries 2007–2011, European Journal of Political Research 53 (3), https://www.researchgate.net/publication/259545313_Democracy_in_Crisis_The_Declining_Support_for_National_Democracy_in_European_Countries_2007–2011, 13.01.2017.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (2016). Opinie o demokracji. Komunikat z badań. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_100_16.PDF, 21.12.2016.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (2016a). Ocena instytucji publicznych. Komunikat z badań. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_133_16.PDF, 9.01.2017.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (2016b). Zaufanie społeczne. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_018_16.PDF, 9.01.2017.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (2016c). Opinie o demokracji. Komunikat z badań. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_017_16.PDF, 12.01.2017.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (1997). Społeczny stosunek do demokracji. Komunikat z badań. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/1997/K_152_97.PDF, 12.01.2017.

Cybulska, A., Sęk, A., Wenzel, M., Wójcik, M. (2000). Demokracja w praktyce. W: K. Zagórski, M. Strzeszewski (red.), Nowa rzeczywistość. Oceny i opinie 1989–1999, (ss. 63–87), Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG.

Dahlberg, S., Linde, J., Holmberg, S. (2013). Dissatisfied Democrats. A Matter of Representation or Performance?, The Quality of Government Institute Working Paper Series 2013:8, https://gupea.ub.gu.se/bitstream/2077/38941/1/gupea_2077_38941_1.pdf, 9.01.2017.

Dalton, R.J. (2015). The Good Citizen: How Young People are Transforming American Politics, 2nd ed. Washington, DC: CQ Press.

Dalton, R.J. (2004). Democratic Challenges. Democratic Choices. The Erosion of Political Support in Advanced Industrial Democracies, Oxford, New York: Oxford University Press.

Dalton, R.J. and Shin, D. Ch. (2014). Reassessing The Civic Culture Model. W: R. J. Dalton, Ch. Welzel (eds.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 158–189), New York: Cambridge University Press.

Dalton, R.J. and Welzel, Ch. (2014). Political Culture and Value Change. W: R.J. Dalton, Ch. Welzel (eds.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 1–16), New York: Cambridge University Press.

Dalton, R.J. and Shin, D.Ch. (2011). Reassessing The Civic Culture Model, http://www.democracy.uci.edu/files/docs/conferences/2011/DaltonShin.Feb16.pdf, 08.09.2016.

Diamond, L. (2015). Facing Up to the Democratic Recession, Journal of Democracy, Vol. 26, No. 1, 41–155.

Easton, D. (1975). A Re-Assessment of the Concept of Political Support, British Journal of Political Science, Vol. 5, No. 4, 435–457.

European Commission. (2016). Standard Eurobarometer 85. Spring 2016. Report Public Opinion in the European Union.

Ferrin, M. (2016). An empirical assessment of satisfaction with democracy. W: M. Ferrin, H. Kriesi (red.), How Europeans View and Evaluate Democracy, (ss. 283–306), Oxford: Oxford University Press.

Ferrin, M., Kriesi, H. (2016). Introduction: Democracy – the European Verdict. W: M. Ferrin, H. Kriesi (red.), How Europeans View and Evaluate Democracy, Oxford: Oxford University Press.

Haerpfer, Ch.W. and Kizilova, K. (2014). Support for Democracy in Postcommunist Europe and Post-Soviet Eurasia. W: R.J. Dalton, Ch. Welzel (red.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 158–189), New York: Cambridge University Press.

Inglehart, R., Welzel, Ch. (2005). Modernization, Cultural Change, and Democracy: The Human Development Sequence. New York: Cambridge University Press.

Inglehart, R., Catterberg, G. (b.d.). Trends in Polical Action: The Developmental Trend and the Post-Honeymoon Decline, Michigan: Institute of Social Research, University of Michigan, http://www.worldvaluessurvey.org.

Klingemann, H-D. (2014). Dissatisfied Democrats. Democratic Maturation in Old and New Democracies, R.J. Dalton, Ch. Welzel (eds.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 116–157), New York: Cambridge University Press.

Klingemann,,H-D., Fuchs, D., Fuchs, S., and Zielonka, J. (2006). Introduction Support for Democracy and Autocracy in Eastern Europe. W: H-D. Klingemann, D. Fuchs, J. Zielonka (ed.), Democracy and Political Culture in Eastern Europe, London: Taylor & Francis Ltd.,1 – 21.

Kotnarowski, M., Markowski, R., Wenzel, M., Żerkowska-Balas, M. (2014). Demokratyczny Audyt Polski 2014

Kubiak, H. (1998). Democracy and the individual will. W: Democracy: It’s Principles and Achievement, (ss. 57–65), Geneva: Inter-Parliamentary Union.

Linde, J. and Ekamn, J. (2003). Satisfaction with democracy: A note on a frequently used indicator in comparative politics, European Journal of Political Research 42, 391–408.

Miller, E.F. (1971). David Easton’s Political Theory, The Political Science Reviewer, 184–235.

Norris, P. (1999). Critical Citizens. Global Support for Democratic Governance. Oxford: Oxford University Press.

Norris, P. (2011). Democratic Deficit. Critical Citizens Revisited. Cambridge University Press.

Peral, E.B. (2010). Satisfaction with Democracy in Europe: Differences between East and West. W: L. Halman; M. Voicu (red.), Mapping value orientations in Central and Eastern Europe, Leiden, Boston: Brill.

Qi, L., Shin, D. Ch. (2011). How mass political attitudes affect democratization: Exploring the facilitating role critical democrats play in the process, International Political Science Review, 32(3), 245–262.

Reykowski, J. (red.). (1995). Potoczne wyobrażenia o demokracji. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN.

Rose, R., Mishler, W. (2002). Comparing Regime Support in Non-Democratic and Democratic Countries, Democratization, vol. 9, no 2, 1–20.

Schubert, S. (2015) Unity, Plurality and/or Hybridity? Assessing the Global Pattern of Political Cultures, World Values Research Volume 8 / Number 4, http://www.worldvaluessurvey.org/WVSPublicationsBooks.jsp?PUB=139, 26.11.2016.

Welzel, Ch. (2014). Freedom Rising. Human Empowerment and the Quest for Emancipation. Cambridge: Cambridge University Press.

Welzel, Ch. and Alvarez, A.M. (2014). Enlightening People: The Spark of Emancipative Values, R.J. Dalton, Ch. Welzel (eds.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 59–88), New York: Cambridge University Press.

Welzel, Ch. and Dalton, R.J. (2014). From Allegiant to Assertive Citizens. W: R.J. Dalton, Ch. Welzel (eds.), The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens, (ss. 282–306), New York: Cambridge University Press.

Welzel, Ch. and Inglehart, R. (2010). Agency, Values, and Well-Being: A Human Development Model, Social Indicators Research, Vol. 97, No. 1, 43–63.

Welzel, Ch. and Alexander, A. (2008). Measuring Effective Democracy: The Human Empowerment Approach, World Values Research 1(1), 1–34.

Zakaria, F. (1997). The Rise of Illiberal Democracy, Foreign Affairs, Vol. 76, No. 6, 22–43.

Dissatisfied Democrats in Contemporary Poland

Abstract

The aim of the article is thorough examination of Poles’ attitudes towards democracy that have been developing since the beginning of democratic transformation from the perspective of two models of political culture: allegiant and assertive political cultures. Among the specific issues the analysis will cover 1. tendencies in the level of support for democracy as a form of government and satisfaction with the way democracy works, 2. correlates of critical attitudes towards democracy, and 3. the scope of occurrence in the Polish society of the syndrome of „dissatisfied democrats”. The selected aspects of political support in the Polish society will be discussed in a wider context of the Europeans’ attitudes towards democracy. The analysis will be conducted on the basis of the results of Polish and international survey, including the Polish Opinion Research Center (CBOS), the World Values Survey (WVS) and the European Values Survey (EVS).

Keywords:
allegiant political culture, assertive political culture, political support, dissatisfied democrats.

1 The Civic Culture była krytykowana m.in. za nieodpowiedni dobór porównywanych przypadków, niedopracowanie narzędzia badawczego, przyjęcie zbyt szerokiego rozumienia kultury politycznej, uwzględniającego orientacje wobec obiektów spoza porządku politycznego, pominięcie postaw politycznych członków takich kategorii społecznych jak elity polityczne, biurokracja, grupy interesów, dziennikarze, lokalne środowisko opiniotwórcze, nieuwzględnienie roli położenia klasowego w kształtowaniu postaw i zachowań politycznych, czy wreszcie przyjęcie założenia, iż kultura determinuje kształt struktury politycznej (por. Almond, 1980; Lijphart, 1980; Pateman, 1980; Street, 1993).

2 Wartości te określa się także mianem wartości postmaterialistycznych (Siemieńska, 2004) lub wartości służących ekspresji osobistej (Welzel, Inglehart, Klingemann, 2003; Inglehart, Welzel, 2003).

3 Zbliżoną koncepcję stanowi model „obywatelstwa zaangażowanego” (Dalton, 2015).

4 W niektórych analizach kategoria „niezadowolonych demokratów” zastąpiona została modelem „krytyczno-liberalnego pragnienia demokracji”, który silne poparcie dla demokracji i krytycyzm wobec rodzimego systemu politycznego łączy z liberalnym rozumieniem istoty demokracji (Alvares, Welzel, 2011; Welzel, Alvares, 2014).

5 Owe udoskonalenia mają przezwyciężyć różnorakie trudności w konceptualizacji i operacjonalizacji poparcia politycznego, które są dyskutowane w literaturze przedmiotu (por. m.in. Dalton, 2004; Ferrin, 2016; Ferrin, Kriesi, 2016). Świadomość ich występowania każe części badaczy odrzucić ten koncept i zastąpić go kategoriami, które byłyby łatwiejsze do empirycznego zidentyfikowania, w tym ‘poglądów o demokracji’ i ‘ewaluacji demokracji’ (Ferrin, Kriesi, 2016).

6 Zwraca się uwagę, że ogólna deklaracja, iż demokracja jest najlepszą formą rządów nie może być traktowana jako miarodajny wskaźnik uogólnionego poparcia politycznego, gdyż – jak dowodzą badania – postawa ta może współwystępować z akceptacją rozwiązań niedemokratycznych, odrzuceniem wartości demokratycznych i różnymi rozumieniami istoty demokracji, w tym także takimi, które są odległe od naukowych ujęć tego systemu (por. Inglehart, Welzel, 2005; Ariely, 2015; Ferrín, Kriesi, 2016).

7 Już w 1997 roku Fareed Zakaria analizował wzrost zasięgu występowania „demokracji nieliberalnej”, a więc systemu, w którym demokratycznie wybrani przywódcy rutynowo ignorują konstytucyjne ograniczanie ich władzy i odbierają swoim obywatelom ich prawa i wolności (Zakaria, 1997). Niespełna 20 lat później Larry Diamond (2015) dowodzi istnienia globalnej recesji demokracji i realnym niebezpieczeństwie dalszego pogłębiania tego procesu.

8 Ostatnia, szósta runda sondażu WVS została przeprowadzona w Polsce w 2012 roku (por. http://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp).

9 Postawa ta jest traktowana jako wskaźnik alienacji politycznej (por. CBOS, 2016). Jako że alienacja jest złożonym syndromem składającym się z bezsilności, bezsensu, poczucia anomii i wyobcowania (Korzeniowski, 1993), proponuję określać ją jednak jako miarę obojętnych postaw emocjonalnych i wartościujących wobec obiektów politycznych, czy inaczej mówiąc – apatii politycznej (por. Almond, Verba, 1963).

10 Wśród europejskich krajów biorących udział w ostatniej rundzie badania WVS (http://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp) porównywalne uznanie dla władzy ekspertów odnotowano w Rumunii (prawie 80%) i Słowenii (75%), w pozostałych społeczeństwach było ono słabsze, choć jedynie w Szwecji przeważały negatywne opinie o tej formie rządów. Jeśli chodzi o stosunek do władzy silnego przywódcy, który nie musiałby liczyć się z parlamentem i wyborcami, 20% poparcie w społeczeństwie polskim dla takiej formy rządów okazało się niskie w porównaniu z pozostałymi krajami europejskimi biorącymi udział w badaniu. Za bardzo dobry lub dobry sposób rządzenia krajem uznało tę formę m.in. około 70% Rumunów, Ukraińców i Rosjan, niecałe 40% Hiszpanów i Estończyków, około jednej czwartej Holendrów, Szwedów i Słoweńców i 21% Niemców. Z kolei uznanie dla rządów wojskowych było w większości krajów europejskich słabsze niż w Polsce, a wyjątek stanowiły jedynie Rumunia (29%) i Turcja (27%).

11 Pippa Norris (2011) rozróżnia trzy rozumienia demokracji, a mianowicie proceduralne, instrumentalne i autorytarne.

12 W badaniu Eurobarometer przeprowadzonym w 2016 roku użyto niemal identycznego pytania, które zadano w sondażach EVS zrealizowanych w 1999 i 2008 roku. Jedyna odmienność polegała na zmianie brzmienia jednej z możliwych odpowiedzi na pytanie, czy respondent jest zadowolony ze sposobu w jakim funkcjonuje demokracja w danym kraju. W EVS była to odpowiedź „rather satisfied”, a w badaniu Eurobarometer – „fairly satisfied”.

13 Opisane prawidłowości nie były bezwyjątkowe: z jednej strony ponadprzeciętnym poziomem zadowolenia z funkcjonowania demokracji charakteryzowali się mieszkańcy położonej na południu Malty, z drugiej strony dość krytyczni pozostawali Francuzi, a także – zwłaszcza w 2008 roku – Brytyjczycy.

14 Dane zestawione w tabeli 7 sugerują ponadto, że zadowolenie z demokracji utrzymywało się w społeczeństwie polskim na stosunkowo stabilnym poziomie, co przeczyłoby rezultatom badań CBOS. Warto jednak zwrócić uwagę, że w zestawieniu tym uwzględniony został krótszy okres analizy oraz ujęto znacznie mniej pomiarów niż w badaniach CBOS.

15 Rezultaty badań przeprowadzonych po wyborach parlamentarnych, które odbyły się jesienią 2015 roku mogą świadczyć o zmianie profilu społeczno-demograficznego osób zadowolonych z funkcjonowania polskiej demokracji. Są wśród nich częściej osoby w starsze (+45 lat), o niższym poziomie wykształcenia, uzyskujące średnie dochody (CBOS, 2016, 2016c). Weryfikacja tej hipotezy wymaga jednak dalszej i bardziej pogłębionej weryfikacji.

16 Analogiczny, choć również nieistotny statystycznie związek między uznaniem dla demokracji a niezadowoleniem z funkcjonowania rodzimego systemu demokratycznego został uchwycony także w kilku innych społeczeństwach europejskich, w tym wśród Niemców, Austriaków, Czechów, Bułgarów oraz mieszkańców Luksemburga i Malty (Klingemann, 2014).

17 W innym badaniu wskaźnikiem uznania dla demokracji są odpowiedzi na pytanie o to, jak ważne jest, aby żyć w kraju rządzonym demokratycznie (Kotnarowski in in., 2014).

18 Na tej podstawie wyodrębnia się kategorie „solidnych demokratów”, których charakteryzuje nie tylko silne poparcie dla demokracji, ale także zdecydowane odrzucenie alternatyw autorytarnych, „niezdecydowanych obywateli, których preferencje dla demokracji i autorytaryzmu są zbliżone oraz „autokratów”, którzy wyżej cenią autorytaryzm niż demokrację (por. Inglehart, Welzel, 2005; Klingemann, Fuchs, Fuchs, Zielonka, 2006).

19 Dotychczasowe analizy zostały przeprowadzone na danych z WVS i EVS (Klingemann, 2014, Dalton, Shin, 2014, Qi, Shin, 2011), ESS (Kontnarowski i in., 2014) oraz Comparative Study of Electoral Systems (Dahlberg, Linde, Holmberg, 2013).

20 W badaniu tym zastosowano inny sposób pomiaru postaw „niezadowolonych demokratów”.

21 Różnice w proporcjach niezadowolonych demokratów pomiędzy krajami o różnym stażu demokratycznym potwierdziły też rezultaty analizy danych pochodzących z drugiego modułu badania Comparative Study of Electoral System zrealizowanego w latach 2001–2006. W młodych demokracjach – państwach z różnych regionów świata podlegających demokratyzacji po 1980 roku – było więcej niezadowolonych demokratów, niż w dojrzalszych demokracjach (Dahlberg, Linde, Holmberg, 2013). W następnych modułach wspomnianego badania nie zadano pytań o stosunek do demokracji jako formy rządów (por. http://zacat.gesis.org/webview/main.jsp?object=http://zacat.gesis.org/obj/fCatalog/Catalog74), niemożliwa jest więc weryfikacja, czy uchwycona jednokrotnie prawidłowość utrzymywała się.

Fot. Tomasz Ferenc

Podejrzliwi obywatele Narracje spiskowe jako element krytycznej kultury politycznej w Polsce

Franciszek Czech
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt

Artykuł ma dwa główne cele – teoretyczny i empiryczny. Na poziomie teoretycznym jest on próbą wykazania związków między kulturą polityczną i narracjami spiskowymi. Aby zrealizować ten cel w pierwszych trzech częściach artykułu omówione zostało pojęcie kultury politycznej, wprowadzono kategorię krytycznego obywatela zaproponowaną przez Pippę Norris i na tak zarysowanym tle wykazano, że narracje spiskowe stanowią istotny element współczesnej kultury politycznej zdominowanej przez krytycznych obywateli. Ostatnia, najdłuższa część artykułu ma charakter empiryczny i zawiera charakterystykę narracji spiskowych funkcjonujących w polskiej kulturze politycznej w oparciu o dane zastane.

Słowa kluczowe:
kultura polityczna, krytyczni obywatele, narracje spiskowe.

Pojęcie kultury politycznej

Kultura polityczna należy do pojęć odmiennie rozumianych w różnych środowiskach badawczych. Można wyróżnić historyczno-antropologiczne i politologiczno-socjologiczne jego pojmowania. Pierwsze z nich ma charakter zdecydowanie jakościowy. Zwłaszcza w historiografii amerykańskiej, a coraz częściej, jak się wydaje, także w dyskursie medialnym i politycznym, kultura polityczna rozumiana jest na sposób holistyczny, jako cecha całego systemu politycznego, której nie da się zredukować do postaw jednostek. Charakteryzując to ujęcie, David Elkins stwierdził, że badania kultury politycznej obejmują (…) raczej ramy działań politycznych niż zestaw konkretnych działań lub przekonań (Elkins, 1993, s. 123). Chodzi więc nie tyle o treść życia politycznego, lecz o „gramatykę” pozwalającą tę treść generować. Istotę takiego rozumienia kultury politycznej w zestawieniu ze zwykłym komentowaniem wydarzeń politycznych świetnie uchwycił Robert Kelley, wskazując na różnice między (…) komentowaniem przebiegu gry w jakiejś konkretnej dyscyplinie sportowej a opisywaniem ogólniejszych zasad określających charakter gry (Kelley, 1998, s. XV). Opisanie kultury politycznej wybranego społeczeństwa polega więc na próbie zidentyfikowania długookresowych – na pewno trwalszych niż zmiany układu sił po cyklicznych przetasowaniach wyborczych – zasad rządzących rzeczywistością polityczną. Za jednego z prekursorów tego typu badań uznać można Richarda Hofstadtera, który miał przemożny wpływ na historiografię w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Jego studia nad historią idei, nad rozpowszechnionymi w poszczególnych epokach stylach myślowych i obawach, prowadziły do analizy różnych mniej lub bardziej oficjalnych tekstów – artykułów prasowych, esejów czy powieści – traktowanych jako efekt dominujących w danym okresie postaw politycznych, czy nawet jako odbicie całego możliwego w danych warunkach spektrum rozumienia zjawisk politycznych. W gruncie rzeczy można je uznać za jakościowe badania kultury politycznej dotyczące charakterystycznej dla danych społeczeństw i czasów „atmosfery intelektualnej”. W tym sensie jakościowe badania nad kulturą polityczną są podobne w pewnym stopniu do badań formacji dyskursywnych Michela Foucaulta i jednocześnie przypominają badania nad kulturą organizacyjną. Należy jednak dodać, że w omawianej tradycji badań nad kulturą polityczną odnaleźć można także inspiracje antropologiczne polegające na dążeniu do opisu instytucji społecznych kształtujących wartości i normy obowiązujące w świecie polityki. Słowem, celem badań jest opis i charakterystyka społecznych ram działalności politycznej.

Na gruncie nauk o polityce, zwłaszcza w ramach badań porównawczych, a także w socjologii polityki przyjęło się inne rozumienie kultury politycznej. Za prekursorów tego nurtu badań uznaje się powszechnie Gabriela Almonda i Sydney’a Verbę, którzy w 1963 roku opublikowali przełomową pracę The Civic Culture. Na tle przywołanego powyżej ujęcia historyczno-antropologicznego widać, jak zupełnie inne – zwłaszcza na poziomie metodologicznym – rozumienie kultury politycznej zaproponowali Almond i Verba. W ich ujęciu kultura polityczna została sprowadzona do postaw obywateli wobec polityki. Perspektywę tę cechuje indywidualizm metodologiczny i redukcjonizm psychologiczny oraz zastosowanie ilościowych metod badawczych. Za kulturę polityczną uważa się tu zagregowane na podstawie zestandaryzowanych badań reprezentatywnych jednostkowe opinie, poglądy i wiedzę na temat polityki oraz działania obywateli w tej sferze. Jak to ujmują Almond i Verba: (…) kiedy mówimy o kulturze politycznej danego społeczeństwa odnosimy się do zinternalizowanej wiedzy, uczuć i ocen ludzi na temat systemu politycznego (Almond, Verba 1963, s. 13). Ważniejsze niż sama definicja jest to, że autorzy The Civic Culture przystępnie ją zoperacjonalizowali i stworzyli zestaw wskaźników umożliwiający wielokrotną replikację badań. Tradycję kolejnych fal badań rozpoczął sam Verba z Lucianem Pye w pracy Political Culture and Political Development (1965), a potem kolejne analizy wpisujące się w zaproponowany model przeprowadziło wielu innych badaczy. W ten sposób już ponad pół wieku temu zrodził się istotny nurt międzynarodowych badań porównawczych.

Znacznie mniej przekonujące niż wypełniająca istniejącą pustkę poznawczą definicja kultury politycznej i dający nowe możliwości analizy sytuacji program badawczy są szczegółowe pomysły autorów, którzy wyróżniają różne typy kultur politycznych. Ich nadrzędnym celem jest podejmowany w wielu kontekstach badawczych problem wyizolowania i scharakteryzowania postaw społecznych sprzyjających konsolidacji demokracji. Za najbardziej sprzyjający demokracji typ postawy Almond i Verba uznali tę, który tworzy kulturę obywatelską. Cechuje się ona między innymi zainteresowaniem polityką, zaangażowaniem w problemy publiczne i zaufaniem do instytucji politycznych. Te trzy cechy składowe pożądanej kultury obywatelskiej stanowią istotę uczestniczącej kultury politycznej, którą Almond i Verba analitycznie przeciwstawili parafialnej kulturze politycznej, w której jednostki w ogóle nie interesują się sprawami politycznymi, oraz poddańczą kulturą polityczną, która cechuje się przede wszystkim biernością. Nie jest moim celem, aby poddawać szczegółowej krytyce omawiane koncepcje, ale mało zasadne wydaje się choćby wyróżnianie typów kultury politycznej na podstawie jednej kluczowej zmiennej. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, jeszcze trudniejsze do zrozumienia może wydawać się przekonanie Verby i Almoda, że kultura obywatelska jako pożądany typ kultury politycznej zawiera w sobie także (nie do końca precyzyjnie opisane) elementy kultury poddańczej i parafialnej. Są one potrzebne ponieważ – zdaniem Almonda i Verby – sprawne funkcjonowanie systemu politycznego wymaga od obywateli biernego akceptowania decyzji podjętych przez wybrane elity polityczne (Almond, Verba, 1963, s. 339). Takie rozumienie idealnego obywatela stoi w sprzeczności ze współczesnym jego rozumieniem jako podmiotu nieustannie monitorującego i sprawdzającego działania elit. Bez wątpienia pożądanym elementem kultury obywatelskiej jest skłonność do kompromisu czy szacunek dla wspólnych instytucji, w tym instytucji władzy, ale bierność i poddaństwo znajdują się poza katalogiem postulowanych cech obywatela[1].

Krytyczna kultura polityczna

O ile zaproponowane przez Almonda i Verbę pojęcie kultury politycznej weszło do kanonu badań politologiczno-socjologicznych i wciąż jest używane, to ich typologia postaw wobec polityki w znacznym stopniu zdezaktualizowała się nie tylko dlatego, że niektóre kategorie brzmią archaicznie. Problem polega też na tym, że w omawianej typologii nie uwzględnione zostały postawy charakterystyczne dla wielu współczesnych obywateli. Ich główną cechą jest brak zaufania do elit władzy i instytucji politycznych. Od czasów opublikowania The Civic Culture zaufanie wobec klasy politycznej wyraźnie spadło w większości liberalnych demokracji. Trwający od siódmej dekady XX wieku spadek zaufania do różnych aspektów życia politycznego był w literaturze przedmiotu wielokrotnie omawiany (Por. np. Putnam, 2000). Aby zilustrować ten trend wystarczy przywołać dane dotyczące zaufania w wybranych krajach do kluczowej instytucji państw demokratycznych, jaką jest parlament.

Tabela 1. Odsetek obywateli wyrażających duże bądź raczej duże zaufanie do parlamentu danego kraju.

Zaufanie do parlamentu

89–93

2010–2014

Zmiana

Australia

54*

29

-25

Hiszpania

37

33

-4

Japonia

29

19

-10

Holandia

53

32

-21

Polska

67

11

-56

Szwecja

46

59

+13

USA

42

21

-21

Wielka Brytania

45

28**

-17

Źródło: zestawienie własne na bazie danych z projektu World Value Survey http://www.worldvaluessurvey.org/WVSOnline.jsp (11.12.2016)
*dane z serii badań przeprowadzonych w latach 1981–1984
** dane z serii badań przeprowadzonych w lat 2005–2009

Mimo że spadek zaufania do parlamentu nie nastąpił we wszystkich krajach (co pokazuje przypadek Szwecji) można dostrzec trend rosnącego sceptycyzmu w stosunku do instytucji politycznych. Tej wyrazistej cechy współczesnych kultur politycznych państw demokratycznych zupełnie nie uwzględniała typologia zaproponowana przez Almonda i Verbę. Dlatego też zaczęły pojawiać się koncepcje mające wypełnić tę lukę, które lepiej opisują współczesne popularne postawy wobec polityki. Należy tu przede wszystkim wskazać na mocno osadzone na pomysłach Almonda i Verby badania porównawcze Pippy Norris i grona jej współpracowników, którzy w wydanej w 1999 roku pracy Critical Citizens: Global Support for Democratic Governance spopularyzowali kategorię „krytycznych obywateli” (Norris, 1999; Norris, 2011; Dalton, Welzel, 2009). Według Norris krytycznie obywatele to grupa, która (…) dąży do demokracji traktowanej jako idealny sposób rządzenia, ale jednocześnie pozostaje głęboko sceptyczna w ocenie tego, jak działa demokracja w ich kraju (Norris, 2011, s. 5). Co istotne, w zaproponowanej przez Norris koncepcji dostrzega się, że nieufność przybiera różne formy i może dotyczyć całej wspólnoty politycznej, obowiązujących zasad, działania systemu, instytucji i wreszcie aktorów politycznych (tu dalej można wyróżnić zaufanie do aktorów politycznych jako klasy i zaufanie do poszczególnych, zwłaszcza kluczowych aktorów na scenie politycznej). Już samo rozróżnienie obiektów wzbudzających nieufność obywateli pokazuje jak zróżnicowana może być nasycona krytycyzmem kultura polityczna. Skoro stosunek do systemu politycznego jest tak złożony, uproszczona będzie zawsze diagnoza, że ktoś po prostu jest wobec niego krytyczny. Koncepcja krytycznego obywatela umożliwia (ilościowe w propozycji Norris, ale również jakościowe) badania odpowiadające na pytanie, na czym dany krytycyzm polega.

W przywołanej pracy pod redakcją Norris pojawiła się również zaproponowane przez Hansa-Dietera Klingsmanna alternatywne wobec krytycznych obywateli pojęcie „niezadowolonych demokratów” (dissatisfied democrats) (Klingemann, 1999). Oba pojęcia mają bardzo zbliżony zakres znaczeniowy. W drugim z nich precyzyjniej zaznaczono wspólne im rozstrzygnięcie, że idzie o krytyczny stosunek do systemu politycznego obywateli przekonanych na poziomie normatywnym, że demokracja jest optymalnym ustrojem. Można jednak uznać, że termin „krytyczni obywatele” ma jednak nieco szerszy zakres pojęciowy i, jak zauważa sam Klingemann, bardziej optymistyczny wydźwięk (Klingemann, 2013, s. 116). Szeroko rozumiany krytycyzm wobec władzy jest znacznie bardziej pożądanym elementem dobrze funkcjonującego systemu demokratycznego niż niezadowolenie. Możliwość krytycznej oceny władzy i jej zmiany w wyniku wyborów jest wręcz fundamentem systemu demokratycznego.

Kolejną propozycję uchwycenia istoty współczesnej kultury politycznej przedstawili Russell Dalton i Christian Welzel w pracy The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens (2014). Już w tytule zaznaczono, że od charakteryzowanej przez Verbę i Almonda uczestniczącej kultury politycznej nastąpiło przejście w kierunku takiej kultury, w której najczęściej przyjmowana jest postawa asertywnego obywatela. Charakteryzuje go niskie zaufanie w stosunku do instytucji, dystans do władzy, zdecydowane poparcie dla ideałów demokracji idące w parze z krytyką rzeczywistego funkcjonowania istniejących demokracji, przychylność wobec działań mających pokojowo, w ramach istniejącego ładu prawnego, kwestionować stanowisko elit (Dalton, Welzel, 2014, s. 11). Przedstawiona charakterystyka uzmysławia, że kategoria asertywnego obywatela ma wiele wspólnego z pojęciami krytycznego obywatela i niezadowolonego demokraty, które są zresztą w pracy Daltona i Welzela przywoływane jako jeden z elementów szerszego spektrum cech. Wszystkie trzy pojęcia łączy brak zaufania do różnych wymiarów sfery politycznej i wiara w demokratyczne ideały. Można powiedzieć, że każde z pojęć od innej strony chwyta powszechną postawę wobec polityki współczesnych obywateli, którzy są niezadowoleni z funkcjonowania demokracji, co prowadzi do krytycznej postawy wobec elit politycznych i całego systemu, która jest coraz częściej wyrażana w asertywny sposób.

Omawiane pojęcia łączy też koncentracja na osobach deklarujących poparcie dla demokracji jako najlepszej formy rządów. W ten sposób poza polem analizy znajdują się osoby nieuważające demokracji za najlepszą formę rządów – zarówno niszowi zwolennicy monarchii, systemów teokratycznych czy anarchizmu, jak i osoby przekonane, że rozmaite współczesne problemy mogą rozwiązać tylko rządy silnej ręki. Warto w tym miejscu odnotować, że w ostatnim ćwierćwieczu w Polsce odsetek obywateli przekonanych o tym, że demokracja nie ma przewagi nad wszelki innymi formami rządów wahał się między 11 a 24% i w styczniu 2016 roku wyniósł 18% (CBOS, 2016a, s. 2). Trzeba od razu dodać, że osoby deklarujące brak poparcia dla demokracji wcale nie muszą być zwolennikami rządów autorytarnych. Ich stanowisko może wynikać z braku ugruntowanych poglądów na temat demokracji, a deklaracje mogą zmieniać się pod wpływem różnych okoliczności. Wskazują na to wahania poparcia dla demokracji odnotowywane w pomiarach przeprowadzonych w odstępie nawet tylko trzech miesięcy wynoszące do 8%. Labilność postaw wobec demokracji uwidacznia się też w tym, że zdarza się, iż osoby wskazujące demokrację jako najlepszy system zgadzają się równocześnie z twierdzeniem, że w pewnych sytuacjach niedemokratyczne formy rządów mogą być bardziej pożądane. W styczniu 2016 roku uznało tak 30% badanych przez CBOS, czyli o 12% więcej niż badanych twierdzących, że demokracja nie ma przewagi nad wszelkimi innymi formami rządów (CBOS, 2016a, s. 4). Podsumowując ten wątek, warto podkreślić, że Norris i część jej współpracowników starają się precyzyjnie opisać różne rodzaje krytycyzmu, ale nie koncentrują się już na subtelnościach związanych ze stosunkiem do demokracji (tym bardziej, że jest on określany na podstawie jednego lub kilku wskaźników w badaniach sondażowych). Przywołane dane o płynnym stosunku do demokracji części elektoratu można uznać za argument na rzecz rozszerzenia zakresu pojęciowego kategorii krytycznego obywatela, tak aby odnosiła się ona nie tylko do niezadowolonych demokratów. Chociaż sama redefinicja istniejącego pojęcia wprowadzić może pewne zamieszanie, to pozwoli ona usunąć nic nie wnoszącą do analiz synonimiczność przywołanych pojęć i nada im intuicyjne znaczenie.

Problematyczność stosunku do demokracji krytycznych obywateli jawi się wyraźniej, kiedy przywoła się zagadnienie populizmu. Dość zaskakujące jest, że w pracach poświęconych krytycznym obywatelom i niezadowolonym demokratom tak mało miejsca poświęcono ich związkom z populizmem, który przynajmniej od dwóch dekad staje się coraz bardziej istotnym przedmiotem badań oraz elementem medialnych analiz sytuacji politycznej. Zaskoczenie wynika stąd, że ta popularna kategoria wydaje się mieć wiele wspólnego z omawianymi tu koncepcjami. Jak już kiedyś wskazywałem (Czech, 2015, s. 242) wielu badaczy uważa, że jednym z charakterystycznych rysów populizmu jest antyelitaryzm oraz krytykowanie w imieniu „milczącej większości” zastanego porządku i wartości legitymizowanych przez establishment. Z tego względu Ernest Gellner i Ghița Ionescu opisując populizm, używają określenia „anty-izm” (Gellner, Ionescu, 1969, s. 4). Myśl tę rozwija Margaret Canovan, twierdząc, że (…) tam, gdzie (jak w nowoczesnych zachodnich państwach demokratycznych) kultura polityczna elit jest mocno przesiąknięta liberalnymi wartościami indywidualizmu, internacjonalizmu, wielokulturowości, permisywności i wiary w postęp, populizm jest zaangażowany w opór przeciwko powyższym celom i może po pewnym czasie stać się relatywnie spójnym, alternatywnym obrazem świata. W tym sensie można argumentować, że możliwa jest ideologia populistyczna. Ale próby zdefiniowania populizmu w kategoriach takiej ideologii nie udają się, ponieważ w każdym innym kontekście anty-elitarna mobilizacja może być reakcją na inne środowisko ideologiczne (Canovan, 1999, s. 9).

Jak widać, populizm rzeczywiście wiele łączy z krytycznymi obywatelami. W obu przypadkach definiującą cechą jest głęboki sceptycyzm wobec zastanej sytuacji politycznej. Jest on jednak ujęty w ramach dwóch różnych paradygmatów badawczych, które mają inaczej ustawioną ogniskową, ponieważ posługują się innymi językami. Pierwszy z nich operuje ilościowym językiem danych sondażowych opierającym się o jasno określone, rzetelne, wyznaczniki definicyjne umożliwiającym pomiar korelacji i nasilenia zjawiska, ale stosunkowo mało trafnym i niepozwalającym uchwycić subtelności. Drugi natomiast opisowym, jakościowym językiem pozwalającym dogłębnie opisać i scharakteryzować badane poglądy, ale nie zawsze na poziomie operacyjnym. Warto zwrócić uwagę, że to w drugim z tych języków – w jakościowym trybie badań nad populizmem – obecna jest refleksja nad konsekwencjami tego sposobu myślenia dla demokracji. Wskazuje się, że wynikający z braku zaufania populistyczny antyelitaryzm prowadzić może do poparcia autorytarnych przywódców obiecujących antysystemową rewolucję. Takie prawidłowości raczej nie są wychwytywane w badaniach nad krytycznymi obywatelami. Inaczej też widzi się przyczyny pojawienia się obu zjawisk. W akademickim dyskursie o populizmie pojawia się wątek zmanipulowania emocjonalnymi hasłami mało wyrobionych wyborców. Tymczasem wzrost zjawiska krytycznego obywatelstwa próbuje się wyjaśnić poprzez niedostatki demokracji, błędy rządzących i rozpowszechnienie się wartości postmaterialistycznych torujących drogę indywidualizmowi i krytycyzmowi. Rzadko tu pojawia się wątek irracjonalnych postaw obywateli, który powraca co jakiś czas w interpretacjach populizmu. Czy zatem populiści to krytyczni obywatele? Sądzę, że najrozsądniej będzie przyjąć, że mniej lub bardziej zdeklarowani zwolennicy poglądów uznawanych za populistyczne, które petryfikują się czasami w bardziej wyrazistą ideologię antyelitarną, stanowią jedną z grup obywateli krytycznych. Chcąc opisać populizm za pomocą języka badania kultury politycznej należałoby uznać, że zwolennicy populizmu różnią się od innych obywateli krytycznych, czyli także od niezadowolonych demokratów, tym, że nie ufają przede wszystkim elitom politycznym. Na pewno też nie występuje tu inny rodzaj nieufności krytycznych obywateli analizowany przez Norris i jej współpracowników, czyli alienacja od wspólnoty politycznej. To w jej imieniu wypowiadają się populiści. Można powiedzieć, że ich zdaniem najważniejsze nie jest to, że łamane są zasady czy procedury demokratyczne, ale przekonanie o niesprawiedliwym traktowaniu zwykłych członków wspólnoty politycznej.

Podsumowując analizę pojęć dotyczących współczesnych postaw wobec polityki, należy uznać, że mamy do czynienia z liczną kategorią społeczną, która może mieć wpływ na sytuację społeczno-polityczną w wielu współczesnych państwach demokratycznych. Ważne jest to, że jest to grupa wewnętrznie zróżnicowana. Nie stanowi ona monolitu zarówno pod względem diagnozy, jak i programów naprawczych. Krytycznymi obywatelami mogą być zarówno niezadowoleni demokraci, populiści, osoby bez zdeklarowanych poglądów politycznych, jak i zwolennicy różnych rozwiązań innych niż demokracja. Każda z tych grup, chociaż łączy je nieufność wobec poszczególnych wymiarów polityki, może się inaczej zachować w konkretnej sytuacji wyborczej. Z tego powodu warto prowadzić badania pozwalające zrozumieć osoby nieufne wobec polityki. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że określenie poziomu zaufania do polityki ma mniej więcej taką wartość jak pomiar temperatury organizmu przez lekarza – stanowi wstępne rozpoznanie, ale nie przesądza jeszcze o diagnozie. Krok w kierunku dokładniejszej diagnozy stanowi zaproponowane przez Norris czy Daltona i Welzela wyróżnienie różnych wymiarów zaufania. Niemniej potrzebne są kolejne próby precyzyjnego opisania krytycznej kultury politycznej rozumianej jako wewnętrznie zróżnicowany zbiór postaw obywateli sceptycznych wobec polityki.

Między niekompetencją a spiskiem – narracyjny wymiar krytycznej kultury politycznej

Jednym ze sposobów poszerzenia pola dotychczasowych badań nad krytycznymi obywatelami jest zwrócenie uwagi na wymiar narracyjny. Wyznacznikiem krytycznej postawy wobec polityki są deklaracje respondentów w badaniach sondażowych, że nie ufają politykom albo na przykład instytucjom czy procedurom politycznym. Jednak w rzeczywistości te wywoływane przez badaczy deklaracje będące wskaźnikami analizowanych postaw inaczej są ujmowane i wyrażane przez poszczególnych obywateli. Stosunkowo rzadko ktoś sam z siebie stwierdza, jaki ma stopień zaufania do różnych wymiarów życia politycznego. Częściej w życiu codziennym ludzie po prostu komentują poszczególne wydarzenia polityczne i działania konkretnych aktorów na scenie politycznej. Zasadniczo można wyróżnić trzy główne sposoby myślenia i mówienia o polityce wyrażające sceptycyzm i brak zaufania. Pierwszy z nich można nazwać ideologiczną narracją krytyczną. Odwołuje się ona do idei teorii krytycznej szkoły frankfurckiej i jest formą postawy obywatela, który ocenia rzeczywistość społeczno-polityczną przez pryzmat jakiejś alternatywnej formy organizacji życia publicznego i z tych pozycji dokonuje oceny aktualnej sytuacji i projektuje radykalną zmianę społeczną. Nieufność w pierwszej kolejności dotyczy zasad i procedur działania reżimu politycznego. Wiele wskazuje na to, że tego rodzaju schemat myślenia o polityce jest stosunkowo rzadki, a jego rola może nawet się zmniejszać. Znacznie popularniejsza jest druga forma narracji, która mówi o niekompetencjach i nieudolności polityków oraz niesprawności instytucji i procedur politycznych. Klasie politycznej danego kraju i funkcjonującym w nim instytucjom często nie ufa się po prostu dlatego, że nie wierzy się, iż mogą czegokolwiek dokonać. Dlatego wielu kandydatów na stanowiska polityczne szukających poparcia niezadowolonych wyborców niezależnie od poglądów przedstawia się jako osoby niebędące politykami, a na przykład samorządowcami czy skutecznymi biznesmenami osiągającymi sukcesy, jak to było w przypadku Donalda Trumpa.

Z punktu widzenia celów tego artykułu najbardziej interesujący jest trzeci typ narracji świadczących o braku zaufania do polityki. Jest nią wewnętrznie zróżnicowany nurt narracji spiskowych. Wszystkie je łączy przekonanie, że politycy i cały system władzy nie tyle są nieudolni, co nieuczciwi. Ogólny schemat interpretacji spiskowych łączy z populizmem przekonanie, że klasa polityczna stawia swoje korzyści na pierwszym miejscu i działa wbrew interesom zwykłych obywateli. Politycy oskarżani są o to, że ukrywają kluczowe decyzje ponieważ chcą powiększyć zakres swojej władzy albo dlatego, że mają obiecane zyski od korporacji i innych podmiotów, dla których starają się wprowadzić korzystne rozwiązania kosztem dobra ogółu. Wiele cech narracji spiskowych omówiłem już w innym miejscu (Czech, 2015). Teraz pozwolę sobie powtórzyć jedynie, że (…) przez narracje spiskowe, najogólniej rzecz biorąc, rozumiem opowieści wyrażające przekonanie, że – wbrew rozpowszechnionym poglądom – zasadnicze informacje dotyczące spraw publicznych pozostają ukryte w wyniku działań grupy niejawnie współpracujących ze sobą osób w celu osiągnięcia korzyści kosztem interesu całej zbiorowości (Czech, 2015, ss. 12–13). W kontekście problemów tu poruszanych warto doprecyzować, że chodzi o te rozpowszechnione poglądy, które są uznawane za wyjaśnienia oficjalne. Centralne jest tu bowiem przekonanie bycia wprowadzanym w błąd, oszukiwanym albo manipulowanym przez mniej lub bardziej precyzyjnie określone ośrodki władzy. W przeciwieństwie do tego jak potocznie się rozumie teorie spiskowe, mniej istotna jest natomiast prawdziwość, a nawet prawdopodobieństwo samych twierdzeń zawartych w narracjach. Bez względu na to, czy wyrażane w narracjach spiskowych przekonania dotyczą istniejących czy też całkowicie nieprawdziwych spisków, są one wyrazem głębokiej nieufności wobec oskarżanych o zmowę aktorów politycznych. Warto dodać, że sama idea spisku powinna być rozumiana szeroko ponieważ jest tak naprawdę plastyczną, łatwą do wyobrażenia i dlatego niezwykle przekonującą synekdochą nieuczciwości.

Nic nie stoi na przeszkodzie, aby wyrażane przez krytycznych obywateli narracje spiskowe łączyły się z narracjami nieudolnościowymi, a także z narracjami ideologicznymi. Uzupełniają się one w tym sensie, że narracje o niekompetencji polityków znajdują zastosowanie w wypadku wszelkich niepowodzeń i porażek rządzących, a narracje spiskowe pozwalają zrozumieć i wyjaśnić także sukcesy i pozostawanie przy władzy nielubianych polityków i ugrupowań. Jednak narracje spiskowe jako wyraz głębokiej nieufności wobec instytucji, procedur albo klasy politycznej lub jej części sprawdzają się nie tylko, gdy podejrzana grupa odnosi sukcesy. Istotne jest przypisywanie tym grupom motywu działania i dlatego narracje spiskowe, jak starał się to wykazać Charles Pigden, mogą też wyjaśniać trwanie grup, którym przypisuje się niecne intencje (Pigden, 2014). Taka uniwersalność narracji spiskowych jest jedną z przyczyn, które pozwalają twierdzić, że są one bardziej popularne niż dwa pozostałe rodzaje narracji krytycznych obywateli. Świetną ilustracją roli jaką odgrywają narracje spiskowe w definiowane przez brak zaufania postawie krytycznych obywateli stanowią dane zbierane od ponad pół wieku w ramach American National Election Studies przedstawione na wykresie 1.

Wykres 1. Przemiany poziomu zaufania do rządu w Stanach Zjednoczonych Ameryki zestawione z popularnością przekonania o tym, że rząd działa na rzecz wszystkich obywateli a nie wielkich korporacji.

Źródło: http://www.vanneman.umd.edu/socy441/trends/trust.html (12.02.2017).

Z wykresu wynika, że zmiany poziomu zaufania do działań rządu powiązane są mocno z przekonaniem, że politycy działają na rzecz interesu wszystkich obywateli, a nie wielkiego biznesu. Co więcej, widać nie tylko korelację między zmienną popularnością obu mierzonych cech, ale też fakt, że podobny odsetek badanych deklaruje akceptację dla obu twierdzeń. Nawet analizując jedynie dane na poziomie zagregowanym można więc stwierdzić, że zdecydowana część osób nie ufających politykom czyni tak, ponieważ jest przekonana, że działają oni wbrew interesom ogółu, co jest jednym ze wskaźników myślenia w kategorii narracji spiskowych. Warto zauważyć, że pierwsza połowa lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy zaczęło spadać zaufanie do różnych wymiarów życia politycznego i zaczęła rosnąć liczba krytycznych obywateli, to czas, w którym nastąpił wzrost popularności narracji spiskowych wyrażających przekonanie o tym, że zagrożeniem nie są jakieś grupy z zewnątrz, a spiskujące elity. Komentując sytuację w Stanach Zjednoczonych Peter Knight stwierdził, że (…) od lat sześćdziesiątych XX wieku teorie spiskowe zaczęły odgrywać znacznie ważniejszą rolę. Przestały być już jedynie retoryką zaściankowych histeryków i stały się lingua franca wielu zwyczajnych Amerykanów. Zwłaszcza po zabójstwie prezydenta Kennedy’ego w 1963 roku teorie spiskowe stały się zwyczajnym elementem życia politycznego i rzeczywistości kulturowej (Knight, 2014, s. 170). Podsumowując przywołane obserwacje, można więc uznać, że krytyczni obywatele to często podejrzliwi obywatele.

Podejrzliwi obywatele w Polsce

Badania nad teoriami spiskowymi w Polsce w zdecydowanej większości przypadków wpisują się w jeden z dwóch wzorów. Po pierwsze, w sposób idiograficzny opisuje się konkretne narracje, ich treść i retorykę. W ten nurt wpisuje się na przykład artykuł Pawła Ścigaja o stylu paranoicznym w retoryce wyborczej Pawła Kukiza (Ścigaj, 2016). Po drugie, prowadzone są psychologiczne badania mające ustalić występujące w Polsce korelacje między różnymi cechami osobowości i innymi zmiennymi psychologicznymi oraz społecznymi a skłonnością do posługiwania się stereotypami spiskowymi i paranoją polityczną, jak określa się nie wiarę w jeden konkretny spisek, a często odwoływanie się do idei spisku w interpretowaniu zjawisk publicznych. Zagadnienia te w ostatnich latach są intensywnie eksplorowane przez środowisko warszawskich psychologów (zob. Bilewicz, Soral, Cichocka, 2015; Grzesiuk-Feldman, 2016; Korzeniowski 2010). W tej części artykułu chcę wyjść poza wskazane dwa sposoby analizy, odpowiadając na nieco inaczej postawione pytanie. Brzmi ono: Na czym polega specyfika narracji spiskowych w Polsce? Innymi słowy chcę się zastanowić, jak można scharakteryzować ogół narracji spiskowych występujących w polskim dyskursie publicznym. Jest to zatem próba stwierdzenia, co uniwersum obecnych w dyskursie publicznym narracji spiskowych pozwala wnioskować o kulturze politycznej całego społeczeństwa polskiego. Oczywiście, szczegółowa odpowiedź na tak postawione pytanie byłaby bardzo rozbudowana i dlatego tu ograniczę się do omówienia kilku najistotniejszych cech. Analiza została oparta o wtórną analizę danych i dlatego w wielu miejscach dane nie są kompletne, a wnioski są wyciągane pośrednio albo wprost wskazuje się ewentualne pola dalszych badań.

Pierwsza kwestia dotyczy popularności narracji spiskowych. Czasami można spotkać się z tezą, że Polacy mają jakąś specyficzną skłonność do doszukiwania się spisków silniejszą niż inne społeczeństwa. Sugeruje to na przykład Janusz Czapiński w wypowiedzi dla „Gazety Wyborczej”: (…) Polacy sądzą, że naród polski przez całą historię zawsze był zagrożony (…) Oczywiście mamy też przekonanie o tym, że jesteśmy mali i że w związku z tym dosyć łatwo jest nam zagrozić, odebrać cześć, przedstawić w negatywnym świetle na arenie międzynarodowej. W związku z tym jesteśmy gotowi na przyjęcie takich koncepcji, które się wpisują w naszą nie najlepszą samoocenę. Oczywiście, w Stanach Zjednoczonych też były liczne grupy, które wierzyły w teorie spiskowe. Ale Amerykanom stosunkowo łatwo pogodzić się z oferowanymi przez władze wyjaśnieniami różnych zdarzeń (Bryła, 2013).

Wbrew wymowie tej wypowiedzi nie ma jednak jednoznacznych danych świadczących o tym, że Polacy większą niż inni skłonność do wiary w teorie spiskowe. Po prostu nie ma tego rodzaju badań. Skale mierzące internalizację schematów spiskowych są stosowane przez psychologów zazwyczaj w badaniach korelacyjnych i wciąż jest mało badań reprezentatywnych pozwalających określić popularność skłonności do odwoływania się do idei spisku w danym społeczeństwie. Takie dane istnieją dla Polski, gdzie w ramach zrealizowanych przeze mnie badań reprezentatywna dla społeczeństwa polskiego grupa respondentów proszona była o ustosunkowania się do siedmiu twierdzeń będących wskaźnikami internalizacji spiskowego schematu narracyjnego. Pytano się badanych o konkretne teorie spiskowe, ale między innymi o to, czy zgadzają się z twierdzeniem, że „kluczowe informacje na temat najważniejszych zagadnień są celowo ukrywane przed obywatelami”. Z zebranych danych wynika, że przynajmniej z 5 twierdzeniami tego typu, co zinterpretowane zostało jako silna internalizacja spiskowych schematów narracyjnych, zgodziło się 37% badanych, 38% zgodziło się z 3 lub 4 twierdzeniami (średnia internalizacja), a z mniej niż dwoma twierdzeniami zgodziło się 25% badanych (Czech, 2015). Brakuje jednak danych z innych krajów, aby sprawdzić, jak na ich tle wygląda sytuacja w Polsce. Można jedynie wnioskować pośrednio na podstawie dostępnych danych o liczbie osób nieufających politykom, przyjmując, że jest to nawet nie tyle warunek, jak już wskazywano, co wskaźnik internalizacji narracji spiskowych. Wówczas cechujące się dużą nieufnością społeczeństwo polskie można uznać za takie, gdzie jest relatywnie wielu podejrzliwych obywateli. Ale jest to kwestia warta dokładniejszych międzynarodowych badań porównawczych.

Na podstawie przywołanych danych z pewnością jednak można powiedzieć, że fałszywe jest przekonanie, iż w spiski wierzy w Polsce tak naprawdę mała grupka niewykształconych i zgorzkniałych zwolenników radykalnych rozwiązań politycznych. Świadczy o tym fakt, że aż 40% osób z wyższym wykształceniem zgodziło się z przynajmniej pięcioma twierdzeniami świadczącymi o silnej internalizacji spiskowych schematów narracyjnych[2]. Z zebranych danych można wyciągnąć też wniosek, że nie tylko osoby mające radykalne antysystemowe poglądy polityczne mają tendencję do wyjaśniania rzeczywistości przez pryzmat domniemanych spisków. Taką skłonność wykazała niemal 1/3 osób deklarujących brak zainteresowania polityką oraz 39% osób niezamierzających głosować w najbliższych wyborach. Przywołane dane znajdują potwierdzenie w raporcie Psychologiczne charakterystyki elektoratów partyjnych (CBOS, 2015) z których wynika, jak zostało to przedstawione na wykresie 2., że na skali paranoi politycznej (skala 0–5, im wyższy wynik, tym większe nasilenie badanej cechy) osoby niezamierzające głosować uzyskują relatywnie wysokie wyniki.

Wykres 2. Wskaźnik paranoi politycznej wśród zwolenników poszczególnych partii politycznych

Źródło: Psychologiczne charakterystyki elektoratów partyjnych (CBOS, 2015).

Jak wiadomo z wiedzy kontekstowej, Polskę charakteryzuje wysoka absencja wyborcza i duża bierność polityczna. Biorąc pod uwagę, że wśród licznej grupy osób biernych politycznie panuje wyższe od przeciętnego nasilenie paranoi politycznej[3], należy uznać, że przełamanie popularności narracji spiskowych jest niezbędne nie tylko jako działanie zapobiegające szerzeniu się ideologii radykalnych, ale również wzmagające aktywizację polityczną obywateli. W tym miejscu warto zasugerować inny problem: w jakim stopniu z radykalizacją poglądów oraz biernością polityczną wiążą się te same narracje spiskowe? Uważam, że można przyjąć ogólną hipotezę, że niektóre typy narracji wpływają na przyjmowanie ekstremalnych poglądów politycznych, a inne generują bierność i brak zainteresowania polityką.

Z przywoływanych na wykresie 2. danych można wyciągnąć również wniosek, że występuje w Polsce gradacja nasilenia internalizacji spiskowych schematów interpretacyjnych. Staje się ona tym mocniejsza, im mniej liberalny i bardziej antyelitarnie nastawiony jest elektorat. Pozwala to powiązać skłonność do myślenia spiskowego z populizmem, o czym już kiedyś pisałem (Czech, 2006). Dodajmy na marginesie, że występująca w Polsce gradacja nie jest obserwowana wszędzie i, jak dowodzą badania Josepha Uscinskiego i jego współpracowników, w Stanach Zjednoczonych nasilenie paranoi politycznej ma podobne natężenie wśród zwolenników obu głównych partii – Republikanów i Demokratów (Uscinski, Klofstad, Atkinson, 2016). Niemniej jednak nie można pominąć faktu, że w Polsce zwolennicy partii liberalnych i odwołujących się do etosu inteligenckiego nie są całkowicie wolni od paranoi politycznej. W przywołanych wcześniej zrealizowanych przeze mnie badaniach silne przyswojenie spiskowych schematów narracyjnych cechowało na przykład 37% osób deklarujących, że będą głosować na Platformę Obywatelską (oraz 52% wyborców Prawa i Sprawiedliwości). Nieprawdziwe jest zatem przekonanie, że w celu wyjaśnienia wydarzeń politycznych do teorii spiskowych uciekają się jedynie zwolennicy danej partii, albo jedynie osoby opowiadające się za ugrupowaniami marginalnymi nie mającymi reprezentacji w parlamencie. Powraca jednak pytanie, jak ogólna skłonność do myślenia spiskowego przekłada się na przekonanie o prawdziwości tych lub innych konkretnych teorii spiskowych wśród elektoratów poszczególnych partii. Na ile liberałowie i etatyści, osoby popierające partie populistyczne i ich przeciwnicy wierzą w te same teorie spiskowe, i czy są to te same teorie, w które wierzą zwolennicy radykalnych rozwiązań politycznych oraz osoby nieinteresujące się polityką?

Z powyższego akapitu wynika, że jedną kwestią jest ogólna skłonność do używania spiskowych schematów narracyjnych, a czym innym przekonanie o prawdziwości tych czy innych konkretnych narracji spiskowych. Uniwersum narracji spiskowych jest bardzo zróżnicowane i popularność określonych teorii w danym społeczeństwie pozwala lepiej scharakteryzować krytyczną kulturę polityczną kraju. Dobrym punktem wyjścia do analizy jest zestawienie narracji spiskowych z poszczególnymi wymiarami krytycznej kultury obywatelskiej wyróżnionymi przez Norris. Pierwszy poziom dotyczy krytycyzmu wobec wspólnoty politycznej. Chociaż brakuje systematycznych badań na temat poszczególnych wymiarów, to z dużym poziomem asercji można stwierdzić, że jest to najmniej popularny typ narracji. Można jedynie spotkać pojedyncze, nierozwinięte w większe formy wypowiedzi mające cechy pozwalające je przypisać do tej grupy. Przykładem mogą być wypowiedzi Kazimierza Kutza, który uważa między innymi, że Ślązacy to „naród niewolników” , który de facto został skolonizowany przez Polskę, a co do Śląska – jak można przeczytać w wywiadzie pod znamiennym tytułem Polska, czyli Iran opublikowanym w niszowych „Faktach i mitach” – (…) cały czas traktuje się go jako ziemię zdobyczną, zaanektowaną [a – FC] w prasie ogólnopolskiej prawda o śląskości jest tuszowana (Rudzki, 2006). W wypowiedziach Kutza można odnaleźć jeszcze podobny wątek dotyczący zdominowania mniejszości niewierzących przez większość społeczeństwa. Jednak ogólnie rzecz biorąc, tego typu narracje wskazujące dystans do większościowej grupy kulturowej, która ma wykorzystywać inną grupę, bez względu na to na ile zasadne są oskarżenia, znaleźć można przede wszystkim w społeczeństwach wielokulturowych. Na przykład w Stanach Zjednoczonych wielu omawiało spiskowe przekonania Afroamerykanów, zwłaszcza to, że narkotykami i wirusem HIV celowo infekowano czarną społeczność, aby doprowadzić do spadku jej liczebności (zob. np. Turner, 1994). Fakt, że w Polsce tego rodzaju narracje są mało popularne, a jeśli już się pojawiają, to mają one raczej charakter dosadnych tez publicystycznych publikowanych w niszowych czasopismach a nie rozbudowanych wywodów mobilizujących do działania istotną grupę odbiorców, świadczy o stosunkowo dużej spójności społeczeństwa przynajmniej na poziomie symbolicznym.

Odwołując się do typologii Norris, za drugi rodzaj narracji spiskowych należy uznać te dotyczące podstawowych zasad życia społecznego. Do tej grupy zaliczyć należy przede wszystkim przekonanie, że tak naprawdę wielką iluzją jest to, że żyjemy w demokracji, bo tak naprawdę władzę sprawuje ciągle te samo wąskie grono mocodawców i wpływowych ugrupowań albo też przypisuje się rządzącym intencję do złamania zasad demokratycznych i wprowadzenia rządów silnej ręki. W tym duchu o (…) pełzającym zamachu stanu w wykonaniu Platformy Obywatelskiej pisał na przykład Tomasz Terlikowski (Terlikowski, 2014), a z drugiej strony Adam Michnik pisał, że Polska rządzona przez PiS staje się (…) państwem pełzającego zamachu stanu. Jego finałem ma być system, który istniejące instytucje pozbawi substancji demokratycznej i uczyni fikcją (Michnik, 2007). Z badań CBOS wynika, że popularność przekonań opartych o przywołany schemat narracyjny jest spora, ponieważ w 2016 roku połowa Polaków źle oceniała funkcjonowanie demokracji w Polsce, a 5% twierdziło wręcz, że trudno mówić o demokracji, gdyż jej tak naprawdę nie ma (CBOS, 2016a). Wydaje się, że oba wyróżnione w przywołanych badaniach przekonania różniące się jedynie inną oceną skali zagrożenia mogą mieć odmienne konsekwencje na poziomie zachowań politycznych. Osoby przekonane o tym, że w Polsce w ogóle nie ma demokracji częściej będą wycofywać się ze sfery politycznej albo będą popierać radykalne programy polityczne, a osoby przekonane, że demokracja funkcjonuje, ale jest zagrożona poprą raczej jedną z opozycyjnych partii parlamentarnych.

Jako trzeci wymiar analizy postaw krytycznych obywateli Norris wymienia brak zaufania do działania systemu. Zaznacza ona, że trudno czasami odróżnić go od zasad systemu. I rzeczywiście przywołane przykłady narracji o pełzającym państwie totalitarnym mogą być włączone do tej grupy. Ale można tu również zaliczyć ogólniejsze przekonania nie dotyczące demokracji i mówiące, że tak naprawdę, zgodnie ze słowami ministra Bartłomieja Sienkiewicza (…) państwo istnieje teoretycznie w tym sensie, że władze nie mają siły sprawczej. Do tej grupy można też zaliczyć narracje dotyczące tego, kto tak naprawdę sprawuje władzę. Na przykład twierdzi się, że tak naprawdę państwo polskie jest – jak to barwnie ujął w trakcie kampanii wyborczej kandydujący na urząd prezydenta Grzegorz Braun – (…) kondominium rosyjsko-niemieckim pod żydowskim zarządem powierniczym, czyli marionetką sterowaną przez globalne korporacje czy też agentów innych państw. Aby wykazać, że ten typ myślenia o niesprawnym systemie politycznym jest znacznie popularniejszy niż wskazywałaby na to przywołana wypowiedź naznaczona nowoczesnym antysemityzmem, warto odwołać się do zawierającej podobne akcenty tezy Zygmunta Baumana. Twierdzi on, że państwa są tak naprawdę fasadowymi instytucjami, ponieważ (…) słabe niby-państwa łatwo dają się sprowadzić do pożytecznej funkcji okręgów policyjnych, zapewniających odrobinę porządku potrzebnego do prowadzenia interesów, nie trzeba się natomiast obawiać, że mogłyby skutecznie ograniczać swobodę firm i przedsiębiorstw (Bauman, 2000, s. 82). Tak więc, według Baumana, nie tylko Polska, ale państwa współczesne w ogóle są formą kondominium pod zarządem powierniczym nie tyle rosyjskim czy żydowskim, ale korporacji globalnych.

Lech Zdybel stwierdził, że charakterystyczną cechą polskiego myślenia o teoriach spiskowych jest agenturalizm, czyli przekonanie, że to agenci obcych imperiów mają istotny wpływ na bieg wydarzeń politycznych (Zdybel, 2002, s. 72). Śladów tej charakterystycznej dla państw w trudnej sytuacji geopolitycznej i uważanych przez swoich obywateli za słabe a nie podmiotowe można doszukać się już w przywołanej wypowiedzi Brauna. W zrealizowanych przeze mnie badaniach z twierdzeniem, że „najważniejsze decyzje polityczne w Polsce są akceptowane przez agentów obcych służb wywiadowczych” zgodziło się aż 36% badanych, z tego 8% zdecydowanie. Przeświadczenie o fasadowości systemu politycznego jest więc obecne. Niemniej warto w przyszłości sprawdzić, jak Polska wypada na tle innych państw.

Na podstawie badań Petera Knighta oraz innych badaczy teorii spiskowych można wyróżnić dwa typy podmiotów obwinianych o spisek. Dawniej teorie spiskowe zazwyczaj dotyczyły konkretnych wrogów z zewnątrz zagrażających systemowi, którzy w konsekwencji, tak jak Żydzi czy masoni, stawali się kozłami ofiarnymi oskarżanymi o wszelkie zło. Rozpowszechnione przekonanie o spisku zwiększało spójność grupową i mobilizowało do działania przeciwko zewnętrznemu wrogowi. Od czasów zabójstwa prezydenta Johna Kennedy’ego pojawiły się natomiast narracje mówiące o tym, że domniemany wróg nie jest z zewnątrz. To cały system społeczno-polityczny jest zepsuty, zaangażowani w ukrywanie prawdy są skorumpowani politycy, dziennikarze, którzy realizują w nielegalny sposób interesy wielkiego przemysłu albo wytyczne tajnych służb lub jakiejś wąskiej grupy, która tak naprawdę „trzyma władzę”. Jak to ujął Knight (…) popularny konspiracjonizm ewoluował od obsesyjnego przekonania o istnieniu jakiegoś konkretnego wroga ku domysłom o wszechobecności spiskujących sił (Knight, 2014, s. 173). Dodajmy, że wraz z pojawieniem się nowego modelu narracji spiskowych ten stary zupełnie nie zanikł. Świadczy o tym chociażby wciąż ogromna popularność Protokołów mędrców Syjonu w krajach arabskich, gdzie wiele decyzji tłumaczonych jest przez działania Żydów i Izraela.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach naszego regionu, antysemityzm nowoczesny, jak nazywa się przekonania o zbyt dużym wpływie Żydów na współczesny świat, ma swoją wieloletnią tradycję i był już wielokrotnie opisywany (zob. np. Bilewicz, Krzemiński, 2010). Narracje spiskowe o lobby żydowskim, chociaż wciąż obecne, były generowane w większej ilości w okresie transformacji, przed przystąpieniem do Unii Europejskiej. Jednak między 2005 rokiem a 2015 liczba osób deklarujących niechęć do Żydów spadła z 50 do 32% (CBOS, 2015, s. 2) i jednocześnie, jak wynika z przywołanych przez Antoniego Sułka danych, między 2002 a 2010 rokiem liczba Polaków gotowych zgodzić się z tezą o zbyt dużych wpływach Żydów zmniejszyła się niemal o połowę z 43% do 22% (Sułek, 2012, s. 352). Antysemityzm polityczny, jak czasem nazywa się przekonanie o zbyt dużym wpływie Izraela, pozostaje jednak na poziomie podobnym do innych państw Europy Centralnej (oprócz Czech) i jest wyższy niż w krajach Europy Zachodniej (Sułek, 2010). Niemniej jednak zmniejszający się odsetek osób przekonanych o ukrytych wpływach Żydów należy uznać za przejaw mechanizmu opisanego przez Knigta polegającego na malejącej roli sprecyzowanych zewnętrznych wrogów. Taką cechę potwierdzają także inne dane przytaczane przez Sułka. Wynika z nich, że Polacy pytani o grupy mające ukrytą władzę, największe wpływy przypisywali nieformalnym grupom polityków i biznesmenów (6,81 na skali 0 brak władzy do 10 decydujący wpływ), wielkich polskich przedsiębiorców (6,8), kapitał zagraniczny (6,71) oraz zaprzyjaźnione ze sobą elity polityczne i gospodarcze (6,7) a najmniejszy wpływ przypisywali masonerii (3,92), tajnym stowarzyszeniom (4,31) i Żydom (4,62) (Sułek, 2010, s. 18). Podsumowując, można powiedzieć więc, że Polacy nie tyle są przekonani, że w największym stopniu zakulisowy wpływ na politykę mają nie mityczni mędrcy Syjonu, ale pewien niedookreślony „układ”. Taka konfiguracja przekonań może być interpretowana jako przejaw przechodzenia w fazę późnej nowoczesności charakteryzującej się procesami opisanymi przez Knighta, który, jak to skrótowo przedstawiłem powyżej, dostrzegał je już w ostatnich dekadach XX wieku w Stanach Zjednoczonych.

Czwarty poziom analizy krytycznej kultury obywatelskiej dotyczy instytucji. Od poprzedniego różni się tym, że nie dotyczy systemu politycznego, jako całości, ale jego wybranych części. Polskim przykładem mogą być regularnie powracające narracje o nieuczciwości instytucji wyborów, które po wątpliwościach związanych z dużą liczbą głosów nieważnych doprowadziły nawet do powstania Ruchu Kontroli Wyborów, w ramach którego sieć wolontariuszy nadzorowała pracę zdecydowanej większości komisji wyborczych[4]. Jest to przykład narracji spiskowej o dużej mocy mobilizacyjnej. Inny charakter, bardziej polityczny niż oddolny, miała moc mobilizacyjna przekonań wyrażanych w narracji o skorumpowaniu i niezgodnych z prawem działaniach Wojskowych Służb Informacyjnych, które doprowadziły do ich likwidacji. Znacznie mniejszą moc mobilizacyjną ma natomiast na przykład narracja spiskowa o tym, że normą jest, iż firmy i organizacje zajmujące się badaniem opinii publicznej tak naprawdę manipulują wynikami realizując sekretne interesy zleceniodawców. Przekonanie to było wyrażane czasami w mediach, a znacznie częściej w komentarzach internautów. Centrum Badania Opinii Społecznej, jako fundacja nadzorowana przez Prezesa Rady Ministrów, w okresie rządów Platformy Obywatelskiej była oskarżana o wspieranie tej partii, a od początku 2016 roku uznaje się, że manipuluje na rzecz Prawa i Sprawiedliwości. Przywołane narracje nie prowadzą jednak do zachowań zbiorowych w postaci ruchów społecznych takich jak Ruch Kontroli Wyborów. Niemniej jednak dowodem na to, że są dostrzegane w sferze publicznej, jest inicjatywa badaczy specjalizujących się w badaniach sondażowych z Uniwersytetu Warszawskiego, którzy powołali Zespół Na Straży Sondaży mający dbać nie tylko o wysoką jakość realizowanych badań i ich właściwą prezentację w mediach, ale też dążący do tego, aby: (…) chronić badania przed niesprawiedliwymi zarzutami, podważającymi ich wysoką wartość informacyjną (Na Straży Sondaży, 2016). Przykładów tego typu narracji dotyczących poszczególnych instytucji jest znacznie więcej. W zasadzie dotyczyć one mogą wszystkich instytucji od mediów przez służby mundurowe i różne urzędy centralne po administrację lokalną. Można postawić hipotezę, że tego rodzaju narracje spiskowe mają większy potencjał mobilizacyjny niż wcześniej omówione ogólniejsze narracje, ponieważ dotyczą one funkcjonowania konkretnych instytucji a nie tylko ogólnej wizji sytuacji państwa. Interesujące byłyby porównania międzynarodowe dotyczące narracji mających najmocniejszy wpływ na zachowania zbiorowe. W Polsce na przykład, mimo tego że w latach 2006 – 2016 liczba osób bardzo nisko lub raczej nisko oceniających uczciwość dziennikarzy wzrosła z 9% do 19% (CBOS, 2016b, s. 5), wciąż media cieszą się stosunkowo dużą ufnością w porównaniu do innych zawodów. Inaczej jest na przykład w takich krajach jak Stany Zjednoczone, gdzie zaufanie do dziennikarzy jest niższe i jednocześnie zdecydowanie prężniejsze są działania oddolne polegające na tworzeniu mediów alternatywnych w stosunku do mediów głównego nurtu w ramach społecznego ruchu dziennikarstwa obywatelskiego.

Ostatni poziom analizy krytycyzmu obywateli dotyczy aktorów politycznych. Można wyróżnić dwa typy narracji krytycznych, w tym spiskowych, koncentrujących się na złej woli polityków. Pierwszy typ stanowią narracje w których wyrażane jest przekonanie o nieuczciwości całej klasy politycznej, a w drugim jest ona przypisywana tylko części polityków. Dwa wyróżnione typy narracji w wypadku zinternalizowania mogą mieć wpływ na włączenie się w rozmaite zachowania zbiorowe, ale, co ważniejsze, mają one przełożenie na odmienne zachowania wyborcze. Osoby głęboko nieufające całej klasie politycznej, a tylko takie mogą akceptować narracje o spisku elit politycznych, pozostaną bierne wyborczo albo wesprą partie antysystemowe lub ruchy radykalne. Natomiast osoby przekonane, że tylko niektórzy politycy albo określone środowiska polityczne knują na szkodę zwykłych obywateli, będą głosować na pozostałe partie głównego nurtu, czasami kierując się jedynie wyborem „mniejszego zła”. Omówione już dane dotyczące zaufania do parlamentu i klasy politycznej można uznać za wskaźniki pozwalające pośrednio wnioskować o popularności pierwszego typu narracji dotyczących aktorów politycznych. Natomiast elektoraty negatywne poszczególnych partii można analogicznie uznać za wskaźniki drugiego typu omawianych narracji. Z dwóch dominujących obecnie partii większy elektorat negatywny ma Prawo i Sprawiedliwość. W 2007 roku, kiedy PiS był u władzy było to 34%, a na początku 2017 roku 41% Polaków. Natomiast Platforma Obywatelska w 2007 roku miała 16% elektoratu negatywnego, a obecnie liczy on już 36% społeczeństwa (CBOS, 2007, CBOS, 2017). Znamienne jest, że wyborcy pytani o przyczyny swoich decyzji w trakcie ostatnich wyborów często wskazywali negatywne motywacje. Wśród wyborców PiS drugim najczęściej wskazywanym motywem były krytyczne uwagi o PO (25%), a wśród wyborców PO analogiczne uwagi o PiS zajmowały trzecie miejsce w hierarchii motywów (17%), ale na drugim miejscu znalazły się odpowiedzi skategoryzowane jako „Nie miałe(a)m innej alternatywy, mniejsze zło” (19%), podczas gdy na przykład dobry program wskazało 8% wyborców obu partii. Dodać można, że drugim najważniejszym motywem głosowania na Kukiz’15 (zaraz po osobowości lidera) była chęć pozbycia się partiokracji, nieufność do innych partii (25%), a dalej przekonanie, że to nowa siła, która zrobi porządek (CBOS, 2015). Zgodnie z tym co już zostało stwierdzone, wzrost nieufności może wynikać z powodu popularności innych narracji niż spiskowa. Niemniej jednak wydaje się, że w wypadku PO nieufność miała związek ze stereotypem tej partii jako ugrupowaniem nieuczciwych polityków, tak jak wśród przeciwników PiS istotną rolę odgrywało przekonanie, że to partia, której członkowie są w stanie pokątnie, poprzez różne manipulacje wprowadzić system niedemokratyczny. Omówione już przekonanie o zagrożeniu „pełzającym autorytaryzmem” było zresztą też obecne wśród lojalnych wyborców PiS głosujących na tę partię któryś raz z kolei. Fakt, że przy omawianiu nieufności wobec aktorów politycznych wraca kwestia dotycząca narracji dotyczących krytycyzmu wobec systemu świadczy o tym, jak bardzo poszczególne poziomy są ze sobą powiązane.

Kończąc charakterystykę narracji spiskowych jako elementu kultury politycznej w Polsce, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię. Źródłem danych pozwalającym opisać poszczególne narracje nie muszą być tylko odpowiedzi respondentów na pytania kwestionariuszowe oraz artykuły prasowe czy komentarze i wpisy medialne wyrażające przekonania o istnieniu spisków. Już sam fakt zadania określonych pytań w badaniach sondażowych realizowanych na przykład na zlecenie grup medialnych może być wskaźnikiem sporego znaczenia określonej narracji. To nie jest przypadek, że w Stanach Zjednoczonych od ponad pół wieku regularnie się pyta respondentów o stosunek do oficjalnego wyjaśnienia przyczyn zabójstwa prezydenta Johna F. Kennedy’ego. Na tej samej zasadzie w Polsce zbierane są przez firmy badawcze opinie na temat przyczyn katastrofy z 10 kwietnia 2010 roku. Analizując zadawane pytania, można odczytać profil najistotniejszych w danym kraju narracji. Oczywiście, zgodnie z tym co został już powiedziane, z faktu, że ponad połowa Amerykanów nie wierzy w oficjalne wyjaśnienia śmierci Kennedy’ego, nie można wyciągnąć faktu, że mają oni większą skłonność do wiary w teorie spiskowe niż Polacy, wśród których mniej niż 25% wierzy w narrację o zamachu na samolot z prezydentem Lechem Kaczyńskim na pokładzie. Raczej zestawienie to pokazuje, że w pewnych sytuacjach mniej popularne narracje spiskowe mogą mieć większą moc mobilizacyjną albo silniej wpływać na dyskurs publiczny i sytuację polityczną. Jest to kolejny argument za tym, aby nie tylko mierzyć poziom zaufania do polityków i instytucji publicznych, ale też by badać i opisywać poszczególne narracje spiskowe funkcjonujące w danej kulturze politycznej. Wykorzystując jeszcze raz przywołaną już metaforę lekarską, można powiedzieć, że w celu pełnego zdiagnozowania społecznych postaw wobec polityki i ich różnych konsekwencji należy nie tylko wiedzieć jaki jest poziom gorączki braku zaufania, ale jakiego rodzaju narracje go wywołują.

Franciszek Czech – absolwent politologii i socjologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracę doktorską z zakresu socjologii obronił w 2009 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zatrudniony w Instytucie Studiów Międzykulturowych na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ. W swoich badaniach podejmuje problematykę kultury politycznej, w tym między innymi percepcji zagrożeń (kultura strachu) oraz teorii spiskowych, ale zajmuje się też analizą procesów globalizacyjnych i sytuacją społeczno-polityczną w Azji Południowo-Wschodniej, zwłaszcza w Republice Filipin. Opublikował między innymi dwie monografie: Spiskowe narracje i metanarracje (2015) oraz Koszmarne scenariusze. Socjologiczne studium konstruowania lęku w dyskursie globalizacyjnym (2010). Od roku 2016 bierze udział w pracach międzynarodowej sieci badawczej Comparative Analysis of Conspiracy Theories w ramach programu COST Action.

Afiliacja:

Instytut Studiów Międzykulturowych

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

ul. Gronostajowa 3

30-387 Kraków

e-mail: franciszek.czech@uj.edu.pl

Bibliografia

Almond, G., Verba, S. (1963). The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations. Princeton: Princeton University Press.

Bauman, Z. (2000). Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika?. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Bilewicz, M., Krzemiński, I. (2010). Anti-Semitism in Poland and Ukraine: The belief in Jewish control as a mechanism of scapegoating. International Journal of Conflict and Violence, 4, 234–243.

Bilewicz M., Soral, W., Cichocka, A. (red.). (2015). The Psychology of Conspiracy. New York: Routledge.

Bryła, M. (2013). Skąd się biorą smoleńskie teorie spiskowe? „Polacy wolą wierzyć, że inni chcą nam zaszkodzić”. Gazeta Wyborcza, 10.4.2013.

Canovan, M. (1999). Trust the people! Populism and the two faces of democracy, Political Studies, Vol.47, nr 1, 2–16.

CBOS. (2007). Siła preferencji politycznych, Alternatywy wyborcze i elektoraty negatywne. Komunikat z badań BS/149/27.

CBOS. (2015). Motywy głosowania na poszczególne partie i komitety wyborcze. Komunikat z badań 179/2015.

CBOS. (2015). Postrzeganie Żydów i stosunków polsko-żydowskich. Komunikat z badań 112/2015.

CBOS. (2016a). Opinie o demokracji. Komunikat z badań 17/2016.

CBOS. (2016b). Społeczne oceny uczciwości i rzetelności zawodowej. Komunikat z badań 34/2016.

CBOS. (2017). Identyfikacje partyjne, alternatywy wyborcze i elektoraty negatywne. Komunikat z badań 38/2017.

Czech, F. (2006). Populizm a teorie spiskowe, Politeja, nr 2(4), 419–433.

Czech, F. (2015). Spiskowe narracje i metanarracje. Kraków: Nomos.

Dalton, R., Welzel C., (red.). (2013). The Civic Culture Transformed: From Allegiant to Assertive Citizenship. New York: Cambridge University Press.

Klingemann, H. (2013). Dissatisfied Democrats: Democratic Maturation in Old and New Democracies. W: Dalton, R., Welzel C., (red.). The Civic Culture Transformed: From Allegiant to Assertive Citizenship. New York: Cambridge University Press.

Elkins, D. (1993). Manipulation and Consent: How Voters and Leaders Manage Complexity. Vancouver: University of British Columbia Press.

Russell, D., Christian, W. (2014). The Civic Culture Transformed. From Allegiant to Assertive Citizens. Cambridge: Cambridge University Press.

Gellner, E., Ionescu, G. (red.). (1969). Introduction. W: E. Gellner, G. Ionescu. (red.). Populism, Its Meanings and National Characteristics. London: Widenfeld & Nicolson.

Grzesiak-Feldman, M. (2016). Psychologia myślenia spiskowego. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Kelley, R. (1989). Battling the Inland Sea: Floods, Public Policy and the Sacramento Valley. Berkeley: University of California Press.

Knight, P. (2014). Kultura konspiracji. W: Czech, F. (red.) Struktura teorii spiskowych. Antologia. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 169–198

Korzeniowski, K. (2010). Polska paranoja polityczna. Źródła, mechanizmy i konsekwencje spiskowego myślenia o polityce. Warszawa: IP PAN.

Michnik, A. Modlitwa o deszcz, Gazeta Wyborcza, 30.07.2007

Na straży sondaży. (2016). O projekcie. Pobrane z: http://nastrazysondazy.uw.edu.pl/o-projekcje/

Norris, P. (2011), Democratic Deficit. Critical Citizens Revisited, New York: Cambridge University Press.

Norris, P. (red.). (1999) Critical Citizens: Global Support for Democratic Governance. Oxford: Oxford University Press.

Pigden, C. (2014). Popper odczytany na nowo, czyli co jest nie tak z teoriami spiskowymi? W: Czech, F. (red.). Struktura teorii spiskowych. Antologia, Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, s. 75–95

Pye, L., Verba, S. (red.). (1965). Political Culture and Political Development. Princeton: Princeton University Press.

Putnam R. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.

Rudzki, J. (2006). Polska, czyli Iran, Rozmowa z Kazimierzem Kutzem, Fakty i Mity, nr 5 (309)

Sułek, A. (2010). Zwykli Polacy patrzą na Żydów, Nauka, 1/2010

Sułek, A. (2012). „Władza Żydów” i słabnąca władza stereotypu. Eksperymentalne badanie wzdłuż czasu. W: Dopierała, R., Kaźmierska, K. Tożsamość, stereotypy, nowoczesność. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.

Ścigaj, P. (2016). „Jestem na froncie walki z systemem od wielu lat. I będę walczył do końca.” Styl paranoiczny w retoryce wyborczej Pawła Kukiza. W: Kułakowska, M., Borowiec, P. Ścigaj, P. (red.). Oblicza kampanii wyborczych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Terlikowski P. (2014). Pełzający zamach. Pobrane z: http://www.fronda.pl/a/terlikowski-pelzajacy-zamach,8782.html.

Turner, P. (1994). I Heard It Through the Grapevine: Rumor in African-American Culture. Berkeley: California University Press.

Uscinski, J., Klofstad, C., Atkinson, M. (2016). What Drives Conspiratorial Beliefs? The Role of Informational Cues and Predispositions, Political Research Quarterly, vol. 69, nr. 1, 1–15.

Van Prooijen, J. (2016). Why Education Predicts Decreased Belief in Conspiracy Theories, Applied Cognitive Psychology, vol. 31, nr 1, 50–58.

Verba A., Pye L. (1965). Political Culture and Political Development Princeton: Princeton University Press.

Zdybel, L. (2002). Idea spisku i teorie spiskowe w świetle analiz krytycznych i badań historycznych. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Suspicious Citizens Conspiracy Narratives as Part of Critical Political Culture in Poland

Abstract

The article has two aims – theoretical and empirical. On the theoretical level it is an attempt to demonstrate relations of political culture and conspiracy narratives. In order to accomplish this aim, in the first part of the article, the notion of political culture is discussed and the category of critical citizens coined by Pippa Norris is introduced. Against such background, it is argued that conspiracy narratives constitute a crucial part of a contemporary political culture dominated by critical citizens. The final part, which is also the longest one, has an empirical character and consist of analysis of conspiracy narratives present in contemporary Poland.

Keywords:
political culture, critical citizens, conspiracy narratives.

1 Na marginesie można dodać, że być może koncepcja Verby i Almonda nie jest tak archaiczna jak może się wydawać i autorom rzeczywiście chodziło o takie cechy obywateli jak skłonność do kompromisu, lojalność czy szacunek dla instytucji władzy, a na niepasujące do dzisiejszego słownika określenia zdecydowali się, gdyż ponad pół wieku temu nie miały one tak wyrazistych niepożądanych konotacji, a dodatkowo pozwalały stworzyć spójną typologię odwołując się do innych wyróżnionych typów.

2 Istotne kwestie dotyczące związków poziomu internalizacji spiskowych schematów narracyjnych z wykształceniem oraz wpływu odpowiedzi „nie wiem” na wyniki omówiono w przywołanej książce (Czech, 2015, s. 189). Więcej na temat wpływu wykształcenia na myślenie spiskowe można znaleźć np. w artykule Jana-Willema van Prooijena Why Education Predicts Decreased Belief in Conspiracy Theories (van Prooijen, 2016).

3 Oprócz przywołanych danych, gdzie różnice te nie są tak wyraziste świadczą o tym dane zebrane przez CBOS i opublikowane w raporcie Psychologiczne charakterystyki elektoratów partyjnych (CBOS, 2015) z których wynika, że na skali paranoi politycznej (skala 0–5, im wyższy wynik, tym większe nasilenie badanej cechy) wyborcy .Nowoczesna uzyskują 2,33, PO 2,51, SLD 2,71, PSL 3,00, Kukiz’15 3,25, PiS 3,3, a osoby nie zamierzające głosować 3,19 (CBOS, 2015, s. 9).

4 więcej informacji na temat Ruchu Kontroli Wyborów można znaleźć w artykule Marcina Ślarzyńskiego w tym tomie (Ślarzyński, 2016).

Fot. Tomasz Ferenc

Między zaangażowaniem partyjnym a krytyką obywatelską:
działalność Ruchu Kontroli Wyborów podczas wyborów parlamentarnych
w 2015 roku

Marcin Ślarzyński
Szkoła Nauk Społecznych
Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk

Abstrakt

Celem niniejszego artykułu jest omówienie szczególnej formy krytyki obywatelskiej polskiego systemu demokratycznego jakim jest Ruch Kontroli Wyborów. Jest to organizacja, która w 2015 roku koordynowała ogólnopolską akcję mającą na celu obserwację przebiegu wyborów parlamentarnych w celu zapobieżenia wyborczym oszustwom. W artykule odwołano się do koncepcji krytycznych obywateli zaproponowanej przez Pippę Norris i jej współpracowników.

Słowa kluczowe:
krytyka obywatelska, Ruch Kontroli Wyborów, poparcie dla demokracji, poparcie dla instytucji, wybory parlamentarne.

Wstęp

Celem niniejszego artykułu jest rekonstrukcja założeń i analiza działalności Ruchu Kontroli Wyborów (RKW) podczas obserwacji przebiegu wyborów parlamentarnych w Polsce w 2015 roku. Tak określone studium przypadku pozwala uchwycić krytykę polskiego systemu demokratycznego wyrażanego przez kluby „Gazety Polskiej” – organizacji zaangażowanej w działalność RKW zarówno pod względem ideowym, jak i w wymiarze praktycznym. Już w tym miejscu należy zaznaczyć, że RKW współtworzyło i popierało znacznie więcej organizacji politycznych i społecznych krytycznych wobec funkcjonowania instytucji nadzorujących i organizujących wybory, ale – jak postaram się wykazać – kluby „Gazety Polskiej” od początku odegrały istotną rolę w powstaniu tej inicjatywy.

Rama teoretyczna będąca punktem wyjścia dla rozważań nawiązuje bezpośrednio do poziomów poparcia dla systemu politycznego zaproponowanych przez Pippę Norris w książce z 1999 roku pod tytułem Critical Citizens: Global Support for Democratic Governance. Kategoryzacja w niej obrana jest źródłem inspiracji dla niniejszej analizy. Kontekst opracowania stanowi również literatura poświęcona badaniom zaufania do instytucji państwa demokratycznego ze szczególnym uwzględnieniem tych badań, które odnoszą się do poziomu legitymizacji instytucji wyborczych na świecie i w Polsce. Tak zaznaczone ramy teoretyczne artykułu mają pozwolić przybliżyć jeden z dominujących w Polsce sposobów krytyki systemu demokratycznego, wyrażanego zarówno przez niektóre ugrupowania polityczne, jak i liczne organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

Wyniki wyborów samorządowych w 2014 roku a zaufanie do instytucji wyborczych

Przekonanie o braku uczciwości wyborów w Polsce i konieczności oddolnego, obywatelskiego kontrolowania kolejnych wyborów nie pojawiło się w próżni. Franciszek Czech pokazuje, że wątpliwości odnośnie uczciwości wyborów pojawiały się w większości wyborów zorganizowanych od 1989 roku (Czech, 2015, s. 151), jednak nigdy nie miały one tej skali co w momencie ogłoszenia wyników wyborów samorządowych, które odbyły się 16 listopada 2014 roku. Ogłoszenie wyników poprzedziła awaria systemu informatycznego, ale głównym powodem do niepokoju różnych środowisk był wysoki, w porównaniu z wcześniejszymi wyborami, odsetek głosów nieważnych. Uwaga komentatorów skupiała się przede wszystkim na wynikach wyborów do sejmików wojewódzkich, których średnia głosów nieważnych wynosiła 18%, podczas gdy we wcześniejszych wyborach w latach 2002, 2006 i 2010 wahała się między 12% a 14%.

Przyczyn tego stanu rzeczy mogło być kilka. Wzrost głosów nieważnych oddanych na kandydatów do sejmików wojewódzkich wynikał przede wszystkim ze wzrostu liczby tzw. głosów wielokrzyżykowych. Podczas gdy liczba głosów pustych, mogąca wynikać z braku określonych preferencji wyborczych, małej wiedzy wyborców o zakresie władzy sejmików wojewódzkich lub niskiej oceny ich wpływu na rzeczywistość, była szacunkowo zbliżona do liczby z roku 2010, znacznie zwiększyła się właśnie liczba głosów wielokrzyżykowych. W 2014 roku była ona trzy razy wyższa niż cztery lata wcześniej, co tłumaczone jest głównie brakiem znajomości procedur wyborczych oraz ich kontaminacją z zasadami odnoszącymi się do głosowania na kandydatów do innych organów, do których wybory odbywały się w tym samym czasie (w tym przypadku wybory wójtów i radnych gmin w okręgach jednomandatowych). W 2014 roku niezrozumienie procedur mogło wynikać również z nieprecyzyjnej treści instrukcji wydanej przez PKW zawierającej sformułowanie, zgodnie z którym wyborca powinien był postawić znak „X” na każdej z kart. Mogło to spowodować dezorientację wielu osób ze względu na fakt, iż rzeczona karta była wielostronicową broszurą. Dodatkowym powodem wrzucenia zarówno głosu pustego jak i wielokrzyżykowego mogła być chęć protestu np. wobec klasy politycznej (Gendźwiłł i in., 2016).

Jednym ze skutków opisanej sytuacji może być charakterystyczne dla krytycznych obywateli obniżenie zaufania do procesu wyborczego przy jednoczesnej akceptacji demokratycznych zasad wyborów na poziomie normatywnym. W tym kontekście należy odnotować, że z badań nad zachowaniami wyborczymi wynika, iż stosunek aktorów politycznych do wyborów może potencjalnie mieć przeniesienie na zachowania ich elektoratów oraz skupionych wokół nich organizacji. W omawianym przypadku dotyczyło to także środowiska skupionego wokół partii Prawo i Sprawiedliwość (PiS), dla której wynik wyborów samorządowych w 2014 roku oznaczał szóste z rzędu wybory bez zwycięstwa (w wyborach do Parlamentu Europejskiego z maja 2014 roku PiS uzyskał wprawdzie tyle samo miejsc co PO, ale otrzymał w sumie mniej głosów). Nie można powiedzieć, że wśród badaczy istnieje konsensus w odniesieniu do teorii, zgodnie z którą elektorat danej partii po jej porażce wyborczej obniża swoje zaufanie do procesu wyborczego. Część badaczy twierdzi, że sam fakt wzięcia udziału w demokratycznych wyborach może bowiem podnieść zaufanie do systemu politycznego (Hooghe, Stiers, 2016). Niemniej jednak inne badania sugerują, że bycie w politycznej opozycji może skutkować, zwykle okresowym, zmniejszeniem zaufania do systemu politycznego (Anderson, Tverdova, 2001). Należy jednak zaznaczyć, że żadne z tych badań nie bierze pod uwagę Polski. Z opracowań odnoszących się do Polski wynika, iż dla Polaków do prawidłowego funkcjonowania demokracji niezbędne są przede wszystkim uczciwie przeprowadzane wybory, które są obok poprawnego funkcjonowania sądownictwa, niezależności mediów i „responsywności” rządzących jej fundamentami (Markowski, Kotnarowski, 2016).

Omawiając kwestie zaufania Polaków do demokracji, warto przywołać koncepcję analityczną zaproponowaną w tomie Critical Citizens: Global Support for Democratic Governance pod redakcją Pippy Norris. Wyróżniono w niej pięć wymiarów poparcia życia politycznego w systemie demokratycznym. Dotyczą one: wspólnoty politycznej, zasad rządzących ustrojem politycznym, funkcjonowania ustroju, poparcia dla instytucji oraz poszczególnych aktorów politycznych (Norris, 1999, 10). Pierwszy z uwzględnionych wymiarów zoperacjonalizowany jest za pomocą pytań o dumę narodową i gotowości do obrony własnego kraju. W przypadku zasad rządzących ustrojem politycznym nacisk kładziony jest przez badaczy na poparcie dla idei ustroju demokratycznego oraz oceny demokratyczności własnego kraju. W pewnym stopniu zbliżona jest definicja operacyjna trzeciej z wymienionych kategorii, ale poparcie dla funkcjonowania ustroju politycznego ma jednak konkretniejszy charakter i dotyczy oceny konkretnego ustroju. Kolejny poziom, poparcie dla instytucji, ma natomiast wymiar formalny i jest związany z oceną rządzących nimi procedur oraz autorytetem instytucji. Piąta kategoria określona została jako poparcie dla poszczególnych aktorów politycznych, tzn. kolejnych prezydentów i rządów. W świetle takiej siatki pojęciowej wyraźnie widać, że kluczowe znaczenie w opisywanym przypadku stosunku do wyborów nieufność dotyczy poziomu poparcia dla instytucji, ale wiąże się w istotny sposób z oceną funkcjonowania całego ustroju politycznego. Z tego powodu siła mobilizacyjna do działań kontrolnych po wyborach w 2014 roku była tak duża, że krytyczni obywatele zaczęli się organizować w całym kraju.

Bazując na przywołanych koncepcjach można dojść do wniosku, że działania podające w wątpliwość funkcjonowanie podstawowych procesów demokratycznych mogły wynikać zarówno z kluczowej roli przypisywanej wyborom w systemie demokratycznym jak i z głębokiego przeświadczenia o nieuczciwości przeprowadzanych wyborów oraz chęci wykorzystania tego sposobu interpretacji procesu wyborczego do mobilizacji własnego elektoratu w warunkach kolejnej porażki wyborczej. Należy bowiem wyraźnie zaznaczyć, że RKW nie był oddolną inicjatywą obywateli popierających różne partie bądź też krytycznych wobec całej klasy politycznej, a został zbudowany w oparciu o mobilizację środowisk zdecydowanie popierających PiS. Istotną rolę w tym procesie odegrały mające rozbudowane struktury i doświadczenie w organizacji różnych wydarzeń kluby „Gazety Polskiej” i z tego względu należy przybliżyć działalność tego środowiska.

Działalność klubów „Gazety Polskiej” przed 2015 rokiem

Pierwsze kluby „Gazety Polskiej” zostały założone jeszcze w ostatniej dekadzie XX wieku, kiedy nie istniał PiS ani PO. Skupiały one sympatyków założonego w 1993 roku tygodnika. Jednak najszybszy rozwój tego środowiska nastąpił po katastrofie smoleńskiej, przede wszystkim w latach 2010–2013, kiedy powstała największa liczba klubów, głównie w Polsce, ale też zagranicą (zwłaszcza wśród Polonii w Stanach Zjednoczonych). Jednocześnie wokół „Gazety Polskiej” powstała cała grupa medialna obejmująca: „Gazetę Polską Codziennie”, miesięcznik „Nowe Państwo”, portal internetowy Niezależna.pl, a także – we współpracy z innymi środowiskami – telewizję TV Republika. W ten sposób wytworzyło się wpływowe środowisko polityczne obejmujące nie tylko media, ale i współpracujących ze sobą, lojalnych i dobrze zorganizowanych odbiorców.

W oparciu o doniesienia dużej części mediów ogólnopolskich można wyrobić sobie zdanie, że działalność klubów „Gazety Polskiej” sprowadza się głównie do doraźnych „zrywów” podczas rocznic i miesięcznic katastrofy smoleńskiej. Ponadto zaznacza się, że wspierają one działalność polityczną PiS i określa się je jako „gwardia polowa PiS” (Jedlecki, 2012). Takie określenia nie są pozbawione podstaw. Kolejne rocznice katastrofy smoleńskiej z 10 kwietnia 2010 są rzeczywiście momentami, w których zbierają się w jednym miejscu stowarzyszenia działające na co dzień na poziomie lokalnym, w poszczególnych gminach. Takie manifestacje sprzeciwu w kwestii sposobu wyjaśnienia przyczyn katastrofy przyciągają uwagę mediów i przedostają się do świadomości społecznej. Bliską współpracę z PiS również można uznać za fakt. Jarosław Kaczyński w 2015 roku podczas X Zjazdu klubów „Gazety Polskiej” w Piotrkowie Trybunalskim nazwał je „oddziałem szturmowym armii, która ma maszerować do zwycięstwa” (GP Nr 22 3.06.2015). Niemniej jednak sprowadzanie działalności klubów „Gazety Polskiej” tylko do tych dwóch elementów nie ukazuje całego spektrum ich aktywności.

Spośród istniejących obecnie w Polsce ponad 350 klubów działających jako nierejestrowane stowarzyszenia, zdecydowana większość regularnie, przynajmniej raz w miesiącu, organizuje różnego rodzaju spotkania, które są ich podstawową formą aktywności. To jest mniej widoczna, ale niezwykle istotna forma działalności klubów. Część spotkań ma charakter zamknięty – informacje o nich są dystrybuowane wyłącznie wśród sympatyków klubów – ale organizowane są również spotkania otwarte, na przykład dyskusje z politykami i dziennikarzami lub projekcje filmów i wykłady. Ten rodzaj działalności ma za zadanie nie tylko doraźne zwrócenie uwagi na konkretne aspekty życia politycznego, ale przede wszystkim integrację środowiska i wykształcenie kręgu osób bliżej zainteresowanych charakterem prowadzonych przez kluby działań. W tym kontekście należy zauważyć, że spotkania dotyczą nie tylko bieżącej sytuacji politycznej, ale poruszane są też zagadnienia kulturalne, historyczne i społeczne budujące głębszą więź i wspólnotę światopoglądową. Na tym ogólniejszym poziomie działalności stowarzyszenia dbają o upamiętnianie wydarzeń z historii Polski, rozpowszechniają wiedzę o zbrodniach komunistycznych, organizują spotkania podkreślające nierozerwalność polskiej tradycji narodowej i Kościoła katolickiego. Podkreślanie przywołanych właśnie wątków patriotycznych i niepodległościowych stanowi osnowę retoryki politycznej.

Na poziomie politycznym w działalności klubów „Gazety Polskiej” można odnaleźć wiele cech charakterystycznych dla postawy krytycznych obywateli. Aby się o tym przekonać wystarczy uchwycić kluczowe argumenty powracające nieustannie w dyskursie omawianego środowiska. Należy zaznaczyć, że rekonstrukcja narracji dotyczy okresu przed 2015 rokiem, kiedy powstała RKW, a PiS pozostawał w opozycji. Podstawowym elementem dyskursu klubów „Gazety Polskiej” jest głęboka krytyka systemu politycznego III Rzeczypospolitej jako systemu stanowiącego rzeczywistą kontynuację Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przejawiającą się w konkretnych rozwiązaniach instytucjonalnych i ciągłości personalnej. „Resortowe dzieci” to w dyskursie omawianego środowiska członkowie elit władzy i biznesu, które wywodzą się z rodzin dygnitarzy rządzących przed 1989 i kierują się niemal klanowym poczuciem wspólnoty interesów, zwiększając swoje wpływy, kolonizując państwo i broniąc korzystnej dla nomenklatury wizji historii. Na marginesie można dodać, że ta narracja z niewielkim zmianami jest nadal podtrzymywana po 2015 roku, kiedy Andrzeja Dudy został wybrany na prezydenta, a PiS nieoczekiwanie dla wielu ekspertów uzyskał samodzielną większość w wyborach parlamentarnych. Wskazuje się, że zastana rzeczywistość jest nadal w dużym stopniu określana przez wpływowe grupy postkomunistycznych grup interesów, które sabotują i dyskredytują na wszelkie możliwe sposoby przygotowywane przez rząd reformy.

W takich warunkach systemowych gdzie Polska traktowana jest jako nie w pełni demokratyczny kraj postkolonialny, ujawnia się głęboki podział funkcjonujący w życiu politycznym, który przekłada się na olbrzymie zaufanie do PiS i jego całkowity brak w odniesieniu do większości innych ugrupowań politycznych. Z jednej strony jest władza mająca monopol w środkach przekazu, realizująca zadania, dla których źródło motywacji stanowią przede wszystkim wewnątrzpartyjne interesy, chęć zysku lub ślepe dążenie do „rozpłynięcia się” w ponadnarodowej organizacji Unii Europejskiej, fałszywie postrzeganej jako cel o charakterze cywilizacyjnym. Z drugiej strony jest opozycja patriotyczna starająca się przeciwstawić tej hegemonii i obronić Polskę. Wiele mówiący jest sposób określania bliskiego klubom „Gazety Polskiej” środowiska medialnego, które powszechnie nazywane jest „drugim obiegiem”, co przywodzi na myśl działalność wydawniczą skupioną wokół NSZZ „Solidarność” w latach osiemdziesiątych XX wieku. Wykorzystywanie takich obrazów jednoznacznie przyrównujących działalność klubów do oporu pierwszej Solidarności dość wyraźnie pokazuje, którą stronę w historii ma reprezentować koalicja PO-PSL. Ze względu na tematykę poruszaną w tym artykule należy podkreślić, że z tego samego sposobu legitymizacji swoich działań korzystał RKW, zachęcając do wzięcia udziału w prowadzonej działalności. Widać to na przykład w odwołaniu się do postaci kapelana „Solidarności” księdza Jerzego Popiełuszki. Na plakacie zachęcającym do zaangażowania się w RKW umieszczono wizerunek Jerzego Popiełuszki i cytat z jednego z kazań: (…) naród ginie, gdy brak mu męstwa, gdy oszukuje siebie, mówiąc, że jest dobrze, gdy jest źle, gdy zadowala się tylko półprawdami. Przywołany przykład stosowanej retoryki pokazuje, jak wiele RKW ma wspólnego ze środowiskami klubów „Gazety Polskiej”.

Źródło: http://ruchkontroliwyborow.pl/wp-content/uploads/2015/09/RKW-plakat-3-b.png.

Jak widać omawiane środowisko nie chce jedynie komentować wydarzeń i kształtować kadr, ale stara się wpływać bezpośrednio na politykę. Co prawda poszczególne kluby, zgodnie z regulującą ich działalność Kartą Klubów „Gazety Polskiej”, nie mogą wchodzić w struktury partii politycznych, ale możliwe jest zaangażowanie ich członków. Wielu działaczy klubów pełni bowiem funkcje polityczne, przede wszystkim w instytucjach o charakterze lokalnym, ale także regionalnym i ogólnokrajowym – zasiadają oni w radach gmin, miast, powiatów, sejmikach wojewódzkich oraz samym parlamencie. Otwarta krytyka stanu polskiej polityki nie była zatem odstąpieniem od rywalizacji o władzę i wycofaniem się do bezpiecznej niszy, ale próbą jej zdecydowanej zmiany. Jest to możliwe zwłaszcza od momentu pojawienia się na scenie politycznej PiS jako jednej z dwóch największych partii politycznych w Polsce. Lojalne, wyraziste i bardzo aktywne środowisko „Gazety Polskiej” jest obok na przykład grupy medialnej ojca Rydzyka (większej liczebnie, ale nie tak zaktywizowanej w sprawach politycznych pomiędzy wyborami) i dawnych członków Porozumienia Centrum jedną z grup stanowiących zaplecze kadrowe rządzącej obecnie partii. RKW był jedną z inicjatyw tego środowiska, które w oparciu o naszkicowaną wizję świata pozwoliło zaktywizować zwolenników i przedstawić narrację o zagrożeniu demokracji mobilizującą szersze grupy wyborców.

Funkcjonowanie Ruchu Kontroli Wyborów

Założenie RKW było ukoronowaniem kilkuletniej działalności organizacji skupionych wokół PiS. Pierwsza tego typu inicjatywa nosząca nazwę „Uczciwe wybory”, autorstwa stowarzyszenia Solidarni2010 i przeprowadzona przy współpracy Ruchu Społecznego im. Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, klubów „Gazety Polskiej” oraz PiS, miała na celu obserwację wyborów parlamentarnych w 2011 roku, które nastąpiły w nieco ponad rok po przegranych przez Jarosława Kaczyńskiego wyborach prezydenckich z Bronisławem Komorowskim, kwestionowanych przez środowisko wyborach samorządowych przeprowadzonych w 2010 roku oraz do Parlamentu Europejskiego z roku 2014. Zasady działalności wolontariuszy były bardzo podobne do tych opisanych w niniejszej pracy dla wyborów parlamentarnych w 2015 roku. Najprawdopodobniej największa mobilizacja nastąpiła po wyborach samorządowych w 2014 roku, po których w całej Polsce zorganizowane zostały protesty. Najgłośniejszy z nich z udziałem członków stowarzyszenia Solidarni2010 miał miejsce w siedzibie PKW (Kontrola wyborów 2011–2015, 2015).

RKW został oficjalnie powołany 21 lutego 2015 roku podczas konferencji „Powstań Polsko!” zorganizowanej na Jasnej Górze. W wydarzeniu uczestniczyło 76 organizacji o charakterze prawicowym i konserwatywnym. Ryszard Kapuściński, członek Rady Miasta Krakowa z PiS i prezes klubów „Gazety Polskiej”, złożył swój podpis pod aktem założycielskim jako drugi w kolejności. Celem stowarzyszenia była organizacja struktur, które miały się zająć przestrzeganiem przepisów podczas głosowania i liczenia oddanych głosów w możliwie jak największej liczbie obwodów wyborczych. W tym celu powołani zostali koordynatorzy na poziomie okręgów wyborczych i powiatów wraz z oddzielną osobą odpowiedzialną za działalność organizacji poza granicami Polski, gdzie aktywnych jest obecnie ponad 50 klubów „Gazety Polskiej”. Działania zostały zaplanowane bardzo szczegółowo. Zadaniem osób biorących udział w akcji RKW było pełnienie roli członków obwodowych komisji wyborczych i mężów zaufania. Na potrzeby przedsięwzięcia opracowana została również strona internetowa siepoliczymy.pl, która służyła do równoległej kontroli wyborów. W jej ramach wolontariusze RKW umieszczali w bazie dane liczbowe o wynikach wyborów w poszczególnych okręgach oraz skany i zdjęcia protokołów wyborczych tworzonych po podliczeniu głosów w poszczególnych komisjach w celu ich późniejszego porównania ze szczegółowymi wynikami ogłoszonymi przez PKW. Zebrane dane zostały zarchiwizowane, a strona zamknięta w połowie listopada 2015 roku.

W celu sprawnej i skutecznej realizacji postawionych zadań RKW przyszli członkowie OKW i mężowie zaufania mieli wziąć udział w specjalnie przygotowanych w tym celu szkoleniach na temat zasad, zgodnie z którymi powinny być przeprowadzane powszechne wybory parlamentarne. Znaczna część materiałów w nich wykorzystanych została umieszczona na stronie internetowej organizacji, gdzie można znaleźć gotowe prezentacje oraz zapisy wideo ze szkoleń. Wykorzystane zostały między innymi materiały ze szkolenia dla obwodowych komisji wyborczych przygotowane przez Krajowe Biuro Wyborcze w 2015 roku w związku z wyborami do Sejmu RP i Senatu RP. Obejmowało ono opis struktury organów wyborczych i miejsca, jakie zajmuje w nich obwodowa komisja wyborcza, precyzowało zakres zadań i tryb pracy komisji oraz obowiązki jej przewodniczącego. Omówione zostały również takie aspekty funkcjonowania komisji jak przygotowania do pracy, przeprowadzanie głosowania, ustalanie wyników głosowania, sporządzanie protokołów elektronicznych i przekazywanie ich do Okręgowej Komisji Wyborczej oraz zadania komisji w związku z możliwością głosowania korespondencyjnego (Szkolenie dla obwodowych komisji wyborczych). W bazie na głównej stronie internetowej ruchu znajduje się, również opracowany przez PKW Poradnik dla obwodowych komisji wyborczych, w którym dogłębnie omówione zostały tematy uwzględnione we wspomnianym powyżej szkoleniu. Oba te oficjalne dokumenty stanowią punkt odniesienia dla komentarzy szczegółowych zawartych w Uwagach do «Szkolenia dla OKW» dostępnego na stronie PKW oraz Instrukcji RKW dla członków obwodowych komisji wyborczych i mężów zaufania, w których omówione i skomentowane zostały przywołane wcześniej dokumenty wydane przez organy nadzorujące wybory. Uwypuklone zostały w nich niedopatrzenia i niedookreślenia obecne w materiałach przygotowanych przez PKW, takie jak brak dokładnej informacji dotyczącej sposobu przechowywania pustych kart do głosowania. Można również znaleźć uwagi związane z obowiązkami członków komisji odnoszące się do przygotowania urny wyborczej, rozliczenia kart do głosowania, obowiązku przebywania w lokalu, wydawania kart wyborcom i ich identyfikacji na podstawie przedstawionych dokumentów, głosowania przez pełnomocnika, postępowania w momencie otwarcia urny oraz zasad identyfikacji znaków „x” stawianych przy wybranych kandydatach. W dokumencie znajduje się również odniesienie do Kodeksu Wyborczego przy sprostowaniu dotyczącym dokumentów, jakie wyborcy powinni przedstawić przed odbiorem kart. Jak widać RKW oprócz funkcji kontrolnej i mobilizującej określone środowiska polityczne ma jeszcze jedną funkcję – edukacyjną. Nawet jeżeli obawy odnośnie uczciwości wyborów były bezpodstawne to RKW przyczynił się do zwiększenia krytycznej wiedzy na temat wyborów demokratycznych wśród zaangażowanych weń osób.

Dla ilustracji warto w tym miejscu przypomnieć zawarte w przywołanych materiałach interesujące uwagi dotyczące niepożądanego zachowania innych członków komisji – głównego powodu, dla którego RKW zostało powołane: (…) Należy obserwować członków komisji przy spisach wyborców. Gdy ktoś wertuje spis wyborców, należy zwrócić na to uwagę Przewodniczącemu. Należy złożyć wniosek do Przewodniczącego, aby wszyscy członkowie komisji zdeponowali w widocznym miejscu wszystkie posiadane przybory do pisania i pozostawili przy sobie tylko zwykłe ołówki do robienia notatek w czasie obliczania wyników głosowania. Przewodniczący komisji powinien zamknąć zestawienia głosujących (tzw. spisy ulicami) wielkim znakiem w kształcie litery „Ƶ”. Poniżej tak oznaczonego miejsca nie można nikogo dopisać (Instrukcja …, 2015).

W dokumencie podane zostały również bardzo szczegółowe rady dotyczące fotografowania protokołów. Zawierają one takie informacje jak sposób kadrowania, opisy odnoszące się do sprzętu czy też ustawienia ostrości. W dokumencie znajduje się również następujące wyjaśnienie, które można wykorzystać np. w sytuacji, w której podważana jest zasadność prowadzonych działań członka RKW: (…) Sporządzanie dokumentacji audiowizualnej z czynności wykonywanych przez członków komisji, działających jak funkcjonariusze publiczni w miejscu publicznym, jest dozwolone, ponieważ nie jest zabronione ustawą, co oznacza, że nie jest ani wykroczeniem, ani przestępstwem (Instrukcja…, 2015).

Wszystkie dowody, zarówno fotografie, jak i teksty oraz nagrania audio i video miały być zachowane do momentu rozstrzygnięcia protestów wyborczych, czyli co najmniej przez trzy miesiące od dnia głosowania lub do ogłoszenia wyników wyborów przez PKW i mogą być udostępniane wyłącznie na potrzeby postępowania przed sądami i organami prokuratury (Instrukcja RKW dla członków OKW i mężów zaufania). Jak widać działania RKW zostały starannie zaplanowane i przygotowane. Nie był to jedynie improwizowany zryw obywateli wyrażających swoje zaniepokojenie. Skala całego przedsięwzięcia pozwala wnioskować, że w opisywanym środowisku poziom nieufności wobec funkcjonującego systemu jest wysoki i trwały.

Analiza przywołanych materiałów mówi wiele o charakterze krytyki obywatelskiej będącej podstawą działania RKW. Przepisy PKW są akceptowane, a dopilnowanie, żeby wybory zostały przeprowadzone z zachowaniem standardów i nie zostały sfałszowane, polega na przestrzeganiu wytycznych PKW. Działalność RKW nie ma zatem charakteru obywatelskiego nieposłuszeństwa. Obowiązujące zasady prawne nie są odrzucane, chociaż zgłaszane są propozycje ich ulepszenia (np. wprowadzenie przezroczystych urn wyborczych i kamer w lokalach wyborczych). Największym zagrożeniem, jak wynika to z dokumentu wyliczającego niedozwolone zachowania członków komisji, jest działanie niezgodne z przepisami, któremu jednak można przeciwdziałać właśnie poprzez przestrzeganie zasad ustanowionych przez PKW.

Kontekst i charakterystyka krytyki obywatelskiej RKW

W pracy Pippy Norris Democratic Deficit. Critical Citizens Revisited Polska wraz z innymi państwami Europy Środkowo-Wschodniej scharakteryzowana została jako kraj, w którym występuje duży rozziew między aspiracjami demokratycznymi społeczeństwa a zadowoleniem obywateli z samego funkcjonowania demokracji w kraju (Norris, 2011, s. 112–114). RKW wydaje się doskonałym potwierdzeniem tego spostrzeżenia. Istnieją jednak podstawy, aby sądzić, że – zgodnie z koncepcją Norris – można dostrzec w Polsce różne odmiany tego rodzaju postawy krytycznej. Wydaje się, że środowisko klubów „Gazety Polskiej” i RKW od innych różni to, że za główną przyczynę złego funkcjonowania instytucji państwa odpowiedzialnych za przeprowadzanie wyborów i tym samym całego systemu demokratycznego odpowiadają konkretni aktorzy polityczni. Problemem są elity polityczne i dlatego, krytykując organizacje wyborów, często poddawano krytyce mechanizmy wyboru i skład PKW. Istotny w tym kontekście jest też fakt, że członkowie komisji wyborczych wyznaczani są przez komitety biorące udział w wyborach, co oznacza, że są w mniejszym lub większym stopniu emanacją woli politycznej partii biorących udział w wyborach. Stąd też nacisk w dokumencie zawierającym instrukcje dla członków komisji i mężów zaufania na wszelkiego rodzaju sytuacje, w których osoby spoza RKW mogłyby wpłynąć na wynik wyborów, np. unieważniając karty do głosowania, oddając dodatkowe głosy itd. Zatem istniejące przepisy są złe nie dlatego, że faworyzują jakąś grupę polityczną, ale z tego powodu, że w niewystarczającym stopniu chronią przed potencjalnymi manipulacjami.

Jak starałem się pokazać, w dyskursie omawianego środowiska politycznego wyraźnie podkreśla się, że dysfunkcyjne elity polityczne III Rzeczypospolitej, którym przypisuje się manipulowanie wyborami, są konsekwencją braku wyraźnego zerwania z poprzednim systemem. Brak zaufania do instytucji przeprowadzających wybory jest zatem w omawianym przypadku ściśle związany ze sposobem interpretacji kontekstu historycznego. Bardzo wyraźnie odzwierciedla się w tym miejscu podział polityczny, którego osią jest stosunek do charakteru polskiej transformacji dzielący nie tyle partie postsolidarnościowe i postkomunistyczne, ale przede wszystkim dawną elitę opozycyjną (Bielasiak, 2010). Stosunek do statusu ustaleń Okrągłego Stołu jest tutaj kluczowy. Postrzeganie elit politycznych i zaufanie do członków pełniących różne funkcje związane z organizacją wyborów zależy od oceny transformacji. Na marginesie warto zwrócić uwagę, że z tych samych powodów w podobny sposób krytykowany jest też system sądownictwa. Podkreśla się fakt, że wielu sędziów prowadziło rozprawy również za PRL, co sprawia, że stworzony został układ działający przeciwko części elit odrzuconych podczas negocjacji Okrągłego Stołu. W tym miejscu należy zaznaczyć, że wątek krytyki organizacji wyborów i sądownictwa są mocno powiązane, ponieważ członkami PKW jest 9 sędziów wskazywanych (po trzech) przez Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Konsekwencją faktu, że za sedno problemów uważa się kwestie personalne jest duże upolitycznienie działań krytycznych. Brak zaufania wobec jednego ugrupowania politycznego prowadzi do poparcia partii chcącej odsunąć od władzy rządzących. Oczywiście popierana partia musi głosić program głębokich reform albo nawet zmiany systemu, który pozwoli na trwałe odsunięcie od władzy środowisk uznawanych za nieuczciwe, niemoralne i niebezpieczne dla demokracji. Tak właśnie można określić postulaty PiS, które zostały wsparte przez środowiska klubów „Gazety Polskiej”. W tym sensie RKW można uznać za inicjatywę powstałą w określonym środowisku politycznym i przyjmującą formę zaangażowania na rzecz konkretnej partii. Tego rodzaju polityczne zagospodarowanie krytycznych postaw obywateli nie jest niczym wyjątkowym w krajach demokratycznych. Zachęta do tego typu działalności pojawiła się np. w kampanii Donalda Trumpa, w której została zorganizowana akcja mająca zaangażować osoby chcące obserwować proces przeprowadzania wyborów prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 2016 roku. Jako uzasadnienie umieszczone na oficjalnej stronie kampanii podana została możliwość sfałszowania wyborów przez „szemraną Hilary” [crooked Hilary] (Volunteer to Be a Trump Election Observer). Charakterystyczne dla omawianej w tym artykule inicjatywy RKW jest raczej uzasadnienie podejmowanych działań polegające na wprowadzeniu perspektywy historycznej i wskazywaniu na konsekwencje zaniechań w trakcie transformacji ustrojowej w Polsce. Nie ufa się elitom politycznym nie dlatego, że politycy jako klasa w ogóle są niegodni zaufania, ale nie ufa się pewnej grupie polityków wywodzących się ze starego systemu, która powinna być zastąpiona. Znaczna skala podejmowanych w ramach RKW działań świadczy o dużym potencjale mobilizacyjnym tego rodzaju argumentacji w Polsce.

Nie można jednak pominąć faktu, że istnieje szerszy kontekst działalności RKW, który wykracza poza polskie doświadczenia historyczne i bieżącą sytuację polityczną. RKW można uznać za przejaw niskiego zaufania do szeroko rozumianej sfery publicznej, które trapi wiele państw demokratycznych i analizowane jest przez Pippę Norris. W Polsce zjawisko to – mimo okresowych wahań – także występuje i w 2016 roku 33% respondentów deklarowało brak zaufania do urzędników administracji publicznej, 42% do sądów, 50% do rządu a 65% do partii politycznych (Omyła-Rudzka, 2016). RKW po części bazuje też na takim uogólnionym zaufaniu do sfery publiczne i bez wątpienia wpisuje się w szersze trendy obywatelskiej krytyki. Można więc powiedzieć, że charakter inicjatywy RKW jest dwojaki. Z jednej strony jest to projekt obywatelski – w wymiarze organizacyjnym polega on na oddolnej aktywizacji społeczeństwa wokół danej idei – natomiast z drugiej jest sposobem opowiedzenia się za jednym z aktorów politycznych. Najlepszym sposobem sprawdzenia, która z wymienionych cech jest istotniejsza będzie bez wątpienia analiza działalności podejmowanej przez RKW przy okazji wyborów przeprowadzanych za kadencji rządów PiS. Czy RKW, który w swoich oficjalnych komunikatach deklaruje obywatelską kontrolę wyborów rzeczywiście będzie starał się tak samo nadzorować wybory w okresie rządów PiS? Jaki będzie zakres i typ podejmowanych działań? Z odpowiedziami na te pytania należy poczekać co najmniej do wyborów samorządowych w 2018 roku. Wtedy będzie można precyzyjniej określić charakter działania RKW i wyciągnąć wnioski na temat przywiązania Polaków do przejrzystości i uczciwości procesu wyborczego.

Marcin Ślarzyński – absolwent socjologii, doktorant w Szkole Nauk Społecznych przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół studiów nad nacjonalizmem, społeczeństwem obywatelskim, społecznościami lokalnymi i ruchami prawicowymi w Europie ze szczególnym uwzględnieniem Polski. Przygotowuje rozprawę doktorską dotyczącą działalności klubów „Gazety Polskiej”.

Afiliacja:

Instytut Filozofii i Socjologii PAN

Nowy Świat 72

00-001 Warszawa

e-mail: mslarzynski@wp.pl

Bibliografia

Anderson, C. J., Tverdova, Y. V. (2001). Winners, Losers, and Attitudes about Government in Contemporary Democracies, International Political Science Review, 4(22)/2001, 321–338.

Bielasiak, J. (2010). The paradox of Solidarity’s legacy: contested values in Poland’s transitional politics, Nationalities Papers, 1/2010, 41–58.

Czech, F. (2015). Spiskowe narracje i metanarracje. Kraków: Nomos.

Dabros, M. S., Parker, S. L., Petersen, M. W. (2015). Assessing the Stability of Trust in Government Across Election Periods, Social Science Quarterly, 4(96)/2015, 996–1011.

Gendźwiłł A., Cześnik, M., Flis, J., Haman, J., Materska-Sosnowska, A., Michalak, B., Pietrzyk, P., Zbieranek, J. (2016). Nieważne głosy, ważny problem. Wyniki badania kart do głosowania z wyborów do sejmików województw 2014. Warszawa: Fundacja im. Stefana Batorego.

Hooghe, M., Stiers, D. (2016). Elections as a democratic linkage mechanism: How elections boost political trust in a proportional system, Electoral Studies, 44/2016, 46–55.

Instrukcja RKW dla członków OKW mężów zaufania. Pobrane z: http://ruchkontroliwyborow.pl/wpcontent/uploads/2015/10/RKW_Parlament_2015_Instrukcja-dla-czlonkow-OKW-i-MZ-SLAJDY.pdf

Jedlecki, P. (2012). Kluby „Gazety Polskiej” – gwardia polowa PiS. Pobrane z: http://wyborcza.pl/1,76842,12935566,Kluby__Gazety_Polskiej____gwardia_polowa_PiS.html?disableRedirects=true.

Karta Klubów „Gazety Polskiej”. Pobrane z: http://www.klubygp.pl/karta-klubow-gp/.

Kontrola wyborów 2011–2015. (2015). Pobrane z: http://solidarni2010.pl/31264-solidarni-2010-a-kontrola-wyborow-w-latach-2011–2015---aktualizacja.html

Leder, A. (2014). Prześniona rewolucja. Ćwiczenia z logiki historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Markowski, R., Kotnarowski, M. (2016). Normatywne i ewaluatywne aspekty stosunku Polaków do demokracji w latach 2012–2015, Studia Socjologiczne, 4(223)/2016, 131–163.

Norris, P. (2011). Democratic Deficit. Critical Citizens Revisited. New York: Cambridge University Press.

Norris, P. (red.). (1999). Critical Citizens. Global Support for Democratic Governance. New York: Oxford University Press.

Omyła-Rudzka, M. (oprac.). (2016). Zaufanie społeczne. Komunikat z badań nr 18/2016. CBOS. Pobrane z: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_018_16.PDF.

Plakat promujący akcję RKW. Pobrane z: http://ruchkontroliwyborow.pl/wp-content/uploads/2015/09/RKW-plakat-3-b.png.

Rosas G. (2010). Trust in elections and the institutional design of electoral authorities: Evidence from Latin America, Electoral Studies, 29/2010, 74–90.

Szkolenie dla obwodowych komisji wyborczych. Pobrane z: http://ruchkontroliwyborow.pl/wp-content/uploads/2015/10/1440497828_SZKOLENIE-PKW_Wybory_2015_Sejm_Senat.pdf.

Uwagi do „Szkolenia dla OKW” dostępnego na stronie PKW. Pobrane z: http://ruchkontroliwyborow.pl/wp-content/uploads/2015/10/Uwagi-RKW-do-Poradnika-PKW-dla-OKW.pdf.

Volunteer to Be a Trump Election Observer. Pobrane z: https://www.donaldjtrump.com/landing/volunteer-to-be-a-trump-election-observer.

Between Partisan Commitment and Civil Critique: the Activities of the Movement for the Electoral Control during 2015 Parliamentary Elections

Abstract
The aim of this article is to present a particular form of civil critique of Polish democratic system with a focus on its institutional dimension. The case study selected for the paper is the Movement for the Electoral Control (Ruch Kontroli Wyborów), an organization which in 2015 coordinated a national action whose goal was to observe parliamentary elections in order to prevent a wide scale electoral fraud which had allegedly taken place during 2014 local elections. The article refers to a theoretical framework of critical citizens by Pippa Norris.

Keywords:
civil critique, Movement for the Electoral Control, support for democracy, support for institutions, parliamentary elections.

Fot. Tomasz Ferenc

Dobro społeczne w programach lewicowych partii politycznych w wyborach parlamentarnych w Polsce w 2015 roku

Marek Tyrała
Uniwersytet Śląski

Abstrakt

Główne pytanie badawcze postawione w artykule brzmi: Jak dobro społeczne zostało zdefiniowane w programach koalicji Zjednoczona Lewica oraz partii Razem? Celem artykułu jest próba rekonstrukcji rozumienia dobra społecznego/publicznego w programach lewicowych partii politycznych w trakcie wyborów parlamentarnych w 2015 r. W pierwszej części artykułu omówione zostały podstawowe kwestie dotyczące rozumienia dobra wspólnego. Druga część stanowi analizę wskazanych powyżej programów wyborczych. Ostatnią część artykułu stanowią wnioski, w których opisane są podobieństwa i różnice między omawianymi programami oraz wskazane są odwołania do koncepcji krytycznych obywateli.

Słowa kluczowe:
dobro wspólne, Razem, Zjednoczona Lewica, wybory.

Teoretyczne aspekty dobra wspólnego

Idea dobra wspólnego została zdefiniowana i zapoczątkowana w starożytnej Grecji i Rzymie. Platon dobro wspólne określał jako wspólny pożytek obywateli. Zdaniem Arystotelesa państwo powinno służyć dobru wspólnemu czyli temu co pożyteczne dla ogółu, a nie interesom rządzących. Dobro wspólne możliwe jest tylko w doskonałej polis, opartej na sprawiedliwości, cnocie oraz solidarności. Arystoteles twierdził, że każdy człowiek z natury dąży do szczęścia, a do jego osiągnięcia niezbędne jest wspólne życie (Arystoteles, 2016). W dobrych ustrojach władza służy ludziom, a w złych ludzie władzy. W ujęciu Arystotelesa związek człowieka z polis jest porównywany do organizmu ludzkiego, do związku ciała i ręki. Polis (państwo) stanowi tutaj wspólnotę komunikacyjną, wspólnotę znaków oraz symboli (Śpiewak, 1998, ss. 55–63).

Sens i znaczenie pojęcia dobro wspólne z biegiem czasu uległo stopniowej modyfikacji. W ujęciu ekonomicznym dobro wspólne to, jak podaje Encyklopedia PWN: (…) termin oznaczający wartość zbiorową osiąganą przez wspólnoty ludzkie w związku z rozwijaniem naturalnych możliwości ich członków, zaspokajaniem ich indywidualnych interesów lub respektowaniem posiadanych przez nich uprawnień jednostkowych przy jednoczesnej dbałości o zbliżanie całej wspólnoty ku właściwym jej celom.

W przywołanym ujęciu dobra można podzielić na (Ostrom <za Samuelson>, 2013, s. XIII):

1. prywatne, są to dobra rywalizacyjne, wykluczalne z konsumpcji,

2. publiczne, są to dobra nierywalizacyjne oraz niewykluczalne z konsumpcji.

Elinor Ostrom (laureatka nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii) dobro wspólne (the commons) określa jako wspólny zasób: naturalny lub stworzony przez człowieka. Ostrom dobro wspólne dzieli na tradycyjne (np. pastwiska, lasy, łowiska ryb) oraz nowego rodzaju (np. oprogramowanie, własność intelektualna) (Ostrom, 2013, ss. 40–55). Dobro wspólne w ujęciu Ostrom, mieści się pomiędzy dobrem prywatnym, a dobrem publicznym. Obowiązuje w nim własność grupowa (common property), niezależnie od stopnia rzadkości. Własność ta ma charakter bliski prywatnej niekapitalistycznej własności. Ostrom w swoich badaniach dowodzi, iż wspólna własność jest przeważnie lepiej zarządzana niż prywatna. Podstawowym kryterium umożliwiającym funkcjonowanie i rozwój dobra wspólnego jest kapitał społeczny.

Stanisław Owsiak dobra społeczne określa jako dobra, które mogłyby być dobrami prywatnymi, lecz wskutek prowadzonej przez władze publiczne polityki społecznej są dostępne dla każdego obywatela oraz finansowane z funduszy publicznych np. oświata, służba zdrowia, opieka społeczna, obrona. Kluczowym powodem tworzenia dóbr społecznych jest umożliwienie ich konsumpcji obywatelom, których nie stać na nabycie tych dóbr na zasadach rynkowych. Wysoka użyteczność dóbr społecznych obejmuje zazwyczaj osoby o niskich dochodach indywidualnych. Dobra publiczne (będące formą dóbr społecznych) charakteryzują się tym, iż nie można ich wyłączyć z konsumpcji i nie są one również konkurencyjne w konsumpcji. Dobra publiczne tworzą konsumpcję zbiorową społeczeństwa, mogą być konsumowane przez wiele osób jednocześnie. Do dóbr publicznych zalicza się między innymi dobra klubowe, takie jak kina, teatry oraz wspólne zasoby np. środowisko naturalne (Owsiak, 2013). Tadeusz Klementewicz dobra publiczne określa jako dobra społeczne, czyli takie które są konsumowane wspólnie. Dóbr tych mechanizm rynkowy nie jest w stanie dostarczyć w wystarczającej ilości. Przykładem może być bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne, ład konstytucyjno-prawny, służba zdrowia, ochrona środowiska, gospodarka mieszkaniowa i komunalna, rekreacja, kultura i edukacja, ochrona socjalna. Dobra te zazwyczaj są dobrami prywatnymi finansowanymi ze źródeł publicznych (Klementewicz, 2015, s. 223). Jak zauważa Stanisław Kozyr-Kowalski, z dóbr publicznych korzystają wszyscy, lecz w sposób nierówny. Rzeczywista możliwość korzystania jednostek z dóbr formalnie dostępnych wszystkim, jest zależna od ich miejsca w strukturach społecznego podziału pracy, miejsca zamieszkania oraz miejsca w systemie własności środków produkcji i własności siły roboczej, czyli kondycji klasowo-stanowej ludzi. Kozyr-Kowalski własność określa jako zespól stosunków ekonomiczno-społecznych, w których pojawia się gratisowe, darowe, niezależne od własnej pracy lub pracy ludzkiej w ogóle, uzyskiwanie dóbr materialnych i duchowych. Własność to dar przyrody, historii ludzkiej oraz okoliczności ekonomiczno-społecznych. Własność stanowi kluczowy czynnik każdego dobra (prywatnego, publicznego, wspólnego) oraz posiada odrębne jakościowo kategorie stosunków ekonomiczno-społecznych (Kozyr-Kowalski, 2000, ss. 104–105, 113–114, 184, 225).

W ostatnim czasie dobro wspólne analizowane jest również w ujęciu biopolitycznym, postoperaistycznym. Michel Foucault wyróżniał trzy typy władzy: suwerenną (ograniczoną terytorialnie), dyscyplinarną (obejmującą ciało jednostek społecznych) oraz biowładzę (obejmującą populację, władzę nad biologią). Foucault biopolitykę rozumiał jako praktyczne wykorzystanie biowładzy, czyli formę kontrolowania procesów życiowych jednostek (Foucault, 2011). Biopolityka funkcjonuje tutaj jako narzędzie dzięki któremu możliwa jest rekonstrukcja transformacji pola społecznego oraz zawiązywanie się nowych relacji władzy. Współcześnie jednak termin biopolityka dotyczy nie tylko ludzkiego życia ale obejmuje także swoim zasięgiem życie społeczne, polityczne i gospodarcze (Praktyka Teoretyczna, 2011, ss. 2–3). W ujęciu filozoficznym (biopolitycznym) Michael Hardt i Antonio Negri dobro wspólne określają, jako (…) wspólne bogactwo (commonwealth) materialnego świata – powietrze, wodę, owoce ziemi i wszelkie dary natury (…). Te rezultaty społecznej produkcji, które są niezbędne dla społecznych interakcji oraz dalszej produkcji, takie jak wiedza, języki, kody, informacja, afekty (Hardt i Negri, 2012, ss. 10–65, 160–178). Hardt i Negri dowodzą, iż obecnie praca niematerialna czyli biopolityczna produkcja życia społecznego, mieści się między pracą intelektualną (np. produkcja kodów, programów, tekstów, pomysłów) a pracą afektywną, która dotyczy cielesnych afektów (np. opieka nad dziećmi lub osobami starszymi). Zmianie uległa struktura kapitału, relacje społeczne oraz techniczna kompozycja pracy (Hardt i Negri, 2004). Tym co dziś nastaje, jest nowa dziedzina dóbr wspólnych (commons) np. wspólna wiedza, formy współpracy i komunikacji. Dóbr tych nie da się objąć formą własności prywatnej. Dobro wspólne w tym ujęciu jest własnością społeczną. Jan Sowa w dobrze wspólnym rozpoznaje strukturę o charakterze produkcyjnym, będącą równocześnie rodzajem kapitału, zasobu i relacji społecznej. Sowa, powołując się na Gigi Roggero, zauważa, iż obecnie dobro wspólne należy traktować nie w kategorii dóbr naturalnych i biologicznych, lecz produktywnej relacji społecznej. W ujęciu tym biopolityczność oznacza wspólną i kolektywną podmiotowość człowieka, czyli czynnik życiowo-wspólnotowy. Do kategorii biopolitycznych dóbr wspólnych zaliczyć można: język, wiedzę, kod, miasto oraz demokrację. Dobra te w procesie ich użycia nie zużywają się, lecz pomnażają. Biopolitycznych dóbr wspólnych nie dotyczy zjawisko rzadkości, poddane prywatyzacji i ograniczonemu dostępowi zanikają (Sowa, 2015, ss. 190–193, 196, 209).

W tym miejscu warto zauważyć, że działania na rzecz biopolitycznego dobra wspólnego można uznać za główną cechę krytycznych obywateli w rozumieniu Pippy Norris. W jej ujęciu główną cechą krytycznych obywateli jest to, że grupa ta (…) dąży do demokracji traktowanej jako idealny sposób rządzenia, ale jednocześnie pozostaje głęboko sceptyczna w ocenie tego, jak działa demokracja w ich kraju (Norris, 2011, s. 5). Krytyczni obywatele wskazują więc na niedostatek bądź złe używanie biopolitycznego dobra wspólnego jakim jest demokracja i z tego powodu postulują zmiany polityczne. Poszczególne partie mogą w różnym stopniu odpowiadać na te postulaty i w zależności od tego odmiennie definiować rozumienie dobra wspólnego, na rzecz którego zamierzają działać.

Celem drugiej części artykułu jest rekonstrukcja rozumienia dobra społecznego w programach lewicowych partii politycznych biorących udział w wyborach parlamentarnych w 2015 roku. Przeprowadzona została analiza programów wyborczych dwóch partii – koalicji Zjednoczona Lewica oraz partii Razem. W ramach analizy porównawczej programów poszczególnych partii scharakteryzowane zostały poszczególne elementy składające się na proponowaną wizję dobra wspólnego, czyli pożądanego stanu rzeczy, które służy interesom wszystkich ludzi, wspólnocie. Bardziej szczegółowo można powiedzieć, że celem badania było sprawdzenie, w jakim stopniu programy obu partii odnoszą się do modelu dobra społecznego (publicznego) (np. bezpieczeństwo zewnętrzne i wewnętrzne, ochrona socjalna), a w jakim do biopolitycznego rozumienia dobra wspólnego stanowiącego produktywną relację społeczną (np. demokracja). Społeczne dobro wspólne odnosi się więc do jakości życia, stanowiąc społeczne szanse rozwoju. Dobro wspólne (biopolityczne) to formy społecznej aktywności obywatelskiej. Dobro to jest możliwe do osiągnięcia poprzez model funkcjonalny demokracji i państwa i dlatego koresponduje z dyskursem krytycznych obywateli.

Analiza programów wyborczych

Wybory parlamentarne w Polsce w 2015 r. odbyły się 25 października. Frekwencja wyborcza wyniosła 50,92 %. Wybory zakończyły się zwycięstwem partii Prawo i Sprawiedliwość (37,58 % głosów, 235 mandatów). Koalicja Zjednoczona Lewica uzyskała 7,55 % głosów, a partia Razem 3,62 % głosów. Obydwa (lewicowe) ugrupowania nie dostały się do Sejmu.

Zjednoczona Lewica to lewicowa koalicja wyborcza, która została utworzona przed wyborami parlamentarnymi w 2015 roku przez Sojusz Lewicy Demokratycznej, Twój Ruch, Polską Partię Socjalistyczną, Unię Pracy oraz Partię Zieloni. Deklarowana przez ugrupowanie ideologia polityczna to socjaldemokracja, socjalliberalizm, socjalizm demokratyczny, zielona polityka. Liderem Zjednoczonej Lewicy została Barbara Nowacka. Hasło wyborcze koalicji brzmiało: Szkoły budować, księży opodatkować.

Partia Razem to na polskiej scenie politycznej nowa, lewicowo-społeczna partia polityczna. Została założona w maju 2015 roku przez działaczy Młodych Socjalistów oraz byłych działaczy Zielonych. Deklarowana przez ugrupowanie ideologia polityczna, to socjaldemokracja oraz socjalizm demokratyczny. Partia deklarowała również brak lidera politycznego, formacją kieruje dziewięcioosobowy Zarząd Krajowy. Jedno z ideowych założeń Razem dotyczyło odrodzenia i odnowy mitu Solidarności w polskim społeczeństwie. Hasło wyborcze Razem brzmiało: Inna polityka jest możliwa. Już w tym miejscu warto zauważyć, że partia Razem pozycjonowała się jako siła spoza zastanego systemu politycznego chcąca go radykalnie zmienić. Pod tym względem przypominała inny antysystemowy komitet wyborczy – Kukiz’15, od którego jednak różniła się zupełnie innymi receptami na zmianę.

Analiza programów wyborczych obydwu partii (ZL, Razem) pozwoliła na wyodrębnienie elementów dobra społecznego. Dobro społeczne/publiczne w programie wyborczym koalicji Zjednoczona Lewica oraz partii Razem występowało w czterech kluczowych aspektach programowych: kwestie światopoglądowe, demokracja i państwo, polityka społeczna i gospodarcza oraz polityka zagraniczna i bezpieczeństwa. Analiza obu programów pozwala stwierdzić, że partia Razem słabiej koncentrowała się na kwestiach światopoglądowych (aksjologicznych) niż Zjednoczona Lewica. Zjednoczona Lewica postulowała m. in. refundację in vitro, wyprowadzenie lekcji religii ze szkół, likwidację funduszu kościelnego, zniesienie ustawy antyaborcyjnej, wprowadzenie ustawy o związkach partnerskich oraz aktywną politykę anty dyskryminacyjną. W programie Razem wartości kulturowe i aksjologiczne odgrywały mniejszą rolę, chociaż postulowano powszechny dostęp do antykoncepcji, refundację in vitro, sprzeciw wobec represyjnego karania za przerywanie ciąży oraz sprzeciw wobec ograniczaniu praw i wolności obywateli ze względu na ich tożsamość i orientację psychoseksualną.

Program partii Razem mocniej koncentrował się na kwestiach dotyczących demokracji i państwa niż program koalicji Zjednoczona Lewica. Obydwie partie postulowały hasła programowe takie jak: sprawiedliwość, równość, wspólnota, przywrócenie państwa obywatelom. W zakresie tym partia Razem posiadała o wiele bardziej rozwinięte postulaty programowe: zmiana systemu wyborczego na STV, wniosek o referendum (500 tyś. osób) nie może zostać zignorowany przez Parlament, maksymalnie 2 kadencje dla parlamentarzystów, likwidacja obecnego systemu finansowania partii politycznych i wynagrodzeń poselskich. Partia Razem postulowała także decentralizację państwa oraz rozwój spółdzielni społecznych. Razem prezentowała się jako masowy ruch prekariuszy (Standing, 2014), opierający się na oddolnym, masowym zaangażowaniu. Zjednoczona Lewica w swoim programie postulowała sprawne i funkcjonalne państwo, przestrzegające i troszczące się o zasady demokracji. Koalicja ta w zakresie demokracji i państwa postulowała przede wszystkim reformę wymiaru sprawiedliwości (np. nowa ustawa o prokuraturze, bezpłatna pomoc prawna, skrócenie czasu postępowań sądowych), reformę administracyjną (np. wyprowadzenie dużej części urzędów centralnych poza Warszawę, ograniczenie outsourcingu usług publicznych, prawo równego dostępu do służby publicznej, jawność działalności administracji publicznej), reformę instytucji kultury i mediów (np. powołanie obywatelskich mediów publicznych, zwiększenie finansowania kultury, niezależność instytucji kultury), ochrona praw obywatelskich (np. pełna ratyfikacja Karty Praw Podstawowych).

Zarówno partia Razem, jak i koalicja Zjednoczona Lewica mocno koncentrowały się na kwestiach dotyczących polityki społecznej i gospodarczej. Na problemy te zwraca uwagę bardzo wielu współczesnych badaczy. Aby demokracja była stabilna, podziały klasowe nie powinny być ostre (Diamond, 2005, s. 53). Jak zauważa Thomas Piketty, w obecnych demokracjach liberalnych proklamowana równość praw obywatela, dosyć mocno kontrastuje z realną nierównością szans i warunków życia (Piketty, 2015, s. 520). W programie Zjednoczonej Lewicy akcentowano kwestie socjoekonomiczne dotyczące pracy i sprawiedliwości społecznej, takie jak: wprowadzenie elastycznego kryterium dochodowego dla zasiłków z pomocy społecznej, podniesienie płacy minimalnej do 2,5 tys. zł, obniżenie cen energii, zakaz eksmisji na bruk, wprowadzenie premii obywatelskiej (część rocznego wzrostu PKB dla każdego obywatela tj. ok. 500 zł), obniżkę VAT do 21 %, podatek od spekulacyjnych transakcji finansowych FTT i aktywów banków 0,5 %, darmowe leki dla najuboższych seniorów, podniesienie najniższych emerytur o 200 zł oraz obniżenie wieku emerytalnego. W programie Razem postulowano: wyjście Polski z pułapki średniego gospodarczego rozwoju, nowoczesny interwencjonizm państwowy, ochronę praw pracowniczych i związków zawodowych, sprzeciw wobec wprowadzenia euro oraz zasadę zrównoważonego rozwoju całego kraju. Cechy wspólne w programach obydwu partii to: skrócenie czasu pracy (ZL – do 37 godz. tygodniowo, Razem – do 35 godz. tygodniowo), zakaz bezpłatnych staży, likwidacja umów śmieciowych, odbudowa przemysłu (ZL – utworzenie 3 nowych okręgów przemysłowych), rozwój tanich mieszkań (Razem – tworzenie spółdzielni mieszkaniowych, ZL – tanie kredyty z dodatkowej emisji pieniędzy), bezpłatne żłobki i przedszkola, państwowa służba zdrowia, minimalna płaca godzinowa (ZL – 15 zł, Razem – 15 zł i 20 zł), progresywna skala podatkowa (ZL – 40 % PIT dla osób o najwyższych dochodach, Razem – 75 % podatek od dochodów powyżej 500 000 zł rocznie), kwota wolna od podatku (ZL – do 21 tyś zł rocznie, Razem do 12-krotności min. socjalnego). Razem silniej niż Zjednoczona Lewica akcentował postulaty walki z rajami podatkowymi oraz wprowadzenie podatków dla międzynarodowych korporacji. W programie Razem mocno wyróżniał się postulat wprowadzenia równej dla wszystkich emerytury obywatelskiej. Zjednoczona Lewica bardziej koncentrowała się na kwestiach dotyczących ochrony środowiska i energetyki np. rozwój odnawialnych źródeł energii, wsparcie dla energetyki prosumenckiej, rozwój gospodarstw ekologicznych.

Zarówno partia Razem, jak i koalicja Zjednoczona Lewica, mocno koncentrowały się na kwestiach dotyczących polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa. W programie Razem postulowano: działania na rzecz pokoju na świecie, reformę mechanizmów demokratycznych i gospodarczych wewnątrz UE, sprzeciw wobec TTIP, utworzenie wspólnej europejskiej armii oraz reformę Rady Bezpieczeństwa ONZ. Zjednoczona Lewica postulowała: rozwój sojuszniczej współpracy w ramach NATO i UE oraz przyjazne partnerstwo z państwami Europy Środkowo-Wschodniej, pogłębienie integracji gospodarczej, ograniczenie użycia sił w stosunkach międzynarodowych, transformację międzynarodowego ładu finansowego i gospodarczego, rozsądną politykę imigracyjną, solidarność z uchodźcami. Kluczowym kryterium dla obydwu ugrupowań w zakresie stosunków międzynarodowych było budowanie relacji międzynarodowych opartych na pokoju.

Główna cecha programowa wyróżniająca i łącząca Zjednoczoną Lewicę i Razem, na tle innych partii politycznych biorących udział w wyborach parlamentarnych w 2015 roku, to równość. Cecha ta stanowiła podstawowy filar ideowy spajający programy wyborcze obydwu partii. Równość to kluczowa cecha programowa charakteryzująca partie lewicowe (socjalistyczne, socjaldemokratyczne) (Bobbio, 1996). Analizując programy wyborcze Zjednoczonej Lewicy i Razem, zauważa się, iż obydwie partie łączyła idea budowy sprawiedliwego państwa, które powinno służyć każdemu obywatelowi. Należy podkreślić, iż programy Zjednoczonej Lewicy i Razem skoncentrowane były na najważniejszych problemach przeciętnego obywatela oraz posiadały duży potencjał merytoryczny.

W polskich realiach system partyjny nie jest w pełni skonsolidowany, a rywalizacja polityczna na przestrzeni ostatnich 20 lat była mało efektywna. Stworzenie podstaw do efektywnej rywalizacji politycznej to jedno z najważniejszych kryteriów konsolidacji demokracji w Polsce. Efektywna rywalizacja polityczna to taka, która nie zagraża podstawom systemu politycznego, wolności jednostek, równości obywateli, ochronie mniejszości oraz rządom prawa (Antoszewski, 2004, ss. 31,109). Najpełniejszy wyraz efektywnej rywalizacji politycznej to w pełni skonsolidowany system partyjny. W Polsce od 2007 roku zmniejsza się stopniowo poziom chwiejności wyborczej, zwiększa się podział pomiędzy elektoratem lewicowo-liberalnym a narodowo-konserwatywnym. Wzrost poziomu polaryzacji systemu partyjnego, spowodowany radykalizacją programów poszczególnych partii, wpływa na ich strategie: są one nastawione przede wszystkim na konfrontację, o wiele mniej natomiast na współpracę (Antoszewski, 2012, ss. 237–250, 272). Na polskiej scenie politycznej brakuje zinstytucjonalizowanej rywalizacji politycznej, która mogłaby określać ścisłe wzorce oraz reguły konfliktu i współpracy. Partie polityczne powinny, koncentrując się na wyborach, spełniać funkcję strukturyzacji, która opiera się na formowaniu wyrazistych, wyróżniających własną tożsamość ofert programowych (Antoszewski, 2009, s. 68). Programy wyborcze Zjednoczonej Lewicy i Razem, wyróżniające się ideową tożsamością (Zjednoczona Lewica –socjaldemokracja, Razem – socjalizm demokratyczny), w przyszłości stanowić mogą szansę na dalszą konsolidację systemu partyjnego i demokracji. Koncepcje dobra społecznego (bazujące na równości) to kluczowy priorytet programowy wyróżniający lewicę na polskiej scenie politycznej. Gerald A. Cohen w swoich pracach często zastanawiał się nad dobrem wspólnym/społecznym oraz nad tym (…) jak sprawić? by organizm społeczny który obecnie działa dzięki pobudzaniu ludzkiej chciwości (kapitalizm), zaczął funkcjonować poprzez pobudzanie ludzkiej hojności, wspólnotowości, dobra wspólnego (Cohen, 2011).

Wnioski

Podsumowując przeprowadzoną analizę należy stwierdzić, że dobro społeczne stanowiło kluczowe kryterium programowe Zjednoczonej Lewicy i Razem w wyborach parlamentarnych w 2015 roku. Oba analizowane programy koncentrowały się na kwestiach dotyczących polityki społecznej i gospodarczej, a w podobnym stopniu były w nich obecne zagadnienia dotyczące polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa. Charakterystyczna wydaje się różnica polegająca na tym, że program partii Razem w mniejszym stopniu niż program koalicji Zjednoczona Lewica koncentrował się na stosunkach państwo – kościół, chociaż znajdował się w nim postulat świeckiego państwa, ale jednak zdecydowanie mocniej podkreślano w nim kwestie dotyczące demokracji, zwiększenia aktywności obywateli i kierunków głębokiej przebudowy państwa.

Dobro społeczne dotyczące kwestii demokracji i państwa w programie Zjednoczonej Lewicy miało służyć interesom wspólnoty narodowej, postulowano reformę administracyjną, ulepszenie funkcjonowania państwa oraz decentralizację państwa w celu ułatwienia życia każdemu obywatelowi. Dobro społeczne dotyczące kwestii demokracji i państwa postulowane w programie Razem miało częściowo charakter biopolityczny. Akcentowano stworzenie warunków dla rozwoju dóbr biopolitycznych (demokracja jako relacja społeczna). Dobro biopolityczne charakteryzuje się tym, iż nikt nie może być z niego wyłączony, bazuje na modelu suwerenności ludu. Oznacza to oddolną społeczną aktywność obywatelską, nie zhierarchizowaną, w której brakuje autorytatywnych przywódców. Podstawowy filar, dzięki któremu możliwy jest rozwój dobra biopolitycznego, to model funkcjonalny demokracji i państwa. W zakresie tym partia Razem postulowała szeroko posunięte koncepcje umożliwiające przywrócenie demokracji wszystkim obywatelom. Koncepcje te wpisują się we współczesne zmiany, którym ulega struktura kapitału, a co za tym idzie – zmiana relacji społecznych oraz technicznych kompozycji pracy (Negri). Zjednoczona Lewica pragnęła usprawnić funkcjonowanie państwa i demokracji, a Razem zmienić model funkcjonalny państwa, przywracając w pełni demokrację obywatelom.

Postulowany w programach obydwu partii model dobra społecznego/publicznego, bliski był ideom komunitariańskim, temu co służy interesom wszystkich ludzi, wspólnocie (Walzer), np. kwestie dotyczące demokracji i państwa (ZL), polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państwa (ZL, Razem) oraz polityki społecznej i gospodarczej (ZL, Razem). Jednak postulowany model dobra społecznego w programie Zjednoczonej Lewicy miał charakter socjaldemokratyczny, a w programie Razem bliski był koncepcjom socjalizmu demokratycznego. Inna charakterystyczna różnica między oboma programami polega na tym, że koalicja Zjednoczona Lewica oraz partia Razem różniły się stopniem odwołania swoich idei do krytycznych obywateli niezadowolonych z politycznego status quo. Partię Razem można uznać za głos mających lewicowe poglądy krytycznych obywateli, którzy dążą do głębokiej przebudowy obecnego systemu politycznego. Na jej tle Zjednoczona Lewica wydaje się bardziej zachowawcza i w mniejszym stopniu odwołująca się do elektoratu krytycznych obywateli, którzy na poziomie normatywnym opowiadają się za demokracją, ale są krytycznie nastawieni do tego, jak ona funkcjonuje na poziomie praktycznym. Zjednoczona Lewica oczywiście też odwoływała się do elektoratu osób niezadowolonych i krytycznie oceniających polską rzeczywistość. Jednak w jej programie w większym stopniu wskazywano problemy zewnętrzne w stosunku do systemu politycznego. Po pierwsze odwoływano się do trudnej sytuacji życiowej obywateli i wskazywano na potrzeby efektywniejszej polityki promującej rozwój gospodarczej i zabezpieczenia socjalne. Po drugie diagnozowano negatywny wpływ kościoła katolickiego i wskazywano na konieczność redefinicji stosunków państwo – kościół. Oba te wątki znalazły odzwierciedlenie w przywołanym już haśle koalicji: Szkoły budować, księży opodatkować. Konieczność przebudowania zasad organizujących życie polityczne państwa nie była mocno akcentowana, mimo że w skład koalicji wchodził przynajmniej jeden podmiot, który w przeszłości takie postulaty deklarował – Twój Ruch (wcześniej Ruch Palikota). Na tym tle Partia Razem głosząca, że Inna polityka jest możliwa w zdecydowanie większym stopniu odwoływała się do punktu widzenia krytycznych obywateli. Wydaje się, że to jest kluczowa różnica pomiędzy Razem i Zjednoczoną Lewicą, które odwołują się do podobnych, lewicowych idei. Nie oznacza ona jednak, że krytyczni obywatele, którzy wzięli udział w wyborach głosowali tylko na partię Razem. Część z nich mogła uznać, że postulaty socjalne są istotniejsze albo zagłosować na Zjednoczoną Lewicę z powodów taktycznych (badania sondażowe dawały partii Razem mniejsze szanse na przekroczenie progu wyborczego). Taka konstatacja prowadzi do wniosku, że błędem jest traktowanie krytycznych obywateli jako jednolitej grupy. Nie tylko mogą oni opowiadać się za różnorodnymi – powiązanymi z odmiennymi ideologiami – sposobami sanacji funkcjonującego systemu demokratycznego, ale stopień niezadowolenia z demokracji może też być stopniowalny i postulaty zmiany systemu politycznego mogą znajdować się na różnych pozycjach w hierarchii pożądanych zmian.

Marek Tyrała – doktor nauk społecznych w zakresie politologii (praca doktorska „Koalicje polityczne w Polsce w latach 1991–2011), pracownik naukowy Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Autor 10 artykułów i współredaktor jednej pracy zbiorowej. Jego zainteresowania badawcze oscylują wokół szeroko rozumianej problematyki teorii polityki.

Afiliacja:

Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa

Uniwersytet Śląski

ul. Bankowa 11

40-007 Katowice

email: wolfs11@wp.pl

Bibliografia

Antoszewski, A. (2009). Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków. Toruń: UMK.

Antoszewski, A. (2012). System polityczny RP. Warszawa: PWN.

Antoszewski, A. (2004). Wzorce rywalizacji politycznej we współczesnych demokracjach europejskich. Wrocław: UWr.

Arystoteles (2016). Polityka. Warszawa: PWN.

Bobbio, N. (1996). Prawica i lewica. Kraków: Znak.

Cohen, G. (2011). Dlaczego (nie) socjalizm? Warszawa: PTE.

Definicja terminu Biopolityka. (2011). Wstęp: perspektywy biopolityki, Praktyka Teoretyczna, 2/2011, 2–3

Definicja terminu Dobro Wspólne. (2016). Pobrane z: http://encyklopedia.pwn.pl/

Foucault, M. (2011). Narodziny biopolityki. Warszawa: PWN.

Hardt, M., Negri, A. (2004). Multitude. New York: Penguin.

Hardt, M., Negri, A. (2012). Rzecz-pospolita – poza własność prywatną i dobro publiczne. Kraków: Korporacja Ha!art.

Klementewicz, T. (2015). Stawka większa niż rynek. U źródeł stagnacji kapitalizmu bez granic. Warszawa: Książka i Prasa.

Kozyr-Kowalski, S. (2000). Socjologia, społeczeństwo obywatelskie i państwo. Poznań: UAM.

Norris, P. (red.). (1999). Critical Citizens: Global Support for Democratic Governance. Oxford: Oxford University Press.

Ostrom, E. (2013). Dysponowanie wspólnymi zasobami. Warszawa: Wolters Kluwer.

Owsiak, S. (2013). Finanse publiczne: teoria i praktyka. Warszawa: PWN.

Program wyborczy partii Razem (2016). Pobrane z: http://partiarazem.pl/

Program wyborczy koalicji Zjednoczona Lewica (2016). Pobrane z: http://lewicarazem.org/

Sowa, J. (2015). Inna Rzeczpospolita jest możliwa! Widma przeszłości, wizje przyszłości. Warszawa: WAB.

Standing, G. (2014). Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa. Warszawa: PWN.

Śpiewak, P. (1998). W stronę dobra wspólnego. Warszawa: Aletheia.

Walzer, M. (2006). Polityka i namiętność. O bardziej egalitarny liberalizm. Warszawa: Muza.

Wyniki wyborów parlamentarnych 2015 (2016). Pobrane z: http://parlament2015.pkw.gov.pl/

‘The social welfare’ in the Election Programmes of Left-Wing Parties in the Polish 2015 Parliamentary Election

Abstract
The main research question of the article is: how the common good has been defined in the coalition United Left and the party Together? The Author’s goal is to characterise left-wing parties electoral programmes during the Polish 2015 parliamentary election. In the first part of the paper, an attempt to synthesize ‘the common weal’ definition is made. Second part consists of the analysis of the programmes. In the last part of the article conclusions are made in terms of similarities and differences of the programmes and their relation to the concept of critical citizens.

Keywords:
the common wealth, Together, United Left, election.

Fot. Tomasz Ferenc

Antyszczepionkowcy – antysystemowcy? Krytyczna działalność Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Wiedzy o Szczepieniach STOP NOP

Marta Hoffman
Uniwersytet Jagielloński

Abstrakt

Zadaniem artykułu jest analiza działalności Stowarzyszenia STOP-NOP, zmierzającego do eliminacji szczepionek z polskiej polityki zdrowotnej, jako jednego z przejawów zjawiska tzw. obywatelskiego krytycyzmu. Jest on rozumiany jako zestaw wielopłaszczyznowych i świadomych działań obywateli, które nakierowane są na wyrażanie sprzeciwu wobec instytucji państwa. Działalność Stowarzyszenia nie jest wymierzona w konkretny rząd – jest raczej szerokim protestem wobec teleologicznego fundamentu każdego demokratycznego państwa, jakim jest zapewnienie funkcjonowania zdrowej populacji. Antyszczepionkowcy optują za tzw. prawem do wyboru, czyli przesunięciem odpowiedzialności za zdrowie dzieci ze zbiorowego bytu politycznego, czyli państwa, na byt indywidualny, czyli obywatela. Postulują także konkretne działania, których konsekwencje oznaczałyby uczynienie z „krytycznych rodziców” podmiotu polityki zdrowotnej nakierowanej na sprawę szczepień. W tym sensie, Stowarzyszenie zmierza – w dalszej konsekwencji – do przebudowy relacji państwo – obywatel.

Słowa kluczowe:
polityka szczepionkowa, biopolityka, krytycyzm obywatelski, ruch antyszczepionkowy.

Wstęp

Krytycyzm obywatelski zajmuje coraz więcej miejsca w refleksjach socjologów i politologów w Polsce i na świecie. Obserwowane w przestrzeni publicznej ruchy kontroli wyborów czy działalności polityków mogą być wskaźnikiem wyraźnego spadku zaufania społecznego do instytucji współczesnej demokracji. W tym sensie, działania te wpisują się w to, co prof. Piotr Sztompka określa mianem „klimatu nieufności” (Sztompka, 2007, s. 243). Ze względu na moje zainteresowania naukowe, które obejmują polityczny wymiar koncepcji medykalizacji, postanowiłam przyjrzeć się temu odłamowi obywatelskiego krytycyzmu, który odnosi się do polityki zdrowotnej państwa z perspektywy idei biopolityki Michela Foucaulta. Koncepcja medykalizacji zakłada, że kategorie definiowania zestawu problemów medycznych oraz ich rozwiązań są pochodną odkreślonej konfiguracji społecznie podzielanych przekonań i idei, w związku z czym nie mają charakteru obiektywnego (Conrad 1992). Artykuł wychodzi poniekąd z podobnych założeń: polityka zdrowotna państwa nie jest odpowiedzią na realne zagrożenia stanu zdrowia populacji nią objętej, ale raczej wypadkową, z jednej strony dostępnego stanu wiedzy i technologii, a z drugiej interesu politycznego. W tym konkretnym aspekcie obywatelski krytycyzm przyjmuje formę ruchu antyszczepionkowego, który w Polsce występuje pod szyldem Stowarzyszenia STOP-NOP. Postanowiłam przeanalizować niektóre aspekty jego działalności i wskazać na elementy łączące je z postawą obywatelskiego krytycyzmu. W tym sensie artykuł zmierza do odpowiedzi na następujące pytania: jakie przyczyny podejmowania opisywanych działań są wskazywane przez członków Stowarzyszenia? W jakim stopniu członkowie Stowarzyszenia podważają jedynie ideę obowiązkowych szczepień, a w jakim podważają biopolityczne fundamenty działania państwa? O czym może świadczyć aktywność obywatelska przeciwników szczepień, którzy są tutaj, podobnie jak często w dyskursie publicznym, nazywani antyszczepionkowcami?

„Biopolityczne urządzanie” według Michela Foucaulta

Francuski filozof Michel Foucault charakteryzuje „biopolitykę” jako swoistą „sztukę urządzania” w obrębie podmiotu politycznego jakim jest państwo. Jej podmiotem jest tzw. „rozum urządzający”, czyli zestaw różnego typu instytucji publicznych sprawujących efektywną władzę polityczną na danym obszarze i wobec zamieszkujących ten obszar osób. „Biopolityka”, czyli „rządzenie żywymi” polega na wytwarzaniu i utrzymywaniu różnego typu form i mechanizmów kontroli nad populacją. Mechanizmy te sięgają biologicznego wymiaru ludzkiej egzystencji, sprowadzając grupę obywateli do poziomu populacji, czyli zbioru jednostek połączonych wspólnotą gatunkową (Foucault, 2010, 2012). „Podmiot urządzający” poprzez praktyki dyscyplinujące ciała jednostek należących do populacji sprawuje nad nimi specyficzny rodzaj władzy, w wyniku którego ma on kontrolę nad biologicznym wymiarem ich życia (Foucault, 2011). Na poziomie empirycznym mechanizmów biowładzy można upatrywać w procesach kształtowania i wdrażania określonej polityki zdrowotnej. Prawne określanie granic między życiem a śmiercią, definiowanie specyficznych grup odbiorców polityki zdrowotnej, hierarchizacja priorytetów zdrowotnych w warunkach ograniczeń budżetowych, alokacja odpowiednich zasobów na badania nad określonymi schorzeniami, a także promowanie odpowiednich postaw prozdrowotnych wśród społeczeństwa stanowią praktyczny ekwiwalent foucaultowskich „mechanizmów urządzających” (Foucault 1999). Warto także w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż mowa o specyficznym aliansie władzy politycznej i medycznej, który nie tak łatwo poddaje się kontestacji społecznej. W mechanizmach biopolityki wykorzystywana jest bowiem specjalistyczna wiedza medyczna, której większość społeczeństwa, czy – jak chciałby Foucault – populacji, nie posiada. Wprawdzie ogólne kierunki polityki zdrowotnej wyznaczają politycy, ale jej realizacją zajmuje się środowisko medyczne. Skutkuje to tym, że obywatelom trudno jest polemizować z polityką podpartą argumentami o charakterze naukowym.

Nie oznacza to jednak, że nie istnieją próby kontestacji działań biopolitycznych. W optyce Foucaulta kontestacja mechanizmów biowładzy nie jest możliwa, ponieważ członkowie populacji tak głęboko internalizują wzorce samodyscypliny, że przestają być świadomi ich „zewnętrznego” pochodzenia. Nierzadko wydaje im się, że po prostu „dbają o siebie”, podczas gdy imperatyw ciągłej samokontroli został im wpojony przez „podmiot urządzający”. Działania antyszczepionkowców są – w ich perspektywie – próbą demaskacji biopolitycznych działań państwa.

Krótka charakterystyka ruchu antyszczepionkowego na świecie

Opór wobec przymusowych szczepień ma niemal tak długą historię jak same szczepienia. Pierwsze szczepionki pojawiły w XVIII w., a do pionierów w zakresie ich rozpowszechniania należy zaliczyć Boylstona, Mathera i Jennera, którzy skupieni byli na stworzeniu substancji, która uodporni ludzki organizm na ospę prawdziwą (Marchewka, Majewska, Młynarczyk, 2015, ss. 95–96). Edward Jenner w 1796 r. wykonał eksperyment polegający na zaszczepieniu trzynastoletniego chłopca materiałem zakaźnym od krowy zakażonej wirusem tzw. krowianki w następstwie czego chłopiec przebył krowiankę bez większych powikłań, a później okazał się odporny na wirusa ospy prawdziwej (Beck, 1960, ss. 310–312). Już wtedy rzeczony eksperyment wywołał sporo kontrowersji, ponieważ Jenner pobrał materiał od zakażonego zwierzęcia i przeszczepił go do ciała zdrowego dziecka, co było uważane za istotne pogwałcenie praw boskich i ludzkich. W tym czasie powstało także wiele artykułów wymierzonych w działalność szczepionkową, w których argumentowano, że szczepionki raczej przyczyniają się do rozpowszechniania chorób, niż do ich eradykacji, a ich stosowanie może przyczynić się do trwałego uszczerbku na zdrowiu tych, którzy się im poddają (Wolfe, Sharp, 2002, ss. 430–432). Niemniej jednak medyczne skutki stosowania szczepionek były na tyle zadowalające, że w 1840 r. w Wielkiej Brytanii wydano Vaccination Act, który wprowadzał obowiązkowe szczepienia dzieci do 3 roku życia (Salmon et al., 2002, ss. 436–440). Te posunięcia rządu spotkały się z krytyką w niektórych kręgach społecznych. Podobne protesty miały także miejsce w Stanach Zjednoczonych. Niektórzy rodzice twierdzili, iż państwo ingeruje w ich prawo do opieki nad dziećmi. Protesty były nierzadko podsycane przez pseudonaukowe publikacje podważające korzyści ze stosowania szczepionek. W wieku XX odkrywaniu coraz lepszych szczepionek towarzyszyły protesty osób nazywanych antyszczepionkowcami, których argumentacja niewiele różniła się od tej przedstawianej około sto lat wcześniej. Antyszczepionkowców nie zniechęciło nawet ogłoszenie przez Światową Organizację Zdrowia eradykacji ospy prawdziwej w 1980 r. możliwe jedynie dzięki wykorzystaniu szczepionek (http://www.who.int/csr/disease/smallpox/en/). Obecnie zaobserwować można okresowe fale aktywizacji ruchów antyszczepionkowych związanych z publikacjami traktującymi o szkodliwości szczepionek, które uznawane są za pseudonaukowe (Poland, Jacobson, 2001, ss. 2440–2444). Jedną z nich stanowi kontrowersyjna publikacja umieszczona w czasopiśmie „The Lancet” autorstwa Andrew Wakefielda oraz jego współpracowników, w której wskazywali oni na szkodliwość szczepionek przeciw odrze, różyczce i śwince (Wakefield et al., 1998, ss. 637–641). W związku z wątpliwościami wobec stawianych w niej tez, artykuł został wkrótce wycofany (Burgess et al., 2006, ss. 3921–3923). Zasadnicze argumenty wysuwane przez antyszczepionkowców można podzielić na systemowe, polityczne i naukowe. Systemowe dotyczą bezprawnego ingerowania państwa w sferę władzy rodziców nad dziećmi i skupione są wokół argumentu, iż to do rodziców należą wszelkie decyzje odnośnie zdrowia ich dzieci. Zwolennicy obowiązkowych szczepień wskazują jednak, iż istnienie państwa zasadza się na prawnym ograniczeniu wolności jednostek w tzw. interesie publicznym. I tak na przykład zakaz stosowania przemocy wobec dzieci może być również potraktowany jako ingerencja w prawo rodziców do opieki nad dziećmi. Argumenty polityczne dotyczą przekonania antyszczepionkowców o powiązaniu świata polityki zdrowotnej ze światem przemysłu farmaceutycznego, który w ich ujęciu finansuje nie tylko szczepionki, ale i sponsoruje artykuły broniące obowiązkowych szczepień. Osoby spierające się z antyszczepionkowcami wskazują na brak empirycznych uzasadnień takich tez i traktują przedstawione podejście jako przykład wiary w teorie spiskowe. Ostatni typ argumentacji ma charakter naukowy, ponieważ odnosi się do czerpanej z artykułów naukowych wiedzy antyszczepionkowców o tym, że wybrane szczepionki nie tylko nie uodparniają organizmu, ale wręcz czynią go bardziej podatnym na niektóre schorzenia. Argumenty te są odpierane twierdzeniem, iż publikacje takie mają charakter pseudonaukowy, dlatego też nie są publikowane przez prominentne czasopisma naukowe. Bez względu na ocenę argumentacji członków ruchów antyszczepionkowych wydaje się, że ich działalność wpisuje się w prąd obywatelskiego krytycyzmu względem instytucji państwa oraz przyjętej przez nie biopolityki. Na gruncie zarysowanej refleksji Michela Foucaulta ten szczególny wycinek polityki zdrowotnej odnoszący się do tworzenia i dystrybucji szczepionek można byłoby potraktować jako jeden z bardziej istotnych elementów biowładzy, której podstawowym celem jest zachowanie zdrowej i zdolnej do reprodukcji populacji.

Wybrane aspekty prawnych uregulowań polskiej polityki wobec szczepień obowiązkowych

Podsumowując najważniejsze informacje dotyczące polityki szczepionkowej w naszym państwie, należy zauważyć, iż w Polsce do szczepień obowiązkowych należą te przeciwko: błonicy, gruźlicy, inwazyjnym zakażeniom Haemophilus influenzae typu b, inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae, krztuścowi, nagminnemu zapaleniu przyusznic (śwince), odrze, ospie wietrznej, ostremu zapaleniu rogów przednich rdzenia kręgowego (chorobie Heinego-Medina), różyczce, tężcowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B i wściekliźnie (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 r., Dz.U. 2011 nr 182 poz. 1086 z późn. zm.). Ogłaszany na każdy rok program szczepień obowiązkowych ma na celu zapoznanie rodziców z kalendarzem aktualnych szczepień oraz podstawami prawnymi polityki szczepionkowej. Szczepienia obowiązkowe oraz towarzyszące im szczepienia zalecane są państwową odpowiedzią na najbardziej niebezpieczne dla rozwoju dziecka schorzenia i stanowią praktyczną realizację ust. 3 i ust. 4 art. 68 Konstytucji RP, które mówią, kolejno, iż: (…) Władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku, oraz że: (…) Władze publiczne są obowiązane do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska (Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483). Polityka szczepionkowa jest zatem w pewnym sensie wyrazem biopolitycznej troski „rozumu urządzającego” o zdrowie populacji „urządzanej”, która aby przetrwać musi być zdolna do reprodukcji swoich członków oraz produkcji w znaczeniu ekonomicznym. Jeśli zatem pojawiają się poparte mniej lub bardziej naukowymi uzasadnieniami opinie na temat szkodliwości szczepionek, to ich logiczną społeczną konsekwencją jest powstawanie ruchów, które wyrażają protest wobec politycznej ingerencji w przyrodzone rodzicom prawo do zapewniania opieki dziecku.

Działalność Stowarzyszenia STOP-NOP

Stowarzyszenie STOP-NOP jest jedną z bardziej znanych polskich organizacji wyrażających taki protest. Zrzesza ono osoby przeciwne prowadzonej polityce szczepionkowej w naszym państwie. STOP-NOP zostało utworzone w 2011 r. w Poznaniu jako stowarzyszenie, a większość jej członków stanowią krytyczni wobec przymusu szczepionkowego rodzice, którzy postrzegają go jako bezprawną ingerencję państwa w ich prawo do opieki nad dziećmi. Jego nazwa „STOP-NOP” oznacza sprzeciw rodziców wobec tzw. Niepożądanych Odczynów Poszczepiennych wśród dzieci, czyli powikłań neurologicznych będących rezultatami stosowania przymusowych szczepionek.

Celów działalności STOP-NOP jest kilka, jednak wszystkie można sprowadzić do jednego: ochrona obywatelskich praw i wolności rozumianych jako sfera, w którą państwo nie ingeruje. Zdrowie dzieci jest tą sferą, która ma pozostawać pod wyłączną jurysdykcją rodziców jako postaci centralnych i kluczowych w rozwoju ich pociech. Wszystkie cele wspomniane w Statucie STOP-NOP są de facto uszczegółowieniem tego głównego celu (Statut z 2 lutego 2011 r. dostępny na stronie internetowej Stowarzyszenia STOP-NOP: http://stopnop.pl/stowarzyszenie1/3-statut-stowarzyszenia). Co istotne, w optyce Stowarzyszenia, każdy nowy akt prawny zmierzający do regulacji polityki szczepionkowej ma z założenia negatywne konsekwencje dla podziału kompetencji pomiędzy państwem a rodzicami w aspekcie opieki nad dzieckiem. Bez względu na to, jaka formacja polityczna sprawuje w danym momencie władzę, jej działania są z gruntu traktowane jako bezprawna ingerencja w obywatelskie prawa i wolności. Wszystkie wspomniane formy działalności Stowarzyszenia mają w zamierzeniu krytyczny potencjał względem stanu zachwianej relacji na linii państwo – obywatel.

Stowarzyszenie STOP-NOP wykorzystuje wszelkie legalne możliwości oddziaływania na opinię publiczną w Polsce. Statut Stowarzyszenia wylicza kilkanaście aktywności przezeń podejmowanych. Można je pogrupować w kilka podstawowych typów. Po pierwsze jest to działalność informacyjna i edukacyjna (Statut Stowarzyszenia z 2 lutego 2011 r. dostępny na stronie: http://www.stopnop.pl/stowarzyszenie1/3-statut-stowarzyszenia). Wyraża się ona w wyszukiwaniu i publicznym dzieleniu się informacjami pokazującymi „prawdę o szczepionkach”, czyli wskazującymi na definitywny związek pomiędzy szczepieniami dzieci (w szczególności substancjami zawierającymi tiomersal), a ich późniejszymi problemami zdrowotnymi takimi jak autyzm, uszkodzenie systemu odpornościowego oraz schorzenia, przeciwko którym były one zaszczepione (http://www.stopnop.pl/szczepionki/nop). Stowarzyszenie publikuje w tym celu na swojej stronie internetowej oraz Facebooku artykuły potwierdzające tezę o szkodliwości szczepionek, argumentując, że odejście od szczepień obowiązkowych o wiele lepiej chroniłoby zdrowie dzieci. Jego członkowie organizują także różnego typu spotkania, odczyty i konferencje stanowiące odpowiedź na rządowe programy szczepień oraz ich medyczne uzasadnienia. Działalność ta może być interpretowana jako próba protestu przeciwko tym mechanizmom biopolityki, które mają prowadzić do przekształcenia świadomości obywatela tak, aby był on zdolny do ciągłego monitorowania swojego stanu zdrowia. W optyce rządzących rozwiązanie, które włącza w świadomość obywatela konieczność cyklicznego zgłaszania się na wizyty lekarskie oraz stosowania wszelkich środków ochrony przed wciąż mutującymi odmianami wirusów i bakterii, jest o wiele tańsze i efektywniejsze niż centralne sterowanie jednostkami. Ta przemiana świadomości odbywa się poprzez socjalizację obywateli do wzorca, w którym – w tym wypadku – szczepienia stanowią element dzieciństwa, zostawiający nierzadko ślad na ciele w postaci niewielkiej blizny. Szczepienia obowiązkowe dotyczą dzieci mających kilka tygodni i zwykle przyjmują postać procedur towarzyszących ciągłemu monitorowaniu stanu zdrowia dzieci od ich narodzin. Rodzice, którzy są nierzadko rozemocjonowani faktem rodzicielstwa, są w tych chwilach zbyt nim przejęci, by podważać zasadność obowiązujących przepisów. W ten sposób obywatele nabywają wyuczonych zachowań, które – na poziomie makro – prowadzą do uodpornienia populacji na biologiczne zagrożenia jej zdrowia. Działania informacyjne Stowarzyszenia STOP-NOP mają za zadanie zwrócić uwagę opinii publicznej na ten ciąg praktyk i przełamać swoisty monopol państwa na wiedzę w zakresie szczepień. Do tego aspektu nawiązuje pełna nazwa Stowarzyszenia, czyli Stowarzyszenie Wiedzy o Szczepieniach STOP-NOP. Zadaniem członków Stowarzyszenia jest tworzenie specyficznego „drugiego obiegu” informacji, który poniekąd „wyzwoli” innych rodziców od automatycznego poddawania dzieciom polityce szczepionkowej.

Po drugie, istotną formą działalności Stowarzyszenia jest tworzenie nowych rozwiązań prawnych w zakresie polityki szczepionkowej, przyjmujące formę cyklicznego składania petycji o usunięcie z listy szczepień obowiązkowych kolejnych typów szczepionek, wprowadzenie możliwości stosowania tzw. szczepionek monowalentnych, które mają być mniej szkodliwe dla dzieci, tworzenie systemów monitorujących stan zdrowia dzieci po zastosowaniu szczepień, a także o lepszy dostęp do informacji o szczepieniach (Petycja o podjęcie uchwały i debaty dotyczącej indywidualnego programu szczepień dla dzieci dostępna na stronie głównej: www.stopnop.pl). Jednocześnie Stowarzyszenie prowadzi prawny dialog z Ministerstwem Zdrowia dotyczący wprowadzenia prawa rodziców do świadomej odmowy szczepienia dzieci. Efekty tego dialogu są publikowane na stronie internetowej STOP-NOP. Działania te są zatem skierowane do samych instytucji państwowych, których silna pozycja w zakresie definiowania priorytetów polityki zdrowotnej względem dzieci jest aktywnie kontestowana przez stowarzyszonych rodziców. Działania te można traktować jako próbę stworzenia alternatywnego systemu ochrony zdrowia, który byłby elastyczny i dopasowany do indywidualnych potrzeb dzieci. Członkowie Stowarzyszenia sprzeciwiają się bowiem nie tylko odgórnemu narzucaniu standardów proceduralnych w zakresie szczepionek, ale także traktowaniu wszystkich dzieci w dokładnie ten sam sposób. Wydaje się, że każde biopolityczne działanie ma potencjał ujednolicający, ponieważ sama optyka populacyjna zawiera w sobie konieczność dostosowywania rozwiązań politycznych do tego, co członkom populacji jest wspólne, czyli zestawu genów rzutującego na sposób funkcjonowania ludzkiego ciała. W tym sensie, próby tworzenia alternatywnego porządku prawnego uwzględniającego raczej to, co obywateli różni, można rozpatrywać jako krytykę zasad, na których opiera się biopolityka.

Po trzecie, istotną formą działalności Stowarzyszenia jest pomoc i wsparcie dla rodzin, które w określony sposób ucierpiały w związku z obowiązkową polityką szczepionkową (Statut Stowarzyszenia z 2 lutego 2011 r. http://www.stopnop.pl/stowarzyszenie1/3-statut-stowarzyszenia). Pomoc ta wiąże się z udzielaniem wsparcia psychologicznego oraz prawnego takim rodzinom oraz z upublicznianiem informacji o przypadkach osób w ten sposób pokrzywdzonych (Informacja o audycji „Szczepić czy nie szczepić?” na profilu facebookowym Stowarzyszenia: www.facebook.com/stowarzyszeniestopnop). Stowarzyszenie nawiązuje także współpracę z międzynarodowymi organizacjami antyszczepionkowymi, które mają za zadanie zwiększyć wiarygodność Stowarzyszenia i stawianych przez jego członków tez. Ma to również sprawić, że osoby pokrzywdzone publiczną polityką szczepionkową nie będą miały poczucia samotności w starciu z machiną państwową. Ich obecność sprawia także, że Stowarzyszenie występuje jako ważny element w konflikcie interesu indywidualnego i społecznego, stanowiąc swoisty katalizator napięcia i niezadowolenia skierowanego do tych instytucji państwa, które bezpośrednio realizują biopolitykę.

Cechy charakterystyczne obywatelskiego krytycyzmu antyszczepionkowców

Analizując działania oraz komunikaty Stowarzyszenia STOP-NOP można zauważyć, że krytycyzm obywatelski w wydaniu antyszczepionkowców charakteryzuje się następującymi cechami: po pierwsze aspiracjami do głębokiej znajomości medycznych aspektów stosowania szczepionek. Stowarzyszenie posługuje się publikacjami medycznymi oraz językiem, który wydaje się niezwykle specjalistyczny. Dzięki niemu jego członkowie mogą faktycznie próbować odgrywać rolę alternatywnego eksperta w sprawie szczepionek, który w odróżnieniu od lekarzy biorących udział w działaniach biowładzy, kieruje się przede wszystkim wartościami takimi jak dobro rodziny oraz wolność wyboru. Mimo faktu, iż większość rodziców czerpie swoją wiedzę na temat szczepionek z konsultacji z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej oraz z Internetu (Rogalska et al. 2010), Stowarzyszenie buduje własną wizję porządku publicznego, w którym podmiotowa rola rodziców w decydowaniu o zdrowiu swoich dzieci jest swoistym „buforem bezpieczeństwa” w starciu z instytucjami państwowymi (Jolley, Douglas, 2014). Po drugie, istotną cechą krytycyzmu antyszczepionkowców jest nakierowanie na zmianę świadomości społecznej poprzez pokazywanie, że „można inaczej”, tzn. można sobie pozwolić na nieszczepienie dziecka, jeśli istnieje podejrzenie, że publiczna opieka zdrowotna nie służy jego interesom (Kata, 2010, pp. 1709–1712). W tym sensie antyszczepionkowcy odgrywają rolę nieposłusznych obywateli, którzy nie tak łatwo poddają się „publicznej dezinformacji” i są zdolni do samodzielnego myślenia. Nie chcą być przedmiotem biopolityki, a wolą być podmiotem zindywidualizowanej opieki zdrowotnej biorącej pod uwagę zróżnicowane uwarunkowania zdrowotne dzieci. Po trzecie, w działalności Stowarzyszenia istnieje pewien antysystemowy, aczkolwiek nie destrukcyjny potencjał, ponieważ kontestuje ono uznane i stosowane do tej pory z powodzeniem praktyki zdrowotne państwa i w jej miejsce postuluje nowe, konstruktywne rozwiązania, które w dalszej konsekwencji doprowadzą do oddalenia się państwa ze sfery wyłącznej kompetencji rodziny. Retoryka Stowarzyszenia oparta na formie „my, rodzice” dodatkowo wzmacnia poczucie wspólnotowości wśród wszystkich tych, dla których swoboda wyboru stanowi imperatyw w konflikcie z biopolitycznym „urządzaniem”.

Podsumowując, należy uznać, że działalność Stowarzyszenia STOP-NOP wpisuje się w nurt krytycyzmu obywatelskiego, ponieważ tak jak inne typy politycznej kontestacji jest przeciwny obecnemu stanowi stosunków państwo – obywatel, charakteryzujących się – w ujęciu ich członków – nierówną dystrybucją praw i obowiązków. Jego członkowie jako przyczynę podejmowanych przez siebie działań wskazują nieprzejrzystość państwowych mechanizmów decyzyjnych względem wyboru zestawu szczepień obowiązkowych. Na gruncie tej optyki, pragną oni przeniesienia ośrodka decyzyjnego ze sfery publicznej w sferę prywatną. W tym sensie, polscy antyszczepionkowcy poprzez swój sprzeciw wobec idei szczepień obowiązkowych wyrażają pośrednio weto wobec państwowej kompetencji w zakresie polityki zdrowotnej. Wydaje się zatem, że działalność Stowarzyszenia ma w sobie pewien potencjał ruchu antysystemowego, którego istnienie może świadczyć o braku zaufania wobec przejawów istnienia państwa. Stowarzyszenie jest inspirującym przykładem specyficznego – mniej oczywistego – pola krytyki działania państwa, ponieważ w swojej formie antysystemowej kontestacji umiejętnie wykorzystuje działania prawne i językowe wiążące wysoko specjalistyczną wiedzę medyczną oraz element emocjonalny, wyrażający poczucie niezadowolenia z państwowego monopolu na definiowanie strategii oraz środków realizacji podstawowych kierunków polityki zdrowotnej, w tym przede wszystkim tych odnoszących się do tak newralgicznej sfery jaką jest życie i zdrowie dzieci.

Marta Hoffmann – doktorantka II roku w Zakładzie Teorii Polityki i Państwa w Instytucie Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ. Tytuły magistra uzyskała z zakresu stosunków międzynarodowych i kulturoznawstwa międzynarodowego. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół teorii stosunków międzynarodowych, relacji pomiędzy polityką a medycyną, procesów medykalizacyjnych na świecie oraz roli jaką spełnia w tym zakresie Światowa Organizacja Zdrowia.

Afiliacja:

Zakład Teorii Polityki i Państwa Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

ul. Jabłonowskich 5, 31-114 Kraków

e-mail: marta1990.hoffmann@uj.edu.pl

Bibliografia

Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych, Dz.U. 2011 nr 182 poz. 1086 z późn. zm.

Statut Stowarzyszenia z 2 lutego 2011 r. dostępny na stronie: http://www.stopnop.pl/stowarzyszenie1/3-statut-stowarzyszenia [dostęp: 25.07.2017 r.]

Beck, A. (1960). Issues in the anti-vaccination movement in England, Medical History, vol. 4, no. 4.

Burgess, D.C. et al. (2006). The MMR vaccination and autism controversy in United Kingdom 1998–2005: Inevitable community outrage or a failure of risk communication?, Vaccine, vol. 24.

Conrad, P. (1992). Medicalization and Social Control, Annual Review of Sociology, vol. 18.

Foucault, M. (2010). Bezpieczeństwo, terytorium, populacja, przeł. M. Herer. Warszawa.

Foucault, M. (2011). Narodziny biopolityki, przeł. M. Herer. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Foucault, M. (1999). Narodziny kliniki, przeł. P. Pieniążek. Warszawa.

Foucault, M. (2012). Rządzenie żywymi, przeł. M. Herer. Warszawa.

Jolley, D., Douglas K.M. (2014). The Effects of Anti-Vaccine Conspiracy Theories on

Vaccination Intentions, PloS, vol. 9, no. 2.

Kata, A. (2010). A postmodern Pandora’s box: Anti-vaccination misinformation on the Internet, Vaccine, vol. 28.

Marchewka, A., Majewska A., Młynarczyk G. (2015). Działalność ruchu antyszczepionkowego, rola środków masowego komunikowania oraz wpływ poglądów religijnych na postawę wobec szczepień ochronnych, Post Microbiology, vol. 54, no. 2.

Poland, G.A., Jacobson, R.M. (2001). Understanding those who do not understand: a brief review of the anti-vaccine movement, Vaccine, vol. 19.

Rogalska, J. et al. (2010). Źródła informacji oraz wiedza rodziców na temat szczepień ochronnych w Polsce, Przegląd Epidemiologiczny, vol. 64.

Sztompka, P. (2007). Zaufanie. Fundament społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Salmon, D.A et al. (2006). Compulsory vaccination and conscientious or philosophical exemptions: past, present, and future, Lancet, vol. 367.

Wakefield, A. et al. (1998). Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children, Lancet, vol. 351.

Wolfe, R.M., Sharp, L. (2002). Antivaccinationists past and present, British Medical Journal, vol. 325.

www.stopnop.pl

www.facebook.com/stowarzyszeniestopnop

www.who.int

Anti-vaccinal – Antisystem Movements? Critical Activity of the Polish Association of Vaccination Knowledge STOP-NOP

Abstract

The main aim of the article below is to follow acticity of the Association STOP-NOP, which is focused on the elimination of vaccines from Polish health policy and is a protest against biopolitical competeneces of the state. The Association does not oppose a specific government – rather, is a broad social resistance against teleological fundament of every democratic country which is maintaining health population. Anti-vaccinal movements opt for the so called „right to choice”, that is, preserving parents’ – instead of public – responsibility to protect the health of their children. They also propose activities focused on making parents the main subject of health policy towards children’s health. In this sense, the Association tries – in consequence – to change relations between a citizen and the state.

Keywords:
vaccinal policy, biopolitics, citizen’s criticism, anti-vaccinal movements.

Fot. Tomasz Ferenc

Kara pozbawienia wolności i jej (dys)funkcjonalność Krytyka polskiej polityki karnej i resocjalizacyjnej w świecie akademickim

Andrzej Kacprzak
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt

Kara pozbawienia wolności i związany z nią proces resocjalizacji, któremu poddawani są skazani jest od dawna przedmiotem zainteresowania akademickiego. Problematyka penalizacji zachowań przestępczych, więziennictwa oraz realizacji celów i zadań systemu resocjalizacyjnego jest poruszana nie tylko przez prawników i kryminologów, ale również ekonomistów, psychologów, pedagogów, socjologów czy nawet przedstawicieli nauk medycznych. Każda z wymienionych dziedzin wskazuje zarówno na pozytywne, jak i negatywne efekty kary pozbawienia wolności. Odmienność prezentowanych stanowisk jest przy tym niezwykle szeroka. Wśród zwolenników jej stosowania pojawiają się stanowiska traktujące ją jako jedyny skuteczny sposób resocjalizacji przestępców, podczas gdy jej krytycy zwracają uwagę, że przystosowanie do życia w społeczeństwie nie jest możliwe do realizacji w warunkach izolacji penitencjarnej. Polska już od ponad dekady należy do ścisłej czołówki krajów Wspólnoty Europejskiej o najwyższych wskaźnikach penalizacji sprawców przestępstw. Stąd też problematyka więziennictwa i funkcjonowania systemu resocjalizacyjnego jest ważna i budzi żywe zainteresowanie świata akademickiego. Celem artykułu jest wskazanie najważniejszych punktów sporu o karę pozbawienia wolności w specyficznym kontekście polskiej polityki penalnej oraz praktyki resocjalizacyjnej.

Słowa kluczowe:
polityka karna, resocjalizacja, system resocjalizacyjny, wykluczenie społeczne, reintegracja społeczna.

Wprowadzenie

Problematyka przestępczości i skutecznych sposobów przeciwdziałania jej występowaniu należy do najstarszych poruszanych kwestii społecznych. Choć analizy naukowe przestępczości, oparte na badaniach empirycznych, pojawiły się dopiero w II połowie XIX wieku, pierwsze próby systematyzacji wiedzy na temat tego zjawiska były obecne już w starożytności. Mimo że problem ten, będący od wielu lat przedmiotem zainteresowania interdyscyplinarnego, jest obecnie rozpoznany lepiej niż kiedykolwiek wcześniej, współcześnie nadal nie jest jasne w jaki sposób skutecznie zapobiegać jego powstawaniu i niwelować jego negatywne konsekwencje społeczne.

Do najważniejszych form działań podejmowanych przez współczesne państwa na rzecz redukcji skali przestępczości zalicza się prawodawstwo, działalność organów ścigania, wymiaru sprawiedliwości oraz systemów resocjalizacji i reintegracji społecznej przestępców. Funkcjonowanie tych systemów jest przy tym zmienne zarówno w czasie, jak i przestrzeni. Społeczeństwa różnią się pod względem środków przeznaczanych na walkę z przestępczością, liczby funkcjonariuszy organów powołanych do walki z przestępczością, możliwościami wykrywania sprawców poszczególnych kategorii przestępstw. W zależności od miejsca i czasu różnym kategoriom przestępstw poświęca się mniej lub więcej uwagi (np. w zależności od nastawienia społeczeństwa do poszczególnych typów przestępstw, ich medialności czy możliwości wykorzystania w grze politycznej [zob. Jewkes, 2010]), angażując analogicznie małe lub duże zasoby w celu ich zwalczania[1]. Działalność państwa z zakresu profilaktyki przestępczości zależy również od tego, czym jest dla danego społeczeństwa „przestępstwo”, jak jest definiowane i jaki jest aktualny status prawnokarny danego zachowania dewiacyjnego (Filipczak, 1997, za: Hołyst, 2013)[2]. Wreszcie, formy przeciwdziałania przestępczości w danym społeczeństwie stanową pochodną specyfiki uwarunkowań kulturowych. Są więc związane z tzw. kulturą penalną, czyli skłonnością i gotowością społeczeństwa do karania sprawców przestępstw w mniej lub bardziej zdecydowany sposób, wynikającym z niej dostępnym repertuarem dostępnych sankcji oraz funkcjami, jakie owe kary powinny pełnić[3].

Przestępczość i profilaktyka przestępczości, do której zalicza się polityka karna, są zatem społecznymi konstruktami, zależącymi od społecznych definicji, interpretacji zachowań obserwowanych przez społeczne audytorium oraz ich klasyfikacji jako „normalnych”, „dewiacyjnych” lub „przestępczych”.

Kierunki i modele polityki karnej w krajach Unii Europejskiej

Kształt polityki karnej państwa może dużo mówić na temat punitywności[4] danego społeczeństwa (Roth, 2006, za: Hołyst, 2007b, s. 453). Literatura przedmiotu wyróżnia dwa główne kierunki tworzące swoiste kontinuum polityki karnej: punitywny i liberalny. Pierwszy paradygmat opiera się na założeniu, zgodnie z którym restrykcyjna polityka karna ma za zadanie przeciwdziałać przestępczości zarówno poprzez izolację przestępców od reszty społeczeństwa, jak i na zasadzie „odstraszania” potencjalnych sprawców. Opiera się na szerokim stosowaniu surowych kar, zwłaszcza izolacyjnej kary pozbawienia wolności. Stąd też rygorystyczne systemy karne mają tendencję do generowania znacznych kosztów ekonomicznych, związanych z funkcjonowaniem organów bezpieczeństwa, wymiaru sprawiedliwości oraz systemu penitencjarnego (Jaroch, 2012, s. 51). Jak wskazują jego krytycy (związani z paradygmatem liberalnym), kierunek punitywny jest nie tylko bardzo kosztowny, ale też mało skuteczny w zwalczaniu przestępczości, o czym świadczyć mogą nie tylko wysokie wskaźniki przestępczości rejestrowanej w państwach o rygorystycznej polityce karnej, ale też wysokie wskaźniki recydywizmu, czyli powrotności do przestępstwa po odbyciu kary pozbawienia wolności (tamże; zob. też: Szymanowski, 2012).

Badania prowadzone m.in. w Norwegii, Holandii, Danii i Finlandii dowodzą, że zdecydowanie lepsze efekty w przeciwdziałaniu przestępczości powrotnej przynosi realizacja kar nieizolacyjnych (zob. Płatek, 2007, ss. 323–324). Wobec założenia, że surowość prawa karnego i rygoryzm stosowanych środków dyscyplinarnych nie prowadzi do zmniejszania skali przestępczości, w systemach liberalnych kary izolacyjne są uznawane za ultima ratio (por. Filar, 2014, s. 52). Tym samym większy nacisk kładzie się na stosowanie kar łagodniejszych, zmniejszających koszty utrzymywania więziennictwa i ograniczających negatywne konsekwencje (psychiczne, społeczne, ekonomiczne) izolacji dla samych skazanych.

Funkcjonujące we współczesnych państwach modele polityki karnej są zróżnicowane ze względu na nasilenie cech liberalnych lub punitywnych. O obranym przez władzę publiczną kierunku świadczą planowane i realizowane rozwiązania w obszarze profilaktyki przestępczości, w tym zwłaszcza kryminalizacji (i jej stopnia) lub dekryminalizacji różnych kategorii przestępstw. W krajach Unii Europejskiej funkcjonują trzy modele polityki karnej, których krótkie omówienie jest istotne, by określić miejsce Polski w tym zestawieniu.

Model łagodny, obecny w takich krajach, jak Niemcy, Holandia czy kraje skandynawskie, charakteryzuje się dominacją kar wolnościowych (np. kara grzywny, prace społeczne) i środków probacyjnych. Izolacyjna kara pozbawienia wolności jest w nich stosowana możliwie rzadko, głównie zaś wtedy, gdy istnieją ku temu uzasadnione przesłanki, takie jak ryzyko ucieczki osoby karanej od odpowiedzialności lub stwarzanie zagrożenia dla społeczeństwa. Generalnie natomiast kary represyjne są w ramach tego modelu uznawane za szkodliwe dla więźniów, tj. prowadzące do marginalizacji społecznej i niehumanitarne (por. Smith, Ugelvik, 2017). W krajach tych nacisk kładzie się raczej na reintegrację społeczną przestępców niż ich resocjalizację, zgodnie z założeniem, że lepsze efekty zarówno dla nich samych, jak i dla społeczeństwa można uzyskać udzielając im wsparcia, a nie pozbawiając ich dostępu do społeczno-ekonomicznych zasobów, co może prowadzić do ich społecznej degradacji[5]. Zamiast rozbudowy infrastruktury więziennej większość środków przeznaczana jest zatem na tworzenie bazy instytucjonalnej dla resocjalizacji w środowisku otwartym i tworzenia możliwości utrzymywania kontaktów skazanych ze społecznością lokalną (zasada normalizacji). Nadto udział skazanych w oddziaływaniach resocjalizacyjnych (np. edukacja, udział w terapii) ma najczęściej charakter dowolny tj. nieprzymusowy, co łączy się też ze znoszeniem innych rozwiązań „opresyjnych”, takich jak cenzura korespondencji, całodobowa kontrola czy stosowanie systemu nagród i kar (zasada liberalizacji) (zob. Work, education and treatment in Swedish prisons, 2015, ss. 5–7; Płatek, 2007, ss. 313–314).

Drugi model (umiarkowany) opiera się na idei sprawiedliwego karania, tj. adekwatnego do wagi popełnionego przestępstwa. Model umiarkowany funkcjonuje w myśl zasady indywidualizacji potrzeb resocjalizacyjnych (Jaroch, 2012, s. 52). W krajach realizujących go (np. Francja, Hiszpania, Słowenia, Szwajcaria) środki nieizolacyjne najczęściej przeważają nad izolacyjnymi i są stosowane tam, gdzie waga przestępstwa nie wymaga silnej penalizacji. Wskaźniki liczby skazanych odpowiadają zatem najczęściej skali przestępczości. Stąd też realizujące ten model kraje o niewielkiej skali przestępczości rejestrowanej są jednocześnie krajami o średniej lub stosunkowo niskiej liczbie osadzonych.

Trzeci model (represyjny) zakłada natomiast zdecydowany, ostry kurs polityki karnej, w ramach którego penalizacją są najczęściej objęte nawet drobne przestępstwa, o niewielkiej tzw. szkodliwości społecznej, przy czym owa szkodliwość nie zawsze jest jednoznacznie zdefiniowana i bywa przez sądy interpretowana w sposób różny (zob. Kaczmarek, 2014; Utrat-Milecki, 2013, s. 190). Znakiem rozpoznawczym państw realizujących represyjną politykę karną jest powszechność stosowania kary pozbawienia wolności, zwłaszcza izolacyjnej. Koszty rozbudowy, modernizacji i utrzymania infrastruktury więziennej, wraz z pensjonariuszami wchodzącymi przebywającymi w placówkach resocjalizacyjnych pochłaniają znaczną część środków przewidzianych na walkę z przestępczością. Model ten, najpełniej realizowany (spośród państw demokratycznych) w Stanach Zjednoczonych (Piskulski, 2009, ss. 15–16, za: Jaroch, 2012, s. 52), w krajach Unii Europejskiej występuje rzadziej niż pozostałe. Funkcjonuje obecnie w Wielkiej Brytanii, krajach bałtyckich, Czechach i Polsce.

Polityka karna w Polsce i jej uwarunkowania

W ostatnim dwudziestoleciu liczba osób skazanych na karę pozbawienia wolności w większości krajów z obecnej Wspólnoty UE-28 systematycznie rosła. W 2015 roku w 6 z nich odnotowano wskaźniki prizonizacji[6] powyżej 200,0 (Aebi et al., 2015). Polska zajmowała w tym zestawieniu 4. miejsce (204,9), będąc jednocześnie drugim państwem (za Wielką Brytanią) o najwyższej liczbie bezwzględnej więźniów.

Wykres 1. Współczynnik prizonizacji w wybranych państwach UE w 2015 roku

Źródło: opracowanie własne na podst. Aebi (et al. 2015)[7]

Miejsce Polski w czołówce państw UE o najliczniejszej populacji więziennej nie jest nowością. Ponieważ jednak częste orzekanie kary pozbawienia wolności jest cechą charakterystyczną dla krajów postkomunistycznych (zob. Klaus et al., 2013, s. 316), wzrost wskaźników prizonizacji w pierwszych latach po transformacji systemowej przypisywano właśnie komunistycznej przeszłości Polski. Jednak od roku 2000 liczebność populacji więziennej w kraju zaczęła wzrastać szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, a tendencja wzrostowa utrzymywała się aż do 2007 roku. Dynamika ta była związana przede wszystkim ze zmianami w kodeksie karnym z lat 1999–2001 (m.in. przesunięciem prowadzenia pojazdów pod wpływem alkoholu z katalogu wykroczeń do katalogu przestępstw, penalizacja posiadania nieznacznych ilości miękkich narkotyków), ale również z wprowadzeniem problematyki walki z przestępczością do dyskursu politycznego. Doniosłą rolę w zaludnieniu placówek penitencjarnych odegrała presja ze strony władzy państwowej na instytucje niższego szczebla. W okresie tym Minister Sprawiedliwości, pełniąc jednocześnie funkcję Prokuratora Generalnego, zalecał prokuratorom częstsze występowanie do sądów o stosowanie tymczasowego aresztowania wobec podejrzanych, co w stosunkowo krótkim czasie doprowadziło do znacznego wzrostu liczby zatrzymanych i ich procentowego udziału w ogólnej populacji osadzonych[8].

Wykres 2. Współczynnik prizonizacji w Polsce w latach 1990–2015

Źródło: opracowanie własne na podst. danych Głównego Urzędu Statystycznego i Centralnego Zarządu Służby Więziennej (2016).

W tym samym okresie wprowadzono też m.in. instytucję sądów 24-godzinnych, dających sądom możliwość osądzania aresztantów w trybie natychmiastowym i automatyczną zamianę aresztu tymczasowego na karę pozbawienia wolności, co w dalszej konsekwencji przyczyniło się do problemu przeludnienia więzień i konieczności dalszej rozbudowy infrastruktury więziennej, charakterystycznej dla państw o punitywnej polityce karnej.

Za modelem represyjnym może przemawiać szereg czynników. Do najważniejszych z nich zaliczyć można zwłaszcza niskie poczucie bezpieczeństwa wg. opinii publicznej i jej negatywny stosunek do poszczególnych typów przestępstw, negatywną ocenę opłacalności funkcjonowania systemu penalnego w jego obecnym kształcie, a przede wszystkim wysokie wskaźniki przestępczości. Analiza tych czynników w warunkach polskich może jednak wprowadzać poznawczy dysonans. Badania opinii publicznej sugerują bowiem wyraźny spadek poczucia zagrożenia wśród Polaków w ostatnich latach. Dotyczy to zarówno opinii na temat poziomu bezpieczeństwa w kraju ogółem, jak również indywidualnego poczucia zagrożenia i indywidualnych doświadczeń wiktymizacji (zob. Centrum Badania Opinii Społecznej, 2016). Co więcej, wskazują, że część społeczeństwa dostrzega niską efektywność obecnego modelu i jest gotowa na zmianę kursu polityki karnej w kierunku bardziej liberalnym – przynajmniej w odniesieniu do przestępstw o relatywnie niskim poziomie szkodliwości społecznej (Jaroch, 2012). Stosunek społeczeństwa do polityki karnej jest jednak silnie zróżnicowany, zwłaszcza ze względu na poziom wykształcenia. Zwolennikami modelu liberalizującego są zazwyczaj osoby o wykształceniu wyższym, nie pozostający w kręgach władzy, lecz związane ze środowiskiem naukowym. Z kolei zwolennikami modelu represyjnego, którego istotą jest raczej ukaranie przestępcy i zadośćuczynienie pokrzywdzonemu niż jego reintegracja społeczna (będąca ideałem w paradygmacie liberalnym) są osoby mniej wykształcone i o mniejszych skłonnościach do myślenia kategoriami społecznymi, czyli de facto większość społeczeństwa (Hołyst, 2007a, ss. 142–143; Błachut et al., 2004). Innymi słowy, pożądany przez społeczeństwo kształt polityki karnej jest kwestią sporną, w której – choć obecne są tendencje liberalne – przeważa stanowisko represyjne, które kształtuje się niezależnie od poczucia bezpieczeństwa.

Argumentem podnoszonym od lat w debatach na temat polityki karnej państwa jest kwestia wysokich kosztów generowanych przez system karny, a zwłaszcza – karę pozbawienia wolności. Jej stosowanie wiąże się z koniecznością zapewnienia wyżywienia dla osób skazanych, opieki medycznej, środków higienicznych, odzieży, wyposażenia placówek, utrzymywaniem personelu, a także kosztami budowy i eksploatacji infrastruktury więziennej. Dane Eurostatu wskazują, że Polska zajmuje drugie miejsce w Unii Europejskiej pod względem zrelatywizowanych wydatków z budżetu państwa[9] przeznaczonych na funkcjonowanie systemu penitencjarnego (Government expenditure on public order and safety, 2014)[10]. W 2015 roku Skarb Państwa przeznaczył na działalność systemu penitencjarnego ponad 2,7 miliarda złotych (Roczna informacja statystyczna za rok 2015, s. 75). Miesięczny koszt utrzymania jednego skazanego wyniósł średnio 3037 zł, zaś w skali roku kształtował się na poziomie 36 443 zł. Warto podkreślić przy tym, że 55% osób odbywających wyroki pozbawienia wolności w polskich więzieniach to recydywiści (tamże). Tym samym ponad połowa kosztów utrzymania skazanych dotyczy osób powracających do zakładów karnych po wcześniejszych wyrokach. Można więc przypuszczać, że środki te są wykorzystywane w sposób nieefektywny.

Liczba przestępstw stwierdzonych spada natomiast w Polsce systematycznie już od 2004 roku. Dotyczy to szczególnie groźnych przestępstw przeciwko zdrowiu, takich jak zgwałcenia, zabójstwa czy rozboje (zob. Jaroch, 2012; Szymanowski, 2012). Polska jest też od wielu lat zaliczana do grupy krajów o stosunkowo niskim poziomie przestępczości. W 2015 roku zajmowała pod tym względem 11. pozycję wśród krajów UE ze wskaźnikiem przestępczości o wartości 32,99[11].

Ryc. 1. Wskaźnik przestępczości w krajach europejskich w 2015 roku.

Źródło: http://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp?title=2015&region=150 (dostęp: 30.01.2017).

W krajach o największym nasileniu przestępczości – Francji, Irlandii, Włoszech – zarejestrowano w tym czasie blisko 50,0 przestępstw na 100 tys. mieszkańców, zaś wśród krajów o najmniejszym nasileniu – Danii, Austrii, Estonii, Niemczech czy Słowenii – wskaźnik ten kształtował się na poziomie 25,7–28,5. Do drugiej grupy jest więc Polsce znacznie bliżej niż do czołówki krajów o największym zagrożeniu przestępczością.

Statystyki te wskazują, że wskaźniki przestępczości i prizonizacji w Polsce nie pokrywają się. Podczas gdy skala przestępczości w Polsce na tle innych krajów UE jest stosunkowo niska, a nadto od ponad dekady charakteryzuje ją tendencja spadkowa, częstotliwość stosowania izolacyjnej kary pozbawienia wolności znacznie przewyższa jej aplikację w innych państwach Wspólnoty. Oznacza to, że wynika ona nie tyle ze szczególnego rozpowszechnienia przestępczości i realnego zagrożenia wiktymizacją, co ma raczej związek z funkcjonującym w Polsce modelem polityki karnej. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, że gdy w latach 2004–2008 liczba rejestrowanych przestępstw wyraźnie spadała, liczba osadzonych nadal dynamicznie rosła, co zbiegło się w czasie z rządami prawicy, wyraźnie zaostrzającej kurs polityki karnej. Uznaje się natomiast, że obserwowany w ostatnich latach (zwł. w okresie 2013–15) wyraźny spadek liczby osadzonych (pomimo którego Polska wciąż pozostaje w „punitywnej czołówce” krajów UE-28) jest w głównej mierze związany z dyrektywami unijnymi dotyczącymi humanitaryzacji warunków odbywania kary pozbawienia wolności, która w naszym kraju oznaczała konieczność rozwiązania towarzyszącego rodzimemu więziennictwu od ponad dekady problemu przeludnienia więzień (por. Klaus et al., 2013, s. 316).

Pomimo tendencji liberalizacyjnej w polityce karnej Unii Europejskiej, zmierzającej w stronę zmniejszania skali orzekania kary pozbawienia wolności i wprowadzania w jej miejsce alternatywnych środków karnych, jak probacja, kara grzywny, prace społeczne czy mediacje, wydaje się, że nie ma ona większych szans utrzymania się w Polsce w najbliższych latach. Wprowadzony w 1997 roku kodeks karny miał stanowić krok milowy w stronę liberalizacji prawa karnego i – co ciekawe – jako liberalny jest nadal postrzegany. Cechą charakterystyczną polskiego wymiaru sprawiedliwości jest jednak, że choć sama ustawa nie wymaga od sądownictwa szczególnej restrykcyjności i konserwatyzmu, realizowana polityka penalna ma de facto charakter represyjny (Jaroch, 2012). W latach 2010–2015 jedynie co trzecia karana przez polskie sądy osoba nie została ukarana karą pozbawienia wolności (bezwzględną lub w zawieszeniu) (zob. Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce w 2015 roku). Skala jej orzekania może być zwłaszcza dyskusyjna, jeśli przyjrzeć się niektórym kategoriom przestępców kierowanych do więzień. Pośród nich liczną grupę stanowią sprawcy przestępstw drobnych (np. kradzieże kieszonkowe), przypadkowych, bądź też nieświadczących o ich wysokim stopniu demoralizacji, a tym samym nie wymagających tak ostrej reakcji. Są to też często np. osoby, które nie uiściły grzywny i w odbywają karę zastępczą, co jest niekorzystne zarówno dla samego skazanego, jak i dla państwa, do którego budżetu nie wpływa grzywna, a nadto musi ponosić koszty utrzymywania więźnia. Podobna sytuacja dotyczy osób uchylających się od płacenia alimentów, które przebywając w więzieniu niejednokrotnie nadal nie pracują i w związku z tym nadal też nie wywiązują się z obowiązku alimentacyjnego (Badowska-Hodyr, Świerad, 2009, s. 265)[12]. Co szczególnie symptomatyczne dla polskiej polityki karnej, sankcje wobec przestępców „alimentacyjnych” mają w najbliższym czasie zostać wyraźnie zaostrzone – zgodnie z zapowiedzią obecnego Ministra Sprawiedliwości, będą oni kierowani do więzienia już po 3 miesiącach nieuiszczania opłat[13]. Kwestią otwartą pozostaje natomiast na ile izolacja od społeczeństwa może w przypadku tych przestępców być skuteczna w egzekwowaniu zaległych opłat.

Krytyka izolacyjnej kary pozbawienia wolności

Tocząca się od wielu lat w środowiskach teoretyków i praktyków resocjalizacji debata na temat „sensu i bezsensu kary pozbawienia wolności” (Machel, 2006) ma de facto charakter globalny. Początek sporom o efektywność więzienia dały badania Roberta Martinsona (1974), który po przeprowadzeniu analizy wskaźników recydywy wśród więźniów uczestniczących w rozmaitych programach rehabilitacji społecznej i skazanych niebiorących w nich udziału skonstatował, że „nic nie działa” (the ‘nothing works’ concept). Martinson nie stwierdził żadnych istotnych różnic między obiema grupami pod względem powrotności do aktywności przestępczej po wyjściu na wolność. Uznano, że niezależnie od tego, czy skazani w trakcie pobytu w placówce resocjalizacyjnej będą kontynuowali edukację, podejmą pracę lub będą podnosić swoje kwalifikacje zawodowe, przejdą terapię, będą uczestniczyć w zajęciach kulturalno-oświatowych lub nie będą w tym czasie robić nic konstruktywnego, efekt końcowy będzie zawsze taki sam – znaczna część i tak powróci do przestępstwa (Martinson, 1974, s.223; por. Day et al., 2004, s. 266). Co ciekawe stanowisko to stało się argumentem zarówno dla krytyków, jak i zwolenników stosowania kary pozbawienia wolności.

Środowisko akademickie jest w swoich ocenach obecnego modelu polityki karnej oraz towarzyszącego jej systemu resocjalizacyjnego silnie podzielone. Pojawiają się stanowiska umiarkowane, zgodnie z którymi tam, gdzie istnieje taka możliwość, należy zastępować karę pozbawienia wolności innymi, bardziej humanitarnymi środkami i ograniczyć jej stosowanie do najgroźniejszych przestępców (np. przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu) lub sprawców czynów o szczególnej społecznej szkodliwości (np. poważniejsze przestępstwa gospodarcze czy przeciwko ekologii i środowisku). Istotą sporu o karę izolacji więziennej jest jednak silne zabarwienie ideologiczne, co lokuje w jego centrum nie tylko argumenty racjonalne, ale również odwołania do moralności. Panorama poglądów na temat tego, jak powinna wyglądać polityka karna i jak powinna przebiegać resocjalizacja przestępców w Polsce rozciąga się zatem od wynoszenia kary pozbawienia wolności do rangi najlepszego sposobu walki z przestępczością oraz jedynego słusznego środka oddziaływania na osobę przestępcy jako zasługującego na karę i społeczną degradację, aż do przekonania, że prawo karne w rękach administracji państwowej jest społecznym reliktem i należy je oddać w ręce społeczności lokalnej, zaś kara pozbawienia wolności powinna być całkowicie zniesiona jako niehumanitarna i marginalizująca (zob. Błachut et al., 2004; por. Robinson, Crow, 2009, ss. 10–13). Tak zwolennicy, jak i sceptycy izolacji społecznej przestępców mają przy tym dostatecznie długie listy argumentów „za” i „przeciw”, by sądzić, że spór ten nie zostanie w perspektywie najbliższych lat (o ile kiedykolwiek) rozwiązany w sposób powszechnie satysfakcjonujący (Kacprzak, Kudlińska, 2014, s. 29). Poniżej poruszam najważniejsze argumenty krytyczne wobec obecnie funkcjonującego systemu resocjalizacyjnego.

Na gruncie polskim krytyka obejmuje przede wszystkim takie zagadnienia, jak (Urban 1997, ss.134–140, za: Machel, 2003, s. 39): instytucjonalizujący i prizonizujący charakter kary izolacji więziennej, organizację na wzór instytucji totalnej, nieefektywność stosowanych oddziaływań i ich nieadekwatność do norm funkcjonowania we współczesnych społeczeństwach, brak podejścia indywidualistycznego do skazanych, konsekwencje społeczno-ekonomiczne ponoszone przez skazanych i ich rodziny. Problemy te mają jednak charakter globalny i pojawiają się wszędzie tam, gdzie funkcjonuje izolacja więzienna. Stąd też odwołania nie tylko do literatury polskiej.

Krytyka jakości i dostępności oddziaływań resocjalizacyjnych

Krytycy stosowania kary pozbawienia wolności zauważają, że podczas gdy resocjalizacja wymaga zindywidualizowanego podejścia, ponieważ więźniowie stanowią grupę wewnętrznie zróżnicowaną – pod względem wieku, sytuacji życiowej, materialnej, zdrowotnej, doświadczeń zawodowych, posiadanych zasobów, umiejętności, kompetencji, możliwości uzyskania wsparcia z zewnątrz czy nawet profilu zachowań przestępczych i przyczyn odbywania kary – stosowane oddziaływania są de facto silnie zestandaryzowane. W tym kontekście zwraca się uwagę, że w pracy ze skazanymi stosowane są przestarzałe metody wychowawcze. Być może nawet poważniejszym problemem jest niewielka skala uczestnictwa więźniów w tych oddziaływaniach. Podobnie bowiem, jak w innych krajach, do podstawowych środków resocjalizacyjnych zalicza się pracę skazanych, edukację, kursy aktywizacji zawodowej, oddziaływania terapeutyczne oraz zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe. Dane pokazują jednak, że możliwości udziału, a niekiedy też zainteresowanie więźniów aktywnością w tych obszarach jest stosunkowo niskie. Skala bezrobocia w zakładach karnych od wielu lat przekracza 30%, przekraczając obecnie blisko trzykrotnie poziom bezrobocia w populacji ogólnej (Roczna informacja statystyczna za rok 2015, s. 25). Główną przyczyną jest brak dostatecznej liczby miejsc pracy (tamże, s. 29), choć w tym kontekście można spodziewać się poprawy w najbliższych latach ze względu na uruchomienie przez Ministerstwa Sprawiedliwości Rządowego programu pracy więźniów, przyjętego we grudniu 2016 roku przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej[14]. Jednak mając na uwadze warunki, na jakich skazani mogą wykonywać pracę w trakcie odbywania kary – średnie wynagrodzenie poniżej minimalnej stawki krajowej[15], odtwórczy, mało kreatywny charakter prac – można też mieć zastrzeżenia czy dostępne formy zatrudnienia spełniają swe resocjalizacyjne funkcje (zob. Roczna informacja statystyczna za rok 2015, s. 27; por. Maculan et al., 2013, ss. 29–31; Hołyst, 2009, ss. 1402). Niewielu więźniów podczas odbywania kary decyduje się na podnoszenie wykształcenia, z kolei możliwości uczestniczenia w proponowanych szkoleniach, kursach i oddziaływaniach terapeutycznych są często ograniczone niewielką liczbą miejsc. Nadto, większość z tych oddziaływań nie obejmuje najczęściej osób z krótkimi wyrokami, choć statystycznie dominują one w populacji osadzonych (Roczna informacja statystyczna za rok 2015; Stanik, 2013; Klingemann et al., 2008; Szymanowska, 2003).

Instytucjonalizacja i proces prizonizacji

Krytycy kary pozbawienia wolności zwracają uwagę, że pobyt w więzieniu, choć zgodnie z założeniami ustawodawcy, ma służyć przywróceniu skazanego społeczeństwu, w rzeczywistości przystosowuje jednostkę do funkcjonowania w warunkach zamkniętej instytucji, którą rządzą zupełnie inne reguły niż na zewnątrz. Wynika to z odgórnej organizacji czasu i przestrzeni przez administrację więzienną i jej funkcjonariuszy, która może wykształcać w skazanych postawę bierności, w tym także prowadzić do wyuczonej bezradności (zob. Kudlińska, Kacprzak, 2011). Podobnie jak w innych instytucjach totalnych (zob. Goffman, 2011), kontakty osób przebywających w więzieniu są silnie ograniczone i – pomijając sporadyczne, odbywające się najczęściej w kontrolowanych warunkach kontakty z przedstawicielami świata zewnętrznego (na widzeniach, za pośrednictwem korespondencji lub rozmów telefonicznych) – sprowadzają się przede wszystkim do interakcji z innymi więźniami i personelem (tamże). W tym kontekście, podkreśla się, że procesowi przystosowywania się do życia w więzieniu towarzyszy asymilacja systemu aksjonormatywnego współosadzonych, z którymi spędza się większość czasu, czyli tzw. proces prizonizacji (Clemmer, 1940, za: Ciosek, 2001, s. 214; por. Kołecka, 2010). Istotą norm i wartości rządzących „drugim życiem więziennym”[16] jest ich opozycja w stosunku do postaw i zachowań oczekiwanych przez personel więzienny i szerzej – przez społeczeństwo. Cechą charakterystyczną procesu prizonizacji jest w tym rozumieniu wzajemna demoralizacja skazanych, przejawiająca się w przejmowaniu od bardziej doświadczonych kryminalistów norm i wartości świata przestępczego[17]. Skazani przechodzą wtórną socjalizację, pod wpływem której niejednokrotnie zmieniają swój system wartości lub modyfikują go w kierunku postaw i zachowań aspołecznych, czemu sprzyjać może nie tylko internalizacja specyficznych reguł rządzących życiem więziennym, ale też np. zdobywanie lub pogłębianie wiedzy na temat skuteczniejszych metod prowadzenia działalności przestępczej po wyjściu. O zachodzeniu tego procesu świadczyć może m.in. zwiększanie aktywności przestępczej przez część osób opuszczających zakłady karne, w porównaniu z jej nasileniem sprzed okresu pobytu w placówce (zob. Farrington, 1999).

Więzienie jako instytucja totalna i deprywacja potrzeb skazanych

Argumentem podnoszonym przez krytyków izolacyjnej kary pozbawienia wolności w Polsce jest również kwestia warunków jej odbywania. Zakłady karne zorganizowane na kształt instytucji totalnych nie sprzyjają, zdaniem wielu specjalistów, resocjalizacji przestępców. O ile głównym celem resocjalizacji jest wymodelowanie osobowości skazanego w taki sposób, by po wyjściu na wolność chciał i potrafił funkcjonować w zgodzie ze społecznymi normami, o tyle zwraca się uwagę, że materialna i symboliczna izolacja od społeczeństwa (wygląd i sposób organizacji przestrzeni w placówkach [zob. Chomczyński, 2013; Foucault, 2009]) w rzeczywistości wpływa raczej negatywnie na osobowość więźnia i może prowadzić do autostygmatyzacji (Uggen et al., 2011; Hołyst, 2009, s. 985).

Sprzyjać temu może charakterystyczna dla zamkniętych placówek resocjalizacyjnych silna deprywacja potrzeb psychicznych (np. potrzeba prywatności), fizycznych (np. kontaktów intymnych), społecznych (np. brak możliwości realizacji ról rodzinnych) i ekonomicznych (ograniczenie lub brak dochodów). Doświadczane w trakcie pobytu w więzieniu bariery w utrzymywaniu relacji z bliskimi czy dostępie do zatrudnienia mogą prowadzić do pogorszenia kondycji skazanych. Badania brytyjskie wykazały, że znaczna część populacji więziennej cierpi na różnego rodzaju zaburzenia psychiczne. Choć nie stwierdzono jednoznacznie czy były one obecne już w okresie poprzedzającym pobyt w zakładzie karnym, nie ulega wątpliwości, że silna deprywacja potrzeb może się do nich przyczyniać (Social Exclusion Unit, 2002).

Marginalizacja społeczna (byłych) więźniów

Bariery doświadczane w trakcie odbywania kary, w tym ograniczenie możliwości realizacji podstawowych ról społecznych (por. Żelazek, 2003, s. 74) skutkują niejednokrotnie pogorszeniem sytuacji w podstawowych wymiarach funkcjonowania społecznego – relacyjnym, zawodowym, materialnym. W związku z tym szczególne problemy skazanych wiążą się z okresem powrotu do społeczeństwa po opuszczeniu więzienia. Trudności z ponownym wejściem na rynek pracy (o ile skazany kiedykolwiek wcześniej pracował), odbudową osłabionych lub zerwanych relacji rodzinnych, oraz mogące się z nimi wiązać zła sytuacja materialna czy nawet bezdomność, należą w tym kontekście do problemów relatywnie często dotykających osób opuszczających zakłady karne (zob. np. The vicious circle of social exclusion and crime, 2012; Borzycki, Makkai, 2007; Houchin, 2005; Maruna, LeBel, 2003; Baldry, Maplestone, 2003; Travis et al., 2001). Szacuje się, że w populacji bezdomnych 1/3 stanowią osoby karane. W tej grupie znaczna część osób utraciła mieszkanie w trakcie odbywania kary, w związku z brakiem możliwości jego opłacania czy rozstaniem z partnerką lub partnerem. Niewielu byłych więźniów znajduje też stałą pracę, przez co często, nie licząc zasiłków z pomocy społecznej, są pozbawieni stałego źródła dochodu. Jeśli się to zaś udaje, zazwyczaj jest to praca na czarno, nisko płatna i nieperspektywiczna. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest przy tym relatywnie często niechęć pracodawców do zatrudniania byłych więźniów, na gruncie polskim dodatkowo wzmacniana przez funkcjonowanie Krajowego Rejestru Karnego, w którym istnieje możliwość sprawdzenia czy potencjalny pracownik jest osobą karaną (zob. Pierzynowska, 1997, ss. 143–146; por. Bushway, 2004). Warto przy tym podkreślić, że zwłaszcza w większych miastach stygmatyzacja byłych skazanych na rynku pracy obejmuje nie tylko sprawców poważniejszych przestępstw czy przeciwko mieniu (np. kradzieży), ale w gruncie rzeczy każdą osobę karaną, niezależnie od rodzaju przestępstwa, za sprawą którego trafił do więzienia (Raport z badań jakościowych…).

Konsekwencje kary pozbawienia wolności dla rodziny skazanego

Ze względu na ograniczony kontakt z bliskimi, osoby skazane niejednokrotnie zostają trwale wykluczone ze środowiska rodzinnego, które – o czym często się zapomina – również odczuwa negatywne skutki skazania (Martynowicz, 2011; Murray, 2007; Dyer, 2005; Boswell, Wedge, 2002; Nelson et al., 1999; Morris, 1965). Po pierwsze liczne badania i analizy wskazują, że osoby trafiające do zakładów karnych są najczęściej tzw. głównymi żywicielami swoich rodzin (Glaze, Maruschak, 2008), zatem sytuacja osadzenia w większości przypadków wpływa niekorzystnie na sytuację finansową rodziny. Stąd też pojawia się konieczność organizowania środków w inny sposób, np. podejmowania przez partnerki lub partnerów pracy na kilka etatów, przerywania edukacji i wejścia na rynek pracy przez dzieci, bądź też dążenia do zrekonstruowania struktury rodzinnej bez udziału skazanego. Po wtóre pobyt w zakładzie karnym stygmatyzuje, co dla samych więźniów tworzy dodatkowe bariery po opuszczeniu placówki (zob. Murray, 2005). Stygmat kryminalisty (jako stygmat plemienny) może jednak obejmować również jego najbliższych (Goffman, 2007) i w sposób pośredni pogarszać ich relacje społeczne. Dzieci więźniów są postrzegane jako potencjalni złodzieje i izolowani od rówieśników przez ich rodziców (Raport z badań jakościowych…), mogą stawać się obiektem ostracyzmu społecznościowego (Boswell, Wedge, 2002), z kolei partnerki mogą być gorzej traktowane przez swoich pracodawców i środowiska sąsiedzkie (Morris, 1965). Zauważa się też, że sytuacja uwięzienia rodzica lub partnera prowadzi de facto do wytworzenia w dynamice życia rodzinnego mechanizmów charakterystycznych dla rodziny dysfunkcyjnej, tj. takiej, w której sytuacja jednego z członków sprzyja destrukcyjnie na funkcjonowanie pozostałych. Mimo to, sytuacja rodzinna osób stających przed wymiarem sprawiedliwości nie jest najczęściej w żaden sposób uwzględniana przy orzekaniu wyroku, a osoby aresztowane nie są rutynowo przepytywane na okoliczność posiadania dzieci (Simmons, 2000, s. 6).

Podsumowanie

Krytyka polityki karnej w Polsce odnosi się do samej instytucji kary pozbawienia wolności, sposobu jej wykonywania (funkcja korekcyjna versus funkcja represyjna) oraz polityki jej orzekania (Bulenda, Musidłowski, 2003, Wstęp). Istnieje wiele przesłanek na rzecz zmniejszania lub zastępowania kary pozbawienia wolności (na ile jest to możliwe) innymi formami kar i innymi środkami oddziaływania resocjalizacyjnego. Głosy środowiska naukowego zwracające uwagę na konieczność przeprowadzenia głębokiej reformy więziennictwa w Polsce nie są jednak – jak wskazuje Urban (1997, za: Machel, 2003, s. 39) – w dostatecznym stopniu respektowane i mają niewielką siłę oddziaływania. Dlatego też aplikacja postulowanych rozwiązań jest znikoma, bądź też dostosowywana do obecnego kształtu więziennictwa. Świadczyć to może zarówno o niewielkim zainteresowaniu władz państwowych kwestią resocjalizacji przestępców, rozumianą jako przywracanie ich społeczeństwu, jak również o niewielkim zaufaniu jakim darzą środowisko naukowe, przynajmniej w tej kwestii.

Z drugiej strony przestępczość jest wciąż aktualnym tematem w dyskursie politycznym i stanowi ważne narzędzie w rękach decydentów. Mimo że wskaźniki przestępczości wskazują na jej wyraźną tendencję spadkową już od 2007 roku, a poczucie bezpieczeństwa wśród Polaków systematycznie rośnie, wydaje się, że zjawisko to należy do grupy tych, które nigdy nie znikną z obszaru zainteresowania polityków, ponieważ jest to temat angażujący społeczną wyobraźnię, łatwy w odbiorze i podatny na manipulację (zob. Jewkes, 2010). Szczególną uwagę należy zwrócić przy tym na wyraźną rozbieżność między postulatami zwolenników zmniejszania częstotliwości stosowania kary pozbawienia wolności a oczekiwaniami społeczeństwa odnośnie mechanizmów formalnoprawnej reakcji na popełniane przestępstwa (Bulenda, Musidłowski, 2003, Wstęp). Opinia publiczna jest przede wszystkim zainteresowana poczuciem bezpieczeństwa i sprawiedliwości, a zatem tym także, by przestępcy, zwłaszcza (faktycznie lub potencjalnie) niebezpieczni byli od reszty społeczeństwa izolowani oraz by za swoje czyny ponosili zasłużone konsekwencje (Błachut et al., 2004). Kwestia ich ponownego włączenia do życia społecznego znajduje się raczej na dalszym planie. Do oczekiwań tych niejednokrotnie odnoszą się środowiska elit politycznych, propagując hasła walki z przestępczością, prowadzenie polityki „zero tolerancji” itd. (por. Wacquant, 2009). Sam polski kodeks karny, jak wspomniano, jest wprawdzie uznawany za jeden z bardziej liberalnych w Europie, sądy wykazują jednak tendencję do szczególnie częstego stosowania kary pozbawienia wolności, co zważywszy na stosunek opinii publicznej do przestępczości spotyka się ze społecznym przyzwoleniem. Dzieje się tak niezależnie od tego, że praktyki te mogą godzić w zasadę racjonalności, zwłaszcza w kontekście współcześnie dostrzeganych i powszechnie znanych problemów więziennictwa (Machel, 2009, s. 149).

Analizy doświadczeń polityki karnej w Polsce i zagranicą (zob. Jaroch, 2012) wskazują, że rygoryzm i surowość stosowanych środków karnych nie prowadzą do zmniejszania skali przestępczości. Poza tym skala przestępczości nie przekłada się również bezpośrednio na skalę prizonizacji, co oznacza, że skala stosowania kary pozbawienia wolności jest raczej zależna od wdrażanego modelu polityki karnej danego państwa. Pomimo ogólnej dyrektywy dotyczącej orzekania kar względem sprawców przestępstw, mówiącej o pierwszeństwie kar nieizolacyjnych nad karami izolacyjnymi, w Polsce zdecydowanie dominują te ostatnie. Tendencja ta występuje niezależnie od tego, że istnieje szereg przesłanek stanowiących, że jest to praktyka niekorzystna, kosztowna zarówno w wymiarze społecznym i ekonomicznym, a nadto wytwarzająca niesprzyjające warunki resocjalizacji przestępców.

Na tle pozostałych państw Unii Europejskiej Polska zdecydowanie wyróżnia się pod względem punitywności, należąc do ścisłej europejskiej czołówki państw najchętniej stosujących restrykcyjne formy karania przestępców. Kierunek ten przejawia się jednak nie tylko w samym modelu polityki karnej, ale również rozwiązaniach z zakresu polityki społecznej. Problematyka resocjalizacji i reintegracji społecznej przestępców stanowi współcześnie jedno z kluczowych zagadnień nie tylko polityki karnej, ale też polityki społecznej Unii Europejskiej i na gruncie polskim były i są obecne regulacje prawne, strategie, programy czy rekomendacje (np. ustawa o Funduszu Pomocy Ofiarom Przestępstw i Pomocy Postpenitencjarnej, ustawa o pomocy społecznej, Narodowa Strategia Spójności Społecznej) wskazujące potrzebę wspierania (byłych) więźniów w procesie reintegracji społecznej i stwarzające ku temu stosowne narzędzia. Już pobieżna lektura rodzimej literatury poświęconej tej samej problematyce dostarcza jednak zgoła odmiennego obrazu działań z zakresu polityki społecznej, których grupą targetową są aktualni i byli więźniowie, jak i polskiego systemu resocjalizacyjnego. Systemu od wielu lat krytykowanego jako mało efektywnego w kontekście profilaktyki przestępczej, marginalizującego w obszarach: relacyjnym, zawodowym, edukacyjnym, dochodowym, mieszkaniowym (a więc wszystkich najważniejszych obszarach funkcjonowania społecznego) i w wielu aspektach opresyjnego.

Andrzej Kacprzak – asystent w Katedrze Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej Uniwersytetu Łódzkiego, absolwent socjologii. Jest autorem kilkunastu artykułów naukowych w czasopismach naukowych i monografiach oraz współautorem monografii Praca socjalna z osobami opuszczającymi placówki resocjalizacyjne i ich rodzinami. Specjalizuje się w socjologii dewiacji i kontroli społecznej, socjologii kryminalistycznej, kryminologii oraz badaniach z zastosowaniem metody biograficznej. Jego główne zainteresowania badawcze obejmują problematykę wykluczenia społecznego, przestępczości, resocjalizacji i reintegracji społecznej przestępców i osób uzależnionych.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Stosowanej i Pracy Socjalnej, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41

90-214 Łódź

e-mail: andrzej_kacprzak@interia.pl

Bibliografia

Aebi, M., Tiago, M., Burkhardt, C. (2015). Council of Europe Annual Penal Statistics. SPACE I – Prison Populations Survey 2014 (http://wp.unil.ch/space/files/2016/05/SPACE-I-2014-Report_final.1.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Badowska-Hodyr, M. i Świerad, A. (2009). System dozoru elektronicznego (SDE) alternatywą kary pozbawienia wolności – próba oceny. W: F. Kozaczuk (red.), Zagadnienia readaptacji społecznej skazanych, (ss. 259–267). Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Baldry, E., Maplestone, P. (2003). Barriers to social and economic inclusion for those leaving prison, Human Rights Defender, V. 12, No 1, 24–26.

Błachut, J., Gaberle, A., Krajewski, K. (2004). Kryminologia, Gdańsk: Arche s.c.

Borzycki, M., Makkai, T. (2007). Prisoner reintegration post – release. Canberra: Australian Institute of Criminology.

Boswell, G., Wedge, P. (2002). Imprisoned fathers and their children, London: Jessica Kingsley Publishers Ltd.

Bulenda, T., Musidłowski, R. (2003). System penitencjarny i postpenitencjarny w Polsce. Warszawa: WEMA.

Bushway, S. (2004). Labor market effects of permitting employer access to criminal history records, Journal of Contemporary Criminal Justice, Special Issue on Economics and Crime, vol. 20, 276–291.

Centrum Badania Opinii Społecznej. (2016). Opinie o bezpieczeństwie i zagrożeniu przestępczością. (http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2016/K_061_16.PDF; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Chomczyński, P. (2013). Architektura przymusu (https://depot.ceon.pl/handle/123456789/3253; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Ciosek, M. (2001). Psychologia sądowa i penitencjarna. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN.

Cohen, A.K., Short, J.F. Jr. (1961). Juvenile delinquency. W: R.K. Merton, R.A. Nisbet (eds.), Contemporary Social Problems. New York: Harcourt, Brace and World, Inc.

Day, A., Tucker, K., Howells, K. (2004). Coerced offender rehabilitation – a defensible practice?, Psychology, Crime and Law, 10/3, 259–269.

Dyer, W. (2005). Prison, fathers and identity: a theory of how incarceration affects men’s paternal identity, Men’s Studies Press, Vol 3, No 3, 201–219.

Farrington, D. (1999). Cambridge Study in Delinquent Development. Inter-university Consortium for Political and Social Research (https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/Digitization/103946NCJRS.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Filar, M. (2014). Współczesne kultury penalne. W: M. Filar, S. Utrat-Milecki (red.), Kulturowe uwarunkowania polityki kryminalnej, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Foucault M. (2009). Nadzorować i karać, Narodziny więzienia, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Glaze, L., Maruschak, L. (2008). Parents in prison and their minor children. Washington, D.C.: Bureau of Justice Statistics.

Goffman, E. (2007). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Goffman, E. (2011). Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Government expenditure on public order and safety 2014 (http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Government_expenditure_on_public_order_and_safety; dostęp w dniu 31 grudnia 2016).

Hołyst, B. (2007a). Socjologia kryminalistyczna. Tom 1, Warszawa: Lexis Nexis.

Hołyst, B. (2007b). Socjologia kryminalistyczna. Tom 2, Warszawa: Lexis Nexis.

Hołyst, B. (2009). Kryminologia. Warszawa: Lexis Nexis.

Hołyst, B. (2013). Zagrożenia ładu społecznego. Tom 1, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Houchin, R. (2005). Social Exclusion and Imprisonment in Scotland, Glasgow: Glasgow Caledonian University.

Jaroch, W. (2012). Polityka karna – strategia punitywna czy liberalna?, Studia Prawnoustrojowe, nr 15 (http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Studia_Prawnoustrojowe-r2012-t-n15-s49–61.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Jewkes, Y. (2010). Media i przestępczość, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kacprzak, A., Kudlińska, I. (2014). Praca socjalna z osobami opuszczającymi placówki resocjalizacyjne i ich rodzinami. Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Kaczmarek, T. (2014). Wpływ osobowości sędziego na wymiar kary (na marginesie badań psychospołecznych uwarunkowań decyzji sędziego w sprawie wymiaru kary), W: M. Filar, S. Utrat-Milecki (red.), Kulturowe uwarunkowania polityki kryminalnej, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Kitsuse, J., Ciqourel, A.V. (1963). A note on the uses of official statistics, Social Problems, Vol.11, No.2 (Autumn), University of California Press, 131–139.

Klaus, W., Rzeplińska, I., Woźniakowska-Fajst, D. (2013). Społeczny odbiór przestępczości, W: K. Buczkowski, B. Czarnecka-Dzialuk, W. Klaus i in., Społeczno-polityczne konteksty współczesnej przestępczości w Polsce. Warszawa: Wyd. Akademickie Sedno.

Klingemann, J.I., Miturska, E., Moskalewicz, J. (2008). Życie po opuszczeniu zakładu karnego: readaptacja społeczna kobiet uzależnionych od narkotyków w Polsce, Alkoholizm i Narkomania, T. 21, nr 2/2008, Warszawa: Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, Instytut Psychiatrii i Neurologii, ss. 111–134.

Kołecka M. (2010). Prizonizacja w dotychczasowych badaniach, W: S. Bębas (red.), Współczesne oblicze resocjalizacji penitencjarnej, Radom: Wydawnictwo WSH.

Kudlińska, I., Kacprzak, A. (2011). Profesjonalna praca socjalna wobec problemu społecznej bierności i bezradności klientów instytucji pomocowych, W: K. Piątek, K. Szymańska-Zybertowicz (red.), Profesjonalna praca socjalna. Nowy paradygmat czy niedokończone zadanie? (ss. 89–106), Toruń: Wydawnictwo Edukacyjne AKAPIT.

Machel, H. (2003). Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna. Gdańsk: Arche s.c.

Machel, H. (2006). Sens i bezsens resocjalizacji penitencjarnej – casus polski. Kraków: Impuls.

Machel, H. (2009). Czy istnieje alternatywa dla resocjalizacji penitencjarnej? W: F. Kozaczuk (red.), Prawne i socjokulturowe uwarunkowania profilaktyki społecznej i resocjalizacji, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Maculan, A., Ronco, D., Vianello, F. (2013). Prison in Europe: overview and trends, European Prison Observatory. Detention conditions in the European Union (http://www.prisonobservatory.org/upload/PrisoninEuropeOverviewandtrends.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Martinson, R. (1974). What works? Questions and answers about prison reform, The Public Interest, 35, pp. 22–54

(http://www.pbpp.pa.gov/research_statistics/Documents/Martinson-What%20Works%201974.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016).

Martynowicz, A. (2011). Sytuacja dzieci, których rodzice odbywają karę pozbawienia wolności. The Danish Institute for Human Rights, European Network for Children of Imprisoned Parents, University of Ulster and Bambinisenzasbarre.

Maruna, S., LeBel, T. (2003). Welcome home? Examining the “re-entry court” concept form a strengths-based perspective, Western Criminological Review, 4/2, 91–107.

Morris, P. (1965). Prisoners and their families. London: George Allen & Unwin Ltd.

Murray, J. (2005). The effects of imprisonment on families and children of prisoners, W: A. Liebling, S. Maruna (eds.), The effects of imprisonment, Cullompton, Devon: Willan Publishing.

Murray, J. (2007). The cycle of punishment. Social exclusion of prisoners and their children. Criminology & Criminal Justice, SAGE Publications.

Nelson, M., Deess, P., Allen, C. (1999). The First Month out. Post-Incarceration Experiences in New York City, Vara Institute of Justice.

Pierzynowska, K. (1997). Naznaczające Funkcje Rejestru Skazanych. W: J. Kwaśniewski (red.), Kontrola społeczna procesów marginalizacji, Prace Katedry Socjologii Norm, Dewiacji i Kontroli Społecznej, Warszawa: Wydawnictwo Interart.

Płatek, M. (2007). Systemy penitencjarne państw skandynawskich na tle polityki kryminalnej, karnej i penitencjarnej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Przybyliński, S. (2005). Podkultura więzienna. Wielowymiarowość rzeczywistości penitencjarnej. Kraków: Impuls.

Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce w 2014 roku, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (https://bip.mswia.gov.pl/bip/raport-o-stanie-bezpie/18405,Raport-o-stanie-bezpieczenstwa.html; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Raport z badań jakościowych na temat programu badawczo-szkoleniowego dotyczącego aktywizacji zawodowej i społecznej więźniów, Projekt „Proces aktywizacji zawodowej i społecznej byłych więźniów” (http://www.zmiananalepsze.com.pl/Rapoort_badania_jakosciowe.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Robinson, G., Crow, I. (2009). Offender rahabilitation. Theory, research and practice. London: SAGE.

Roczna informacja statystyczna za rok 2015, Ministerstwo Sprawiedliwości, Centralny Zarząd Służby Więziennej, Warszawa (http://sw.gov.pl/Data/Files/001c169lidz/rok-2013.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Simmons, Ch.W. (2000). Children of incarcerated parents. California Research Bureau Note Vol.7, No.2

Smith, P.S., Ugelvik, T. (2017). Punishment and Welfare in Scandinavia. W: P.S. Smith, T. Ugelvik (eds.), Scandinavian Penal History, Culture and Prison Practice: Embraced By the Welfare State?. Palgrave Macmillan.

Social Exclusion Unit. (2002). Reducing re-offending by ex-prisoners. Report by the Social Exclusion Unit. Office of the Deputy Prime Minister, London.

Szymanowska, A. (2003). Więzienie i co dalej?. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.

Szymanowski, T. (2012). Przestępczość i polityka karna w Polsce: W świetle faktów i opinii społeczeństwa w okresie transformacji. Warszawa: Wolters Kluwer.

The vicious circle of social exclusion and crime: Ireland’s Disproportionate Punishment of the Poor (2012), Irish Penal Report Trust Position Paper: January 2012 (http://www.iprt.ie/files/Position_Paper_FINAL.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Travis, J., Solomon, A.L., Waul, M. (2001). From prison to home. The dimensions and consequences of prisoner re-entry. Washington: Urban Institute Justice Policy Centre

(http://research.urban.org/UploadedPDF/from_prison_to_home.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Uggen, C., Manza, J., Behrens, A. (2011). ‘Less than the average citizen’: stigma, role transition and the civic reintegration of convicted felons. W: S. Maruna, R. Immarigeon (eds.), After Crime and Punishment. Pathways to offender reintegration, London-New York: Routledge.

Utrat-Milecki, S. (2013). Wokół reformy prawa karnego. Indywidualizacja kary w prawie karnym materialnym – szkic penologiczny. W: A. Rzepliński, I. Rzeplińska, M. Niełaczna, P. Wiktorska (red.), Pozbawienie wolności – funkcje i koszty. Księga Jubileuszowa Profesora Teodora Szymanowskiego. Warszawa: Wolters Kluwer.

Wacquant, L. (2009). Więzienia nędzy. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Prasa.

Work, education and treatment in Swedish Prisons. A study of occupational activities for inmates (2015), English summary of Brå Report 2015, The Swedish National Council for Crime Prevention (https://www.bra.se/download/18.31d7fffa1504bbffea065d06/1448970661178/2015_20_Work,+training+and+treatment+in+Swedish+prison_r.pdf; dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Żelazek, J. (2003). Kara pozbawienia wolności w doświadczeniach więźniów; próba sformułowania projektującej definicji kary pozbawienia wolności. W: J. Kwaśniewski (red.), Badania problemów społecznych, Warszawa: IPSiR UW.

Źródła internetowe:

http://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp?title=2015&region=150 (dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

http://wynagrodzenia.pl/gus (dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

https://ms.gov.pl/pl/informacje/news,8247,praca-wiezniow--ogloszenie-programu.html (dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

Imprisonment and Its (Dis)functions. Critique of Polish Penal Policy and Resocialization Model by Academics

Abstract

Imprisonment and resocialization process which is undertaken in order to ‘rehabilitate’ offenders has been the subject of academic discussion for years. The issue of penalizing criminal offences, prison institutions, as well as completing the goals of resocialization system is undertaken by not only criminologists or lawyers but also economists, psychologists, pedagogists, sociologists and even medics. Each of the mentioned disciplines indicates both, positive and negative effects of imprisonment and the span of presented ideas is firmly broad. Some specialists tend to see imprisonment as the only effective and possible social reaction to crime, others indicate that social integration is impossible by means of social isolation. Since over decade Poland has now been among the European Union countries with the highest imprisonment indexes. This is why the case of imprisonment and functioning of resocialization system is important and is often commented by academics. The aim of this article is to indicate the most important arguments concerning the issue of imprisonment in the specific climate of Polish penal policy and resocialization practice.

Keywords:
penal policy, resocialiation, prisoner rehabilitation system, social exclusion, social reintegration.

1 W Polsce należą do nich obecnie np. przestępstwa gospodarcze (white collar crime), w miejscu pracy (mobbing) czy tzw. stalking. Są to zjawiska relatywnie nowe, niejednoznacznie zdefiniowane i niekiedy niezbyt dobrze rozpoznane (rejestrowana skala ich występowania jest najprawdopodobniej bardzo odległa od rzeczywistych rozmiarów), nie są też na razie uznawane za tak poważne, jak bardziej „tradycyjne” przestępstwa: kradzieże, akty wandalizmu czy niektóre tzw. zagrożenia społeczne, do których zalicza się np. żebractwo czy włóczęgostwo (zob. Hołyst, 2013).

2 Przykładowo, cudzołóstwo w Polsce – poza ewentualnym potępieniem moralnym – nie jest w żaden sposób karane, podczas gdy w krajach takich, jak Arabia Saudyjska czy Iran kobietom, które się go dopuszczą grozi kara śmierci.

3 Socjologowie utożsamiani z nurtem tzw. labellingu dowodzą ponadto, że podejmowane przez społeczności, organy ścigania i wymiar sprawiedliwości działania mające na celu przeciwdziałanie zachowaniom przestępczym są również silnie uzależnione od tego, kto go dokonuje i tego, kto je ściga lub ocenia. Tym samym podnosi się kwestię stygmatyzacji pewnych kategorii społecznych jako „szczególnie groźnych” dla bezpieczeństwa publicznego i porządku społecznego, której towarzyszy mniej lub bardziej świadome odwracanie uwagi od innych grup przestępców. Przykładowo – ludność czarna i latynoamerykańska w Stanach Zjednoczonych stanowi zdecydowaną większość populacji więziennej, co niekoniecznie świadczy o „szczególnych” skłonnościach przestępczych tych grup. Przeczą temu m.in. wyniki badań nt. przestępczości nierejestrowanej (np. Cohen, Short, 1967; Kitsuse, Ciqourel, 1963). Może natomiast oznaczać, że grupy mniejszościowe są traktowane selektywnie przez zdominowane przez „białych” policję i sądownictwo (zob. Wacquant, 2009).

4 Jerzy Jasiński definiuje punitywność jako rezultat tendencji do szerokiego posługiwania się instrumentami przewidzianymi w normach prawa karnego do ograniczania zasięgu zjawisk ocenianych jako społecznie niepożądane oraz do uciekania się przy zwalczaniu przestępczości do środków: bardziej surowych, o większym ładunku dolegliwości, szerzej ingerujących w swobody obywateli (Jasiński, 1973, s. 23, za: Klaus et al., 2013, s. 295).

5 Istotą resocjalizacji jest wywołanie „pozytywnych” zmian w osobowości skazanych, tj. zaprojektowanie postaw i zachowań w taki sposób, by po zakończeniu odbywania kary nie wracali do aktywności przestępczej i potrafili funkcjonować w społeczeństwie, w zgodzie z ogólnie przyjętymi normami (zob. Machel, 2006). Wyróżnia się w nim dwa etapy: pierwszy polega na „niszczeniu” przez personel więzienny identyfikacji jednostki z dewiacyjnymi normami i wartościami oraz jej poczucia niezależności („szok mortyfikacji”), drugi zaś na budowie w jej miejsce nowej, konformistycznie zorientowanej tożsamości i osobowości (Goffman, 2011). Polski system resocjalizacyjny opiera się na założeniu, że wskazane zadania i cele mogą i powinny być osiągane poprzez celowe manipulowanie środowiskiem społecznym przy zastosowaniu systemu nagród (np. możliwość otrzymania dodatkowej paczki od rodziny czy uzyskania przepustki) i kar (np. czasowe odebranie prawa do widzeń, umieszczenie w izolatce). Proces reintegracji społecznej ma natomiast szerszy zakres. Obok braku powrotu do przestępczości jednostka powinna również mieć możliwość płynnego powrotu do funkcjonowania w społeczeństwie. Oba cele działają przy tym komplementarnie – brak aktywności przestępczej wspiera integrację ze społeczeństwem i odwrotnie. Ich realizacji służyć ma zarówno uruchomienie posiadanych przez jednostkę zasobów (np. odnowienie relacji z rodziną), jak i wyposażenie jej w nowe zasoby (np. umiejętność poruszania się na rynku pracy, podnoszenie poziomu wykształcenia, rozwijanie zainteresowań, umiejętności społecznych, pomoc w znalezieniu mieszkania). Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z założeniami modelu reintegracyjnego, działania wspierające nie kończą się z momentem zakończenia odbywania kary, lecz rozciągają się również na późniejszy okres, w którym byli skazani doświadczają szczególnych trudności w adaptacji do życia i są szczególnie podatni na powrót do aktywności przestępczej (np. wobec braku dochodów, trudności w znalezieniu pracy, w związku z odrzuceniem przez środowisko czy brakiem miejsca zamieszkania). Mają zatem za zadanie przeciwdziałać ich marginalizacji społecznej.

6 Jest to liczba osadzonych w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców.

7 Dostęp do danych pod adresem: http://wp.unil.ch/space/2016/04/main-figures-on-1st-january-2016/ (w dniu 12 stycznia 2017).

8 Praktyka ta została zakwestionowana przez Trybunał Konstytucyjny dopiero 24 października 2007 roku przez Trybunał Konstytucyjny (Klaus et al., 2013, s. 314). Do 30 marca 2010 roku funkcje Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego pozostały łączne, co było już wówczas ewenementem w skali europejskiej. Warto w tym kontekście przypomnieć, że po ponownym objęciu władzy przez rząd prawicowy, pod koniec 2015 roku urzędy te zostały ponownie połączone.

9 Jest to procentowy udział tych wydatków w całkowitym budżecie państwa.

10 Polska należy też do czołówki państw o największych łącznych wydatkach na funkcjonowanie służb bezpieczeństwa publicznego (policja, sądownictwo, instytucje karne). W 2014 roku stanowiły one ponad 5% całkowitych wydatków Skarbu Państwa (Government expenditure on public order and safety, 2014).

11 Dane pochodzą z bazy: http://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp?title=2015&region=150 (dostęp: 30.01.2017).

12 Swego czasu szeroko dyskutowanym przykładem tej praktyki było również kierowanie do zakładów karnych tzw. „pijanych rowerzystów”. Stan ten zmienił się jednak od początku 2014 roku, gdy ogłoszono amnestię dla więźniów przebywających w zakładach karnych ze względu na prowadzenie roweru w stanie nietrzeźwości.

13 Wypowiedź Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 września 2016.

14 Żródło: https://ms.gov.pl/pl/informacje/news,8247,praca-wiezniow--ogloszenie-programu.html (dostęp w dniu 31 grudnia 2016 roku).

15 Średnia wysokość wynagrodzenia skazanych pracujących odpłatnie w 2015 roku wynosiła w analizowanym roku jedynie 1191,09 złotych (Roczna informacja statystyczna za rok 2015, s. 30), podczas gdy płaca minimalna na wolności wynosiła 1750 złotych (źródło: http://wynagrodzenia.pl/gus [dostęp w dniu 1 stycznia 2017]).

16 W polskiej literaturze przyjęło się określać tym terminem zjawisko podkultury więziennej (zob. Przybyliński, 2005).

17 Szczególne ryzyko prizonizacji dotyczy zwłaszcza skazanych młodocianych, więźniów długoterminowych oraz recydywistów, których poszczególne wyroki są przerywane krótkimi okresami przebywania na wolności (zob. Szymanowska, 2003, s. 65).

Fot. Marek Domański

Transeuropa: United State of Insecurity

Marek Domański (tekst i fotografie)
Akademia Sztuk Pięknych w Łodzi

(…) Przyglądałem się mapie wiszącej na ścianie, wschodnia granica Unii przypomina rzekę łączącą Morze Bałtyckie z Morzem Czarnym. Przebiega u nasady naszego kontynentu, który w istocie jest maleńkim półwyspem na euroazjatyckim lądzie… Przyglądam się mapie i widzę jak jest krucha. Krucha i nie do utrzymania. Żyjemy na naszym półwyspie jak w oblężonej twierdzy

(Stasiuk, 2013, s. 62)

Konsekwencją istnienia państwa i terytorium jest granica, którą zwykle wyobrażamy sobie jako linię otaczającą jakiś obszar. Jest to zapewne związane z doświadczeniem oglądania mapy, która jest dwuwymiarowym graficznym wyobrażeniem przestrzeni, w której żyjemy. W przestrzeni trójwymiarowej granicę należy rozumieć jako płaszczyznę prostopadłą do powierzchni Ziemi, oddzielającą terytorium jednego państwa od terytoriów innych państw lub obszarów niemających niczyjej suwerenności, np. pełnego morza (Otok, 2006, s. 77). Można przyjąć, że wszystkie granice zbiegają się w geometrycznym środku naszej planety. Koncepcja granicy państwa kształtowała się w długim procesie i jest związana z innymi historycznie uwarunkowanymi koncepcjami politycznymi i prawnymi. Pojęcie granicy w stosunkach międzynarodowych pojawiło się znacznie później niż pojęcie terytorium. Wyznaczanie, utrwalanie i obrona granic były kluczowe z powodów politycznych, społecznych, ekonomicznych i militarnych. Niemal wszystkie, spośród ponad 200 współcześnie istniejących państw, powstały w ostatnich dwóch wiekach[1].

Symbolem końca zimnowojennego, dwubiegunowego układu sił na naszej planecie stało się zniesienie granicy symbolizowanej przez mur berliński. Wizji wolnego świata sprzyjały głosy intelektualistów takich jak Bertrand Badie, który w 1995 roku opublikował książkę zatytułowaną La fin des territoires. Model ekonomicznej wolności pod postacią Common Market teoretycznie sprzyjał procesowi osłabiania i znoszenia granic. Współcześnie rzadko spotyka się próby opisywania świata przy użyciu myślenia binarnego i logiki dwuwartościowej, zarówno w naukach przyrodniczych, jak i społecznych. Brak wyraźnie zarysowanych granic między zjawiskami lub obiektami. Często pojawia się określenie fuzzyworld, trafnie oddające brak ostrych konturów, świata podlegającego procesom globalizacji. W przestrzeni społecznej i świecie kultury stopień złożoności elementów stale rośnie, również na skutek wzrostu precyzji narzędzi używanych do obserwacji. Niemal zniesione zostały granice między lokalnym a globalnym oraz między masowym a indywidualnym. Ze współczesnej perspektywy widać, że swobodnemu przepływowi kapitału i informacji towarzyszy niestety wzrost militaryzacji granic. Od upadku muru berlińskiego w nocy z 9 na 10 listopada 1989 roku, który wszystkich nas napełnił radością i optymizmem, wiele się zmieniło. Na całym świecie powstało ponad 26000 kilometrów nowych granic. Mury, płoty lub wały ziemne pojawiły się na granicach różnych państw na niemal wszystkich kontynentach. Łączna długość tych umocnień przekracza 18000 kilometrów. Tylko w 2011 roku rozpoczęto budowę 45 takich konstrukcji, również w Europie. W 2010 roku Hiszpania rozpoczęła ogradzanie Ceuty i Melilli. Powstał płot wzdłuż południowej granicy Unii Europejskiej, wzdłuż granicy węgierskiej oraz wiele innych podobnych umocnień (Roche, 2014, s. 105). Z punktu widzenia Europejczyka wychowanego w drugiej połowie XX wieku, oczywiste wydaje się zachodzenie dwu przeciwstawnych procesów. Z jednej strony znoszenie granic państwowych, zwiększanie ich przepuszczalności dla kapitału, towarów, usług i pracowników, co jest konsekwencją globalizacji i przemian wewnątrz Unii Europejskiej. Z drugiej strony wzmacnianie, uszczelnianie i zabezpieczanie granic, głównie z powodów wzmożonego napływu imigrantów w ostatnich latach.

Unia Europejska jest zjawiskiem nowym na mapie politycznej świata, przez Jacquesa Delorsa została nazwana Niezidentyfikowanym Obiektem Politycznym (Roche, 2014, s. 111). Jest czymś więcej niż organizacją współpracy międzynarodowej, ale nie jest również federacją państw narodowych. W aktualnej rzeczywistości politycznej i ekonomicznej Europy, w której rola granicy i jej kontrola nie jest tak oczywista jak była w państwach narodowych XX w. należy redefiniować pojęcie suwerenności. (…) Rozróżnienie miedzy suwerennością prawną a materialną jest równocześnie punktem wyjścia do przeobrażenia suwerenności państwowej… W tych warunkach obstawanie przy przestarzałym pojęciu absolutnej suwerenności narodowo-państwowej jest albo tragiczne, albo cyniczne (Beck, Grande, 2009, s. 141). Wielu polityków stawia fałszywą tezę, że możliwy jest wybór tylko między zjednoczoną Europą a państwem narodowym. Obserwujemy dziś globalne zmiany polityczne, które budzą strach u części liderów próbujących w panice zwracać się do form starych, choć niektóre z nich, jak nacjonalizm, doprowadziły w przeszłości do katastrofalnych skutków. Alternatywą dla kosmopolitycznej Europy postrzeganej jako zagrożenie interesów narodowych ma być nacjonalizm lub nawet trybalizm. (…) Jest to forma poszukiwania bezpieczeństwa, ale nazywana także poszukiwaniem osobistej i narodowej wolności lub niepodległości (Berlin, 1994, s. 197). Dominacja myślenia narodowego może skutkować zamykaniem się małych państw, które i tak nie będą mogły odgrywać samodzielnej roli w światowej polityce, upodabniając się coraz bardziej do gett. (…) Bez wątpienia realizacja dalekosiężnych planów opartych na zespoleniu integracji gospodarczej i politycznej nie będzie możliwa bez uznania i akceptacji nowego sposobu „pojmowania świata”, w którym to dominują aktorzy niepaństwowi, egoizmy narodowe są minimalizowane, a suwerenność nabiera znaczenia ponadpaństwowego (Czachór, 2006, s. 78). Projekt integracji europejskiej (…) nie zmierza do rozwiązania i zastąpienia narodu, lecz do zinterpretowania go na nowo w świetle ideałów i zasad, za którymi Europa w gruncie rzeczy zawsze była i jest, a mianowicie w świetle nowo pojętego kosmopolityzmu politycznego (Beck, Grande, 2009, s. 31). Europa rodziła się w okresie wojen perskich (V w. p.n.e.) i później w czasie ekspansji imperium Aleksandra Wielkiego. W tym czasie starły się dwie cywilizacje i uczestniczący w konflikcie Grecy uświadomili sobie własną odmienność. Na kształtowanie europejskiej świadomości wpłynął azjatycki despotyzm, dzięki któremu mogły ugruntować się wartości takie jak: wolność polityczna, osobista i obywatelska wspólnota. Już w starożytności powstało pojęcie Europy rozumianej jako pojęcie geograficzne. Wcześniejsze znaczenie odnosiło się do dwu skonfliktowanych cywilizacji, europejskiej przeciwstawianej azjatyckiej tyranii lub w okresie rzymskim wszystkim ludom barbarzyńskim. Już na początku naszej ery Europą nazywano obszar rozciągający się od oceanu na zachodzie po rzekę Don na wschodzie. Nie ulega wątpliwości, że z Europą kojarzy się szczególny zespół cech i wartości określających styl życia i kulturę. Są to cechy, które wielu uświadamia sobie, dopiero opuszczając nasz kontynent lub stając oko w oko z „obcym”. Ostatnie półwiecze było na tle europejskiej historii wyjątkowe. Przyniosło nam pokój, dobrobyt i poczucie bezpieczeństwa. Młode pokolenia Europejczyków wychowane w wygodnym świecie, urządzonym przez ich dziadków i rodziców z niefrasobliwością przystaje na politykę sekurytyzacji, która stanowi zagrożenie dla prymatu społeczeństwa obywatelskiego nad państwem. Granice wewnętrzne i zewnętrzne UE są przepuszczalne dla „konsumentów” ale zamykają się dla tych, których Zygmunt Bauman nazwał ludzkimi resztkami (Bauman, 2016, s. 100). W literaturze przedmiotu niepokojąco często pojawia się określenie „twierdza Europa”. Granica Unii, coraz bardziej przypomina cienką czerwoną linię[2]. Na granicy jak w soczewce skupiają się wielkie problemy globu i kontynentu. W pejzażu przygranicznych okolic pojawiają się nowe elementy: obozy dla uchodźców. Niestety (…) niewielkie są szanse na to, by obecne wydanie wielkiej wędrówki ludów miało dobiec końca (Bauman, 2011, s. 56).

Prezentowane fotografie są wyborem spośród wielu powstałych w czasie realizacji pierwszego etapu projektu: Trans Europa. Interdyscyplinarne studia nad europejskim pejzażem kulturowym w czasie XXI – wiecznej wędrówki ludów. Fotografie powstały w czasie podróży wzdłuż wschodniej i południowo-wschodniej granicy Unii Europejskiej, od Bałtyku po Lesvos.

Celem projektu, który realizujemy wspólnie z Tomaszem Ferencem, jest rejestracja i analiza zjawisk, procesów społecznych i zmian kulturowych, spowodowanych procesami migracyjnymi, szczególnie napływem uchodźców i migrantów zarobkowych z innych obszarów kulturowych na teren Unii Europejskiej. W istocie obserwujemy zderzenie dwóch mitów dotyczących Europy: pierwszy z nich jest mitem kreowanym przez Europejczyków i przez aparat administracyjny UE, jest to mit jedności, solidarności, bezpieczeństwa, tolerancji. Z drugiej strony, przybysze docierający do Europy także przybywają z określonymi wyobrażeniami, które bliskie są myśleniu mitycznemu: Europa postrzegana jest jako kraina dostatku, wolności i rozwiniętych programów socjalnych.

Marek Domański – fotograf. Studiował w PWSSP w Łodzi w latach 1990–95. Na jego dyplom złożyły się litografie wykonane w pracowni prof. Jerzego Grabowskiego oraz fotografie z pracowni prof. Ireneusza Pierzgalskiego. W latach 1995–2008 był asystentem prof. Grzegorza Przyborka. Obecnie prowadzi Pracownię Fotografii II w Katedrze Multimediów na Wydziale Sztuk Wizualnych ASP im. Wł. Strzemińskiego w Łodzi. Obok pracy dydaktycznej zajmuje się przede wszystkim twórczością w dziedzinie fotografii inscenizowanej, otworkowej i dokumentalnej. Swoje prace prezentuje zwykle w formie wielkoformatowych zdjęć pokrytych żywicą lub w formie odbitek kontaktowych. Od wielu lat konsekwentnie tworzy przy użyciu kamer otworkowych, które sam buduje. Fotografie Domańskiego można było oglądać na kilkudziesięciu wystawach indywidualnych oraz wielu wystawach zbiorowych w kraju i za granicą. Jego twórczość jest różnorodna i wielowątkowa. Artysta stosuje rozmaite techniki i sposoby prezentacji, za podstawę przyjmując przede wszystkim wewnętrzną potrzebę poszukiwania i eksperymentowania. Niektóre swoje realizacje celowo sytuuje na pograniczu fotografii.

Bibliografia

Bauman, Z. (2011). Kultura w płynnej nowoczesności. Warszawa: NInA i Agora.

Bauman, Z. (2016). Obcy u naszych drzwi. Warszawa: PWN.

Beck, U., Grande, E. (2009). Europa kosmopolityczna. Warszawa: Scholar.

Berlin, I. (1994). Cztery eseje o wolności. Warszawa: PWN.

Czachór, Z. (2006). Atheneum, vol. 14–15.

Otok, S. (2006). Geografia polityczna. Warszawa: PWN.

Roche, J. (2014). Walls and Borders in a Globalized Word: The Paradoxical Revenge of Territorialization. W: Vallet, E., Borders, Fences and Walls. State of Insecurity? London and New York: Routledge.

Stasiuk, A. (2013). Nie ma ekspresów przy żółtych drogach. Wołowiec: Wyd. Czarne.

Moria Refugee Camp Lesvos

Przejście graniczne na Dunaju w pobliżu miejscowości Drobeta-Turnu Severin

Łodzie porzucone przez uchodźców. Lesvos - okolice miejscowości Mithymna

Przejście na granicy Węgiersko – Rumuńskiej, niedaleko miejscowości Oradea

Widok na turecki brzeg z okolic portu w Mytilene

Widok od strony Serbskiej na granicę Unii Europejskiej w okolicy Suboticy

Przybycie grupy uchodźców do portu w Mytilene

Infrastruktura przygotowana prawdopodobnie dla uchodźców w miejscowości Röszke na Węgrzech, przy granicy z Serbią

1 194 państwa; 10 quasi państw, de facto niepodległych choć nieuznawanych, oraz Stolica Apostolska i Suwerenny Zakon Maltański

2 Cienka czerwona linia, określenie użyte po raz pierwszy przez Williama Russella, reportera „The Times” relacjonującego przebieg bitwy pod Bałakławą 25 X 1854 r. Określenie pochodziło od czerwonych mundurów żołnierzy i było później używane na określenie Brytyjskiej Armii strzegącej granic imperium.

Fot. Tomasz Ferenc

Miasto jako przestrzeń praw obywatelskich

Katarzyna Marszałek
Uniwersytet Jagielloński

Recenzja książki
Maciej Kowalewski
Protest miejski. Przestrzenie, tożsamości i praktyki niezadowolonych obywateli miast
Nomos, Kraków 2016

Publikacja autorstwa Macieja Kowalewskiego jest kolejnym przykładem wzmożonego obecnie zainteresowanie ruchami miejskimi oraz aktywizmem miejskim w Polsce. Autor dąży do ustalenia natury związku pomiędzy protestem oraz podmiotowością miejską, nie zgadzając się ze stwierdzeniem, że miasto nadaje manifestacjom niezadowolenia jedynie ramy przestrzenne.

Książka składa się z trzech rozbudowanych rozdziałów dotyczących odpowiednio: idei miejskiego obywatelstwa, organizacji niezadowolenia w postaci miejskich ruchów społecznych oraz taktyk miejskiego protestu. W poprzedzającym je wprowadzeniu Autor przedstawia związek między miastem oraz protestem. Jak twierdzi, miasto: (…) nie jest wyłącznie sceną, ale istotą protestu (s. 8), ponieważ to właśnie roszczenia wyrażane w przestrzeni miejskiej stanowią istotę życia politycznego. Polityczność jest zdaniem Kowalewskiego na tyle istotną właściwością miasta, że stanie się ono „własną karykaturą” (s. 8), jeżeli prawo do sprzeciwu obywatelskiego zostanie ograniczone. Wówczas także ulega osłabieniu autonomia samego miasta. Kowalewski dostrzega wielość rodzajów i definicji protestu związaną z subiektywnością oraz dyskursywnością tego pojęcia. Sam jednak konsekwentnie łączy kategorię „protestu politycznego” z miejskością, co ma wzbogacać rozumienie tego terminu o wymiar tożsamościowy i umożliwić analizę z uwzględnieniem aspektu przestrzennego, społecznego oraz symbolicznego. Kowalewski deklaruje, że celem jego pracy jest „analiza miasta jako podmiotu politycznego i przestrzeni protestu niezadowolonych obywateli”. Głównym założeniem czyni on tezę, że protest miejski definiowany jest przez powiązanie praw, tożsamości oraz praktyk obywateli miast w kontekście przestrzennym. Tak nakreślone ramy protestu miejskiego są zdaniem Kowalewskiego uniwersalne, co w następnych rozdziałach usiłuje on wykazać przy wykorzystaniu dorobku socjologii miasta, socjologii historycznej oraz innych dyscyplin związanych ze studiami miejskimi.

Pierwszy rozdział Protestu miejskiego poświęcony jest rozważaniom dotyczącym obywatelstwa miejskiego. W ujęciu Kowalewskiego podmiotowość obywateli miast ma charakter procesualny, a jej wzory z czasem ulegają przeobrażeniom. W tym kontekście podkreśla on że historia obywatelstwa ściśle wiąże się z miastem, które nawet współcześnie jest podstawowym miejscem działania praw obywatelskich. Patrząc z takiej perspektywy Autor znaczną część pierwszego rozdziału poświęca na przegląd badań nad kategorią obywatelstwa miejskiego – od uniwersalistycznego humanizmu poprzez ujęcia komunitarystyczne do najbardziej współczesnych stanowisk, podkreślających podmiotowość i nastawionych na konkretne zadania. Kowalewski przyjmuje substancjalne, a nie jedynie formalne, rozumienie obywatelstwa miejskiego, czyniąc tożsamość jednym z jego elementów składowych. Stwarza to konieczność zmierzenia się z kwestią wielości poziomów tożsamości, w tym także tych związanych z miastem. Autor uwzględnia te trudności, przyjmując, że w aspekcie tożsamościowym obywatelstwo miejskie to projekt postulowany, co nie umniejsza wagi tej kategorii. Kowalewski argumentuje na rzecz swoistości miejskiego obywatelstwa, dostrzegając niezależność politycznej podmiotowości i uprawnień wynikających z zamieszkiwania w mieście.

Oprócz teoretycznych rozważań w pierwszym rozdziale Protestu miejskiego przedstawiony został proces powstawania i przekształcania się podmiotowości obywateli miast europejskich w perspektywie historycznej. Do osiągnięć kultury starożytnej Grecji w obszarze rozwoju miast Kowalewski zalicza formowanie się samowystarczalnych wspólnot miejskich, centralizację władzy oraz wewnętrzne różnicowanie się miast. Nie idealizuje on polis jako pierwowzoru współczesnych miejskich wspólnot politycznych, zauważając, że jednym z elementów „greckiego projektu” było wykluczanie poszczególnych grup społecznych. W miastach starożytnego Rzymu pogłębić się miała formalizacja obywatelstwa, którego pozbawieni usiłowali walczyć o nieprzyznane im prawa. Do rozwiązań wprowadzonych w starożytnym Rzymie Kowalewski zalicza również administracyjną kontrolę społecznego niezadowolenia. Rozwój obywatelskości miejskiej miał następnie zostać wstrzymany do przełomu X i XI wieku. W odniesieniu do miast średniowiecznych Autor zauważa niespójność między ich rzeczywistym kształtem a idealnym obrazem wspólnoty miejskiej tej epoki. Zakłada on wolność osobistą, ekonomiczną, swobodę przemieszczania się oraz wykonywania profesji, ekskluzywność obywatelstwa oraz wolność stowarzyszeń. Cechy te jednak zdaniem Autora wyłaniały się w średniowieczu stopniowo i w sposób nierównomierny. Zmiany jakie miały miejsce w miastach nowożytnych, w znacznym stopniu wiążą się natomiast z rozwojem kapitalizmu. Do procesów kształtujących wówczas obywatelstwo miejskie Kowalewski zalicza ograniczenie autonomii miast na rzecz władzy państwowej, rozwój roszczeń ponadlokalnych, racjonalizację miejskiej administracji oraz rozwój mieszczańskiej sfery publicznej.

Kolejną fazą wyodrębnioną w historii obywatelstwa miejskiego zawartej w Proteście miejskim jest czas od końca XIX wieku do współczesności. Z jednej strony jest to okres dochodzenia do powszechnego obywatelstwa, z drugiej zaś kolejnych przemian kapitalizmu – początkowo do monopolistycznego kapitalizmu państwowego przy dalszej globalizacji kapitału. Drugi etap tego okresu rozwoju miejskiego obywatelstwa Autor sytuuje na przełomie lat 60. i 70. XX wieku. Cechuje go rozpowszechnienie polityki kontestacji oraz formowanie się nowych ruchów społecznych. Formy zaangażowania obywatelskiego, które wtedy powstawały, wiążą się z działaniami w obszarach zaniedbanych przez różne poziomy władzy. W odniesieniu do następnego etapu Kowalewski przytacza tezę o współczesnym kryzysie miast jako rezultacie utraty miejskiej autonomii wskutek procesów globalizacyjnych. Uzupełnia ją jednak twierdzeniem o równoczesnym współwystępowaniu kryzysu i odrodzenia miejskiego – nawet w skali jednego miasta, co stanowi paradoksalny rezultat oddziaływań gospodarki neoliberalnej.

W ostatniej części rozdziału pierwszego Autor analizuje historię polskiego obywatelstwa miejskiego. Związanej z nim tradycji nie cechuje ciągłość, ponadto polskie mieszczaństwo nie wykazywało zaangażowania w walkę o swoje prawa, co miało się wiązać ze specyficzną mentalnością tej klasy społecznej. Współczesne ruchy miejskie mogą czerpać zdaniem Kowalewskiego z historii działalności opozycyjnej w PRL, jednak jej roszczenia miały zasięg ogólnopaństwowy i nie ograniczały się do poprawy warunków życia miejskiego.

W drugim rozdziale publikacji zawarto analizę organizacji miejskiego protestu. Rozpoczyna ją przegląd badań dotyczących działalności politycznej oraz aktywności obywatelskiej. Następnie Autor analizuje polityczny wymiar narzekania jako podstawowej formy komunikowania niezadowolenia. Z jednej strony narzekanie może być nawet główną treścią ruchów społecznych takich jak Occupy Wall Street analizowane przez przywołanego w Proteście miejskim Manuela Castellsa, z drugiej natomiast kulturze narzekania właściwy jest fatalizm hamujący inicjatywy obywatelskie. Przypisanie temu hiszpańskiemu badaczowi francuskiego pochodzenia jest zresztą jednym z niewielu rzucających się w oczy niedociągnięć tej publikacji. Trafna natomiast wydaje się diagnoza kultury polskiej jako przesyconej narzekaniem, które oswaja problemy społeczne zamiast skłaniania do podjęcia konstruktywnych działań. Autor analizuje również dotychczasowy stan badań nad ruchami miejskimi oraz aktywizmem miejskim. Oba te terminy są według Kowalewskiego niejednoznaczne, co wynikać ma z ich związku z rzeczywistością polityczną. Ideologiczne podstawy miejskiego aktywizmu również są poddane krytycznej analizie. Szczególnie niejednoznaczna wydaje się koncepcja „praw do miasta” autorstwa Henri Lefebvre’a, która zwłaszcza w ujęcie jej autora jest co najmniej nieprecyzyjna. Autor analizuje także aktywizm w polskich miastach, stwierdzając, że poziom zaangażowania obywateli jest w Polsce niski, a uczestnicy ruchów miejskich poszukują dopiero form konstruktywnej aktywności.

W kolejnym rozdziale Kowalewski opisuje taktyki protestu miejskiego. Za takie uznaje on działania, których przedmiotem, kontekstem oraz zasobem może być miasto i jego przestrzeń. Kowalewski odwołując się do prac Charlesa Tilly’ego czy Donatelli Della Porty (ale już nie Michela de Certeau i innych badaczy oporu w kulturze popularnej) analizuje znaczenie pojęć strategii, taktyk oraz repertuaru protestu, przytacza również funkcjonujące w naukach społecznych sposoby definiowania przestrzeni oraz miejsca jako terminów użytecznych dla analizy miejskiego protestu i jego taktyk. Zwraca także uwagę na stosowanie przez protestujących zarówno elementów tradycji związanej z komunikowaniem niezadowolenia, jak również innowacji – relację między tymi pojęciami uznaje zresztą za istotny aspekt badań nad ruchami społecznymi.

Rozdział trzeci w największej mierze poświęcony jest jednak próbie systematyzacji taktyk miejskiego protestu. Bogatą listę tych działań Kowalewski ujmuje w takich kategoriach jak demonstracje uliczne, alternatywne systemy miejskie, akty symboliczne oraz subwersje, jak również formy oparte na przemocy. Następnie Autor analizuje w sposób pogłębiony taktyki demonstracji oraz okupacji przestrzeni miejskiej. W kolejnej części rozdziału trzeciego opisuje natomiast wykorzystywane w proteście miejskim symbole polityczne. Wyróżnia tu karnawalizację, którą zaobserwować można w wielu obszarach życia społecznego. Z jednej strony służyć ona może kontestacji i wytworzeniu nowego porządku społecznego, z drugiej zaś umacnia istniejące struktury społeczne ze względu na swoją cykliczność. Protestujący wykorzystują także symbolikę związaną z ogniem – najbardziej dramatycznym przykładem wyszczególnionym przez Autora jest samospalenie, z muzyką oraz strojem, którego elementem szczególnie przesyconym symboliką jest maska.

Kowalewski porusza także kwestię subwersji politycznej, którą niosą ze sobą sztuka protestu oraz metody happeningu. Przykładem działania subwersyjnego opisanego w Proteście miejskim jest parada, która wykorzystuje techniki karnawalizacji i może służyć zarówno rządzącym, jak i podporządkowanym do zamanifestowania dumy z tożsamości oraz pozycji społecznej. Z protestem miejskim wiąże się także sztuka uliczna, którą Kowalewski ujmuje w kategoriach street artu wizualnego oraz performatywnego, przedstawiając liczne typy takich działań artystycznych. Autor przytacza przegląd badań dotyczących zachowań tłumu biorącego udziału w proteście miejskim. Przyjmuje, że nawet te rodzaje kontestacji, które stwarzają pozory bezsensownej przemocy stanowią odpowiedź na poczucie krzywdy i deprywacji, w związku z czym nie powinny być lekceważone jako wyraz irracjonalności tłumu. Ostatni podrozdział części Protestu miejskiego poświęcony taktykom protestujących dotyczy wykorzystania nowych mediów, w szczególności zaś internetu, do manifestowania sprzeciwu przez obywateli miast. Autor przytacza zarówno zalety jakie nowe media mogą mieć dla protestujących, jak również sposoby w jaki mogą one wywierać dysfunkcyjny wpływ na sferę publiczną. Kowalewski stwierdza ponadto, że innowacje społeczne w odniesieniu do protestu miejskiego powinny być rozumiane w ujęciu szerszym od skupionego wyłącznie na zastosowaniu nowych mediów. Mogą one mianowicie być (…) procesem kolektywnej reakcji na nieprawidłowe funkcjonowanie miejskich polityk (s. 308) dotyczącymi sfery infrastruktury społecznej oraz obywatelskości. Innowacyjność miast zdaniem Autora powinna więc mieć demokratyczny charakter oraz stymulować aktywność obywatelską.

W uwagach kończących Kowalewski jeszcze raz powtarza tezę o relacji między protestem oraz podmiotowością miast. Stwierdza wręcz, że (…) być może to właśnie protest, demonstracja czy alternatywne sposoby korzystania z przestrzeni miejskiej są istotą demokracji (s. 320).

Protest miejski to bez wątpienia wartościowa pozycja mieszcząca się w obszarze badań nad ruchami miejskimi. W sposób spójny łączy elementy studiów miejskich, socjologii historycznej oraz badań nad nowymi ruchami społecznymi. Bogaty materiał źródłowy poddany jest wnikliwej, krytycznej analizie, przy czym Autor proponuje także własne rozumienie złożonych i wieloznacznych terminów, jakimi posługują się badacze protestu miejskiego. Polscy badacze oraz czytelnicy zainteresowani ruchami miejskimi w kraju z pewnością docenić mogą uwzględnienie przez Autora historii polskiej podmiotowości miejskiej, różnej od zachodnioeuropejskiej ze względu na brak ciągłości tradycji obywatelskiej. Kowalewski formułuje diagnozę współczesnej aktywności mieszkańców polskich miast, proponuje również możliwe wytłumaczenie niskiego poziomu ich zaangażowania wszechobecną „kulturą narzekania”. Pogłębionej analizie historii formowania się podmiotowości obywateli miast towarzyszy równie szczegółowa systematyzacja współczesnych taktyk. Niewątpliwie pracę tę wzbogaciłyby także odniesienia do tradycji innych od europejskiej czy zachodniej – nawet zastosowanie analizy historycznej jednego zaledwie kręgu kulturowego stanowi niepewną podstawę twierdzeń o uniwersalności głównej tezy Protestu miejskiego. Ten zarzut jest jednak uwzględniony w publikacji, której zasięg tematyczny jest i tak imponujący. Zagadnienia poruszane na stronach Protestu miejskiego mocno związane są z wydarzeniami rozgrywającymi się w rzeczywistości społecznej i dlatego też trochę szkoda, że analizy teoretyczne nie poparte zostały analizą większej liczby konkretnych inicjatyw miejskich. Nie można mieć jednak wszystkiego. Bez wątpienia pracę Kowalskiego należy uznać za solidne uporządkowanie problematyki teoretycznej i historyczne wprowadzenie przydatne dla osób zainteresowanych studiami nad współczesnymi ruchami miejskimi.

Katarzyna Marszałek – na Uniwersytecie Jagiellońskim ukończyła studia licencjackie na kierunku kulturoznawstwo, specjalność kulturoznawstwo międzynarodowe i kontynuuje studia na kierunku relacje międzykulturowe oraz studia azjatyckie. Jej zainteresowania badawcze dotyczą problematyki miejskiej oraz kultury i literatury Japonii.

Afiliacja:

Studentka Uniwersytetu Jagiellońskiego

e-mail: kasia8250@gmail.com

Fot. Tomasz Ferenc

Postawy polityczne studentów na poziomie samorządowym

Urszula Swadźba
Uniwersytet Śląski

Recenzja książki
Danuta Walczak-Duraj
Studenci wobec wyborów samorządowych w latach 2002–2014 Przyczynek do demokracji obywatelskiej
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016

Problematyka dotycząca młodzieży doczekała się już wielu opracowań. Często dotyczą one zagadnień bliskich życiu osobistemu młodego pokolenia, jak rodziny, relacji z rodzicami, relacji z rówieśnikami, przyjaźni, planów życiowych, aspiracji edukacyjnych, pracy, kariery zawodowej, czasu wolnego. Rzadziej natomiast podejmowane są problemy makrospołeczne, takie jak działalność społeczna, światopogląd, a także wybory polityczne młodzieży. Ten ostatni problem poruszany jest najczęściej z okazji wyborów prezydenckich i parlamentarnych, i to najczęściej celem zbadania szans wyborczych poszczególnych kandydatów i partii. Wtedy to zainteresowanie poglądami politycznymi ogółu obywateli, a w tym młodego pokolenia szczególnie wzrasta. Niewielkim zainteresowaniem cieszą się natomiast badania nad postawami politycznymi młodego pokolenia, w tym szczególnie badania nad ich zainteresowaniem wyborami samorządowymi.

Taką lukę znakomicie wypełnia książka autorstwa Danuty Walczak-Duraj. Podejmuje problem uwarunkowań poglądów oraz zachowań wyborczych studentów dotyczących wyborów samorządowych. Podjęcie takiej problematyki przez znaną badaczkę socjologii pracy, socjologii moralności i socjologii polityki ma dla rozwoju nauki duże znaczenie. Zainteresowanie tym zagadnieniem jest bardzo istotne i wskaźnikowe dla budowania społeczeństwa obywatelskiego. Bowiem w trakcie wyborów samorządowych obywatel w większym stopniu może wpływać na wybór władz. W mniejszych miejscowościach możliwa jest osobista i bliższa znajomość kandydatów na burmistrzów, wójtów i radnych. Można domniemywać, że zainteresowanie ich wyborem może być większe, a wybór podyktowany nie tylko polityczną przynależnością. Autorka uczyniła przedmiotem swoich zainteresowań badawczych młodzież studencką, której postawy badała od początku transformacji systemowej.

Analizy Danuty Walczak-Duraj oparte są na długoletniej znajomości i dogłębnej eksploracji naukowej środowiska młodego pokolenia. Recenzowana praca ze względu na poruszaną problematykę mieści się w obszarze czterech subdyscyplin: socjologii polityki, socjologii wartości, socjologii moralności i socjologii młodzieży. Autorka pokazała przemiany i stan aktualny świadomości społecznej młodego pokolenia, przede wszystkim zaś studentów. Z prowadzonych analiz i interpretacji można wiele dowiedzieć się o kondycji społeczeństwa polskiego i poczuciu jego sprawstwa w wymiarze politycznym w okresie transformacji systemowej.

Recenzowana praca składa się z ośmiu rozdziałów i poprzedzona jest Wprowadzeniem. Rozdział 1 – Podstawowe tendencje w systemach wartości młodzieży, rozdział 2 – Uwarunkowania zachowań wyborczych młodzieży, rozdział 3 – Prawne regulacje dotyczące zadań władzy lokalnej i wyborów samorządowych w Polsce, rozdział 4 – Obraz władzy lokalnej i wyborów samorządowych w sondażach społecznych, rozdział 5 – Profil społeczno-demograficzny badanych studentów w latach 2002, 2006, 2010, 2014, rozdział 6 – Opinie na temat zasad organizowania wyborów samorządowych, rozdział 7 – Zainteresowanie przebiegiem kampanii samorządowej oraz jej ocena, rozdział 8 – Opinie na temat ustępującej i oczekiwania wobec przyszłej władzy samorządowej. Całość wieńczy Zakończenie i Bibliografia oraz Spis tabel. Bibliografia jest bardzo bogata (ok. 200 pozycji), zawiera liczne pozycje literaturowe z zakresu socjologii polityki, socjologii wartości, socjologii moralności, socjologii młodzieży oraz socjologii zmiany społecznej. Wykorzystane są liczne opracowania CBOS oraz dzienniki ustaw. Nie trzeba przekonywać nikogo, że wykorzystanie tak obszernej literatury wskazuje na erudycję Autorki i jej doskonałą znajomość podejmowanej w książce tematyki.

W rozdziale pierwszym Autorka zajmuje się zdefiniowaniem pojęcia młodzież, zaczynając od podejścia prawnego. Wskazuje na dwie perspektywy podejścia badawczego w socjologii. Pierwsze, w którym określa się jakie osoby ze względów demograficznych tworzą młodzież i jakie są jej granice wiekowe. Drugie podejście, w której pojęcie młodzieży kojarzone jest z młodością, czyli stanem, w jakim znajdują się ludzie młodzi. Powołując się na definicję dwu autorów, którzy rozpatrują młodzież z perspektywy grupowej, wskazuje na potrzeby polityczne, które ta grupa posiada. Młodzież jest więc przez Autorkę traktowana jako specyficzna grupa społeczna, ze względu na szereg wymienionych wcześniej potrzeb, a młodzież studencka, która jest przedmiotem badań i prezentacji w monografii, traktowana jest jako szczególny przypadek kulturowy (Walczak-Duraj, 2016, s. 16). W rozdziale tym omówione są też kierunki zmian w systemie wartości współczesnej młodzieży (Walczak-Duraj, 2016, ss. 33–37). Autorka korzysta z badań socjologicznych oraz z badań CBOS ilustrujących zmiany, jakie zaistniały w systemie wartości młodego pokolenia w okresie transformacji systemowej. Wyłania się z nich obraz, który charakteryzuje młodzież jako ceniącą sobie wykształcenie, interesującą pracę, duże pieniądze oraz barwne i ciekawe życie. Filarami tego wewnętrznego świata są z jednej strony wartości osobiste i afiliacyjne (szczęście, miłość, przyjaźń, życie rodzinne) a z drugiej praca, traktowana jako warunek udanego życia i jako źródło osobistych satysfakcji. Przeprowadzone przez mnie badania socjologiczne nad wartościami, szczególnie wartością pracy również wskazują na takie usytuowanie sytemu wartości studentów. Młode pokolenie duże znaczenie przywiązuje do wartości kreatywno-samorealizacyjnych pracy, ceniąc jednocześnie czas wolny (Swadźba, 2012).

Drugi rozdział dotyczy uwarunkowań odnoszących się do zachowań wyborczych młodzieży. Wskazywane są przede wszystkim uwarunkowania psychospołeczne, gdzie zwraca się uwagę na występowanie wśród młodzieży orientacji nie na etyczne, ale pragmatyczne efekty działalności politycznej i na podkreślanie wagi skuteczności w pracy polityków. Badania socjologiczne wykazują jednak niskie wskaźniki partycypacji politycznej młodego pokolenia. Autorka, przywołując badania Karoliny Messyasz, wskazuje na różne wyjaśnienia istnienia tego zjawiska jak: specyfika okresu młodzieńczego, specyfika systemu politycznego, pojawianie się alternatywnych wartości, zmiana pokoleniowa (Messyasz, 2015). W dalszej części rozdziału Autorka słusznie wskazuje, że udział we władzach lokalnych, które są najbliżej obywatela jest najlepszą szkołą partycypacji obywatelskiej dla młodego pokolenia. Angażowanie się młodzieży w to co dzieje się na poziomie społeczności lokalnych stanowi sedno demokracji obywatelskiej. Pozwala to na przejście od konwencjonalnego zaangażowania politycznego do bardziej uczestniczącego.

Następny, trzeci rozdział dotyczy prawnych regulacji zadań władzy lokalnej i wyborów samorządowych w Polsce. Autorka przedstawia w nich trzy sekwencje problemów: strukturę organizacyjną i cele realizowane przez samorządy, akty prawne regulujące działalność samorządów i regulacje prawne dotyczące wyborów samorządowych. Po przeglądzie kolejnych ustaw dotyczących wyborów samorządowych oraz występujących nieprawidłowości, Danuta Walczak-Duraj przedstawia i komentuje ostatnią ustawę mającą usprawnić wybory samorządowe. Uczciwość i działanie zgodnie z przepisami jest bardzo istotne dla postrzegania samorządności. Przekonanie to jest niezmiernie ważne – jak pisze Autorka – zwłaszcza w odniesieniu do młodzieży studenckiej ze względów psychologicznych, statusowych i generacyjnych (Walczak-Duraj, 2016, s. 76). Rozdział czwarty, w dużej części oparty o sondaże społeczne, głównie o wyniki badań CBOS-u, ukazuje ogólny obraz władzy lokalnej i wyborów samorządowych. Należy docenić wysiłek Autorki związany ze szczegółową analizą tak wielu raportów CBOS oraz innych materiałów. Analiza ta pozwoliła na wyprowadzenie bardzo ciekawych wniosków, m.in. tych, odnoszących się do tego, jakie kategorie społeczne wyborców przywiązują wagę do wyborów samorządowych. Wynika z nich, że najczęściej są to mieszkańcy małych wsi i miasteczek, osoby z relatywnie wyższym wykształceniem, deklarujący lepszą ocenę własnych warunków materialnych, osoby o poglądach prawicowych, osoby religijne. Niestety, ludzie młodzi do 24 roku życia, mieszkańcy wielkich aglomeracji należeli do kategorii najmniej zainteresowanych znaczeniem wyborów samorządowych.

Rozdziały od piątego do ósmego to rozdziały empiryczne, oparte na badaniach terenowych Autorki książki, a w pierwszym okresie badań również i jej zespołu naukowego. Badania były przeprowadzone w latach 2002, 2006, 2010, i 2014. Obejmowały w różnych okresach wyborczych studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych następujących uczelni wyższych: Uniwersytet Łódzki, Szkołę Wyższą im. Pawła Włodkowica w Płocku, Społeczną Wyższą Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach – filia w Piotrkowie Trybunalskim, Politechnikę Częstochowską, Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Skierniewicach. Łącznie Autorka zgromadziła pokaźna liczbę ankiet kwalifikujących się do dalszego opracowania: 2357, z tego w 2002 roku – 430, w 2010 roku – 1012, w 2006 roku – 413 i w 2014 roku – 482 (s. 114). Wyniki badań przedstawione są również w formie tabelarycznej wraz z analizą statystyczną. Autorka posłużyła się testem niezależności chi kwadrat oraz wskazywała siłę istotnych statystycznie zależności na podstawie wartości współczynnika V-Cramera. W rozdziale piątym zarysowany został profil społeczno-demograficzny badanych studentów oraz przedstawiona została szczegółowa weryfikacja założeń badawczych, odnoszących się do zmiennych społeczno-demograficznych pochodzących z badań dotyczących ostatniego okresu wyborczego – wyborów do władz samorządowych z 2014 roku. Oprócz tego w rozdziale tym interpretacji poddano poglądy i deklaracje polityczne studentów. W dalszej analizie Autorka pisze: W tych deklaracjach najważniejsze jest to, że studenci w zdecydowanie przeważającym stopniu deklarowali się jako osoby nie posiadające poglądów politycznych i że polityka ich nie interesuje, tego rodzaju deklaracje złożyło 25,8% i 36,0% badanych w roku 2010 i 2014 (Walczak-Duraj, 2016, s. 123). Jest to smutna refleksja, wskazująca mierny udział studentów w działaniach na rzecz społeczeństwa obywatelskiego. Przedstawiony diagnostyczny obraz zależności podstawowych cech społeczno-demograficznych studentów z ich aktywnością wyborczą oraz ocena działalności dotychczasowych i nowych władz samorządowych wskazuje na to, że rok studiów – a tym samym wiedza i wiek, odgrywać mogły najważniejszą rolę w ocenie przebiegu kampanii wyborczych w 2014 roku.

Następne rozdziały dotyczą już kolejnych, szczegółowych zagadnień podnoszonych w badaniach Autorki. Najważniejsze wyniki badań są tutaj przedstawione w formie tabelarycznej, gdzie w prezentacji dynamiki danego zjawiska związanego z opiniami i postawami studentów wobec szeroko pojętego kontekstu politycznego wyboru i funkcjonowania władzy samorządowej w Polsce wykorzystano zarówno dane surowe i jak procentowe. Jest to bardzo klarowna i przejrzysta postać wyjaśniania. Wyniki badań wskazują, że ideę bezpośredniego wyboru wójtów, burmistrzów i prezydentów miast we wszystkich analizowanych latach, zdecydowania większość badanych studentów uznała za właściwą formę wyboru władz. Dominowało również przekonanie, że inicjatywa wyłaniania kandydatów do władz samorządowych winna należeć do samych wyborców (59,6 proc.) (Walczak-Duraj, 2016, s. 141). Ocenie zostały również poddane inne cechy kandydatów do władz lokalnych. Z zainteresowaniem można było wyczytać, że najważniejsze kryterium wyboru kandydatów na stanowisko wójta/burmistrza/prezydenta miasta to uczciwość kandydata, a następnie kompetencje i doświadczenie. Tu miałabym zastrzeżenie, że trudno jest zoperacjonalizować te cechy i można pod nie podkładać różne treści. Co jest zaskakujące, ale wytłumaczalne, kryterium przynależności partyjnej kandydatów miało niższą ocenę, natomiast zdecydowanie wyżej była ceniona wcześniejsza działalność kandydatów w organizacjach społecznych, kulturalnych itp. Tutaj nasuwa mi się pytanie. Czy takie odpowiedzi nie zależą od miejsca zamieszkania studenta? Sądzę, że w mniejszych miejscowościach właśnie bardziej się ceni cechy kandydata. W wyborach samorządowych w małych miejscowościach częściej kandydatów wystawiają komitety lokalne, a nie partie polityczne.

Rozdział siódmy dotyczy zainteresowania studentów przebiegiem kampanii samorządowej. Wyniki badań Danuty Walczak-Duraj wskazują na początkowo wysokie (2002 rok – 66,7 proc.), a w następnych latach spadające (2014 – 45,3 proc.) zainteresowanie przebiegiem kampanii wyborczych. Jest to niepokojący sygnał. Częściej na znajomość programów wyborczych wskazywali studenci studiów niestacjonarnych, którzy studiowali i pracowali jednocześnie. Z reguły są starsi i bardziej dojrzali do podejmowania wyborów politycznych. Myślę, że również należałby dodać, że z reguły mieszkają w miejscu wyborów swoich władz lokalnych, a nie w akademiku bądź kwaterze prywatnej, jak znaczna część studentów studiów stacjonarnych. Studentów odstraszały od głębszego zainteresowania kampanią wyborczą negatywne treści w niej występujące. Autorka kończy ten rozdział smutną konstatacją, że sposób oceny przebiegu i konsekwencji wyborów samorządowych nosi wiele znamion alienacji politycznej i jest zbliżony do ocen uzyskiwanych w reprezentatywnych badaniach sondażowych (Walczak-Duraj, 2016, s. 174).

Rozdział ósmy – ostatni – dotyczy opinii, jakie mają studenci na temat ustępującej władzy i oczekiwania wobec władzy przyszłej. Autorka wskazuje najpierw na wyniki badań CBOS, gdzie mieszkańcy wykazują wysoką satysfakcje z miejsca zamieszkania (w 2010 roku o 44 punkty procentowe więcej niż w 1992 roku). Ta ocena dotyczyła poprawy ogólnej sytuacji miejscowości, w której funkcjonowali badani. Pomimo tego surowo oceniano władze, które miały jeszcze wiele do zrobienia. Ocena studentów z reguły była bardziej krytyczna; powszechnie uważano, że dotychczasowi radni w ich gminie lub mieście reprezentowali przede wszystkim własne interesy oraz interesy partii do których należeli. Co niepokoi, jak pisze Autorka, to to, że w ocenie badanych studentów sytuacja ta nie zmieni się, ponieważ nowo wybrani radni nadal będą reprezentować przede wszystkim własne interesy i interesy swojej partii. Nie są to optymistyczne opinie dotyczące poziomu zaufania do polityki i polityków oraz stosunku studentów do partycypacji w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego.

Po szeregu szczegółowych analiz dotyczących podjętego problemu Danuta Walczak-Duraj w zakończeniu wskazuje na określone płaszczyzny dyskursu, które powinny przyczynić się do większego zainteresowania politycznym wymiarem życia społecznego przez młode pokolenie. Nie sposób ich wszystkich wymienić, ale wskażę tutaj na najważniejsze. Tematami do dyskusji są: przekonanie o słabości instytucji i mechanizmów kontrolnych, na co nakłada się również dystans wobec polityków; przekonanie, że w polskiej klasie politycznej silniejsza jest wola do kompromitowania przeciwników politycznych niż do realizacji dobra wspólnego; przekonanie o powszechności korupcji; przekonanie o systematycznym, wzajemnym dyskredytowaniu się władzy i opozycji parlamentarnej; przekonanie o koncentracji klasy politycznej, w tym stanowiącej władzę samorządową. Jak słusznie pisze Autorka, podjęcie takich dyskursów i wyjaśnienie wielu spraw może zachęcić młodych ludzi do zaangażowania się w budowanie społeczeństwa obywatelskiego poprzez partycypację w wybory samorządowe oraz w działalność na rzecz swojej społeczności lokalnej.

Książka Danuty Walczak-Duraj stanowi kompendium wiedzy o zmianach w postawach, opiniach i zachowaniach politycznych młodego pokolenia, zwłaszcza studentów. Przy czym wiodącym tematem są tutaj wybory samorządowe i ocena władz samorządowych. Można z niej jednak dowiedzieć się znacznie więcej, np. poznać zmienność/stałość opinii i uczestnictwa zarówno w wyborach parlamentarnych, jak i w wyborach prezydenckich. Autorka w swoich analizach nie pomija również szerszego zagadnienia, dotyczącego systemu wartości badanej młodzieży. Ponieważ książka bazuje na materiale porównawczym, jest dobrym kompendium wiedzy o przemianach zaangażowania politycznego młodego pokolenia Polaków, zwłaszcza studentów.

Urszula Swadźba – prof. dr hab., pracownik Instytutu Socjologii UŚ. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół socjologii wartości (rodziny, religii a szczególnie wartości pracy); socjologii konsumpcji, socjologii pogranicza, socjologii społeczności lokalnych, problematyce śląskiej. Ostatnie jej badania dotyczą świadomości ekonomicznej. Jest autorką ponad 100 artykułów o tej problematyce. Najważniejsze publikacje to: Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Katowice 2001; Wartości – pracy, rodziny i religii. Socjologiczne studium społeczności śląskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2012 oraz Obraz Niemców w oczach młodzieży pogranicza kulturowego, Wydawnictwo Instytut Śląski, Katowice-Opole 2007.

Afiliacja:

Instytut Socjologii

Uniwersytet Śląski

ul. Bankowa 11

40-007 Katowice

e-mail: urszula.swadzba@us.edu.pl

Bibliografia

Messyasz, K. (2015). Postawy polityczne młodzieży polskiej w świetle badań empirycznych, Władza Sądzenia, nr 7, 57–79, [dostęp: 10.10.2016].

Swadźba, U. (2012). Wartości – pracy, rodziny i religii – ciągłość i zmiana. Socjologiczne studium społeczności śląskich. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Walczak-Duraj, D. (2016). Studenci wobec wyborów samorządowych w latach 2002 – 2014. Przyczynek do demokracji obywatelskiej. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Fot. Tomasz Ferenc

Klasa kreatywna a polskie miasta

Karolina Messyasz
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki
Katarzyna Wojnar
Polska klasa kreatywna
Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2016

Recenzowana książka to pierwsze tak poważne wydawnictwo na polskim rynku dotyczące zjawiska przemysłów kreatywnych i klasy kreatywnej, wyłączając oczywiście tłumaczenia kanonicznych pozycji Richarda Floridy czy Charlesa Landry’ego. Jest poniekąd odpowiedzią na rosnącą popularność koncepcji dwóch wspomnianych powyżej autorów.

Koncepcja wykorzystania tzw. przemysłów kreatywnych do pobudzenia rozwoju gospodarczego ma swoje korzenie w dwóch źródłach – sektorowym i zawodowym. Pierwszym jest koncepcja samych przemysłów kreatywnych jako nowego sektora światowej gospodarki. Sektor ten oparty jest na kreatywnych, innowacyjnych i wynikających z talentu działaniach twórców szeroko pojętej sztuki, mediów i projektowania. Termin „przemysły kreatywne” można rozumieć za powstałym w Wielkiej Brytanii Creative Industries Taskforce jako działania, które biorą się z indywidualnej kreatywności i talentu, i które mają zarazem potencjał kreowania bogactwa oraz zatrudnienia poprzez wytwarzanie i wykorzystywanie praw własności intelektualnej. Do przemysłów kreatywnych zalicza się: reklamę, film i wideo, architekturę, muzykę, rynek sztuki i antyków, sztuki performatywne, gry komputerowe i wideo, rynek wydawniczy, rzemiosło, oprogramowanie, wzornictwo, radio i telewizję, projektowanie mody.

Drugie źródło to koncepcje kapitału kreatywnego rozumianego jako zawód lub przedmiot wykonywanej pracy. Jest to tzw. podejście zawodowe lub inaczej podażowe, które zwraca uwagę, że kreatywność związana jest z wykonywanymi działaniami zawodowymi, a nie samym produktem. Jedną z nich jest koncepcja klasy kreatywnej Richarda Floridy, która staje się, według autora, obok klasy usługowej i robotniczej kolejnym elementem struktury społecznej i zawodowej. Zgodnie z nią, sukces nie tkwi już wyłącznie w dostępie do zasobów naturalnych, czy finansowych, ale także do utalentowanego kapitału ludzkiego. Jak pisze Florida: (…) dla nowoczesnego biznesu dostęp do utalentowanych, kreatywnych ludzi jest tym, czym dla hutnictwa był dostęp do węgla i rudy żelaza. Jest to czynnik decydujący o wyborze miejsca na założenie firmy (Florida, 2010, ss. 29–30).

Koncepcja kreatywnego miasta i klasy kreatywnej to jedne z najskuteczniej spopularyzowanych teorii kultury w ostatnim dziesięcioleciu. Władze rozmaitych miast i regionów zaczęły tworzyć swoje polityki miejskie w oparciu o ww. koncepcje. Różnorodność tkanki społecznej miała dać szansę na przeistoczenie się w kultową metropolię. Napływ wysokiej klasy profesjonalistów i artystów miał doprowadzić do wzrostu ekonomicznego i dobrobytu miast poprzez stworzenie klimatu biznesowego dla tropiących talenty inwestorów. W Polsce, w ostatnich latach, zauważalny jest trend do tworzenia i wdrażania różnych strategii miejskich wykorzystujących ideę miasta kreatywnego i klasy kreatywnej. Poprzez wspieranie rozwoju sektorów kreatywnych włodarze większych i mniejszych miast próbują dokonać skoku cywilizacyjnego (Lewandowska, 2014). W ten sposób studia miejskie i dyskusja nad znaczeniem miast w globalizującym się świecie stały się aktualnym problemem społecznym. Recenzowana książka wychodzi naprzeciw popularności koncepcji kreatywności, próbując jednocześnie dokonać jej oceny. Celami, do jakich dążyła autorka w swojej książce, są:

- ▶ systematyzacja debaty naukowej nad rolą kreatywności w rozwoju społecznym i gospodarczym miast;

- ▶ identyfikacja kapitału kreatywnego polskich miast oraz analiza struktury i rozkładu przestrzennego klasy kreatywnej w Polsce;

- ▶ analiza wpływu kapitału kreatywnego polskich miast na ich konkurencyjność w gospodarce;

- ▶ analiza relacji między atrakcyjnością (możliwością prowadzenia wielkomiejskiego stylu życia charakteryzującego się bogatą i zróżnicowaną ofertą możliwości spędzania wolnego czasu – czynniki związane z jakością życia) polskich miast a ich zdolnością do przyciągania pracowników kreatywnych.

Koncepcja kapitału kreatywnego odgrywała w badaniu rolę teorii wyjaśniającej, na jej podstawie zostały sformułowane hipotezy badawcze testowane na różnych etapach badania. Pozwoliło to na weryfikację z jednej strony samej teorii, z drugiej uwag krytycznych, w nowym kontekście gospodarczym, geograficznym i społecznym, jaki stanowią polskie miasta.

Książka Polska klasa kreatywna składa się z siedmiu rozdziałów i aneksu. Rozdziały zostały podporządkowane celom pracy, a ich treść miała być odpowiedzią na nie. Rozdział I zatytułowany Kreatywność a rozwój społeczno-gospodarczy koncentruje się na światowej dyskusji wokół problemu kreatywności. Autorka wskazuje na przesłanki, które stały się podwalinami dla rozmaitych koncepcji kreatywności narosłych głównie od lat 80. XX wieku, a wśród nich wskazuje na badania R. Ingleharta, intuicje A. Gouldera, J.H. Goldthropa, czy M. Castellsa. Rozważania w rozdziale I koncentrują się wokół dwóch związanych ze sobą problemów – definicji kreatywności i koncepcji kreatywności. Jak trafnie pokazuje autorka, przyjmowane przez rozmaitych badaczy definicje kreatywności mają węższy bądź szerszy zakres znaczeniowy. Drugim podnoszonym problemem związanym z pojęciem kreatywności jest to, czy jest ona cechą o charakterze zerojedynkowym, a zatem podmiot lub przedmiot może ją posiadać lub nie, czy też jest cechą o charakterze stopniowalnym (można zatem posiadać lub być kreatywnym w różnym stopniu/natężeniu). Kolejny problem z definicją kreatywności związany jest z tym, kto jej używa. Po pierwsze, każda grupa badaczy/naukowców dąży do stworzenia swojej/nowej definicji, po drugie, terminem „kreatywność” posługują się różne grupy interesu (w tym politycznego) w różnych celach, po trzecie, jeszcze inne znaczenie nadają mu praktycy. Definicja „kreatywności” zależy również od dostępności danych. Ponadto użycie pojęcie kreatywności zmienia się wraz z nowym miejscem, w którym jest implementowane. Ustalenie jej znaczenia jest ważne, gdyż uzależniony jest od niej konstrukt teoretyczny. W związku z tym współcześnie mamy do czynienia z różnymi koncepcjami kreatywności.

Ich elementem wspólnym jest założenie, że to wiedza jest głównym zasobem współczesnej gospodarki, wobec czego miasta rywalizują o ludzi dysponujących nią i potrafiących ją w twórczy sposób przetwarzać, produkując innowacyjne rozwiązania i produkty. Jest to zarazem dobro nierównomiernie rozlokowane w przestrzeni, wobec czego trzeba o nie rywalizować poprzez tworzenie warunków atrakcyjnych dla tego typu grupy osób. Autorka, w ramach porządkowania debaty nad kreatywnością, prezentuje w książce pięć modeli wspierania kreatywności: (1) model konwencjonalny, (2) model miasta kreatywnego, (3) model przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych, (4) model zawodów kreatywnych, (5) model zrównoważonego planowania kultury. W każdym z wymienionych modeli autorzy czynią odpowiedzialnym za przyciąganie klasy kreatywnej inny czynnik. W modelu konwencjonalnym to tworzenie przyjaznych warunków dla firm i inwestorów z zewnątrz. W ramach modelu miasta kreatywnego autorka dokonała charakterystyki koncepcji miasta kreatywnego Charlesa Landry’ego, koncepcji pola kreatywnego i koncepcji środowiska kreatywnego. Sposobem na przyciągnięcie klasy kreatywnej jest zwiększenie atrakcyjności miast dla tej grupy przez zapewnienie wysokiej jakości życia w mieście. Procesy te wzmacniane są przez jego kreatywne planowanie i zarządzanie, przez odpowiednią konfigurację silnych i słabych więzi społecznych oraz odpowiednie warunki do nieformalnych interakcji (sąsiadujące ze sobą mieszkania, miejsca działalności kulturalnej i artystycznej oraz komercyjnej). Model trzeci to opis przemysłów kultury krytykowanych przez Adorno i Horkheimera, jako opartych na sprzecznych i niemożliwych do pogodzenia logik sztuki i gospodarki. W ramach przemysłów kultury autorka przytacza także definicję Hesmondhalgha, który dzieli je na centralne przemysły kultury, peryferyjne przemysły kultury, sektory problematyczne i sektory graniczne. Idea przemysłów kreatywnych powstała natomiast w czasie dominacji narracji neoliberalizmu ekonomicznego w Wielkiej Brytanii i wiązała się z przyjęciem perspektywy gospodarczej w patrzeniu na sektor kultury i sztuki, co oznaczało zorientowanie na wynik finansowy. Za przemysły kreatywne uznano te, których źródło wartości tkwi w indywidualnej twórczości, umiejętnościach, talencie oraz, które umożliwiają tworzenie dobrobytu i miejsc pracy opartych na generowaniu i wykorzystywaniu własności intelektualnej. W ramach tego podejścia mierzymy zatrudnienie w przedsiębiorstwach uznanych za kreatywne. Zlicza się wtedy wszystkie miejsca pracy w takim przedsiębiorstwie. Z kolei w modelu zawodów kreatywnych zawód stanowi jedno z centralnych ogniw determinujących zachowania jednostek w systemach rynkowych. Autorka scharakteryzowała w jego ramach dwa podejścia: Floridy i Markussen. Ostatni model koncentruje się natomiast na rozwoju lokalnych zasobów społecznych i kulturowych, wspieraniu nieformalnych i oddolnych organizacji, małych form, artystów, animatorów kultury. Według autorów jest to model szczególnie efektywny na obszarach peryferyjnych i tych, które dopiero rozwijają swój potencjał metropolitalny, przechodzących proces transformacji i restrukturyzacji. Niestety włodarze miast dużo chętniej korzystają z recept Richarda Floridy i jego koncepcji klasy kreatywnej, bez próby refleksji nad tym, czy są one odpowiednie dla ich struktury społeczno-gospodarczej. W tym przypadku nie tyle ściągamy klasę kreatywną do miasta, co poprzez odpowiednie warunki i stymulanty pozwalamy uwolnić w ludziach potencjał kreatywny.

Pierwszy z założonych przez autorkę celów został, w mojej opinii, zrealizowany wyczerpująco jak na takie opracowanie. Wokół kreatywności narosło w ostatnich latach mnóstwo różnych koncepcji, na dodatek z różnych dziedzin, co często przekłada się na chaos informacyjny. Dzięki pracy Katarzyny Wojnar możemy prześledzić debatę nad kreatywnością, jej powiązania z innymi dziedzinami, jak choćby urban studies, poznać różne założenia leżące u podstaw poszczególnych koncepcji oraz ich implikacje dla praktyki badawczej. Dzięki licznym źródłowym odniesieniom czynionym przez autorkę czytelnik ma także możliwość sięgnąć po teksty oryginalne.

Poza próbą uporządkowania dyskusji wokół koncepcji kreatywności, głównym celem podjętej przez autorkę pracy była weryfikacja na gruncie polskim potencjału kreatywnego. Sednem swoich analiz autorka uczyniła koncepcję klasy kreatywnej Richarda Floridy. Starając się dotrzymać wierności pierwotnej koncepcji, autorka nie pozostała obojętna na konkurencyjne koncepcje kreatywności, które również poddała badaniu, na wyniki badań przeprowadzonych na gruncie europejskim oraz na krytykę teorii Floridy. Pod ich wpływem autorka dokonała kilku modyfikacji wobec modelu Floridy, które zostały dobrze w książce uzasadnione i wydają się zabiegiem słusznym. Wszystkie te czynniki sprawiły, że przeprowadzone analizy zyskały na wartości.

Przeprowadzone przez autorkę badania, podobnie jak u Richarda Floridy, miały charakter ilościowy i jakościowy. Bazowały na danych zastanych, jak i tych wywołanych przez badacza. Badaniu danych zastanych poddanych zostało 65 polskich miast na prawach powiatu, z uwzględnieniem dwóch obszarów metropolitalnych – Trójmiasta i konurbacji górnośląskiej. Dodatkowo, ta faza wymagała modyfikacji wskaźnika klasy kreatywnej zaproponowanego przez Floridę ze względu na niedostępność niektórych danych, inny poziom rozwoju i inną strukturę społeczno-gospodarczą. Zakres podmiotowy analizy obejmował pracowników zawodów kreatywnych wyznaczonych na podstawie stopnia kreatywności wykonywanej przez nich pracy (Wojnar, 2016, s. 82).

W oryginalnej koncepcji R. Floridy wskaźnikiem klasy kreatywnej jest udział pracowników zatrudnionych w kategoriach zawodowych należących do klasy kreatywnej w stosunku do ogółu zatrudnionych według miejsca zatrudnienia. Natomiast w przypadku badań polskich autorka zdecydowała się odstąpić od oryginalnej definicji na rzecz odniesienia liczby pracowników zatrudnionych w zawodach kreatywnych do liczby mieszkańców w wieku produkcyjnym (Wojnar, 2016, s. 85). Do klasyfikacji zawodów, w przypadku polskiej klasy kreatywnej, autorka zdecydowała się użyć Międzynarodowego Standardu Klasyfikacji Zawodów ISCO-88 (COM), oraz ISCO-08, które były stosowane w badaniach europejskich i lepiej odzwierciedlają specyfikę europejskiego rynku pracy, niż standardy amerykańskie. Nie zrezygnowała natomiast z zachowania podziału klasy kreatywnej na trzy segmenty: superkreatywny rdzeń, kreatywnych specjalistów i bohemy.

Natomiast do badania ilościowego i jakościowego zakwalifikowanych zostało pięć miast: Warszawa, Wrocław, Łódź, Szczecin i Olsztyn. za kryteria doboru miast do badania jakościowego posłużyły: (1) wielkość ośrodka, (2) funkcja ośrodka w sieci osadniczej, (3) różny poziom kapitału kreatywnego, (4) konkurencyjność ośrodka, (5) atrakcyjność ośrodka. W ośrodkach tych przeprowadzono ankiety i wywiady pogłębione z przedstawicielami klasy kreatywnej, instytucji kultury i samorządów lokalnych. Scenariusz wywiadu koncentrował się na perspektywie indywidulanej i społecznej.

Drugi cel pracy zorganizowany został wokół dwóch pytań problemowych: Jaki jest potencjał kreatywny polskich miast? Jak wygląda struktura klasy kreatywnej i jej koncentracja przestrzenna w polskich miastach? Potencjał klasy kreatywnej mierzony był udziałem klasy kreatywnej wśród ludności w wieku produkcyjnym. Jak wynika z przeprowadzonych przez autorkę analiz, potencjał kreatywny polskich miast należy uznać za słaby. W badaniach europejskich poziom klasy kreatywnej w różnych ośrodkach miejskich przedstawia się następująco:

- ▶ najlepiej rozwinięte metropolie – 50–70 proc.;

- ▶ duże miasta o rozwiniętych funkcjach metropolitalnych – 30 proc.;

- ▶ miasta średnie i przemysłowe – 20 proc.;

- ▶ mniejsze, restrukturyzujące się ośrodki – 15 proc.

Wyniki badań potencjału kreatywnego polskich miast pokazały, że powyżej 30 proc. udziału klasy kreatywnej osiągnęły 4 miasta: Warszawa (52,9 proc.), Rzeszów (34,91 proc.), Poznań (32,31 proc.), Kraków (31,18 proc.). Średnia wartość wskaźnika klasy kreatywnej dla polskich miast wyniosła 25,7 proc., a mediana 19 proc. Każde z czterech wymienionych powyżej miast ma również swoją specyfikę. Warszawę charakteryzuje dominacja kreatywnych specjalistów, Rzeszów obecność klastra lotniczego i dostosowana do niego edukacja, Poznań i Kraków cechuje duży udział osób twórczych. Pozostałe miasta wojewódzkie osiągnęły wynik w przedziale 20–25 proc., co oznacza słaby wynik dla ośrodków metropolitalnych. Można się w tym miejscu jedynie zastanowić, czy rzeczywiście wszystkie miasta wojewódzkie należy uznać za metropolie w odniesieniu do światowych standardów. Być może wyniki uzyskane przez autorkę na temat obecności klasy kreatywnej w polskich miastach obrazują coś więcej – stan ich rozwoju i poziom metropolitalności. Żadne z miast niewojewódzkich powyżej 75 tys. mieszkańców nie przekroczyło wartości średniej, co, jak słusznie podkreśla autorka, może mieć związek z „wymywaniem” osób kreatywnych przez większe ośrodki miejskie oraz niewystarczającymi zasobami endogennymi, które mogłyby je zatrzymać. Ciekawie natomiast przedstawia się grupa miast poniżej 75 tys. mieszkańców, gdzie znalazły się ośrodki, w których wartość wskaźnika klasy kreatywnej przekroczyła poziom średniej (Przemyśl, Krosno) oraz takie, w których poziom ten nie został osiągnięty. Przyglądając się natomiast jak rozkładają się poszczególne komponenty klasy kreatywnej, autorka wskazuje, że superkreatywny rdzeń, czyli naukowcy, artyści, inżynierowie, których zadaniem jest tworzenie nowych form, projektów, idei, które w niekonwencjonalny sposób rozwiązują dotychczasowe problemy bądź identyfikują nowe jest skoncentrowany głównie w Krakowie, Poznaniu, Kielcach, Olsztynie oraz miastach woj. małopolskiego i podkarpackiego. Kreatywni specjaliści, a zatem osoby pracujące w zawodach związanych z organizacją i wdrażaniem twórczych rozwiązań, obecni są w Warszawie, Poznaniu, Krakowie, Trójmieście i Wrocławiu, zaś bohema, czyli przedstawiciele zawodów artystycznych zamieszkują głównie Warszawę, Poznań, Kraków i Wrocław. Natomiast miasta chrakteryzujące się najmniej korzystną strukturą i trendami w zakresie kapitału kreatywnego tworzą dwie wyraźne osie: oś pomorską i oś północ-południe, wzdłuż autostrady A1. Dodatkowo, terenami o słabszym potencjale kreatywnym jest Polska wschodnia i obszar południowo-zachodniej Polskiej, głównie tereny przygraniczne.

Autorka w rozdziale trzecim przygląda się klasie kreatywnej z różnych punktów widzenia, rozkładając ją na czynniki pierwsze, dokonując licznych operacji analitycznych i statystycznych, co niezwykle wzbogaca jej obraz. Dodatkowo przedstawia to czytelnikowi za pomocą grafów, wykresów i map, co pozwala na przestrzenny wgląd w rozkład obecności klasy kreatywnej i jej poszczególnych warstw oraz dynamikę wzrostu. Atutem autorki są bardzo staranne wyjaśnienia dotyczące ścieżki badawczej, zastosowanych narzędzi i operacji na danych, jak również dotyczące przyczyn ich zastosowania. Autorka ma świadomość ograniczeń przyjętej metodologii, jak i wykorzystanych do badania danych, dlatego krok po kroku wprowadza czytelnika w tajniki warsztatu metodologicznego, co umożliwia prześledzenie ścieżki badawczej i jej ewentualne powtórzenie z użyciem nowych danych lub dokonanie korekty przez innych badaczy. Podnosi to zdecydowanie wiarygodność i rzetelność przeprowadzonych analiz. Drugi z założonych celów został również osiągnięty. Czytelnik uzyskał bardzo pogłębiony obraz potencjału kreatywnego polskich miast, które częściowo można uznać za przewidywalne (np. silna pozycja Warszawy), a częściowo za zaskakujące (wysoki wskaźnik w woj. podkarpackim). Jednak poza samymi wynikami, które są niezwykle istotne dla polskiej debaty o kreatywności, najważniejszą konstatacją tej części badania jest fakt, że procesy rozwojowe w polskich miastach opierają się na uczeniu się i transferze wiedzy, a nie wytwarzaniu własnych zasobów wiedzy i twórczych rozwiązań. Autorka tłumaczy to obecnością dużych międzynarodowych korporacji i instytucji o funkcjach administracyjnych, co zapewne ma niebagatelny wpływ. Wydaje się jednak, że struktura klasy kreatywnej może być zdeterminowana półperyferyjną pozycją Polski, która określa w pewien sposób strukturę naszej gospodarki. Mimo wielu zapowiedzi, nie jesteśmy gospodarką innowacyjną, co pokazuje ranking Global Innovation Index 2013, w którym Polska zajmuje 49 miejsce na 142 sklasyfikowanych państw. Jeszcze gorzej wypadamy, kiedy weźmiemy pod uwagę wskaźnik efektywności (efficienty ratio) – 110 pozycja[1]. Wydaje się, że może to być główna przeszkoda w rozwoju superkreatywnego rdzenia. Jego niedoszacowanie może być efektem, o czym pisze sama autorka, zastosowanych danych (formularz Z-12 GUS), który nie uwzględnia freelancerów, osób samozatrudnionych, osób pracujących na podstawie umów cywilnoprawnych i mikroprzedsiębiorstw, a to właśnie w tych obszarach najczęściej pracują osoby kreatywne. Niemniej jednak wyniki analiz potencjału kreatywnego i jego rozkładu w Polsce należy uznać za ważny przyczynek do dalszych badań i poszukiwania jeszcze lepszych metod jego diagnozy.

Trzecim celem pracy była analiza wpływu kapitału kreatywnego polskich miast na ich konkurencyjność w gospodarce. Innymi słowy, autorka postanowiła poddać weryfikacji związek kapitału kreatywnego z tworzeniem przewag konkurencyjnych miast. Posłużyła jej do tego analiza korelacji. Jednak pierwszym krokiem na tej drodze było opracowanie definicji operacyjnej konkurencyjności polskich miast. Definicja operacyjna konkurencyjności opiera się na czterech aspektach przewag konkurencyjnych miast i przyporządkowanych do nich wskaźników:
1. Rozwój gospodarczy
a) kapitał zagraniczny per capita
b) PKB per capita
c) dochody własne miast per capita
2. Innowacyjność gospodarki
a) Liczba patentów na 1000 mieszkańców
b) Techpole Index
c) Creativepole Index
3. Nowoczesny rynek pracy
a) średnie wynagrodzenie brutto w stosunku do średniej krajowej
b) wskaźnik zatrudnienia
c) liczba użytkowników GoldenLine na 100 mieszkańców
d) liczba mieszkańców z wyższym wykształceniem
4. Ośrodek naukowy
a) liczba uczelni na 100 tys. mieszkańców
b) liczba publikacji w Web of Science na 100 tys. mieszkańców
c) liczba studentów na 100 mieszkańców

W pracy dokonano niezbędnej modyfikacji niektórych wskaźników. Pierwszym jest Techpole Index, który u R. Floridy odzwierciedlał udział wartości produkcji sektora hi-tech w ogóle wartości produkcji. Z powodu braku adekwatnych danych, jak pisze autorka, polski wskaźnik jest współczynnikiem lokalizacji przedsiębiorstw z branży zaawansowanych technologii na tle ogółu przedsiębiorstw. Modyfikacja ta, podobnie jak inne, była zaczerpnięta z innych badań europejskich. Natomiast branże uznane za hi-tech zostały wyznaczone na podstawie sekcji PKD oznaczonych dwucyfrowym kodem (Wojnar, 2016, ss. 89–90). Podobnie rzecz przedstawia się z Creativepole Index, który w badaniu polskich miast oznacza lokalizację przedsiębiorstw kreatywnych na tle ogółu przedsiębiorstw. Autorka zdecydowała się także zastąpić serwis LinkedIn na GoldenLine, który jest serwisem polskim, ma więcej zarejestrowanych użytkowników i pozwalał na efektywniejsze operacje na danych. Każdy z wymienionych wskaźników i jego komponentów został przez autorkę dobrze uzasadniony i opisany. Z uwagi na brak możliwości jednoznacznego określenia kierunku zależności pomiędzy kapitałem kreatywnym a konkurencyjnością, autorka potraktowała je odpowiednio jako zmienną objaśniającą i zmienną objaśnianą i dokonała analizy korelacji, czyli współwystępowania (Wojnar, 2016, s. 89). Dodatkowo, przetestowane zostały opisane wcześniej konkurencyjne koncepcje kapitału kreatywnego (kreatywna siła robocza – EPSON, zawody artystyczne – Markusen, kadra kultury – NEFA) jednak żadna spośród nich nie wykazuje silnej i istotnej statystycznie korelacji z wybranymi wskaźnikami konkurencyjności. Natomiast kapitał kreatywny rozumiany jako klasa kreatywna w przedstawionym przez autorkę kształcie, wzorowanym na definicji Floridy, najsilniej koreluje ze wskaźnikami konkurencyjności polskich miast, przy czym w wielu wypadkach silniejszą korelację wykazuje komponent kreatywnych specjalistów (Wojnar, 2016, s. 131). Szczegółowe wyniki korelacji poszczególnych czynników czytelnik może znaleźć zarówno w tabelach, jak i na wykresach. A zatem, klasa kreatywna stanowi ważny czynnik rozwoju miejskiego, ponieważ jest istotnym źródłem przewagi konkurencyjnej miasta w gospodarce opartej na wiedzy. Należy jednak podkreślić specyfikę rozwoju, która odróżnia polskie miasta od europejskich, czy amerykańskich. Po pierwsze, na konkurencyjność polskich miast największy wpływ mają kreatywni specjaliści, a nie osoby o twórczym i niekonwencjonalnym podejściu. W badaniach międzynarodowych to tzw. superkreatywny rdzeń jest najsilniej powiązany z konkurencyjnością. Oznacza to, jak pisze autorka, że potencjał osób reprezentujących superkreatywny rdzeń w Polsce nie jest wykorzystywany w odpowiedni sposób, a rozwój naszego kraju oparty jest przede wszystkim na szerokich zasobach specjalistów, którzy jednak zazwyczaj działają według zestandaryzowanych procedur (Wojnar, 2016, s. 136). Po drugie, działalność artystyczna w polskich miastach w stopniu zaledwie umiarkowanym przekłada się na ich konkurencyjność, choć autorka zastrzega, że wpływ na taki wynik może mieć konstrukcja wskaźnika, która nie obejmuje artystów wykonujących wolny zawód. (…) Oznacza to, że analizowany komponent nie oddaje w pełni potencjału artystycznego, a tym samym wartość uzyskanych korelacji nie odzwierciedla w pełni zakresu powiązań między konkurencyjnością miast a ich społecznością artystyczną (Wojnar, 2016, s. 136).

Kolejne pytanie w pracy badawczej autorki dotyczyło tego, czy polskie miasta są atrakcyjne dla przedstawicieli klasy kreatywnej? Innymi słowy, podjęto próbę identyfikacji istotnych czynników atrakcyjności przyciągających do miast klasę kreatywną. Podobnie jak w przypadku konkurencyjności autorka opracowała definicję atrakcyjności miasta poprzez wskazanie różnych jej aspektów i przypisanie im wskaźników, co przedstawia się następująco:
1. Kultura wysoka
a) Liczba premier teatralnych na 10 tys. mieszkańców
b) Liczba koncertów muzyki poważnej na 10 tys. mieszkańców
c) Kadry kultury wg PKD
d) Liczba wystaw na 10 tys. mieszkańców
2. Rozrywka i czas wolny
a) Liczba seansów kinowych na 100 mieszkańców
b) Kluby na 10 tys. mieszkańców
c) Restauracje i kawiarnie na 10 tys. mieszkańców
3. Otwartość
a) Gay Index
b) Zameldowania z zagranicy na 1000 mieszkańców
4. Sport i rekreacja
a) Obiekty sportowe na 1000 mieszkańców
b) Udział terenów zieleni w powierzchni ogółem
5. Środowisko społeczne
a) Liczba organizacji, które otrzymały środki z odpisów 1% na 1000 mieszkańców
b) Zameldowania nowe na 1000 mieszkańców
c) Udział osób w wieku 20–34 lat wśród mieszkańców
6. Atrakcyjność turystyczna
a) Korzystający z noclegów na 1000 mieszkańców
b) Hotele 3-, 4 – i 5-gwiazdkowe na 1000 mieszkańców
7. Jakość życia
a) Lokalny Wskaźnik Rozwoju Społecznego (LHDI)
b) Indeks usług publicznych (PPI)

W książce czytelnik znaleźć może szczegółowy opis i uzasadnienie każdego z wymienionych wskaźników. Na szczególną uwagę zasługuje uzasadnienie dwóch z nich składających się na aspekt otwartości (odpowiadający tolerancji u Floridy), które zostały zmodyfikowane w stosunku do oryginału. W badaniach Floridy tzw. Gay Index, oznaczał udział osób homoseksualnych w społeczeństwie (choć sposób jego operacjonalizacji budził wiele zastrzeżeń), natomiast w badaniach K. Wojnar, z powodu braku danych, oznaczał aktywność na portalu Gejowo.pl mierzony liczbą anonsów na 1000 mieszkańców. Drugi ze wskaźników, oryginalnie nazwany Melting Pot Index, czyli udział mieszkańców urodzonych za granicą, przełożony został na udział zameldowań z zagranicy na 1000 mieszkańców, co było spowodowane brakiem danych i odmiennym kontekstem (niska liczba migracji z zewnątrz). Tym razem w badaniu atrakcyjność została potraktowana jako zmienna niezależna, a kapitał kreatywny jako zmienna zależna. W celu wskazania istotnych statystycznie zależności została zastosowana analiza korelacji, a następnie, w celu weryfikacji zależności przyczynowo-skutkowej, zbudowany model regresji liniowej. Do jego budowy wykorzystana została kofirmacyjna analiza czynnikowa, która umożliwiła redukcję wybranych wskaźników, wskazanie istotnych czynników atrakcyjności i estymację parametrów do modelu regresji (Wojnar, 2016, s. 146). W wyniku przeprowadzonych analiz okazało się, że dwoma syntetycznymi wskaźnikami silnie i istotnie korelującymi z klasą kreatywną są otwartość i jakość życia. Dopiero na dalszej pozycji uplasowała się możliwość prowadzenia wielkomiejskiego stylu życia rozumianego jako rozbudowana oferta spędzania czasu wolnego. Autorka zauważyła, że: (…) przyjęty podział i operacjonalizacja atrakcyjności nie prezentują jednak spójnego obrazu. W przypadku poszczególnych zmiennych jedne wskaźniki charakteryzuje wysoka korelacja z badaną zmienną zależną, którą jest kapitał kreatywny, a wypadku innych wskaźników nie widać wcale takiej korelacji. W tej sytuacji należy za pomocą analizy czynnikowej na nowo pogrupować badane wskaźniki w zmienne, które lepiej odzwierciedlają atrakcyjność polskich miast (Wojnar, 2016, s. 150).

W tym celu autorka zastosowała test Kaisera-Mayera-Olkina (KMO), który wykazał, że można przeprowadzić analizę czynnikową oraz test sferyczności Bartletta, który wykazał, że macierz korelacji nie jest macierzą jednostkową, czyli między zmiennymi występują korelacje. Analiza czynnikowa została przeprowadzona przy wykorzystaniu metody głównych składowych (PCA – Principal Component Analysis), w wyniku której otrzymano wariancję nowych kolejno wyodrębnionych czynników (Wojnar, 2016, s. 151). Do wyodrębnienia liczby czynników wykorzystano kryterium Kaisera, czyli te czynniki, dla których wartość własna jest większa niż 1. Wśród badanych zmiennych udało się wyodrębnić 5 takich składowych głównych, do których przyporządkowano poszczególne wskaźniki, wyjaśniających 71,46% wariancji. Pierwszy z nich związany jest z różnorodnością oferty czasu wolnego (8 itemów), drugi z jakością życia (5 wskaźników), trzeci związany z terenami zielonymi i nowymi mieszkańcami (2 itemy), czwarty to oferta kultury wysokiej (1 wskaźnik) i piąty cudzoziemcy (1 wskaźnik). Łącznie wyjaśniają one 71,5% wariancji. W kolejnym kroku wyodrębniono dwie zmienne odzwierciedlające atrakcyjność polskich miast – jakość życia (udział osób w wieku 20–34 lata wśród mieszkańców, LHDI, PPI, Liczba organizacji obdarowanych 1% na 1000 mieszkańców, Cultural Oppurtunity Index) i ofertę czasu wolnego (korzystający z noclegów na 1000 mieszkańców, restauracje i kawiarnie na 10 tys. mieszkańców, hotele 3-, 4-, 5-gwiazdkowe na 1000 mieszkańców, obiekty sportowe na 1000 mieszkańców, premiery teatralne na 10 tys. mieszkańców, Gay Index, seanse kinowe na 100 mieszkańców). Po przeprowadzeniu analizy regresji, która potwierdziła statystyczną istotność modelu liniowego, okazało się, że znaczenie jakości życia jest prawie dwukrotnie ważniejsze w przyciąganiu klasy kreatywnej do polskich miast niż oferta czasu wolnego.

Podsumowując część analizy danych zastanych, należy stwierdzić, że autorka wykonała ogrom pracy koncepcyjnej i analitycznej. Autorka bardzo starannie przedstawiła przyjętą przez siebie ścieżkę badawczą, starając się dochować wierności wyjściowej koncepcji klasy kreatywnej w ujęciu R. Floridy, jednocześnie uwzględniając zgłaszane pod jej adresem zastrzeżenia oraz doświadczenie płynące z badań europejskich, które wydają się kontekstowo być bliższe Polsce, niż grunt amerykański. W wyniku tych zabiegów autorka dokonała modyfikacji zmiennych obrazujących konkurencyjność i atrakcyjność polskich miast, które wydają się właściwym rozwiązaniem. Nie mniej ważnym elementem jest samoświadomość autorki, która w wielu momentach w książce zastrzega, że na otrzymane wyniki trzeba również patrzeć przez pryzmat jakości danych, jakie zostały zastosowane w badaniu, efektu skali, czy innych czynników mogących zniekształcać obraz. Mimo, zastrzeżeń jakie można by zgłosić do doboru niektórych danych, otrzymane wyniki to bardzo ważne i potrzebne studium, dzięki któremu badacze, jak i praktycy, w tym przedstawiciele władz miejskich, mogą zweryfikować podjęte przez samorządy działania w kierunku budowania lub pozyskiwania kapitału kreatywnego. Dzięki badaniu udało wskazać się ośrodki najbardziej i najmniej kreatywne w kraju, z podziałem na grupy ośrodków pod względem liczby mieszkańców. Książka stanowi uzupełnienie luki, jaka istniała w przypadku badań nad polskim kapitałem kreatywnym, jak i poziomem rozwoju poszczególnych miast w tym kontekście. Uzyskane przez autorkę wyniki dość jednoznacznie wskazują na peryferyjne położenie Polski i jej miast, które w głównej mierze wyznacza możliwości rozwojowe. Oparcie rozwoju na grupie specjalistów, ogranicza wpływ twórców i innowatorów. Pokazuje to również specyfikę polskiej gospodarki, którą trudno nazwać innowacyjną, co wydaje się powiązane z brakiem wykorzystania potencjału kreatywnego, jak przekonuje Florida, tkwiącego w każdym z nas.

Dwa kolejne rozdziały dotyczyły specyfiki strategii życiowych i zawodowych oraz stylu życia polskiej klasy kreatywnej. Zostały one zrekonstruowane na podstawie badania ankietowego (N=101), badania za pomocą techniki indywidualnego wywiadu pogłębionego (IDI) historii życia zawodowego (N=23) przedstawicieli zawodów kreatywnych i badania za pośrednictwem wywiadu ustrukturyzowanego z przedstawicielami urzędów miast i instytucji kultury (N=26). Badania były przeprowadzone w 5 miastach: Warszawie, Wrocławiu, Łodzi, Olsztynie i Szczecinie. Ta część badania budzi więcej wątpliwości i zastrzeżeń, niż część bazująca na analizie danych zastanych. Po pierwsze, przy tak szeroko zakrojonych badaniach, próbę 101 ankietowanych przedstawicieli klasy kreatywnej należy uznać za zbyt małą. Tym bardziej, że została ona zrealizowana aż w 5 miastach. Autorka nie wspomina w pracy czy ten wynik jest pierwotnym założeniem, czy też wynika np. z niskiej zwrotności ankiet. Wydaje się jednak, że liczba 101 jest nieprzypadkowa, ponieważ 100 jest minimalnym progiem wymaganym do zastosowania operacji statystycznych na danych. Tak niska liczebność powoduje również niemożność porównania klasy kreatywnej w badanych ośrodkach miejskich. Byłoby to szczególnie wskazane, ze względu na fakt, że jak pokazała część analityczna, wybrane miasta różnią się zdecydowanie pod względem kapitału kreatywnego. Autorka nie przedstawiała również żadnej specyfikacji osób, które brały udział w badaniach, czy byli to kreatywni specjaliści, reprezentanci superkreatywnego rdzenia, czy bohemy, ewentualnie w jakim stosunku. Jest to szczególnie istotne w kontekście ujawnionego w badaniu braku zwracania uwagi na styl życia i ubierania. Nie wiadomo również jaka była struktura wiekowa klasy kreatywnej, co byłoby bardzo interesujące. W kontekście uzyskanych wyników rozpoznanie struktury klasy kreatywnej jest niezwykle potrzebne. Ponadto, przedstawione w książce case study wybranych 5 miast pod kątem ich potencjału kreatywnego, wydają się pobieżne i tworzą dość ogólnikowy ich obraz. Ten aspekt wymagałby pogłębionych analiz ilościowo-jakościowych. Niewyjaśniona pozostaje rola badania wśród pracowników instytucji kultury i urzędów miast. Nie wiadomo, czy badani zostali potraktowani jako część klasy kreatywnej, czy mieli być grupą oceniającą potencjał swoich miast? Czym ta część badania różniła się od badania przedstawicieli zawodów kreatywnych? Tego niestety autorka nie wyjaśniła. Rozróżnienie nie zostało również poczynione w przytaczanych cytatach z wywiadów. Również same cytaty budzą drobne zastrzeżenia, ze względu na dość liczne ich powtórzenia, czyli wykorzystanie pojedynczego cytatu jako ilustracji różnych analizowanych aspektów. Nie jest to błąd z metodologicznego punktu widzenia, ponieważ trudno je uznać za nieadekwatne, jednak rodzi to wątpliwości co do jakości całego materiału jakościowego. Zdecydowanie przeważają cytaty z Warszawy i Wrocławia, w stosunku do cytatów przedstawicieli Łodzi, Olsztyna czy Szczecina. Ostatnią uwagą zgłaszaną pod adresem tej części badań jest użycie terminu „świadomy konsument”, który oznacza raczej osobę dokonującą świadomych wyborów i decyzji konsumenckich pod kątem poziomu jakości produktu. Autorka natomiast odnosi to pojęcie również do osób, które w podejmowanych wyborach konsumenckich kierują się funkcjonalnością i ceną, mając świadomość zasobności swojego portfela. Wydaje się to pewnym nadużyciem.

Pomimo przedstawionych powyżej uwag również część badawcza przynosi wiele ciekawych informacji na temat polskiej klasy kreatywnej. Obraz życia zawodowego i prywatnego kształtowany jest głównie przez tzw. wartości postmaterialne: talent, kreatywność i pasję. Są one dla przedstawicieli klasy kreatywnej ważniejsze od wysokości dochodów, stałości zatrudnienia czy bezpieczeństwa socjalnego. Klasę kreatywną charakteryzują jasno sprecyzowane cele, poszukiwanie skutecznych sposobów realizacji własnych pomysłów (zaradność). W pracy preferują relacje oparte na szacunku i partnerstwie, a nie zależności i wdzięczności, charakterystyczna jest dla nich raczej mobilność zawodowa niż przestrzenna. Często sami definiują swoje stanowiska pracy i zakres obowiązków. Ten pozytywny obraz uzupełniony jest o nieadekwatność wynagrodzeń w stosunku do wkładu intelektualnego. Jako grupa są najbardziej narażeni na odczuwanie skutków zjawiska pułapki średnich dochodów. W związku ze specyfiką pracy twórczej potrzebują również więcej czasu na tworzenie niż koordynowanie działań i pracy. Charakter ich pracy powoduje także, że mają problem z właściwym balansem pomiędzy fazą koncepcyjną i warsztatową, oraz życiem prywatnym i zawodowym. W odniesieniu do otoczenia społecznego żywią chęć przetwarzania go w sposób twórczy, nowatorski i holistyczny, co przekłada się na postawy obywatelskie i patriotyczne względem społeczności lokalnej. Natomiast, co ciekawe, osoby kreatywne w Polsce nie prowadzą hedonistycznego stylu życia. Powodem jest brak czasu wolnego wynikający z nienormowanego czasu pracy. Tryb pracy osób kreatywnych może prowadzić także do negatywnych zjawisk jak pracoholizm i samoeksploatacja oraz trudności w życiu osobistym i odgrywaniu klasycznych ról społecznych.

Struktura dochodów polskiej klasy kreatywnej ujawniła, że popyt na dobra i usługi o wartości dodanej wynikającej z walorów symbolicznych jest w Polsce nadal mała. Zaledwie 1/3 respondentów dąży do tego, aby rzeczy, którymi się otaczają, i ubrania były unikatowe i podkreślały ich osobowość, a tak samo mało odsetek interesuje się modą i designem. Zaledwie 28 proc. respondentów przywiązuje wagę do tego, aby to, w co się ubierają, co jedzą, co kupują było modne i zgodne z obowiązującymi trendami. Wyniki te mogą być pokłosiem braku dostatecznych środków finansowych na to, by konsumpcja była istotnym elementem ekspresji i osobowości. Innym powodem może być jednak brak nawyków kulturowych. Potwierdzają to wyniki rozkładu czynników, jakimi osoby kreatywne kierują się w wyborach konsumenckich – aż 99 proc. w pierwszym odruchu kieruje się funkcjonalnością i wygodą produktu. Wydaje się, że jest to przyczynek do kolejnych, zgłębiających to zagadnienie badań.

Tym, co przyciąga klasę kreatywną do polskich miast są czynniki związane z rynkiem pracy, jednak nie w klasycznym rozumieniu. Owszem, poszukują oni miejsca pracy, ale przyjemnego, zgodnego z zainteresowaniami i gwarantującego samorealizację. Oferta czasu wolnego, mimo iż z niej nie korzystają w sposób regularny, odgrywa również ważną rolę, ponieważ przekłada się na funkcjonowanie twórczego środowiska i tworzy specyficzny klimat miasta, który jest ważnym czynnikiem atrakcyjności miast.

Ostatni rozdział został poświęcony zagadnieniu funkcjonowania sektorów kreatywnych w Polsce. Najważniejszym jego elementem jest zidentyfikowanie słabości sektorów kreatywnych. Pierwszą z nich jest ograniczony i niedojrzały popyt, który wynika z niskiej świadomości i potrzeby wprowadzania treści symbolicznej do produktów i usług, ograniczonej dojrzałości estetycznej klientów i producentów oraz strategii popytowych opartych na cenie, a nie na jakości. Istota problemu tkwi, jak przekonuje autorka, w wartościach kulturowych społeczeństwa polskiego i braku dobrze ukształtowanych elit lansujących wzorce kulturowe, które stałyby się przedmiotem aspiracji pozostałych warstw społeczeństwa. Drugą jest ambiwalentna rola sektora publicznego. Pozyskiwanie publicznych pieniędzy przez sektory kreatywne powoduje, że ich działalność uzależniona jest od cykliczności budżetów publicznych i priorytetów kształtowanych w procesach politycznych. Trzecia słabość przejawia się we wrażliwości inwestycyjnej polegającej na relatywnie wysokim ryzyku inwestycji. Związane jest to z trudnością w dostępie do kredytu, braku stabilnych dochodów i zleceń oraz szybką dezaktualizacją produktów i usług. Ostatnią słabością jest brak umiejętności biznesowych.

Jak pokazują przeprowadzone analizy polskie sektory kreatywne są słabo rozwinięte z zaznaczeniem silnej pozycji Warszawy. Taka sytuacja, kiedy rozwój sektorów kreatywnych jest opóźniony, a one same nadmiernie skoncentrowane na obszarach stołecznych jest typowa dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Drogą do zmiany takiej rzeczywistości i wykreowania większego popytu na produkty i usług sektorów kreatywnych jest zmiana programu edukacji artystycznej. W Polsce mamy do czynienia z dość niskim poziomem i wagą przedmiotów artystycznych w szkolnictwie powszechnym. Jest to zjawisko, które, jak słusznie zauważa autorka, prowadzi do ograniczenia kompetencji i nie kształtuje potrzeb kulturalnych i estetycznych społeczeństwa.

Podsumowując niniejszą recenzję, należy podkreślić wagę i znaczenie przedmiotowej publikacji dla dyskusji nad polskim kapitałem kreatywnym oraz rozwojem społeczno-gospodarczym polskich miast. Autorka dokonała oceny przydatności teorii kapitału kreatywnego w kontekście Polski, opracowała model analityczny kapitału kreatywnego w Polsce oraz dokonała adaptacji istniejących systemów wskaźników wykorzystywanych w badaniach kapitału kreatywnego do polskich warunków, wskazała co decyduje o konkurencyjności i atrakcyjności polskich miast. Zidentyfikowała także ważne cechy charakteryzujące strategie życiowe i zawodowe polskiej klasy kreatywnej. Zaletą jest także precyzyjne przedstawienie zastosowanej ścieżki badawczej, która pozwala na powtórzenie badań. Recenzowana książka prowadzi nas również ku dwóm nowym perspektywom – jednej badawczej, drugiej bardziej koncepcyjnej. Po pierwsze, niezbędnym wydaje się przeprowadzenie bardziej pogłębionych i szerzej zakrojonych badań jakościowych klasy kreatywnej w Polsce. Po drugie, warto zastanowić się czy stosowanie terminu klasa w odniesieniu do pracowników kreatywnych oraz oczywistości funkcjonowania społeczeństwa wiedzy jest zabiegiem właściwym. Warto także zastanowić się nad drugą stroną medalu –wykorzystywaniem przez samorządy koncepcji klasy/sektorów kreatywnych, którą są procesy gentryfikacji. Kapitał kreatywny warto nie tylko przyciągać, ale także stymulować poprzez inwestowanie w rodzimą tkankę. Kreatywność bowiem nie dzieje się w próżni, ani społecznej, ani przestrzennej.

Karolina Messyasz – dr nauk humanistycznych, socjolog, adiunkt w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ. Główne pola zainteresowania to socjologia młodzieży i socjologia polityki, a także biopolityka, zjawiska kultury miejskiej i mody. Autorka książki „Obrazy młodzieży polskiej w dyskursie prasowym. Młodzież o sobie i rzeczywistości społecznej” (Wyd. UŁ, Łódź 2013). Sekretarz redakcji czasopisma „Władza Sądzenia”.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90–214 Łódź

e-mail: karolina.messyasz@gmail.com

Bibliografia

Florida, R. (2010). Narodziny klasy kreatywnej. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Lewandowska, K. (2014). Dziesięć lat po Floridzie: jeszcze raz o miastach kreatywnych. http://nck.pl/blog-kultura-sie-liczy/316903-dziesiec-lat-po-floridzie-jeszcze-raz-o-miastach-kreatywnych/

Wojnar, K. (2016). Polska klasa kreatywna. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

1 http://www.globalinnovationindex.org/content.aspx?page=gii-full-report-2013

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelna: Danuta Walczak-Duraj

Redaktorzy prowadzący: Konrad Kubala, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Sekretarz redakcji: Karolina Messyasz

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Piotr Świderek

zdjęcia

Tomasz Ferenc

finansowanie

Czasopismo finansowane ze środków Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego.