Spis treści

Wstępniak: Współczesna młodzież. Współczesność młodzieży

Stanowiska

O znaczeniu codzienności w życiu młodzieży – Krystyna Szafraniec

Nie ma jednej młodzieży – Witold Wrzesień

Polska młodzież w czasach nieufności – Maria Zielińska

Artykuły

Pokoleniowość współczesnej polskiej młodzieży – Witold Wrzesień

Postawy polityczne młodzieży polskiej w świetle badań empirycznych – Karolina Messyasz

Zainteresowanie oraz zaangażowanie w politykę lokalną uczniów drugich i trzecich klas głowieńskich szkół ponadgimnazjalnych – Maciej Rożniata

Psychospołeczne determinanty aktywności europejskiej młodzieży w strukturach islamistycznych organizacji przestępczych – Barbara Ober-Domagalska

W poszukiwaniu tożsamości pokolenia ’89 Na manowcach wszechkreatywności – Aleksy W. Cichoń

Młodzież i kultura popularna. Przyczynek do badań świata społecznego komiksu – Paweł Ciołkiewicz

Postrzeganie osób z nadmierną masą ciała przez ludzi młodych –

Eseje

Konsekwencje odraczania politycznej dojrzałości młodych dorosłych – Stanisław Skarżyński

Wywiady WS

Mem jako naturalna potrzeba dzielenia się z innymi – wywiad ze Sztucznymi Fiołkami

Mem to wirus, który zostaje w twojej głowie – wywiad z Marcinem Ilskim

Recenzje

Odpowiedzialność za Innego, głupcze! George’a Lakoffa sposoby na skuteczną restytucję tradycji pierwszeństwa osoby nad pracą i pracy nad kapitałem. Recenzja książki: Don’t Think of an Elephant!, 10 edition, George Lakoff, Chelsea Green Publishing, White River Junction, Vermont – Konrad Kubala

Pomniki wojenne.Ich wieloznaczność i wielofunkcyjność. Recenzja książki Pomniki wojenne. Formy Miejsca Pamięć, Marek Domański, Tomasz Ferenc (red.), Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi, Łódź 2016 – Marcin Kotras

czy.sciec.pl

Współczesna młodzież. Współczesność młodzieży

Niniejszy numer „Władzy Sądzenia” poświęcony został zagadnieniu młodzieży oraz otaczającej ją rzeczywistości. Młodzież od zawsze budziła ciekawość poznawczą ze względu na zajmowaną pozycję społeczną. W jej kontekście pojawia się pytanie, a zazwyczaj także obawa, o kształt przyszłego społeczeństwa. Nie inaczej jest obecnie, kiedy po latach uśpienia młodzież w różnych częściach świata daje o sobie znać w rozmaity sposób. Jako Redakcja byliśmy ciekawi jak na tę kwestię zapatrują się polscy badacze od lat przyglądający się zagadnieniu. Dlatego do redakcyjnej dyskusji na ten temat zaprosiliśmy Krystynę Szafraniec, Witolda Września i Marię Zielińską. Każdy z uczestników został poproszony o ustosunkowanie się do następujących pytań, które w naszym przekonaniu odzwierciedlają najbardziej aktualne problemy młodego pokolenia.

1. Czy problemy młodzieży związane z sytuacją na rynku pracy (np. zagrożenie prekaryzacją, poszerzenie kategorii NEET, prywatyzacja odpowiedzialności za kariery zawodowe i in.) mogą przyczynić się do powstania tego rodzaju więzi społecznych, które prowadzą od wspólnoty położenia do jedności pokoleniowej?

2. Czy – sięgając po plastyczne określenie Zygmunta Baumana – w czasach płynnej nowoczesności
(m.in. indywidualizacji życia społecznego i urynkowienia sfery kultury symbolicznej) młodzież wciąż potrzebuje subkultur będących namiastką utopii „rozsadzających” rzeczywistość?

3. Komunikacja internetowa charakteryzuje się żywiołowością, niszowością aren sporów i uwalnianiem przestrzeni dla „technik konstruowania siebie”. W jakim stopniu nowe media przyczyniają się do indywidualizacji, a w jakim do uspołeczniania życia młodych ludzi?

4. W jaki sposób tłumaczyć deklarowaną na poziomie wielu państw narodowych niechęć młodzieży do partycypacji politycznej? Czy apatia i niechęć do polityki mają w tym wypadku „wspólny mianownik”?

5. Czy w akademickich, ale również publicystycznych debatach o młodzieży powinniśmy w pierwszej kolejności uwzględniać lokalne konteksty warunkujące jej położenie, czy też próbować wyjaśnień o charakterze dużo bardziej ogólnym/ponadnarodowym? Czy w związku z tym powinniśmy mówić o młodzieży czy raczej o młodzieżach?

Nasi goście przyjęli różną formułę uczestnictwa w debacie. W numerze znajdziecie zatem Państwo, dwa opisowe stanowiska oraz jeden wywiad. Mimo różnej formuły wydaje się, że udało się choćby częściowo zrekonstruować obraz współczesnej młodzieży i kontekst, z którego często wynikają takie a nie inne postawy młodych osób. Należy także nadmienić, że część tekstów powstała w trakcie lub przed wyborami z 2015 r. Dlatego obecne w nich są fragmentaryczne odniesienia do ich wyników. Nie zmienia to jednak w żaden radykalny sposób oceny analizowanych w dyskusji zdarzeń. W minionych wyborach nie mieliśmy bowiem do czynienia z żadnym pokoleniowym zrywem – wskaźniki partycypacji wyborczej wśród najmłodszych kategorii wiekowych nadal pozostają najniższe.

W numerze postanowiliśmy się także przyjrzeć popularności szczególnej formy komunikacji, jaką są memy internetowe. Z jednej strony, można bowiem uznać, że ich popularność to przelotna fascynacja odpryskiem kultury masowej, efekt demokratyzacji komunikowania publicznego, z drugiej zaś, wydaje się nam, że w pewnych okolicznościach memy zasługują na więcej uwagi i analitycznego spojrzenia niźli wskazywałyby na to powyższe sugestie. W związku z tym, postanowiliśmy zapytać twórców memów o kulisy pomysłu na ich tworzenie. Chcieliśmy wspólnie z ich autorami zastanowić się nad funkcjonalnością, etyką, estetyką i politycznością memów. W tym przypadku zdecydowaliśmy się na korespondencyjną formę wywiadu.

Czy zatem współczesna młodzież różni się od poprzednich pokoleń? Czy ma swój charakterystyczny rys? Czy ma trudniej niż poprzednicy? Jakie problemy są dla niej charakterystyczne? Nie pozostaje nam nic innego, jak polecić Państwu lekturę niniejszego numeru.

Redakcja WS

czy.sciec.pl

O znaczeniu codzienności w życiu młodzieży

Krystyna Szafraniec
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Władza Sądzenia: Pierwszą kwestią, którą chciałabym poruszyć w naszej rozmowie jest obecna sytuacja młodzieży na rynku pracy. Czy zagrożenia, które się współcześnie obserwuje, te związane z prekaryzacją, czy z pojawieniem się i poszerzeniem kategorii NEET bądź prywatyzacją odpowiedzialności za kariery zawodowe młodych ludzi, mogą się przyczynić do zbudowania nowych więzi społecznych pomiędzy młodymi osobami? Jeśli tak, to czy będą prowadziły wyłącznie do pokoleniowej wspólnoty położenia, o której mówił Mannheim, czy też istnieje szansa żeby wytworzył się najwyższy stopień pokoleniowej jedności?

Prof. dr hab. Krystyna Szafraniec: Ja do kategorii, które wprowadzili klasycy podchodzę z jednej strony z ciekawością, ale z drugiej strony mam duży dystans, ponieważ żyjemy w bardzo odmiennej rzeczywistości. Nawet jeśli byśmy założyli, że ten najwyższy poziom bycia jednią pokoleniową jest możliwy, to pojawia się pytanie dlaczego to miałoby być ważne? Mannheim mówił o stopniach dojrzałości pokoleniowej w związku z pytaniem o to, czy dane pokolenie może stać się podmiotem społecznej zmiany. Ja jestem tylko po części wyznawcą takiego poglądu, że o jakiejkolwiek grupie, a zwłaszcza o młodych i zwłaszcza dzisiaj, można mówić jako o aktorach społecznej zmiany ze względu na ich zdolność do zorganizowania się i podjęcia zbiorowych działań, szczególnie w formie buntu. Raczej jestem wyznawcą takiego poglądu, który mówi o znaczeniu codzienności, tzn. o znaczeniu normalnych, nie ekstremalnych sytuacji społecznych. W jakimś momencie ta codzienność może doprowadzić do spektakularnych zachowań politycznych, niemniej musimy zawsze pamiętać, że one się nie biorą znikąd. Zawsze przedtem są jakieś wyobrażenia dotyczące dobrze urządzonego świata, jakieś zalecane, a następnie niemożliwe do zrealizowania wzory życiowe – jakaś zdecydowana rozbieżność pomiędzy tym, do czego namawia nas nasza własna kultura, społeczeństwo a co realnie ma miejsce. Jeśli ten świat, w którym żyjemy okaże się światem nie przystającym do obietnic czy wyobrażeń, które wcześniej wpajano młodym jako słuszne i w pełni uprawnione, wtedy podejmują: a) pewien indywidualny wysiłek, aby wycisnąć maximum możliwości dla siebie, aby zrealizować własne aspiracje i dążenia – co też jest jakąś formą zmieniania świata. Jeśli to nie wychodzi, próbują wpływać na rzeczywistość dostępnymi politycznymi kanałami – np. poprzez wybory (jeśli ci nam czegoś nie gwarantują, spróbujmy głosować inaczej). Dopiero w trzeciej kolejności, gdy te sposoby zawiodą, może pojawić się gotowość wzięcia swoich spraw w ręce jako zorganizowana zbiorowość, w której dojrzewa determinacja zademonstrowania własnego niezadowolenia. Ale nawet jak te przed-kontestacyjne sposoby zostaną wykorzystane i uznane za nieefektywne, nie ma żadnej pewności, że ludzie się zbuntują i to zbuntują skutecznie oraz konstruktywnie. Gdy dzisiaj przyglądam się obecności młodych ludzi w publicznej sferze życia, to mam wrażenie, że te spektakularne formy w postaci demonstracji, politycznych eventów mają znaczenie, ale to nie znaczy, że są to zjawiska równoznaczne z buntem. Z jednej strony młodzi przestali ufać konwencjonalnej demokracji, więc szukają czegoś innego. Nie za bardzo mają pomysły na alternatywny sposób urządzenia świata i na polityczną alternatywę. To, co im przychodzi najłatwiej do głowy, to są zazwyczaj takie spektakularne, performatywne formy artykułowania swojego niezadowolenia. W związku z tym, że żyjemy w świecie wszechobecnych i interaktywnych mediów, wydarzenia, które mają charakter eventów są nagłaśniane i zaczynają pączkować, mieć społeczny odzew. Tak jest z ruchem na rzecz obrony praw kobiet, związków partnerskich, tak było z anty-ACTA, choć nie jest niestety z KOD-em, gdzie młodzi nie tylko nie są inicjatywną stroną, ale nawet nie są grupą, która by się jakoś szczególnie wyodrębniała.

WS: Wydaje się, że młodzież znalazła się w sytuacji, w której zderza się z mitem edukacyjnym serwowanym ludziom przez ostatnich 25 lat, a dotyczącym zapewnień o lepszym starcie w życie, finansowym spokoju i bezpieczeństwie wraz z ukończeniem wyższych studiów. Czy młodzi ludzie zaczynają odczuwać tę nieprzystawalność dominujących wzorów kultury i rzeczywistości, w której przychodzi im żyć, a skutkiem tego w polskiej polityce jest kariera Pawła Kukiza dająca się rozumieć jako moment zapalny, którego nie wszyscy się spodziewali, czy jest to raczej koincydencja?

Krystyna Szafraniec: Paweł Kukiz pełni zupełnie inną rolę niż problem postawiony w pierwszej części Pani pytania. Jeśli wrócimy do pierwszej części pytania, to czas kiedy młodzi ludzie, już nie tylko studenci, ale i licealiści myśleli, że edukacja jest, jak to określił Ulrich Beck, taką windą do lepszego życia, windą awansu społecznego, jest już za nami. Oni wiedzą, zwłaszcza w polskich realiach, że dyplom jest ważny, bo widzą, że ktoś kto nie skończył studiów ma zdecydowanie mniejsze szanse. Ale taka naiwna wiara, że dyplom jest gwarantem bezpiecznej przyszłości i odpowiedniego statusu społecznego już nie istnieje Z drugiej strony, obserwujemy w Polsce spadające zainteresowanie młodych ludzi studiami wyższymi. Wśród tych, którzy rezygnują z podejmowania studiów są dwie kategorie młodzieży: z jednej strony, jest to młodzież wiejska pochodząca z rodzin o średnio-niskim statusie, która ma całkiem dobre kariery szkolne, z drugiej strony jest to młodzież miejska również wywodząca się z rodzin o niższym statusie. Świadczy to o dwóch rzeczach. Po pierwsze, młodzi ludzie obserwują, że dyplom nie gwarantuje niczego i z perspektywy tych, którzy uczyli się bardzo przeciętnie, wyobrażenie, że mieliby poświęcić jeszcze kilka lat, żeby robić to, czego nie lubią, czyli uczyć się i nie mieć z tego powodu żadnych bezpośrednich profitów, żadnych gwarancji, jest nie do przyjęcia. Dotyczy to zwłaszcza młodzieży z rodzin, w których nie ma doświadczeń związanych ze studiowaniem, gdzie nie zakłada się, że edukacja to coś więcej niż inwestowanie w status i karierę. Tu się myśli konkretnie, więc jeśli nie ma gwarancji konkretnych korzyści, to się po prostu ze studiów rezygnuje i wybiera szkoły zawodowe. Z kolei ta druga grupa, całkiem dobrze uczącej się młodzieży wiejskiej, jest w podobnej sytuacji, tyle tylko, że oni nie wierzą w siebie, a nie mając wokół siebie perswazyjnych wzorów, podążają starymi torami – tzn. stawiają na pragmatyzm i szybkie rezultaty inwestycji edukacyjnych. Ten trend byłby zapewne jeszcze bardziej wyraźny, gdyby kilka lat wcześniej zaczęła się reforma szkolnictwa zawodowego. Duża część młodzieży, która dzisiaj przychodzi na studia zupełnie nie wiedząc po co, nie przyszłaby na nie i wybrała zupełnie inny typ kariery edukacyjnej. Póki co, nie robi tego, ponieważ mainstream kształtowany jest przez licea ogólnokształcące, po których młodzi ludzie kompletnie nie potrafią rozstrzygnąć, kim są, czym się interesują, do czego mają predyspozycje, co mogą ze sobą zrobić.

WS: Tym bardziej, że coraz wcześniej zmusza się ich do dokonywania takich wyborów.

Krystyna Szafraniec: Tak właśnie. Paradoksalnie, reforma, która miała opóźnić ten moment podejmowania decyzji, przyspieszyła go obniżając ten wiek do bardzo niebezpiecznej granicy kiedy trzeba wybrać profil w klasie szkolnej.

WS: Wracając do kwestii pojawienia się Pawła Kukiza w polskiej przestrzeni politycznej, jak pokazują wyniki wyborów prezydenckich, kategoria 18–29 lat w najliczniejszym stopniu zagłosowała właśnie za tą kandydaturą. Można się zastanawiać, czy Paweł Kukiz był odpowiedzią na ich potrzeby?

Krystyna Szafraniec: W jakimś sensie na pewno tak. Ta potrzeba to jest potrzeba wykrzyczenia głośno, że ma się dosyć tej rzeczywistości, tego systemu. Paweł Kukiz nie daje młodym ludziom programu. To co on robi, to jest głównie krytyka, wylewanie emocji i stawianie bardzo populistycznych tez na temat społeczeństwa, a zwłaszcza przestrzeni politycznej, w której żyjemy. W tym sensie spełnia bardzo ważną potrzebę młodzieży artykulacji złości na świat. Wcześniejsze intuicje, że coś tu naprawdę nie gra, znajdują potwierdzenie w wyrazistych opisach, metaforach, skrótach myślowych, jakimi posługuje się Kukiz. Sięga po wszystko – łącznie z przywoływaniem podobieństw z czasami PRLu, protestów solidarnościowych. Jednak poza wykrzyczeniem nagromadzonych emocji nie potrafię dostrzec niczego konstruktywnego w tej ofercie. Największa szkoda po takich politykach jak Kukiz to rozsierdzony i niezdolny do szukania kompromisu elektorat – ludzi niezadowolonych, kompletnie pogubionych i niezdolnych zaufać nikomu, kto wydaje się niewystarczająco buńczuczny. Coś się stało. Młodzi Polacy w latach 90. znacząco bardziej wierzyli w rozwiązania wolnorynkowe, aniżeli ma to miejsce teraz. Mimo że to młodzi są ciągle relatywnie najbardziej pro-rynkowi, to dziś mniejsza ich część wyraża przekonanie, że rozwiązania efektywnościowe są „ok”. Tym samym, „zrobili więcej miejsca” dla rozwiązań, w których jest więcej elementów socjalnych, związanych z państwem opiekuńczym, z kontrolowaniem wielu sytuacji przez państwo, by nie było zbyt dużych różnic, nierówności, itd., itd. Z jednej strony, oczekują, że kapitalizm nie będzie taki brutalny, z drugiej – co ciekawe – obserwujemy przyrost zwolenników demokracji, mimo że jest ona bardzo krytycznie oceniana przez młodych ludzi. Według nich oczywiście, że demokracja, ale nie taka. Sami do końca nie wiedzą jaka, więc w pewnych sytuacjach, gdy pojęciem demokracji się manipuluje (a u nas robi się to nieustannie) młodzi mogą pójść w stronę tzw. optymalnego rozumienia demokracji. Np. w zamian za gwarancję bezpieczeństwa socjalnego będą w stanie zaakceptować silną władzę polityczną. To tak myślący młodzi są zwolennikami Kukiza. Nie potrafię ich namierzyć w społecznej przestrzeni, ale zapewne są to raczej ludzie, którzy na skutek odebranej edukacji, która nie gwarantuje im niczego, oczekują zwiększonej kontroli państwa, wyeliminowania szkodników i obcych (żeby było przejrzyściej i bezpieczniej) i dla nich demokracja może oznaczać takie właśnie „optymalne” połączenie swojskości i silnej, autorytarnej władzy lub – odwrotnie – swojskości i demokracji bezpośredniej, poprzez referenda, okręgi jednomandatowe, zmiany konstytucji podążające za głosem ludu.

Ale jest inna sfera, która mnie jeszcze bardziej niepokoi – to jest pytanie o to, jakiej Polski, jakiej wspólnoty narodowej, opartej o jakie wartości chcą młodzi Polacy. Na początku lat 90. było tak, że mniej więcej według 50% obywateli Polska powinna być krajem otwartym, wolnym, proeuropejskim, świeckim, otwartym na różnorodność, tolerancyjnym. Dla drugiej połowy nie było to już takie oczywiste. Raczej skłaniali się ku tradycji narodowej, Kościoła jako strażnika wartości, niechęci wobec obcych, cokolwiek to znaczy. Obecnie jest tak, że ponad 70% młodych ludzi życzyłoby sobie państwa zdecydowanie świeckiego, Polski otwartej na Europę, gdzie Kościół powinien być oddzielony od państwa i pełnić przypisane mu funkcje duchowe. Jednocześnie ten trend stoi w sprzeczności z ostatnimi wyborami politycznymi młodych. Zagłosowali na ugrupowania wspierane przez kler i zobowiązane wobec kleru, zagłosowali na PiS, na Kukiza, który z jednej strony rzuca hasło wyprowadzenia religii ze szkół, ale jednocześnie nie zajmuje jednoznacznego stanowiska w stosunku do innych spraw związanych z relacjami państwo-Kościół. Krótko mówiąc, nie ma takiego ugrupowania politycznego albo lidera, który by wychodził naprzeciwko tym preferencjom ustrojowym ludzi młodych, a i oni sami mają bardzo nieustabilizowane i niedojrzałe politycznie przekonania. Wszyscy politycy z pokolenia solidarnościowego politycznie się wypalili. Można to nazywać dowolnie – syndromem kombatanckim, politykami typu zombie, cokolwiek. Efekt jest taki, że młodzi – nie mając partii, która reprezentowałaby ich oczekiwania, mając natomiast wokół siebie coś, czego nie lubią i nie cenią, głosują negatywnie lub w ogóle nie głosują. Dla nich już skończyło się myślenie o konieczności wyboru mniejszego zła. Teraz gra polityczna będzie się toczyła między starym PiS-em, który sobie robi lifting wystawiając nowe obietnice i nowe twarze, a ugrupowaniami, takimi jak Nowoczesna (która jednak nie czuje specyfiki młodego elektoratu w ogóle). Platforma, która sobie liftingu nie robi, mogłaby być dla młodych jakąś ofertą, ale wyłącznie jako szeroki front konstruktywnego porozumienia społecznego, od którego wiałoby świeżością – polityczną, personalną.

WS: Kiedy obserwujemy statystyki dotyczące bezrobocia, mechanizmy związane ze zmianami w edukacji, np. wprowadzenie opłaty za drugi kierunek studiów, pojawia się przeświadczenie, że są to sytuacje, w których młodzież powinna przejawić skłonności do jakiegoś rodzaju buntu. Jednak te obiektywne czynniki w żaden sposób ich nie zachęcają do zbiorowych działań. Okazuje się, że sferą, która ich zdecydowanie bardziej dotyka, jest sfera prywatna. Mieliśmy z tym do czynienia chociażby w przypadku ACTA, kiedy młodzi ludzie uzmysłowili sobie, że ta umowa może zagrażać ich wolności w internecie, swobodzie poruszania się w nim. To był moment krytyczny, kiedy młodzi ludzie wyszli na ulicę po raz pierwszy od bardzo dawna.

Krystyna Szafraniec: Mnie casus ACTA zastanawia do dzisiaj. Byłam wtedy w pewnym sensie w środku tych wydarzeń, popełniłam nawet jakąś większą analizę tego fenomenu. Uczestniczyłam w spotkaniu zorganizowanym w kancelarii Prezesa Rady Ministrów z premierem i internautami, przedstawicielami różnych środowisk, dla których ACTA nie były obojętne. Po tym spotkaniu zaczęłam obserwować dyskusje, jakie toczyły się w internecie wokół ACTA. Jedna grupa (młodych) to byli rzeczywiście ci, którzy oburzali się na możliwość zbyt daleko idącej kontroli ich prywatności i wolności w internecie. Ale pojawiła się też inna, do której dołączyły różne grupy interesu, np. wydawcy, których przedstawiciele podkreślali ekonomiczne i polityczne konsekwencje podpisania ACTA, ludzie robiący biznesy różnego rodzaju w internecie. Gdy przyglądałam się argumentacji, którą posługują się młodzi ludzie, byłam pod wrażeniem – byli o niebo mądrzejsi w swoich spostrzeżeniach i analizach niż politycy. Podkreślali np., że nie dość, że to jest dictum jednego mocarstwa, to Polski nie stać ze względów ekonomicznych i politycznych na podpisanie takiego zobowiązania. Mogłoby to spowodować, w ich opinii, zastój cywilizacyjny, upadek wielu firm, które korzystają ze swobodnego przepływu informacji w sieci. Argumentacja, jaką młodzi ludzie stosowali przy ACTA nie była związana tylko i wyłącznie z uderzeniem w ich potrzebę wolności. To było w moim odczuciu coś znacznie dojrzalszego i szerszego. Politycy powinni zdawać sobie z tego sprawę wcześniej, a dowiedli, że nie mają pojęcia o co chodzi.

WS: Czy Pani zdaniem, socjologom nie umyka coś ważnego w opisie/ocenie młodych ludzi? Kiedy analizuje się wyniki cyklicznych badań „Młodzież” przeprowadzanych przez CBOS, to widać wyraźnie trendy apolityczności – zdecydowana większość nie potrafi, nie chce się angażować, nie ma poglądów, które można zlokalizować na osi lewica-prawica. Czy to jest aktualny i zrozumiały dla współczesnej młodzieży podział?

Krystyna Szafraniec: Ta oś już nam w ogóle nic nie mówi, tak jak nic nie mówi im opozycja socjalizm – kapitalizm czy autorytaryzm, który jest odnoszony do konkretnych historycznych bytów, tak jakby one nie miały się już nigdy powtórzyć. Badania prowadzone w kilku krajach z doświadczeniem totalitaryzmu pokazują, że młodzi ludzie nie mają pojęcia na czym polegał socjalizm, na czym komunizm, w Polsce nie wiedzą kiedy pojawiła się Solidarność, czym była Solidarność, czym był PRL. Dyskusje o PRL-u ze studentami pokazują, że oni potrafią powiedzieć jedynie, że to był zły system, kiedy pytam – dlaczego, już jest większy problem. Gdyby myśleć dość prymitywnie, że skoro największym złem tego systemu, w którym oni żyją jest brak pracy, to PRL, który pracę gwarantował, nie powinien być tak jednoznacznie negatywnie przez nich oceniany, że określenia „komuny” i „postkomuchów” raczej winny być im emocjonalnie bliskie, a nie wrogie I takie myślenie ma określone konsekwencje polityczne. Młodzi ludzie przyjmują pewne rozwiązania, ponieważ nie mają pojęcia co się z tym wiąże, co się za pewnymi etykietami słownymi kryje.

WS: Kiedy przyglądamy się wynikom badań, o których wspomina Pani Profesor, bądź po prostu rozmawiam ze studentami, dostrzec można grupę, która jest pro-socjalnie nastawiona, z drugiej strony…

Krystyna Szafraniec: Zdecydowanie. Jeszcze kilka lat temu kiedy rozmawiałam ze studentami czy absolwentami uniwersytetu to nie było tak, że oni się strasznie obawiali pracy na umowy tymczasowe. Zakładali, że taki jest świat, po prostu, i oni dadzą radę. Dzisiaj już większość oczekuje stabilnego zatrudnienia, bo umowy tymczasowe są zbyt eksploatujące i nie pozwalają zaplanować życia. Więc to się zmienia.

WS: To się bardzo dynamicznie zmienia. Kiedy rozmawiam ze studentami, odnoszę wrażenie bądź dowiaduję się wprost, że aktorem, który im najbardziej przeszkadza jest państwo. Oni rozumieją je jako wielogłową hydrę, która zabiera im kolejne przestrzenie życia. Twierdzą bardzo często, i widać to w kontekście ostatnich wyborów prezydenckich, gdzie żaden z kandydatów nie akcentował potrzeby budowania progresywnego systemu podatkowego by sfinansować wydatki państwa, że państwo ich okrada poprzez jakiekolwiek podatki a jednocześnie oczekują materialnej pomocy tej instytucji. Absolutnie nie widzą w tym sprzeczności.

Krystyna Szafraniec: Porusza Pani dwie rzeczy. Ta druga, na końcu przez Panią akcentowana, dotyczy tego nieprawdopodobnego fenomenu, który polega na kompletnym niezrozumieniu tego, że społeczeństwo funkcjonuje jako system naczyń połączonych – że na przykład nie można dać komuś, nie zabierając komuś innemu, że jak dzielimy państwowe pieniądze, to ktoś je przynosi, że tym kimś, kto przynosi, są tylko ludzie pracujący legalnie, którzy płacą podatki. To jest kompletny analfabetyzm społeczny i ekonomiczny. Natomiast pierwszy wątek, który Pani poruszyła, dotyczy w ogóle postrzegania państwa. Ludzie krytykują państwo za różnego rodzaju braki – jeśli mamy bezrobocie, winne jest temu państwo, jeśli borykamy się z brakiem bezpieczeństwa, państwo powinno rozwiązać ten problem skutecznie i niezwłocznie, jeśli są nierówności społeczne, niech państwo zniweluje te nierówności, jeśli mamy problem biedy, państwo powinno biednych wesprzeć. Uważam, że nie ma się czemu dziwić, ponieważ jakkolwiek w dzisiejszych czasach spada rola państwa i pojawia się przestrzeń do zdefiniowania jego nowych funkcji (z czym państwo ma przecież ogromny problem), to z perspektywy ludzi, na scenie ekonomicznej czy politycznej jest ono jedynym wyrazistym podmiotem, jedynym widocznym adresatem społecznych lęków i roszczeń. Jeśli pojawia się problem bezrobocia czy niskich płac, którego przyczyna w dawnych czasach byłaby upatrywana w działalności kapitalistycznych „krwiopijców”, to dzisiaj ich nie ma, bo to są wielkie korporacje z udziałem anonimowego kapitału, do którego należą również najzwyklejsi obywatele z akcjami. I te nowe formy własności nie są bezpośrednią personifikacją tamtej klasycznej figury. Jednocześnie oczekiwania pod adresem państwa, które wycofało się z gospodarki i wielu innych sfer życia, rosną. W tym sensie propozycja PiS trafia w oczekiwania społeczne, tyle tylko czy wiemy, co to w konsekwencji może oznaczać?

WS: To prawda, że do wielkich korporacji trudno kierować tego typu pretensje. Wyniki badań pokazują nam, że również Ci, którzy pracują w sektorze prywatnym woleliby najczęściej być zatrudnieni w sektorze państwowym, czyli mamy do czynienia ze zjawiskiem nie do pomyślenia w latach 90. Praca w sektorze budżetowym nie była wtedy popularna, teraz okazuje się, że bezpieczeństwo zaczyna być bardziej atrakcyjne niż chociażby wysokie dochody.

Krystyna Szafraniec: Myślę, że dochodzimy do takiej, przypadkowej w sumie, konstatacji, że coś takiego stało się przez te dwadzieścia parę lat nowego ustroju w Polsce, że została kompletnie zaniedbana edukacja obywatelska. Mamy społeczeństwo, które wykazuje się brakiem znajomości elementarnych mechanizmów funkcjonowania systemu społecznego.

WS: Czy w związku z tym, współcześnie, można jeszcze mówić o młodzieży rozumianej jako podmiot zbiorowy?

Krystyna Szafraniec: Jeszcze nie, zwłaszcza że chce Pani odnosić to pytanie do jednej młodzieży. Ta nie jest monolitem. Kiedy mówimy o 19-latkach, o studentach, to jest to zupełnie inne pokolenie niż ci, którzy mają 30 czy 35 lat. Z różnych względów. Są młodzi dorośli, którzy nie tylko są w innej sytuacji życiowej, ale przeszli inną socjalizację, i są ci bardzo młodzi, dla których liczy się bezpieczne, przyjemne, spokojne życie – są wymagający, nie chcą mieć problemów, to taki, jak by powiedział Zbyszko Melosik, produkt typu instant. To są często młodzi ludzie, którzy nie znają najnowszej historii, są politycznie naiwni, ale jednocześnie bezwzględni – nie będą mieli sentymentu wobec władzy, która nie rozwiąże ich problemów. Rozumienie pewnych rzeczy wiąże się z wyrozumiałością, której oni już nie posiadają. Pragmatyzm, z jakim oni żyją jest nieprawdopodobny i zabija w nich motywację i odruch patrzenia na świat z pewną refleksją. Oczywiście ja generalizuję w pewnym stopniu, ale widzę taką różnicę.

WS: Rozmawiając o różnych kategoriach młodzieży, wspominamy o najmłodszej generacji zanurzonej w internecie. Pojawia się więc pytanie, na ile komunikacja internetowa przyczynia się do tego rodzaju postaw, do indywidualizacji, do pragmatyzmu, który przejawiają? Z drugiej strony, czy portale społecznościowe, których sama nazwa jest w pewien sposób wymowna, są w stanie uczynić z nich jakiś rodzaj wspólnoty? Czy w ogóle ta komunikacja może temu służyć? Bo zmieniła ich w sposób niezaprzeczalny.

Krystyna Szafraniec: Jestem po serii lektur kanadyjskich i amerykańskich psychologów, neuropsychologów, pedagogów, którzy podkreślają znaczenie internetu w procesie uczenia się. Uczenia się rozumianego możliwie szeroko, uczenia się rozumienia otaczającego świata ze wszystkich możliwych źródeł. Są tezy mówiące, że internet, który polega na wchodzeniu w hipertekst, czyli tekst z mnóstwem rozproszonych linków zmienia perspektywę. Innymi słowy, spędzający w internecie mnóstwo czasu i podążający za hipertekstem, widzą świat realny na podobieństwo internetu. Jak się wyraził jeden z tych badaczy, widzą liście a nie widzą gałęzi. Dla nich to jest właśnie taki świat mnóstwa różnych rzeczy i wrażeń, które trudno ze sobą powiązać, w związku z czym mózg człowieka, który spędza w internecie bardzo dużo czasu przypomina naleśnik – potrafi ogarnąć ogromną ilość informacji, ale nie potrafi nadać im sensu, wynikającego z powiązań wzajemnych. Być może w dzisiejszym świecie jedynie taki sposób poznawania go i działania w nim jest możliwy. Tak czy inaczej, pozostajemy z pytaniem, czy obecność w internecie może ingerować w styl zmieniania świata. To trudna kwestia. Sposób korzystania z internetu jednak chyba bardziej izoluje od problemów realnego świata, sprawia, że ludzie młodzi żyją w wyimaginowanej i kreowanej przez siebie przestrzeni. Ale jednocześnie wiemy, i to już rzecz na gruncie polskim dobrze rozpoznana, że internet jest przestrzenią, w której następuje zagęszczenie kontaktów społecznych.

WS: Otóż to. Tylko czy to są słabe, czy mocne więzi? Choć podkreśla się niekiedy, że mocne więzi nie są wcale tak przydatne we współczesnym świecie.

Krystyna Szafraniec: Prawdopodobnie potrzebne są nam i bezpośrednie więzi i te luźne. Internet wśród młodych ludzi przyspiesza porozumiewanie się, w związku z czym, jeśli dojrzeje pewna gotowość do podjęcia zbiorowych działań, to poprzez internet rzeczy dzieją się bardzo szybko i bardzo skutecznie. Natomiast, czy jest w stanie wywołać takie zbiorowe emocje, które są potrzebne dla zawiązywania więzi, budowania doświadczeń zbiorowych, tego nie wiem. To są z pewnością nowe fenomeny, którymi zajmować się będą nowe pokolenia socjologów.

WS: Mówimy o nowych fenomenach, a takim klasycznym, już chyba powoli schodzącym ze sceny wydarzeń społecznych a związanym z młodzieżą fenomenem były subkultury. Można je było rozumieć jednocześnie jako fundament dla powoływania do życia tożsamości zbiorowej, można było traktować je jako element pozwalający na wyróżnienie się i bycie podobnym do tych, na których akceptacji nam zależy. Dzisiaj wydaje się, że subkultury tracą na znaczeniu w wymiarze kulturowym, stają się wyłącznie elementem mody, z definicji i ducha zjawiska kapryśnego i przejściowego nie dającego solidnej podstawy tożsamościowej związanej z czynnikiem ideologicznym.

Krystyna Szafraniec: W zachodniej socjologii jest taki nurt, w którym próbuje się w kategoriach postsubkulturowych analizować np. ruchy nacjonalistyczne. Przypadek Węgier jest bardzo pouczający. Tamtejsi socjologowie próbowali odradzający się tam nacjonalizm, angażujący głównie ludzi młodych, sytuować w kontekście subkultur. W rezultacie się wycofali i przyznali, że geneza popularności nacjonalizmu leży w sytuacji ekonomicznej, w zablokowaniu możliwości realizowania aspiracji życiowych bardzo dużej części młodego pokolenia Węgrów, przy jednoczesnej dużej aktywności ugrupowań nacjonalistycznych szukających dla siebie elektoratu. Gdy spojrzymy na Polskę, również pojawia się podobne zjawisko. Pojawia się nisza, dla której tłem strukturalnym jest sytuacja zablokowanych możliwości awansu i realizacji aspiracji życiowych, marginalizacja, brak perspektyw, a jednocześnie nieumiejętność zrozumienia przyczyn dlaczego tak się stało. Przy odpowiednich socjotechnikach da się zagospodarować tę niszę budowaniem tożsamości zbiorowej w oparciu o idee nacjonalistyczne. I to się w Polsce dzieje, choć na szczęście nie na taką skalę jak na Węgrzech. Krótko mówiąc, subkultury w świecie gdzie wszystko jest dozwolone i niknie tzw. mainstream są trudne do wykreowania, a pojawiające się alternatywy polityczne lepiej dają się wyjaśniać językiem nie-subkulturowym.

WS: Czy subkultury mają szansę przetrwać w świecie internetu? Coraz częściej mówi się o świecie neoplemion, zaś z rozmów ze studentami wynika, że większość pojawiających się w tej przestrzeni grup ma charakter raczej hobbystyczny niż subkulturowy.

Krystyna Szafraniec: Ulotnych po prostu. Tak długo jak ludzie czują, że to ich bawi, to rzecz funkcjonuje, natomiast nie sądzę, żeby na podstawie sieciowych więzi mogła powstać jakaś subkultura mająca moc angażowania określonej grupy ludzi wokół stylu życia. Grupy fanów anime to chyba mimo wszystko coś innego. Kiedy patrzymy na ciekawostki kulturowe, np. fascynacje rycerstwem, to jednak nie żyje to w internecie, chociaż internet im bardzo pomaga.

WS: Próbując podsumować naszą rozmowę chciałam zapytać o zjawisko prekariatu. Obserwujemy dużą popularność posługiwania się tym pojęciem, ale wiemy, że stoją za nim realne procesy i problemy. Guy Standing podkreśla, że prekariat tworzą trzy grupy: osoby ze środowisk imigranckich, które nie mogą się z różnych powodów zaadaptować do nowej dla siebie rzeczywistości i są jednocześnie dyskryminowane, druga grupa to osoby nie posiadające różnego rodzaju kompetencji charakterystycznych dla zapotrzebowania na współczesnym rynku pracy, trzecią zaś grupą, w której możemy dopatrywać się potencjalnej awangardy zmiany społecznej, są absolwenci wyższych uczelni.

Krystyna Szafraniec: Jakie ma argumenty na rzecz tej tezy?

WS: Standing podkreśla, że obserwuje to głównie na Zachodzie, gdzie dużo częściej możemy spotkać posługiwanie się nomenklaturą lewicową bez wszystkich środkowo-europejskich skojarzeń. Podczas spotkania w Łodzi zapytałam go o to przekonanie dotyczące awangardy młodych w kontekście ostatnich wyborów prezydenckich w Polsce wspominając, że w Polsce można raczej obserwować pełzającą rewolucję konserwatywną, że wśród młodych ludzi w Polsce język lewicowy nie jest popularny, a przecież to język kształtuje określone społeczne postawy i sposoby postrzegania świata. Gdzie więc mielibyśmy dopatrywać się tej awangardy zmian?

Krystyna Szafraniec: Zgadzam się z Panią. W Polsce główne zagrożenie, którego nosicielem są ludzie młodzi, wiąże się z konserwatyzmem. To trochę dziwne, ponieważ – gdy patrzymy na wyniki badań dotyczących preferencji ustrojowych – większość społeczeństwa, w tym zwłaszcza ludzie młodzi, życzyłaby sobie świeckiego, otwartego na inne kultury państwa. Co się stało? Bez aktualnych badań możemy jedynie snuć hipotezy. Albo mamy do czynienia z coraz głośniej krzyczącą, ale jednak mniejszością, albo zadziałały wpływy skutecznie rozbudowywanej infrastruktury z konserwatywnym przekazem. Pojawiły się i zyskały na sile partie konserwatywno-populistyczne, umacnia się polityczna rola Kościoła, pojawiają się nowe podmioty medialne przy jednoczesnej słabości alternatywy politycznej. Natomiast co do prekariatu i jego politycznej siły… Na pewno jest w Polsce społeczna baza prekariatu. Czy to są ci, w imieniu których występuje Partia Razem? Czy tutaj może dojść do skutecznego politycznego wyartykułowania interesów i potrzeb młodych gniewnych – wykształconych, z dyplomem, ale bez szans na stabilną i przyzwoicie płatną pracę? Nie potrafię na to pytanie odpowiedzieć. Zdolność młodego pokolenia do wygenerowania własnej politycznej inicjatywy jest moim zdaniem bardzo słaba. Nie wierzą w politykę, mają same negatywne doświadczenia bądź nie mają żadnych, nie chce im się, potrafią się emocjonować na krótką chwilę, nie są konsekwentni. Nie liczyłabym na nich. Liczyłabym ewentualnie na to, że pojawi się na tzw. dojrzałej scenie politycznej ktoś, kto odczyta w nich elektorat dla siebie. Nie wiem, czy taką ofertą jest Partia Razem. Na pewno nie jest nią Nowoczesna.

WS: Która znowu odwołuje się do potrzeby niskich podatków i generalnie rzecz ujmując typowo neoliberalnego dyskursu.

Krystyna Szafraniec: Ja neoliberalizm bardzo sobie cenię, pod warunkiem, że jest mu po drodze z socjaldemokracją, z nurtem lewicowym, otwartym myśleniem. Natomiast nie w wydaniu skostniałym, gdzie wszędzie trzeba widzieć strywializowany pragmatyzm, rachunek ekonomiczny, opłacalność.

WS: Podczas spotkania z Guy’em Standingiem w siedzibie Krytyki Politycznej w Łodzi było może 15 osób, podczas kiedy w Japonii czy w Europie Zachodniej na spotkania z nim przychodzą setki, niekiedy tysiące osób, które postrzegają się w kategoriach prekariatu. Są już po rozpoznaniu swojej sytuacji i wspólnota położenia zaczyna u nich stawać się integralnym elementem pojmowania wspólnoty interesów.

Krystyna Szafraniec: Tym, co osłabia tę determinację by coś zrobić wokół siebie jest ciągła wiara w możliwości, jakich dostarcza istniejący porządek i konsumpcjonizm. W naszej przestrzeni kulturowej, przekonanie, że życie powinno polegać na przyjemnościach i na tym by „mieć” jest tak silne, że nic innego się nie liczy. Dominujące cele kulturowe i strategie działania (w pojedynkę) nie sprzyjają organizowaniu się. Nie sprzyja temu również otwarcie granic i możliwość wyjazdu z kraju w nadziei, że gdzie indziej kontrola nad własnym życiem przyniesie lepsze efekty.

WS: Serdecznie dziękuję za rozmowę.

W imieniu Redakcji rozmowę prowadziła Karolina Messyasz.

Krystyna Szafraniec – dr hab. nauk humanistycznych w zakresie socjologii, profesor UMK, związana z IS UMK w Toruniu oraz IRWiR PAN w Warszawie. Członek KS PAN. Założycielka Sekcji Socjologii Edukacji i Młodzieży PTS, kierująca nią do 2010 roku. Autorka kilku monografii, m.in. Anomia – przesilenie tożsamości (1986), Człowiek wobec zmian społecznych. Studium empiryczne z początku lat 80. (1990), Młodzież wiejska jako efekt socjalizacji pogranicza (1991), Młode pokolenie i nowy ustrój (2010). Zbudowała zespół młodych badaczy, z którymi realizuje duże projekty badawcze, podejmujące pytania o społeczne funkcje edukacji i młodego pokolenia.

Afiliacja:

Zakład Socjologii Edukacji i Młodzieży

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

ul. Fosa Staromiejska 1a, Toruń

e-mail: krystyna.szafraniec@umk.pl

Cytowanie:

Szafraniec, Krystyna, (2015), O znaczeniu codzienności w życiu młodzieży, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 9–18 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

czy.sciec.pl

Nie ma jednej młodzieży

Witold Wrzesień
Instytut Socjologii UAM w Poznaniu

Władza Sądzenia: Czy problemy młodzieży związane z sytuacją na rynku pracy (np. zagrożenie prekaryzacją, poszerzenie kategorii NEET, prywatyzacja odpowiedzialności za kariery zawodowe i in.) mogą przyczynić się do powstania tego rodzaju więzi społecznych, które prowadzą od wspólnoty położenia do jedności pokoleniowej?

Prof. dr hab. Witold Wrzesień: Udzielenie jednoznacznej odpowiedzi na tak postawione pytanie przysparza pewnych trudności. Pierwsze z nich wiążą się z przywołanymi tu elementami teorii pokoleń. Jedność pokoleniowa – stan charakteryzujący związki pokoleniowe, a powstający na skutek wspólnego przetwarzania przeżyć i doświadczeń – w ujęciu proponowanym przez Karla Mannheima w 1928 roku (czyli na wiele lat przed powstaniem autonomicznej kategorii społecznej młodzieży, co nastąpiło w latach 50. XX wieku), pojawiał się na rynku pokoleń niezmiernie rzadko. Poza tym były to okresy dość krótkie i w zasadzie w pewnym sensie „regionalne” – ich symboliczne terytoria ograniczały się do bądź to państwowych, bądź też kulturowych przestrzeni. Najbardziej wyrazistym przykładem jest młodzież Zachodu w roku 1967 – hipisowskiego Lata Miłości. Z tym że tamte, szczególne w procesie wymiany pokoleń wydarzenia – kontynuacje „kulturowej bomby” swingującego Londynu oraz rozwój subkulturowości hipisów – zawdzięczamy przedstawicielom dwóch pokoleń: Silent Generation i Baby Boomers. Zatem nie była to „czysta” postać jedności pokoleniowej jednej grupy pokoleniowej. Poza tym szybko straciła swoją siłę i po niejednorodnych formach radykalizacji w roku 1968 przekształciła się w zróżnicowane enklawy kultury alternatywnej. Owszem silnie innowacyjne, jednak w sumie tylko fasadowo połączone wspólnym pokoleniowym mianownikiem. Kolejnymi przykładami zaistnienia jedności pokoleniowej mogą być przypadki młodzieży brytyjskiej klasycznej epoki punk (a dokładnie lat 1976–77) czy czasów Drugiego Lata Miłości (lata 1988–89). W pierwszym przypadku szczególna sytuacja ekonomiczno-polityczno-społeczna w Wielkiej Brytanii, a w drugim niespodziewany subkulturowo-kontrkulturowy potencjał clubbingu spowodowały krótkotrwałe, chociaż bardzo silne i wyraziste manifestacje pokoleniowości przez młodzież brytyjską. I to w zasadzie wszystko. Nawet odpowiedzialne za dzisiejszy kształt polskiej rzeczywistości i wprowadzenie licznych innowacji w naszym kraju Pokolenie ‘89 nigdy nie charakteryzowało się cechami typowymi dla teoretycznego konstruktu Karla Mannheima. Oprócz tego powinniśmy uwzględniać w adaptacjach jego koncepcji fakt, że w czasach Karla Mannheima nie było autonomicznej kategorii społecznej młodzieży. Wówczas było się dzieckiem, a po przekroczeniu symbolicznych progów wkraczania w dorosłość (np. zdania matury) – dorosłym. Dzisiaj – od ponad sześćdziesięciu lat – mamy zarówno młodzież, jak i długą historię młodzieżowych (przede wszystkim w wieku 19–26 lat) form kształtowania pokoleniowości kolejnych grup pokoleniowych. To ważna cecha współczesności, o której w analizach światów pokoleń nie powinniśmy zapominać.

Drugim utrudnieniem w odpowiedzi na postawione powyżej pytanie jest fakt, że cechą większości pokoleń jest brak przywiązywania wagi do własnej pokoleniowości, a mówiąc językiem socjologii: brak wspólnego światopoglądu zbiorowego (jak nazywała go Hanna Świda-Ziemba) czy poczucia pokoleniowej przynależności, jak sam ten stan nazywam. W socjologicznych analizach pokoleń występują dwa stanowiska na temat relacji pomiędzy tworzeniem się pokoleń a uświadamianiem sobie tego faktu przez osoby w ich skład wchodzące. Pierwsze zakłada, że pokolenia to zbiorowości, które tworzą jednostki mające poczucie pokoleniowej przynależności czy charakteryzujące się pokoleniową świadomością. Natomiast zwolennicy drugiego, współcześnie bardziej rozpowszechnionego stanowiska, do których piszący te słowa również się zalicza, przyjmują, że pokolenia to zbiorowości, w ramach których świadomość tworzenia pokolenia może być słaba lub nie występuje wcale. Wspólna pokoleniowa sytuacja, wspólne pokoleniowe przeżycia nie muszą prowadzić do wspólnego uświadamiania sobie faktu tworzenia pokolenia. W ostatnich latach zasygnalizowane tu zjawisko silnie zaznaczało swoją obecność wśród polskiej młodzieży. Tymczasem niedawno zaobserwowałem (na podstawie przeprowadzonych krótkich badań sondażowych w 2014 roku) zauważalny wzrost poczucia pokoleniowej przynależności wśród osób, które zaliczam do nowej, kształtującej się właśnie grupy pokoleniowej w naszym kraju, co sygnalizuję w artykule zamieszczonym w niniejszym numerze „Władzy Sądzenia”. Czy zmiana ta jest pochodną sytuacji ekonomicznej, w której przychodzi współczesnej polskiej młodzieży wkraczać w dorosłość? Można przypuszczać, że w pewnym sensie owszem tak, niemniej jednak należy pamiętać, że specyfika przemian w systemie ekonomicznym zawsze miała swój wkład w kształtowanie pokoleniowości i obecna sytuacja w podobny sposób wpisuje się w ten proces. A w tych przestrzeniach współczesny konsumpcyjny kapitalizm wypracował dość skuteczne mechanizmy zapobiegania tworzeniu się zagrażających mu form wspólnotowości, czego dobrym przykładem jest chociażby promocja ideologii indywidualizmu czy komodyfikacja kultur alternatywnych. Zatem podsumowując, raczej nie spodziewałbym się w najbliższych latach młodzieżowego wybuchu pokoleniowości z silnym poczuciem pokoleniowej przynależności, nie tylko zresztą w naszym kraju, ale w kręgu kultury Zachodu w ogóle.

WS: Czy – sięgając po plastyczne określenie Zygmunta Baumana – w czasach płynnej nowoczesności (m.in. indywidualizacji życia społecznego i urynkowienia sfery kultury symbolicznej) młodzież wciąż potrzebuje subkultur będących namiastką utopii „rozsadzających” rzeczywistość?

Witold Wrzesień: Cóż, subkultury nigdy nie były młodzieży „potrzebne”, one stanowiły element manifestacji jej kultury, a współczesna kultura młodzieżowa rzadko korzysta z narzędzi z repertuaru świata subkultur. Dlaczego? Niestety dzieje się tak za sprawą coraz skuteczniejszej komodyfikacji subkulturowych wzorów przez koncerny, ukierunkowane w swoich działaniach marketingowych na młodzież. Z powodu intensyfikacji tego procesu, który towarzyszy kulturze młodzieżowej od początku jej istnienia (czyli od lat 50. XX wieku), subkulturowa działalność młodzieży w czasach dominacji kultury konsumpcyjnego kapitalizmu straciła swoje wcześniejsze znaczenia. Paradoksalnie to świat biznesu, a nie władzy rozwiązał potencjalne problemy z subkulturową wywrotowością. Grunge i brit pop już nie miały szans się zbuntować (zostały zamienione w towar i sprzedane zanim zdążyły dobrze się rozwinąć), a recykling hipsterów przypomina subkulturową karykaturę. Dziś, z wyjątkiem stosunkowo wąskich enklaw prawdziwej młodzieżowej subkulturowości, młodym wystarcza subkulturowa fasadowość – subkulturowy styl nie łączy się z grupowymi subkulturowymi działaniami i wyrazistą subkulturowa więzią.

WS: Komunikacja internetowa charakteryzuje się żywiołowością, niszowością aren sporów i uwalnianiem przestrzeni dla „technik konstruowania siebie”. W jakim stopniu nowe media przyczyniają się do indywidualizacji, a w jakim do uspołeczniania życia młodych ludzi?

Witold Wrzesień: Współczesne media przede wszystkim stwarzają pozory. Dzisiejszy świat traci nie tylko realność (rzeczywistości świata życia codziennego ulegają odrealnieniu dzięki powstawaniu przestrzeni granicznych z ekspansywnymi subświatami wirtualnymi), a wręcz zyskuje iluzoryczność, która staje się skutecznym mechanizmem kontroli społecznej. Realne zanika, ukrywa się, a to co zostaje wydaje się atrakcyjne, i to bardzo. Nie tylko dla młodych. Przede wszystkim jednak te nowe, liminalne terytoria i oferowane przez nie formy działań neutralizują potencjalne stany niezadowolenia czy buntu. Jak dotąd siła społecznego rażenia Internetu kończy się na flash mobach. Nawet bunt przeciw ACTA okazał się modelowym przykładem współczesnych form przyjaznego sprzeciwu, z którego i tak nic niebezpiecznego dla głównych graczy sceny politycznej i gospodarczej wykluć się nie może. Żyjemy w czasach ogólnoświatowej manipulacji, a nowoczesne media, w tym Internet są jej najsilniejszym orężem. Najlepszym tego przykładem jest wszechobecna promocja ideologii indywidualizmu, który w istocie wcale nim nie jest. Dzisiejszy indywidualista, migrując między różnymi dostępnymi światami, inaczej niż typ indywidualisty Petera Bergera i Thomasa Luckmanna – przywołując klasyków – nie konstruuje świadomie swojej osobowości, chociaż tak mu się wydaje i tak mu się wmawia. Jego świadomość znajdowania się pod wpływem oddziaływań ukierunkowanych na konstruowanie jego własnej osobowości i de facto bycia plastycznie modyfikowanym oraz kierowanym jest skutecznie przytłumiana przez konsekwentne przekonywanie go, kim jest, a on bardzo chce w to wierzyć. Podobnie jak w przypadku typu indywidualisty Petera Bergera i Thomasa Luckmanna jego stałą zinternalizowaną cechą autopercepcji są możliwości alternacji, które również postrzega on w kategoriach możliwego życiowego wyboru, jednak nie zauważa, że jest zdalnie sterowany, a jego autonomiczne wybory są pozorne, przeważnie zaplanowane w kampaniach marketingowych. Poza tym cóż to za indywidualizm, skoro wszyscy, komponując samych siebie, robią to samo? To raczej nowa postać socjalizacji/kontroli społecznej, a mówiąc precyzyjniej: skuteczne przeciwdziałanie pojawianiu się niepożądanych norm, wartości i wzorów zachowań. Również u młodzieży, której potencjał innowacyjności niejako z definicji jest bardzo silny i powinien stymulować proces kulturowych czy społecznych zmian. Trudno jednak oczekiwać ich za ekranem komputera lub telefonu komórkowego.

WS: W jaki sposób tłumaczyć deklarowaną na poziomie wielu państw narodowych niechęć młodzieży do partycypacji politycznej? Czy apatia i niechęć do polityki mają w tym wypadku wspólny mianownik?

Witold Wrzesień: Odpowiadając na to pytanie, muszę odwołać się do problemów poruszonych w poprzednim. Ogólnie mówiąc i oczywiście na potrzeby tej dyskusji upraszczając, specyfikę współczesnych systemów kontroli społecznej (w wymiarze państwowym) charakteryzuje umiejętne oddalanie potencjalnych zagrożeń, które mogą być prowokowane przez obywateli własnych państw. Ważnym elementem tego procesu są złożone mechanizmy manipulacji – jedne z najskuteczniejszych metod kontroli społecznej. Tym, którzy prowadzą grę polityczną, na rękę jest apolityczność obywateli i to w zasadzie wszystkich, nie tylko ludzi młodych. Stan ten zmienia się nieznacznie jedynie w czasie wyborów. Gdyby dzisiaj młodzi Polacy przestali dystansować się od polityki i zaczęli upominać się o swoje racje (jak górnicy czy rolnicy), to by dopiero pojawił się poważny problem dla graczy sceny politycznej. A tak, skuteczny system kontroli sprawnie podsyca niechęć do polityki, sprzyja postawom proemigracyjnym i dba o trwanie istniejącego status quo.

WS: Czy w akademickich, ale również publicystycznych debatach o młodzieży powinniśmy w pierwszej kolejności uwzględniać lokalne konteksty warunkujące jej położenie, czy też próbować wyjaśnień o charakterze dużo bardziej ogólnym/ponadnarodowym? Czy w związku z tym powinniśmy mówić o młodzieży czy raczej o młodzieżach?

Witold Wrzesień: Zawsze podkreślałem, że nie ma jednej młodzieży, a są tylko jej odmiany – młodzieże i teraz też tak jest. Młodzież tworzy swoje kolejne wcielenia, zarówno w sensie historycznym (kolejne ogniwa w wymianie pokoleń), jak i we współczesności danego miejsca i czasu. Tak jak nie było i nie ma jednej młodzieży, tak nie sądzę, aby można było traktować poważnie (popularyzowany ostatnio) marketingowy mit globalnego nastolatka. Jakoś trudno jest mi wyobrazić sobie unifikację stylu życia i konstytuujących go norm, wartości i wzorów zachowań u młodzieży żyjącej powiedzmy w Kanadzie, Indiach i Wenezueli. Pomijając tu zróżnicowania pochodzenia społecznego czy środowiskowego, już sam fakt różnic kulturowych w moim przekonaniu nie pozwala na traktowanie podobieństw w wykorzystywaniu globalnych wirtualnych przestrzeni Internetu jako wskaźników podobieństw konstruowania młodzieżowych subświatów w świecie rzeczywistym. A i tam na przykład: młodzi Brytyjczycy i Japończycy jedzący „te same” cheeseburgery i słuchający tej samej muzyki i tak w moim przekonaniu się różnią, i to znacząco.

Witold Wrzesień – socjolog, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kierownik Zakładu Socjologii Rodziny Instytutu Socjologii UAM. Jego podstawowe zainteresowania badawcze to socjologia młodzieży, kultura młodzieżowa, pokolenie, świat życia codziennego w rodzinie. Autor czterech książek i wielu artykułów na temat relacji międzypokoleniowych, wewnątrzrodzinnej socjalizacji i kontroli, subkultur i specyfiki funkcjonowania alternatywnych form kultury młodzieżowej oraz zmieniających się cech grup pokoleniowych w Polsce i na świecie.

Afiliacja:

Instytut Socjologii UAM

ul. Szamarzewskiego 89, budynek C

60-568 Poznań

e-mail: witoldww@gmail.com

Cytowanie:

Wrzesień, Witold, (2015), Nie ma jednej młodzieży, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 21–25 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

czy.sciec.pl

Polska młodzież w czasach nieufności

Maria Zielińska
Uniwersytet Zielonogórski

Rozpieszczone i wyszczekane młode chce dużo i szybko, a tu trzeba robić i robić, czekać i czekać. Niecierpliwość ducha i ciała miota młodym to tu, to tam, rzucając w sprawy i przedsięwzięcia niewarte zachodu. Wszystko nęci i wszystko rozczarowuje. Miłość, przyjaźń, podróże i inne awantury przepływają przez wygłodniałą i wciąż patrzącą wprzód duszę, nieodmiennie porzucając ją w pięknym osamotnieniu. A czas ucieka. Już 25, już 30 lat i nic się nie ziściło. Genialna pora nie nadeszła.

J. Hartman, Zakowsky’s complex, w: „Polityka” 2013, nr 38, s. 111

Redaktorka kolejnego numeru „Władzy Sądzenia”, pani Karolina Messyasz postawiła potencjalnym autorom ważne pytania dotyczące młodzieży. Niniejszy artykuł należy potraktować jako wstęp, prolegomena, zaproszenie do dyskusji o wielości tożsamości współczesnej polskiej młodzieży dorastającej w warunkach względnego ekonomicznego dobrobytu i stabilizacji, a jednocześnie w czasach rosnącej nieufności do państwa i instytucji publicznych. Sytuacja młodzieży w połowie drugiej dekady XXI wieku jest i złożona, i mocno zróżnicowana – dużo bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. Wynika to przede wszystkim z faktu, że rzeczywistość w ogóle jest bardziej skomplikowana i nieprzewidywalna w warunkach mnogości potencjalnych wyborów dróg życiowych i modeli życia. W moim przekonaniu młodzież, mimo dotychczasowej swojej apatii politycznej i niechęci do interesowania się decyzjami polityków, odegra już w najbliższej przyszłości istotną rolę, choć niekoniecznie taką, jaka opisywana była przez teoretyków młodzieży (por. Mannheim, Eisenstadt, Habermas, Inglehart). Baczni obserwatorzy tej niezwykle ważnej kategorii społecznej i socjologicznej być może dostrzegają istotne zjawiska, które traktować można jako elementy systemu wczesnego ostrzegania.

Już na wstępie chciałabym zaznaczyć, że niniejsze wprowadzenie do tomu Współczesna młodzież. Współczesność młodzieży stanowi raczej garść moich refleksji jako wieloletniego badacza i obserwatora zjawisk dotyczących młodzieży, niż pogłębione studium naukowe[1]. Na pytanie: czy wiemy dużo czy mało na temat współczesnej polskiej młodzieży – trudno jest odpowiedzieć. Sporządzenie pełnego rejestru prowadzonych aktualnie badań, ukazujących się (również w Internecie) artykułów i opracowań dotyczących młodzieży jest zadaniem niewykonalnym z powodu tempa ich przyrostu. Jakość tych prac jest bardzo zróżnicowana, często naukowe obrazy mieszają się z nacechowanymi silnymi emocjami potocznymi wizjami i publicystycznymi wyobrażeniami (por. Zielińska, 2014).

Jako wieloletni badacz zjawisk i procesów zachodzących wśród młodzieży, poszukujący zachodzących tu prawidłowości dotyczących bycia młodzieży w świecie dorosłych, a także uwarunkowań zachodzących w stylach życia, orientacjach, modelach życia młodych ludzi, poszukujący pokoleniowych znaków „firmowych”, mogę z całym przekonaniem powiedzieć, że zachodzi znacząca zmiana pokoleniowa. Nie ma ona charakteru rewolucyjnego, nie opiera się na konflikcie pokoleń, ale dojrzewające młode pokolenie (w Polsce i w innych krajach o podobnym do Polski współczynniku rozwoju cywilizacyjnego) socjalizowane do życia bezpiecznego, spokojnego, choć coraz mniej przewidywalnego, częściej niż pokolenie poprzednie wyraża swoje niezadowolenie. Jednocześnie nie włącza się aktywnie w proces zmian społecznych, oczekując gotowych rozwiązań, dobrze płatnej, ale mało stresującej pracy, długiej (i coraz dłuższej) opieki ze strony rodziców, ochrony przed ryzykiem.

Próbując odpowiedzieć na pytania postawione przez Redaktorkę tomu, chciałabym zacząć od kwestii partycypacji politycznej młodzieży i znalezienia ewentualnie wspólnego mianownika dla jej apatii/niechęci do polityki. Konieczne jest tu odniesienie do ważnych wydarzeń społeczno-politycznych ostatnich miesięcy, szczególnie tych zachodzących w Polsce i w Europie. W Polsce były to wybory prezydenckie w maju i kampania przed wyborami parlamentarnymi. W Europie i na świecie był to przede wszystkim kryzys światowego rynku finansowego, konflikt na wschodzie Ukrainy, aneksja Krymu przez Rosję, zagrożenie równowagi wewnątrz Unii Europejskiej (niestabilność Grecji, referendum w Hiszpanii), katastrofy ekologiczne, a ostatnio masowe imigracje z Afryki i Bliskiego Wschodu. Nie wszystkie z tych problemów w równym stopniu interesują młodych ludzi i raczej nie poszukują oni pogłębionej wiedzy, bazując przede wszystkim na zasłyszanych w domu i wśród rówieśników opiniach.

Najczęściej zarówno w mediach, jak i opracowaniach naukowych mówi się o młodzieży jako kategorii nieangażującej się w sprawy społeczne, nieinteresującej się otaczającą rzeczywistością i słabo orientującej się w bieżącej polityce. Tymczasem, jak napisał Sebastian Klauziński w Gazecie Wyborczej (2015) „młodzi namieszali w polityce”. Ich głosy „były największą niespodzianką ostatnich wyborów prezydenckich”, choć „(…) są elektoratem niestabilnym, a więc nieatrakcyjnym dla polityków”. Na ogół w kampaniach wyborczych, w spotach i na bilbordach służą jako tło, bo „ładnie wyglądają” (Klauziński, 2015).

Podczas wyborów prezydenckich w maju 2015 roku młodzi Polacy ujawnili swoją siłę, emocje i postawy wobec polityków i polityki, ale przede wszystkim, w moim przekonaniu, niewiedzę na temat potencjalnych skutków swoich wyborów. Jeszcze trzy, dwa miesiące przed wyborami nikt nie przypuszczał, że na scenie politycznej pojawi się nowa postać, która oczaruje młodych ludzi. Paweł Kukiz, artysta estradowy, piosenkarz, showman swoimi antysystemowymi hasłami zdobył 42,2% głosów osób w kategorii wiekowej 18–29 lat (Andrzej Duda – 21%, Bronisław Komorowski – 14%, Janusz Korwin-Mikke – 10,9%, Magdalena Ogórek 2,3%, Janusz Palikot – 1,9%). W drugiej turze prawie 60% młodych ludzi zagłosowało na Andrzeja Dudę[2]. Nie jest moim celem pogłębiona analiza zachowań wyborczych młodzieży, ale wyniki wyborów według mnie pokazują coś niezwykle istotnego. Młodzież dała wyraz swojej niechęci do obozu rządzącego. Jednocześnie z dużą ostrożnością traktowałabym ukazujące się w wielu publikacjach tuż po wyborach tezy, że oto młodzież się „obudziła”, że rodzi się jej świadomość polityczna, ujawnił się krytyczny potencjał i powstaje polityczne pokolenie. Raczej wskazywałabym tu na znudzenie, brak jednoznacznych, jasnych przekazów, a obiecywany przez Bronisława Komorowskiego spokój i bezpieczeństwo uznane zostały przez młodych ludzi za mało atrakcyjne dla nich. Przez kolejne miesiące po wyborach prezydenckich okazało się, jak krótkotrwały był alians młodych ludzi z Kukizem.

Niniejsze opracowanie ukaże się już po wyborach parlamentarnych, które odbędą się w najbliższą niedzielę 25 października. Jaką rolę odegrają w nich młodzi Polacy? Na kogo oddadzą swoje głosy? Kto z liderów partyjnych, jakie ugrupowanie tym razem ich „uwiedzie”? Na scenie politycznej pojawiły się nowe partie: „.Nowoczesna” Ryszarda Petru oraz „Razem” Adriana Zandberga. Wielu komentatorów, politologów, socjologów twierdzi, że żadne sondaże nie mogą obecnie wiarygodnie przewidywać wyniku, że do ostatniej chwili ostateczny wynik wyborów będzie niepewny. Jest to konsekwencją ogromnego kryzysu zaufania do władzy w ogóle, występującego zarówno wśród ludzi młodych jak pozostałej części Polaków. Powszechna dezorientacja powoduje wahania opinii i wahania wyborów deklarowanych w sondażach. Wszelkie prognozy są obciążone dużym ryzykiem błędu. W moim przekonaniu, tak jak w przypadku wyborów prezydenckich, młodzież (ludzie w wieku 18–29 lat) znów odegra ważną rolę. Adrian Zandberg jest przedstawicielem tego pokolenia i ma szansę stać się wyrazicielem tych młodych ludzi, których stara scena polityczna rozczarowała i znudziła. Choć partia „Razem” na razie walczy jedynie o wejście do parlamentu to, gdyby jej się udało, mogłaby stać się wyrazicielem potrzeb młodzieży.

Niepokoić może wzrastający radykalizm młodzieży, który dawał się już zauważyć w badaniach sprzed paru lat (por. m.in. Zielińska, 2010a, 2010 b, 2014a, 2014b). Ze szczególną siłą ujawnia się on w postawach nacjonalistycznych i ksenofobicznych wobec uchodźców i imigrantów z Syrii. Obserwowany jest nie tylko w Polsce, ale tym bardziej należałoby więcej miejsca w naukowych badaniach i debatach politycznych poświęcić temu zjawisku.

Próbę odpowiedzi na pozostałe pytania Redaktorki dotyczące sytuacji młodzieży na rynku pracy, potrzeby subkultur, znaczenia nowych mediów w procesie indywidualizacji/uspołecznienia młodych ludzi, należy rozpocząć od stwierdzenia, że w Polsce, tak jak w całej Europie, dokonują się zmiany przekształcające systemy wartości, cele i postawy społeczeństw europejskich, a to wymaga rozpatrywania ich w kontekście nakładających się procesów o różnym zasięgu czasowym i terytorialnym[3]. Są to po pierwsze globalne procesy cywilizacyjne, technologiczne; po drugie procesy historyczne, które wpływały na kulturowe zróżnicowanie krajów europejskich i łączyły się przede wszystkim z podziałami religijnymi; po trzecie to przekształcenia polityczne i ustrojowe, które w XX wieku powodowały odmienność doświadczeń historycznych społeczeństw w różnych częściach Europy, w szczególności w byłych krajach obozu komunistycznego; i po czwarte to proces jednoczenia Europy, kształtowanie się instytucji wspólnotowych, powstawanie Unii Europejskiej i jej rozszerzanie na coraz większą liczbę krajów.

Przesunięcie w kierunku modernizacji oznacza rosnący dobrobyt, wzrost bezpieczeństwa socjalnego, zwiększenie się szans oświatowych, skrócenie czasu pracy, wzrost mobilności społecznej i regionalnej, ale również groźbę bezrobocia, elastyczność warunków zatrudnienia, ale i pozostawanie (czasowe lub trwałe) poza sytuacją pracy. Dla młodych pokoleń już znajdujących się na rynku pracy lub wchodzących na rynek pracy epizody bezrobocia, walka o miejsce pracy, praca krótkotrwała, na umowę o dzieło, praca kontraktowa, a także elastyczne i niestandardowe formy zatrudnienia stanowią i stanowić będą coraz częściej elementy wpisane w ich drogę zawodową. Występowanie kategorii NEET, która nie przejawia aktywności zarówno zawodowej, jak i edukacyjnej stanowi bardzo poważny problem w stosunku do zjawisk takich jak bezrobocie czy bierność zawodowa. NEET-sy podlegają szczególnie wysokiemu ryzyku społecznej ekskluzji, pozostając poza układem instytucji pozwalających na nabywanie bądź aktualizację niezbędnych na rynku pracy kwalifikacji i umiejętności, a także innych kompetencji społecznych i obywatelskich. Jednocześnie chciałabym podkreślić, że taka kategoria występowała zawsze, choć pewnie na mniejszą skalę. Wśród młodych osób nieuczących się i niepracujących byli, są i będą tacy, którzy nie chcą się ani uczyć ani pracować. W PRL-u nazywano ich „niebieskimi ptakami”, a nie używając eufemizmów można ich nazwać leniami.

Nie sądzę, by wspólne doświadczenia edukacji i pracy prowadziły do powstania jedności pokoleniowej. Uważam również, że pojęcie „prekariat” jest w socjologii mocno nadużywane i w wielu opracowaniach pełni rolę „pojęcia klucza”, za pomocą którego próbuje się wyjaśniać zjawiska bezrobocia, niezadowolenia i kreuje się rzeczywistość. Zgadzam się z opinią Janusza Czapińskiego, że „prekariat raczej nie wybuchnie”, a wynika to z marginalności zjawiska polegającego na tym, że część ludzi (przeważnie młodych) pracuje na umowach cywilnoprawnych czy innych umowach krótkookresowych. Taki rodzaj zatrudnienia może rodzić frustrację, ale bynajmniej nie zmniejsza optymizmu młodych ludzi i przekonania, że jest to sytuacja przejściowa. Prekariat nie ma znamion klasy społecznej, a fakt bycia w podobnej sytuacji pracy rozproszonej niewielkiej części społeczeństwa nie zrodzi świadomości klasowej.

Procesy modernizacji doprowadziły do powstania „innej nowoczesności”, „płynnej nowoczesności”, społeczeństwa ryzyka. Pojęcie ryzyka z jednej strony odnosi się do globalnego zagrożenia atomowego i ekologicznego, wobec którego różnice klasowe nie mają żadnego znaczenia; z drugiej strony pojęcie to odnosi się do ryzyka indywidualnego i niepewności, jakie niesie za sobą dynamika zmiany społecznej. Na pytanie, czy młodzież potrzebuje subkultur będących namiastką utopii „rozsadzających” rzeczywistość odpowiem: tak, potrzebuje, ale nazwa subkultury staje się coraz mniej adekwatna do powstających żywiołowo i spontanicznie, często na bardzo krótko ruchów, które są udziałem młodzieży (ruch „Oburzonych” w Hiszpanii, ruch „ACTA”).

W mediach często pojawia się określenie pokolenia cyfrowego, czyli młodych ludzi, którzy nie znają świata bez Internetu, e-maili i komórek. Przedstawiciele tej generacji są tacy jak ich świat – multimedialni. W tym samym czasie jednocześnie odrabiają lekcje, surfują po Internecie, słuchają muzyki i rozmawiają za pomocą Skype’a ze swoimi znajomymi, przyjaciółmi nierzadko z innego kontynentu. Odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu nowe media przyczyniają się do indywidualizacji, a w jakim do uspołecznienia życia młodych ludzi jest o wiele bardziej złożona, niż to się wydaje. Przede wszystkim zaś potrzeba dłuższej perspektywy, by oszacować skutki życia w dwóch światach: wirtualnym i realnym. Jednocześnie z badań socjologicznych wynika, że najczęściej młodzież korzysta w portali społecznościowych i komunikatorów; dużo mniej z innych możliwości oferowanych przez nowe media.

Próbując bardzo krótko odpowiedzieć na ostatnie pytanie o to, czy w akademickich i publicystycznych debatach o młodzieży należy uwzględniać lokalne konteksty warunkujące jej położenie czy próbować poszukiwać wyjaśnień na poziomie bardziej ogólnym, chciałabym zwrócić uwagę na uniwersalne zjawiska dokonujące się w kręgu wyżej rozwiniętych społeczeństwach. Otóż wyraźnie następuje zmiana w obrębie fazy „młodości” – w miejsce jednoznacznego, stosunkowo krótko trwającego „statusu przejściowego”, pojawiły się różnorodne możliwości, pomiędzy którymi można wybierać. Występuje coraz większa indywidualizacja, prowadząca do konieczności ciągłego kształtowania własnego życia przez samodzielne decyzje, a nie przez wyznaczone klasowo ścieżki. Biografia ludzi stała się otwarta. Indywidualizacja życiorysów oznacza, że daną społecznie biografię zastępuje się samodzielnie utworzoną i tworzoną biografią tak, że jednostka staje się twórcą własnego życia. Coraz większa nieprzewidywalność przebiegu biografii społecznych nie musi oznaczać braku stabilizacji, czy rodzić poczucia alienacji lub zagubienia.

Cele życiowe, plany zawodowe, systemy wartości młodych ludzi w Polsce na przełomie XX i XXI wieku kształtowane były w sytuacji utrwalania demokratycznego i kapitalistycznego porządku po zmianie systemowej, zmian zachodzących w Europie i w Unii Europejskiej (z ważnym dla Polski faktem akcesji do Unii w roku 2004 i zwiększeniem się salda migracji), a także przeobrażeń związanych ze światowym kryzysem finansowym od 2008 roku, kryzysem wewnątrz Unii Europejskiej, a ostatnio z kryzysem migracyjnym. Ponadto zachodzą istotne zmiany demograficzne wynikające ze starzenia się społeczeństw. Dodatkowo postępująca globalizacja, rozwój społeczeństwa opartego na wiedzy, rozwój technologii informacyjnych i co za tym idzie – społeczeństwa informacyjnego powodują istotne przeobrażenia społecznej świadomości. Nie bez znaczenia dla przemian życiowych orientacji młodzieży był boom edukacyjny w Polsce pod koniec lat 90., który spowodował nie tylko wzrost wskaźnika skolaryzacji, ale i wzrost aspiracji zawodowych. I to właśnie rosnąca przepaść między kompetencjami i ambicjami zawodowymi (zwłaszcza młodych ludzi) a charakterem gospodarki jest najpoważniejszym problemem polskiego rynku pracy (Czapiński, 2015), zaś szybko rozwijająca się technologia i postęp cywilizacyjny powodują zmniejszanie się zapotrzebowania na nisko kwalifikowaną pracę ludzką. Następuje za to wzrost – na bardzo specjalistyczne prace rzemieślnicze.

Badania przeprowadzane przez CBOS co kilka lat na tej samej kategorii wiekowej ukazują niezwykle ciekawe i istotne zmiany cech pokoleniowych. Współczesne pokolenie młodych Polaków jawi się jako generacja osób w coraz większym stopniu realizująca model życia przyjemnego, wygodnego, spokojnego, bez kłopotów i konfliktów. Jest to pokolenie wysoko ceniące wartość rodziny, nieangażujące się w sprawy innych ludzi ani we własny rozwój. Ten obraz potwierdzają inne badania socjologiczne, również jakościowe, w tym badania stylu życia (por. m.in. Szafraniec, 2011). Czynniki decydujące o wyborze pierwszej pracy zawodowej przez młodzież akademicką to w kolejności przede wszystkim: możliwość realizacji ciekawych, rozwijających projektów, bogata oferta szkoleń, dobra atmosfera w pracy, prestiżowy pracodawca oraz wysokie wynagrodzenie (por. Szafraniec, 2011, s. 140). Młodzi ludzie bez doświadczeń zawodowych przede wszystkim oczekują wobec pierwszej podejmowanej przez nich pracy wysokich zarobków, dobrych warunków pracy oraz dogodnej lokalizacji (tamże, s. 141).

Z badań CBOS (por. Kotowska, 2012, s. 31) wynika, że dla młodych ludzi w wieku 25 lat w porównaniu do osób 45+ ważniejsze są w pracy takie elementy jak: brak napięć i stresów, możliwość swobodnego rozwoju, możliwość szybkiego awansowania, długi urlop i odpowiednia płaca, natomiast mniej ważne są dla nich takie cechy pracy jak: duża samodzielność, stabilność zatrudnienia oraz fakt wykonywania zajęcia poważanego przez ludzi.

Jak wynika z wielu danych socjologicznych młodzi ludzie zmieniają swoje nastawienie do pracy. Fakt dłuższego obcowania z wolnym rynkiem i z konsumpcyjnym stylem życia powoduje, że młodzi Polacy coraz mniej skłonni są poświęcać się dla kariery i uznawać pracę za najważniejszy obszar życiowej aktywności. W postawach wobec pracy uwidacznia się różnica między poprzednim a obecnym pokoleniem. Choć praca nadal postrzegana jest jako znacząca wartość, to młodzi ludzie oczekują, że będzie ona nie tylko źródłem dochodów, ale że będzie przyjemna. Skłonni są ją zmieniać i w mniejszym stopniu niż ich rodzice przywiązują się do miejsca pracy. Postawy wobec pracy współczesnej młodzieży nie zostały przekazane w procesie socjalizacji. To ich własne obserwacje i doświadczenia stanowiły podłoże formowania się określonych zachowań. Postawy wobec pracy wyznaczają zachowania w innych obszarach aktywności. Dla współczesnej młodzieży ważny jest czas wolny od obowiązków zawodowych, który chcą spędzać w towarzystwie znajomych i przyjaciół. Przedłużone moratorium, długi okres edukacji, odkładanie decyzji o założeniu własnej rodziny i prokreacji oraz dłuższe uzależnienie finansowe od rodziców uzupełniają obraz młodych Polaków.

Po akcesji Polski do Unii Europejskiej pojawiła się dla wielu młodych ludzi szansa zdobywania pierwszego doświadczenia zawodowego za granicą. O ich decyzjach migracyjnych decydowały zarówno czynniki jawne, powiązane z kwestiami finansowymi, poczuciem relatywnej deprywacji względem rówieśników, jak i te ukryte, nieoczywiste czynniki powiązane ze stylem życia, poszukiwaniem własnej tożsamości, ucieczką przed kontrolą społeczną itp. (por. Zielińska, Leszkowicz-Baczyńska, 2011; Grabowska-Lusińska, 2012).

Uwagi końcowe

Młodzież stała się obiektem zainteresowania socjologów zasadniczo w latach 70. ubiegłego wieku, kiedy zaczęła kontestować istniejący porządek społeczny, a system wartości, życiowe cele i dążenia rodziców odrzucali jako obce. Świat dorosłych po raz pierwszy stanął w obliczu rozprzestrzeniającej się fali młodzieżowego niezadowolenia, która w tamtym czasie z USA przeniosła się do Europy. Nigdy później młodzież nie zorganizowała tak potężnego ruchu i nie podważyła istniejącego porządku aksjonormatywnego; na pewno przyciągnęła uwagę nie tylko naukowców jako kategoria, która nie jest jedynie przejściem z fazy dzieciństwa do dorosłości, ale która potencjalnie może wytworzyć mechanizmy autoidentyfikacji a nawet tożsamości zbiorowej, która może zmienić istniejący porządek społeczny.

Młodzi dorośli dzięki swojej kreatywności mogą poruszać się płynnie po rynku pracy, doskonale wiedzą czego się od nich wymaga i najważniejsze dla nich powinno być, aby te wymogi spełnić lub im dorównywać. Jest na to wiele sposobów: od ciągłego kształcenia się, poprzez wyjazdy zagraniczne, aż w końcu – działalność na własną rękę. Każda z tych ścieżek pociąga za sobą pewne ryzyko, z którym trzeba się liczyć i trzeba mieć świadomość tego ryzyka, aby móc realizować swój plan życia zawodowego.

Młodzi ludzie są we współczesnym świecie bardziej zaradni życiowo, społecznie i emocjonalnie od swoich rówieśników sprzed kilku lat. Zdecydowanie bardziej wiedzą co jest w życiu ważne i wykorzystują każdą chwilę do realizacji swoich celów. Młodzi ludzie pomimo braku wsparcia ze strony państwa z uporem dążą do samorealizacji oraz znalezienia pracy, która umożliwi im start życiowy. To pokolenie nie buntuje się przeciwko trudnej rzeczywistości, lecz stara się do niej dostosować poprzez obserwacje i wyciąganie wniosków. Marzą o pensjach, które pozwolą im na zaspokojenie swoich potrzeb nie tylko na poziomie minimum, ale nie chcą pracować za wszelką cenę, pragną pracy, która da im satysfakcję i zagwarantuje bezpieczeństwo zatrudnienia. Dobre wykształcenie nie wystarczy do osiągnięcia sukcesu, dlatego uzupełniają ciągle swoje kwalifikacje. Nie zadawalają się pracą na umowę, która nie gwarantuje im składek na świadczenia emerytalne, próbują tworzyć stabilną przyszłość, co nie jest łatwe w odniesieniu do tego, co oferuje im dzisiejszy rynek pracy. Niektórzy z nich decydują się na założenie własnej firmy, jednak nadal duży odsetek młodzieży decyduje się na wyjazd za granicę, w poszukiwaniu „lepszego życia”.[4]

Ważne jest baczne przyglądanie się zmianom w charakterze życiowych orientacji młodzieży (w tym celów i planów życiowych). Przyjmując założenie, iż orientacje życiowe są wypadkową cech osobowościowych, indywidualnych skłonności, społecznych uwarunkowań, historycznych wydarzeń, kształtują się w okresie nabywania kompetencji, są rezultatem socjalizacyjnych zabiegów a dyspozycje do określonych orientacji są rozwijane w instytucjach wychowujących (przy wsparciu instytucji kontroli społecznej) należy uznać, iż charakter tych orientacji stanowi odzwierciedlenie społecznej rzeczywistości, w jakiej pokolenie dorasta i nabywa kompetencje. Radykalna zmiana w Polsce, akcesja do Unii Europejskiej, ogólnoświatowy kryzys finansowy znajdują swoje odzwierciedlenie w zmianach życiowych orientacji. Czynniki makrospołeczne, jak wynika z danych socjologicznych, w dużym stopniu wpływają na ich kształtowanie się, ale ich nie determinują. Ważne jest, że orientacje dominujące dla danego pokolenia wyznaczają jego charakter, to zaś może być prognostykiem postaw przedstawicieli młodego pokolenia, gdy osiągnie wiek dojrzałości. Tym samym, obserwując współczesną młodzież, możemy przewidywać kierunek ogólniejszych zmian społecznych w przyszłości.

Maria Zielińska – dr hab. nauk humanistycznych w zakresie socjologii, profesor Uniwersytetu Zielonogorskiego. Zajmuje się problematyką uwarunkowań przebiegu biografii społecznych oraz problematyką zmian społecznych w kontekście przeobrażeń tożsamości pokoleniowej, ze szczególnym uwzględnieniem analiz ilościowych. Oddzielny nurt zainteresowań autorki stanowią socjologiczne problemy pogranicza.

Afiliacja:

Instytut Socjologii

Wydział Pedagogiki, Socjologii i Nauk o Zdrowiu

Uniwersytet Zielonogórski

e-mail: m.zielinska@is.uz.zgora.pl

Literatura

1. Bogaj, M. (2004). Lokalny rynek pracy a losy absolwentów szkół ponadgimnazjalnych. W: S.M. Kwiatkowski (red.), Kwalifikacje zawodowe na współczesnym rynku pracy. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.

2. Grabowska-Lusińska, I. (2012). Migrantów ścieżki zawodowe bez granic. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

3. Inglehart, R. (2005). Pojawienie się wartości postmaterialistycznych. W: P. Sztompka, M. Kucia, (red.), Socjologia. Lektury (s. 344–348). Kraków: Wydawnictwo „Znak”.

4. Kotowska, I. (2012). Rynek pracy i wykluczenie społeczne w kontekście percepcji Polaków – Diagnoza społeczna 2011. Warszawa.

5. Marody, M. (2012). Dynamika postaw wobec pracy. W: A. Jasińska-Kania (red.), Wartości i zmiany. Przemiany Polaków w jednoczącej się Europie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

6. Koralewicz, J., Ziółkowski, M. (2003). Mentalność Polaków. Sposoby myślenia o polityce, gospodarce i życiu społecznym 1988–2000. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR/Collegium Civitas Press.

7. Kwiatkowski, M. (red.). (2008). Niedopasowanie. Kwalifikacje a rynek pracy w Lubuskim Trójmieście. Zielona Góra: Wyd. UZ.

8. Pańków, M. (2012). Młodzi na rynku pracy. Raport z badania. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

9. Siemieńska, R. (2007). Od wartości postmaterialistycznych do materialistycznych. W: I. Krzemiński, J. Raciborski (red.), Oswajanie wielkiej zmiany. Instytut Socjologii UW o polskiej transformacji. Warszawa: IFiS PAN.

10. Szafraniec, K. (2011). Młodzi 2011. Warszawa.

11. Szczegóła, L. (2013). Bierność obywateli. Apatia polityczna w teorii demokratycznej partycypacji. Warszawa: Elipsa.

12. Zielińska, M. (2009). Wybrane elementy koncepcji życia młodych Polaków na przełomie wieków – ciągłość i zmiana. W: K. Slany i Z. Seręga (red.), Sprostać zmianom : szkice o powinnościach współczesnej socjologii. Kraków: Zakład Wydaw. „Nomos”.

13. Zielińska, M. (2010a). Przynależność pokoleniowa jako explanandum zmian mentalności społecznej w okresie przeobrażeń systemowych, Rocznik Lubuski: Druga dekada wolności. Socjologiczne konsekwencje i zagadki transformacji, Tom 36, część 2, 245–263.

14. Zielińska, M. (2010b). Między autorytaryzmem a demokracją. Pokoleniowy wymiar transformacji społeczno-politycznej w Polsce. W: Forum Socjologiczne, 1/2010, 117–134.

15. Zielińska, M., Leszkowicz-Baczyńska, Ż. (2011). Zostać czy wyjechać? Edukacyjne i zawodowe dylematy młodych Polaków w Europie bez granic. W: Szafraniec, K., Młodzież jako problem i jako wyzwanie ponowoczesności. Toruń: Wyd. Adam Marszałek.

16. Zielińska, M. (2014a). Pol'skaâ molodež' v načale XXI veka. Popytka sinteza oblastej issledovaniâ. W: Youth In Central and Eastern Europe. Sociological Studies 1, 27–39.

17. Zielińska, M. (2014b). W poszukiwaniu „nowej” teorii młodzieży. Uwagi wstępne. Rocznik Lubuski: Młodzież w czasach kryzysu ekonomicznego. Między edukacją i pracą, Tom 40, cz. 2a, 27–42.

18. Zielińska, M. (2014c). Co wiemy, czego nie wiemy, co warto wiedzieć o polskiej młodzieży. Próba syntezy obszarów badawczych, W: Molodižna politika: problemi ta perspektivi Youth Policy: Problems and Prospects. Przemyśl, Ukraina, Drogobič.

19. Zielińska, M. (2014d). Sytuacja młodzieży
w świetle aktualnych uwarunkowań społeczno-
ekonomicznych w Polsce. W: Zapotrzebowanie rynku pracy na współczesne i ginące zawody w perspektywie kształcenia młodzieży: Publikacja pokonferencyjna. Zielona Góra, Polska, Warszawa: Ochotnicze Hufce Pracy Komenda Główna, 2014, 137–147.

Inne źródła:

1. Prekariat raczej nie wybuchnie. Życie przed nimi – rozmowa z prof. Januszem Czapińskim, Gazeta Wyborcza, 8 września 2015, 18

2. Klauziński, S. (2015). Młodzi, wkurzeni, niezagospodarowani, Gazeta Wyborcza, 18 czerwca 2015, 15

3. Szafraniec, K., Porzucona generacja: młodzież polska wobec wyzwań społeczeństwa ryzyka. Pobrane z: http://www.irwirpan.waw.pl/polski/Krystyna_Szafraniec_Porzucona_generacja.pdf

Cytowanie:

Zielińska, Maria, (2015), Polska młodzież w czasach nieufności, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 27–35 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

1 Źródłem refleksji są moje dotychczasowe opracowania naukowe, wyniki badań własnych i zespołowych, a także innych uznanych badaczy polskich oraz zagranicznych, wyniki sondaży, artykuły prasowe itp. Najważniejsze z tych pozycji umieszczone zostały w bibliografii na końcu artykułu.

2 Wyniki late pole Ipsos.

3 Świadczą o tym dane pochodzące z kilku edycji badań EVS (European Values Survey): od 1990 (26 krajów), 1999–2000 (32 kraje), 2008 – 47 krajów, a także dane WVS (Word Values Survey) pochodzące z badań prowadzonych wśród 90 krajów z sześciu kontynentów.

4 Szafraniec, K., Porzucona generacja: młodzież polska wobec wyzwań społeczeństwa ryzyka. http://www.irwirpan.waw.pl/polski/Krystyna_Szafraniec_Porzucona_generacja.pdf

czy.sciec.pl

Pokoleniowość współczesnej polskiej młodzieży

Witold Wrzesień
UAM w Poznaniu

Abstrakt:

Niniejszy tekst stanowi pierwszą, jeszcze wstępną próbę diagnozy cech charakterystycznych dla pokoleniowości nowej grupy pokoleniowej w Polsce, którą proponuję nazywać Pochłaniaczami Bodźców. Za jej wyjątkowość i wyróżnianie się w procesie wymiany pokoleń odpowiedzialne są zarówno czynniki o charakterze globalnym, takie jak: stanowiące konsekwencję rozwoju cywilizacyjnego i dominacji kultury konsumpcyjnego kapitalizmu podleganie niespotykanemu dotychczas zakresowi oddziaływań bodźców zewnętrznych, czy życie w czasach różnorodnych form uzależnień i uleganie im, a także czynniki regionalne, do których przede wszystkim zaliczam specyficzne wykorzenienie z historii. Dzięki nim współczesna polska młodzież tworzy nową jakość tożsamości społecznej pokolenia, wzmacnia swoje poczucie pokoleniowej przynależności i w nowy sposób manifestuje cechy identyfikacyjne własnej grupy pokoleniowej.

Słowa kluczowe:
młodzież, pokolenie, pokoleniowość.

Pokoleniowość, pojęcie wprowadzone do socjologii przez Jana Garewicza (1983), opisuje stan naszej zbiorowej i indywidualnej pokoleniowej oryginalności/„wyjątkowości”, zarówno rozpoznawany z zewnątrz, jak i niekiedy mniej lub bardziej uświadamiany przez nas samych – uczestników ciągłego procesu wymiany pokoleń. To zbiór wielu, różnorodnie powiązanych ze sobą elementów, stanowiących o szczególnym profilu poszczególnych grup pokoleniowych, które dzięki nim zyskują swoje łatwo rozpoznawalne miejsce w biegu historii.

Zanim spróbuję przyjrzeć się pokoleniowości obecnie kształtującej się grupy pokoleniowej w naszym kraju, konieczne będzie, tytułem krótkiego wprowadzenia, przypomnienie kilku elementów stosowanej przeze mnie systematyzacji modelu pojęciowego, wykorzystywanego do analiz świata pokoleń.

W swoich rozważaniach, terminem pokoleniowości posługuję się w nieco inny sposób niż robił to Jan Garewicz, a do jej charakteryzowania wykorzystuję pojęcia tożsamości społecznej pokolenia, poczucia pokoleniowej przynależności oraz cech identyfikacyjnych pokolenia.

Pokoleniowość kształtuje się w czasie naszej „dominacji” na rynku kultury młodzieżowej, okresie naszej największej pokoleniotwórczej aktywności, która przypada mniej więcej na wiek 19–26 lat. Wówczas to, gdy określenie „dzisiejsza młodzież” właśnie nas dotyczy, oprócz własnej osobowości i indywidualnej tożsamości, kształtujemy też społeczną tożsamość naszego pokolenia.

Tożsamość społeczną pokolenia rozumiem w sensie obiektywnym – to symboliczna przynależność do czasowych i terytorialnych segmentów rzeczywistości społecznej – nasze „tu i teraz młodości”, rozpoznawalne „z zewnątrz” przez naszych obserwatorów oraz wpływające na manifestowane przez nas (też w dalszym życiu) postawy, normy, wartości czy realizowane wzory zachowań. Mówiąc inaczej: jest to refleks specyfiki czasu i miejsca naszej młodości, który odpowiada za sposoby definiowania norm, wartości, wzorów, wzorców, symboli, znaków i ich interpretacji przez poszczególne grupy wiekowe.

Tymczasem, gdy ową tożsamość społeczną własnego pokolenia sobie uświadamiamy, to doświadczamy poczucia pokoleniowej przynależności, na którą składają się takie elementy jak: a) poczucie wspólnoty doświadczeń, które mogą w mniejszym lub większym stopniu wyznaczać ścieżki życiowej kariery (np. wojny, kryzysy ekonomiczne, rewolucje, migracje itp.), b) poczucie wspólnoty interesów, norm, wartości i wzorów zachowań, manifestujące się w realizowanym stylu życia (który odróżnia nas zarówno od starszych, jak i od młodszych) oraz c) poczucie solidarności.

Poczucie pokoleniowej przynależności, to pokoleniowość w sensie subiektywnym, wewnętrznym – świadomość uczestnictwa w kształtującym się pokoleniu. Z kolei tożsamość społeczna pokolenia to fakt obiektywny, zbiór cech, które wyróżniają daną zbiorowość czy grupę w procesie wymiany pokoleń – zewnętrzna oznaka pokoleniowości, którą poznajemy poprzez manifestowane w stylu życia młodzieży danego miejsca i czasu cechy identyfikacyjne własnych grup pokoleniowych.

Cechy identyfikacyjne młodzieży to zestaw czynników „umiejscawiających w czasie” kolejne odsłony kultury młodzieżowej, do których zaliczam: normy, wartości, wzory, wzorce, zestawy znaków i symboli, które w zależności od sytuacji społecznej mogą – wszystkie razem lub tylko niektóre z nich – wpływać na opinie, postawy i podejmowane działania. Cechy te tworzą dalej bardziej złożone struktury, odpowiedzialne za zróżnicowania takich sfer aktywności jednostek jak: praca, czas wolny, uczestnictwo w kulturze, relacje pomiędzy bliskimi generacjami[1] i moda.

W niniejszym tekście chciałbym przyjrzeć się bliżej i podjąć próbę pierwszej, wstępnej jeszcze diagnozy pokoleniowości, jak sądzę, nowej grupy pokoleniowej w naszym kraju. Propozycję jej nazwy przedstawię w konkluzji rozważań. Dziś mam coraz solidniejsze podstawy przypuszczać, że czas Europejskich Poszukiwaczy, czyli osób urodzonych mniej więcej w latach 1983–89 powoli dobiega końca. Nowa pokoleniowa sytuacja, dynamicznie kształtująca się po roku 2000, współcześnie przyczynia się do konstruowania, w moim przekonaniu, nowej jakości cech pokoleniowych. Mają one zarówno swój regionalny i globalny charakter, co podobnie jak miało to miejsce w przeszłości (np. Pokolenie X, Pokolenie Y), nierzadko sprzyja mniej lub bardziej upraszczającym porównaniom polskiej młodzieży do pokoleń w Europie Zachodniej czy Stanach Zjednoczonych. Nas interesować będzie oczywiście kolejne polskie ogniwo w procesie wymiany pokoleń, chociaż wiele z opisywanych cech ma aktualnie wyraźne szerszy – niż jedynie polski – zasięg.

Wkraczająca dzisiaj w dorosłość młodzież, a więc znajdująca się w okresie najsilniejszej pokoleniotwórczej aktywności, dzięki zainteresowaniom publicystów, a niekiedy i przedstawicieli nauk zyskała (głównie na Zachodzie) liczne etykiety. W przeważającej większości są to terminy (np. Screenagers, iGeneration, App Generation, Digital Generation etc.) związane z rozwojem nowoczesnych technologii, które w ostatnich latach ekspansywnie wdzierają się praktycznie we wszystkie sfery naszego życia codziennego.

Automatycznie nasuwają się tu dwa pytania: 1) Czy rzeczywiście technologizacja procesu socjalizacji, lub mówiąc bardziej precyzyjnie szybki skok cywilizacyjny, spowodowany rozwojem technologii cyfrowych i komunikacyjnych, towarzyszący dzieciństwu i młodości dzisiejszych młodych, decydująco zaważył na ich pokoleniowym profilu? i 2) Czy są to również cechy typowe dla procesu socjalizacji młodych Polaków?

Cóż, na tak postawione pytania trudno odpowiedzieć przecząco. Nie sądzę, aby w obecnym czasie ktoś próbował argumentować inaczej. Współcześni młodzi Polacy, podobnie jak ich rówieśnicy w innych krajach Zachodu (i nie tylko Zachodu) wychowywali się (i nadal wychowują) w nowej rzeczywistości socjalizacyjnej, w której nowoczesne technologie i konstruowane dzięki nim nowe przestrzenie zajmowały i zajmują istotne, a może nawet centralne miejsce. Warto ponadto pamiętać, że dzięki nim właśnie intensyfikacji uległ proces konwergencji współczesnej młodzieży i jej kultury, co apologetyków wirtualności i permanentnej komunikacji doprowadzało do analiz konstruktów typu globalnego nastolatka (zob. np. Melosik, 2013).

Niemniej jednak, mimo coraz silniejszej wirtualizacji naszej codzienności, pokolenia jeszcze nie oderwały się od świata rzeczywistego. Specyfiki realnych światów społecznych, ekonomicznych czy kulturowych danych miejsc i czasów nadal są czynnikami decydującymi o pokoleniowych cechach kolejnych grup pokoleniowych czy szerszych pokoleniowych zbiorowości. Tymczasem to właśnie nowoczesne technologie i pobudzany nimi szybki rozwój cywilizacyjny w znaczący sposób modyfikują współczesną postać tworzącej się pokoleniowości. Można nawet w moim przekonaniu zaryzykować hipotezę, że stają się jej głównymi stymulatorami.

W pokoleniotwórczej sytuacji[2] interesującej mnie grupy pokoleniowej, a mam tu na myśli osoby urodzone mniej więcej w latach 1990–1997, dwa elementy związane z zasygnalizowanymi tendencjami zasługują na szczególna uwagę: 1) fakt, że dzisiejsza młodzież nieustannie poddawana jest niespotykanemu dotychczas, intensywnemu, wieloźródłowemu wpływowi bodźców zewnętrznych oraz 2) iż, żyje w świecie zróżnicowanych form uzależnień i ulega im.

Siedem lat temu, opisując tożsamość społeczną pokolenia Europejskich Poszukiwaczy – ich pokoleniowość w sensie zewnętrznym, pisałem, że jest ona w znacznej mierze formowana poprzez wzory kultury konsumpcyjnej. Charakterystyczne dla niej cechy – przedkładanie łatwego nad trudne, prostego nad złożone, szybkiego nad powolne; podążanie za nowymi zestawami sztucznych potrzeb, oferowanych coraz to młodszym dziecięco-młodzieżowym „dorosłym konsumentom” oraz coraz dłużej zachowującym młodość dorosłym w czasach dobrobytu i rosnącej chciwości, nastolatyzację dorosłych i infantylizację młodzieży (zob. Wrzesień, 2009) nadal obserwujemy na pokoleniowej scenie. Nawet rozpoczęty we wrześniu 2008 roku głęboki kryzys ekonomiczny nie spowodował znaczących zmian, ponieważ współczesna korporacyjna ideologia i wynikające z niej skuteczne działania marketingowe w miejsce etosu produkcji skutecznie usytuowały konsumpcję i, jakże by inaczej, stałe dążenie do jej wzrostu. Teraz już nawet rządy informują, że aby nie pogarszać, a poprawiać własną, codzienną egzystencję (w kontekście przyrostu realnego PKB) należy aktywnie uczestniczyć w realizacji wzorów kultury konsumpcyjnej (czyli: kupować, wydawać i nie oszczędzać), gdyż w przeciwnym wypadku państwa nie będą w stanie zaspokoić rosnących potrzeb swoich obywateli.

Interesujące nas różnice w kształtowaniu nowych pokoleniowych cech zaczynają ujawniać się, gdy dodamy dwa wskazane powyżej elementy pokoleniowej sytuacji współczesnej młodzieży. Każdy w tym miejscu powie, że przecież wszyscy, niezależnie od wieku, w takim świecie żyjemy. To niezaprzeczalna prawda, ale dzisiejsza młodzież niemal od urodzenia żyje „tylko” w takim świecie i nie zna żadnego innego. Brak jej jakichkolwiek punktów odniesienia, (w większości) nie zna alternatywnych rzeczywistości, w których nie byłoby telefonów komórkowych, Internetu, gier komputerowych, etc. To cecha, której w moim przekonaniu, nie powinniśmy ignorować.

Zacznijmy od telefonii komórkowej i Internetu. Około 2000 roku koncerny telefonii komórkowej rozpoczęły swoją ekspansję w środowisku dzieci i młodzieży, początkowo przekonując rodziców o profitach „zdalnej” społecznej kontroli, wzmacniania poczucia bezpieczeństwa, wspomagania tworzenia więzi itd. Wypromowano telefon komórkowy jako wychowawczego asystenta rodzica, a rodzice, dzięki panującemu w rodzinach (nie tylko zresztą polskich) już od połowy lat 90. klimatowi socjalizacyjnemu, w którym nadopiekuńczość zyskała status niemal powszechnie obowiązującej normy, chętnie go w tej roli zaakceptowali. Po szybkim marketingowym wdrukowaniu stosownych treści rodzicom, koncerny mogły już tylko zająć się promocją zabawy i rozrywki w sieci (kolejnych sztucznych potrzeb), a dzieci i młodzież stali się jej głównymi odbiorcami.

Interesujący nas dzisiaj młodzi mieli w roku 2000 od trzech do dziesięciu lat. Skoro pamięć społeczna zaczyna się mniej więcej w okolicach szóstego roku życia, możemy tu przyjąć, że to właśnie oni byli/są pierwszą grupą pokoleniową socjalizowaną (między innymi) przy pomocy telefonii komórkowej od początku swojego życia. Nie znają rzeczywistości bez telefonu komórkowego, który nie tylko towarzyszy ich życiu od samego początku, ale zajął w nim znaczące/centralne miejsce.

A telefon komórkowy nie jest (i nie był w procesie socjalizacji charakteryzowanej grupy pokoleniowej) wyłącznie narzędziem komunikacji. To również stały dostarczyciel ogromnej liczby bodźców, wpisujący się w ogólną tendencję kierunku cywilizacyjnego rozwoju. Przed nim istniały już wszakże i komputery osobiste (oferujące z czasem coraz bardziej wyrafinowane formy rozrywki) oraz Internet, szybko modyfikujący współczesne style życia (w tym dzieci i młodzieży).

Po utworzeniu jednej telefoniczno-internetowej przestrzeni, co zbiegło się w czasie z wprowadzeniem zbioru możliwości umownie określanych mianem Web 2.0, współczesność stała się nie tylko płynna i fragmentaryczna, lecz ponadto bardzo szybka, nad wyraz przepełniona treściami, obrazami, informacjami, a w konsekwencji chaotyczna, iluzoryczna i chwilowa. Nasz mózg nie był dotychczas narażony na tak wielką ilość doznań, a jego sposoby adaptacji – próby radzenia sobie z zaistniałą sytuacją – zauważalnie zmieniają rzeczywistości życia społecznego. Obecnie żyjemy w nowych/innych przestrzeniach komunikacji, wzajemnych relacji, więzi.

Ci z nas, którzy są starsi pamiętają czasy sprzed tej swoistej technologiczno-kulturowo-społecznej rewolucji. Skupiająca naszą uwagę młodzież nie miała na zdobycie takich doświadczeń szans. Internet nie tyle na ich oczach stawał się przestrzenią przyjazną, pełną niemal nieskończonych możliwości, ile po prostu był. Wystarczyło coraz mniej wysiłku i kompetencji, aby móc włączyć się do tego, co żyje w sieci. W 2003 roku ruszył My Space, rok później Facebook (polska wersja w 2008), w 2005 You Tube (polska wersja w 2007). Wydarzeniem okazały się też rodzime: komunikator Gadu-Gadu, uruchomiony w 2000 roku i serwis społecznościowy Nasza-klasa, aktywna od 2006. Internauci, w tym dzieci i młodzież, przestali być tylko widzami, stali się uczestnikami i współtwórcami.

Multidostępność bodźców szybko zaczęła dawać o sobie znać w życiu codziennym, nie tylko zresztą ludzi młodych. Jednak dla nich i to szczególnie tych, którzy interesują nas najbardziej w niniejszym tekście (roczniki 1990–97), stała ważnym czynnikiem konstytuującym cechy ich pokoleniowości.

Przeciążony nadmiarem informacji mózg dostosowując się, modyfikuje funkcjonowanie kory przedczołowej – spada złożoność analiz, poziom empatii, tolerancyjność (Morańska, Jędrzejko, 2013). (…) Korze przedczołowej powszechnie przypisywana jest odpowiedzialność za „funkcje wykonawcze”, obejmujące wyższej rangi kontrolę różnych aspektów procesów poznawczych oraz regulację zachowania. Tego typu „wykonawcze” aspekty funkcjonowania płatów czołowych czynią z człowieka jednostkę dostosowaną do społeczeństwa oraz obdarzoną we własne sądy, wolę, rozsądek, osobowość i stosowne zachowania (Jobst, McDonald, 2009, s.261). Nadmiar bodźców, zmieniając czynności regulowane w korze przedczołowej, skutkuje efektami, które coraz częściej obserwujemy wśród młodych, znajdujących się fazie swojej najsilniejszej pokoleniotwórczej aktywności. Obserwowani z perspektywy Europejskich Poszukiwaczy – starszej bliskiej generacji (nawiązując tu do jednego z obszarów analiz cech identyfikacyjnych młodzieży, czyli relacji pomiędzy sąsiadującymi bliskimi generacjami) często oceniani byli jako nieprecyzyjnie formułujący i interpretujący myśli oraz emocje w interakcjach (73%, N=395), niepotrafiący postrzegać zjawisk i procesów z cudzej perspektywy (61%, N=395) oraz niepotrafiący wykorzystać w praktyce (gromadzonego głównie w świecie Internetu) sporego zasobu informacji, mimo umiejętności pamięciowego jego opanowania (63%, N=395). O zaopiniowane powyższych spostrzeżeń, poproszone zostały osoby w wieku 25–30 lat, po wcześniejszym zdiagnozowaniu stopniowego ograniczenia zdolności refleksyjnego i analitycznego myślenia u ich nieznacznie młodszych rówieśników[3].

Pokoleniową cechą interesującej nas bliskiej generacji wkraczającej na pokoleniowa scenę jest perfekcja w odnajdywaniu się w wirtualnych przestrzeniach i umiejętne poszukiwanie oraz selekcjonowanie informacji połączone z brakiem zainteresowania i/lub umiejętności ich refleksyjnej analizy. Wystarczy poczytać niektóre komentarze czy wpisy na stronach internetowych. Pomijając fakt, że nierzadko głos zabierają osoby niemające nic do zaprezentowania, to nawet wtedy, gdy mają i tak przekaz w przeważającej większości sprowadza się do mało wyrafinowanych sformułowań, jest powierzchowny, brak mu głębszych uzasadnień, a argumenty zastępują efektowne hasła, slogany. Błędy ortograficzne, stylistyczne i interpunkcyjne przemilczę. Chaotyczność i bałaganiarstwo? Nie. W świecie niekończących się możliwości komponowania siebie ważny staje się udział, zaistnienie. Wpis typu Wow! w sumie jest raczej ubogim komunikatem, ale pojawiające się z nim zdjęcie i nick/login, to dla wpisującego jest już coś. Zaistniał. Zobaczą go. A o to w tej grze właśnie chodzi.

Wartością ważną we współcześnie formującej się tożsamości społecznej pokolenia jest partycypacja, obecność, uczestnictwo – oczywiście przede wszystkim w równoległej-nierównoległej przestrzeni Internetowo-telefonicznej. Świat dla analizowanych młodych nie dzieli się już na realny i wirtualny. Tworzą jedną realno-wirtualną rzeczywistość, gdzie płynność granic stwarza pozory ich braku. Dla opisywanej grupy pokoleniowej granice pomiędzy przestrzenią wirtualną a realną na tyle uległy rozmyciu, że to, czego mogą doświadczyć poprzez aktywność w sieci jest tak samo ważne, jak doświadczenia w świecie rzeczywistym. Zdecydowana większość portretowanej dzisiejszej młodzieży jest przekonana, że współcześnie niemal nie można być „tu” (w świecie rzeczywistym) nie wiedząc, co dzieje się „tam” (w świecie wirtualnym).

Na skutek wskazanych tendencji w codzienności omawianej młodzieży, zarówno w czasie wolnym, jak i w czasie pracy – następnych obszarach manifestacji cech identyfikacyjnych pokolenia, pojawił się wzór równoległej partycypacji. Na przykład w spotkaniach towarzyskich oprócz ludzi „udział biorą” telefony i tablety. Permanentnie kontrolowany jest rozwój sytuacji w sieci i komentowany między uczestnikami stale podglądającymi wirtualne krainy, które w ten sposób wkraczają do świata rzeczywistego. Podobnie w czasie pracy, który w ich wieku głównie jest czasem nauki, również na stałe zagościło kontrolowanie przebiegu równoległego życia w sieci. Tworzą się terytoria graniczne, a ich liminalność tak dalece zmienia konstruowane pokoleniowe subświaty, że staje się kolejną wyraźną cechą tożsamości społecznej pokolenia nowej bliskiej generacji.

Sygnalizowałem już wcześniej swoje obawy odnośnie chybionych ocen tak zwanych wielozadaniowych kompetencji i umiejętności współczesnej młodzieży (Wrzesień, 2009). Dzisiaj, w moim przekonaniu, możemy w tych analizach posunąć się krok dalej. Wielozadaniowość, bezsporna cecha tożsamości społecznej pokolenia nowej grupy pokoleniowej, bardziej jest jej ułomnością niż zaletą. Wielozadaniowcom rzadko udaje się w swojej multiaktywności robić coś naprawdę dobrze. Moje obserwacje potwierdzają badania psychologiczne. Osoby podejmujące się kilku działań naraz często mają trudności z koncentracją uwagi na jednym z nich. Paradoksalnie natomiast ci, którzy posiadają najlepszą umiejętność skupiania się, właśnie dzięki tej zdolności rzadko wykonują kilka zadań w tym samym czasie (zob. Sanbonmatsu, Strayer, Medeiros-Ward, Watson, 2013). Większość interesujących nas młodych tak realizuje wzory zachowań komponujące ich style życia, że aby móc połączyć wszystkie atrakcyjne dla nich przestrzenie, z konieczności, niemal bez przerwy wykonuje kilka czynności równocześnie i robi to bardziej intensywnie niż przedstawiciele starszych grup pokoleniowych (np. gdy idzie ulicami miasta, to słucha muzyki, odpowiada na SMS-y, maile, ogląda wystawy sklepów, sprawdza informacje w Internecie, niekiedy korzysta z nawigacji; podczas odrabiania lekcji jednocześnie uczestniczy w forach/czatach internetowych, a nawet ogląda filmy na komputerze etc.).

Istotnym elementem towarzyszącym opisywanym sytuacjom są pojawiające się niepokojące stany psychiczne. Mam na myśli zarówno przymus wykonywania wspomnianych powyżej czynności, jak i nierzadko prawdziwy psychiczny dyskomfort, gdy nie można ich realizować (np. sprawdzać czy nie pojawiły się nowe maile lub SMS-y podczas lekcji czy wykładów). W tym miejscu wkraczamy na tereny kształtowania cech tożsamości społecznej pokolenia nowej bliskiej generacji, które są pochodnymi drugiego elementu jej pokoleniowej sytuacji – życia w świecie zróżnicowanych form uzależnień i ulegania im.

Współcześnie wszyscy żyjemy w świecie kultury konsumpcyjnego kapitalizmu, w którym sprawnie wykorzystywana jest znajomość specyfiki funkcjonowania naszego mózgu (skłonność do niekończących się poszukiwań, stymulowana działaniem dopaminy, zob. Wrzesień, 2014), a w efekcie podsycane są nasze pragnienia wynajdywania coraz to nowych satysfakcjonujących doznań, de facto prowadzących do uzależnienia. Uzależnienia pojmowanego jako przymus działania – nałogowych poszukiwań informacji, aktywności na portalach społecznościowych, robienia zakupów, posiadania gadżetów, biegania, ćwiczeń w klubie fitness, opalania w solarium, poszukiwania porad, ale też rywalizacji, gier (w tym komputerowych), sukcesu itd. Te i inne odmiany uzależnień o charakterze behawioralnym zaczynają odgrywać w naszej codzienności coraz ważniejszą rolę i towarzyszą nam we wszystkich jej obszarach.

Dla interesującej nas młodzieży przestrzenie potencjalnych uzależnień (przede wszystkim będące niezamierzonym efektem ubocznym znaczącego skoku cywilizacyjnego) stały się naturalnymi wręcz subświatami socjalizacji – równoległymi i przenikającymi się z dotychczasowymi subświatami, zarówno socjalizacji pierwotnej, jak i wtórnej (w rodzinie pochodzenia, grupie rówieśniczej, szkole itd.). Nowoczesne technologie, dzięki którym dopływ nowych bodźców utrzymuje się na stałym wysokim poziomie, są dla młodych wszechobecnym niezbędnikiem. Gdy go zabraknie (zaginie telefon, zerwie się połączenie z Internetem itp.) pojawia się drażliwość, niepokój, a nawet stany lękowe czy ataki paniki (Ogińska-Bulik, 2010, Guerreschi, 2010).

Uzależnianie się od technologii i subświatów jakie tworzą jest ważnym elementem tożsamości społecznej tworzącej się właśnie nowej polskiej grupy pokoleniowej. Bezsprzecznie cecha ta ma charakter globalny, niemniej jednak i tak regionalizacja specyfik wykorzystywania nowoczesnych technologii, w moim odczuciu skutkuje podobnymi modyfikacjami, jak w przypadku zróżnicowań sposobów konstruowania subkulturowych subświatów przez młodzież w przeszłości[4].

W Polsce wpływ uzależniającego wykorzystywania nowoczesnych technologii przez młodych jest już wyraźnie zauważalny. Świadczą o tym chociażby wyniki badań CBOS z 2013 roku. Uczniowie ostatnich klas szkół ponadgimnazjalnych, osiemnasto i dziewiętnastolatkowie (N=1360), czyli młodsi przedstawiciele (roczniki 1995–1994) interesującej nas grupy pokoleniowej deklarowali, że życie bez Internetu (…) byłoby nudne, puste lub pozbawione radości – 51% badanych uczniów ma takie poczucie, w tym 20% ma je często. (…) 47% uczniów odpowiada, że zdarza się, iż zaniedbują naukę i mają gorsze stopnie z powodu ilości czasu spędzanego w Internecie, a 46% – że z tego powodu bywają niedospani. Prawie połowa (48%) zaniedbuje swoje obowiązki domowe, by spędzić więcej czasu w Internecie (CBOS, 2014).

Internetowa nadaktywność ma jednak i swoje drugie oblicze, o którym w kontekście kształtowania się tożsamości społecznej współczesnego pokolenia nie powinniśmy zapominać. Dzisiejsi młodzi wykorzystują przestrzenie Internetu również do podejmowania niekiedy bardzo udanych prób artystycznych, czy mówiąc bardziej ogólnie – kulturowych. Tworzą tematyczne blogi, administrują stronami internetowymi, dzielą się swoją niekiedy całkiem udaną twórczością. Współczesne formy uczestnictwa w kulturze, kolejny obszar cech identyfikacyjnych pokolenia, przeniosły się głównie do świata wirtualnego. Tam publikowane są zdjęcia, filmy, grafiki, utwory muzyczne czy literackie. Tam też przeniesiona została własna – młodzieżowo-pokoleniowa płaszczyzna wymiany myśli i polemik oraz działań o charakterze marketingowym. To wyraźna kontynuacja form aktywności, których rodowodu należy poszukiwać w fanzinach, wprowadzonych do kultury młodzieżowej przez subkulturę Punk w latach 70. XX wieku. Kształtującą się pokoleniowość współczesnej polskiej młodzieży nie charakteryzuje już znaczący spadek prób manifestowania własnych form twórczości, jak miało to miejsce jeszcze do niedawna (po wyciszeniu boomu hiphopowego). I nie chodzi mi tu wcale o nadmiar wiary we własne siły, tak często stanowiący nierzadko wręcz groteskowe pokłosie wszechogarniającej ideologii indywidualizmu. Przeciwnie chciałbym w tym miejscu zwrócić uwagę, że tak ważna w przeszłości dla tworzenia tożsamości społeczna pokolenia cecha znów jest wśród polskiej młodzieży wyraźnie zauważalna.

Zastanawiające jest jednak to, że mimo znacznych umiejętności zróżnicowanego partycypowania w świecie Internetu współczesna polska młodzież rzadko myśli o łączeniu planów zawodowych z rynkiem pracy związanym z globalną siecią, a on przecież nadal posiada niezaprzeczalnie spory potencjał. W badaniach Flash Eurobarometer European Youth z kwietnia 2014 tylko 9% badanych Polaków (w wieku 16–30 lat) zadeklarowało pragnienie poszukiwania pracy we wspomnianym sektorze zatrudnienia (TNS, 2014). Wynik ten dokładnie odpowiada średniej europejskiej.

Aktualna skomplikowana sytuacja młodych na rynku pracy (i to niemal w całej Europie) nie napawa optymizmem. Podejmowane w sferze pracy i kariery zawodowej działania (wraz towarzyszącymi im opiniami i postawami) mają znaczący wpływ na kształt tworzącej się tożsamości społecznej pokolenia. W tej sferze aktywności polską młodzież, właściwie od kilkunastu lat charakteryzowały trzy grupy postaw. W badaniach poprzedniej grupy pokoleniowej, czyli Europejskich Poszukiwaczy (roczniki 1983–89) wyróżniałem: 1) karierowiczów i przesadnie zaangażowanych, 2) pasywnie wycofujących się i 3) emigrantów (zob. Wrzesień, 2009). Dzisiaj, próbując wskazać najbardziej wyraźne cechy pokoleniowości kolejnej grupy pokoleniowej w naszym kraju, wydaje się, że mimo iż różnych zapatrywań na swoją przyszłość jest wiele (wskazane powyżej grupy postaw to typy idealne, pomiędzy którymi odnajdziemy wiele stanów pośrednich, modyfikacji, „odcieni szarości”), dominującą cechą tożsamości społecznej nowego pokolenia młodych stają się tendencje proemigracyjne.

W komunikacie z badań z końca 2013 roku CBOS informował, że (…) wśród respondentów w wieku od 18 do 24 lat tylko co trzeci (36%) odrzuca możliwość wyjazdu. Niemal co czwarty badany w tym wieku (26%) deklaruje, że w przyszłości będzie starał się o pracę poza granicami Polski. Mniej więcej tyle samo (23%) przyjęłoby ofertę takiej pracy, o ile by ją otrzymali. (…) stosunek młodych Polaków do emigracji może rodzić niepokój co do skali tego zjawiska w przyszłości (CBOS, 2013). Podobne wyniki przynosi cytowany już sondaż Flash Eurobarometer European Youth. Chociaż jedynie 16% potwierdziło, że w przeszłości studiowało, przechodziło szkolenia lub pracowało w krajach UE, to 43% chciałoby podjąć takie działania, a aż 55% młodych Polaków (najwięcej spośród wszystkich krajów wspólnoty) wskazywało, że ze względu na trwający kryzys czują się zmuszeni do studiowania, szkoleń i pracy w innym kraju Unii niż Polska (TNS, 2014). Pomijając fakt naszej polskiej histrionicznej skłonności do przesady i dramatyzowania, na którą zwracał uwagę już wiele lat temu Antoni Kępiński (2002), taki wynik musi budzić refleksję. Nawet Grecy, których sytuacja na rynku pracy jest znacznie gorsza, nie byli aż tak pesymistyczni (ich wynik to 51%; TNS, 2014). 57% badanych Polaków (w wieku 16–30 lat) deklarowało, że za sprawą trwającego kryzysu ekonomicznego czują się marginalizowani i wykluczani z ekonomicznego i społecznego życia (TNS, 2014). W sondażu CBOS Młodzież 2013 33% uczniów ostatnich klas szkół ponadgimnazjalnych (N=1360) wskazywało, że rozwiązaniem problemu ze znalezieniem pracy w Polsce jest wyjazd za granicę (CBOS, 2014). Nastroje wśród młodzieży nadal się pogarszają. W ostatnich latach ponownie wzrasta poczucie zagrożenia bezrobociem. (…) Obecnie dwukrotnie wyższy niż trzy lata temu jest odsetek młodych ludzi (wzrost z 13% do 26%), którzy twierdzą, że bardzo obawiają się bezrobocia (CBOS, 2014).

Opisywani w niniejszym tekście młodzi mają od 19 do 26 lat i stają naprzeciw wyzwań specyfiki współczesnego rynku pracy. Jego niedomagania w naturalny sposób wzmagają obawy przed potencjalnie dużymi trudnościami ze znalezieniem stałej, satysfakcjonującej pracy i sprzyjają wzmacnianiu tendencji proemigracyjnych. Należy żałować, że tak wielu Polaków wybrało emigrację, lub poważnie ją planuje. To nie jest powód do narodowej dumy. Nadal wśród młodych przeważa przekonanie, że wystartować za granicą jest łatwiej niż w Polsce. Łatwiej znaleźć zatrudnienie, mieszkanie. Potencjalnie wyższe koszty utrzymania jakoś nie odstraszają. Za granicą oczekiwania Polaków obniżają się. Godzą się na pracę poniżej swoich kwalifikacji, wykonują zawody, o których nikt z rodzimych mieszkańców (niekiedy bezrobotnych) nie chce nawet słyszeć. Sami sytuują się na pozycjach ludzi gorszej kategorii, wcześniej zajmowanych przez imigrantów z odległych krajów – Karaibów, Azji, Afryki.

Oczywiście nie wszyscy. Są i tacy, którym się udało. Pracują w zawodzie, zgodnie z wykształceniem lub robią kariery, gdyż po prostu ich wiedza i kompetencje są konkurencyjne na unijnym rynku pracy. Ci jednak nie stanowią większości. Przeważa pragmatyczne „obniżanie lotów”. Postawa w stylu: skoro w Polsce nie miałem przyszłości jako absolwent dobrej uczelni i obiecujący doktorant, a tu mogę jako manager magazynu logistycznego zaplanować sobie ścieżkę życiowej kariery, w której będzie miejsce też na plany rodzinne (nawet w wynajmowanych, ale dużych mieszkaniach czy domu), to mogę się „poświęcić”. Szkoda, ponieważ mam wrażenie, że zbyt wielu wartościowych młodych Polaków, wybiera taką drogę wcale nie wyłącznie z konieczności, a bardziej z chłodnej kalkulacji.

Z drugiej strony za nasilanie się tendencji proemigracyjnych u młodych Polaków odpowiedzialny jest także trzeci element ich pokoleniowej sytuacji – socjalizacyjne „wykorzenienie z historii”. Interesujący nas dzisiaj młodzi, na skutek specyficznego przebiegu procesu socjalizacji, doświadczyli symbolicznego przerwania ciągu międzypokoleniowej transmisji wiedzy historycznej. Dorośli – rodzice, nauczyciele, publicyści, dziennikarze tak operowali socjalizacyjnymi narracjami na temat PRL-u, że w przeważającej większości negatywny opis zaowocował podobnie negatywnymi postawami współczesnej młodzieży wobec lat tamtej Polski, tworzonych wówczas rzeczywistości, ale też i ludzi, którzy wtedy żyli. Czterdzieści pięć lat PRL-u stało się białą plamą, zostało symbolicznie niemal wymazane z historii. To wyraźna niepomyślność procesu socjalizacji. Niedawna przeszłość nie stanowi dla młodych oparcia, nie wiążą się z nią prawie żadne konotacje pozytywne. Przeszłość nie napawa ich dumą. Czasy ich rodziców i dziadków to dziwna i wroga rzeczywistość, o której lepiej nie pamiętać. Poczucie zakorzenienia (por. Melchior, 1990) – ważny element zarówno poczucia pokoleniowej przynależności, jak i tożsamości społecznej pokolenia – zostało wyraźnie osłabione. W ten niezamierzony, jak można przypuszczać, sposób, wzmocniony został proces europeizacji polskiej młodzieży, który sprzyja trwałości UE, promocji idei tworzenia zrębów przyszłego społeczeństwa europejskiego, lecz również tendencjom proemigracyjnym.

Ciekawe w kontekście opisywanych powyżej trendów są także zmiany w relacjach pomiędzy bliskimi generacjami. Chociaż nie obserwujemy bardzo silnych tendencji izolacjonistycznych pomiędzy sąsiadującymi bliskimi generacjami (jak miało to na przykład miejsce między Dziećmi Transformacji a Pokoleniem ’89 w pierwszych latach polskiej transformacji ustrojowej, zob. m.in. Wrzesień, 2003; 2009), to jednak współcześnie kształtująca swoje pokoleniowe cechy młodzież od nieznacznie starszych „rówieśników” zaczyna się wyraźniej odróżniać. Ten element ich tożsamości społecznej pokolenia dostrzegany jest przez Europejskich Poszukiwaczy, którzy często zauważali, że kontakt z młodszymi przychodzi im z coraz większym trudem.

(…) Co tam my, nasi następcy, to dopiero będzie coś. Już teraz, a to jeszcze dzieciaki, potrafią nieźle namieszać. Ja na przykład mojego młodszego brata i jego kolegów nie jestem w stanie ani do końca zrozumieć, ani nad nim jakoś „zapanować”. Powie, że „nie ogarniam” i mam spadać. Mama też z nim się męczy, ale jako młodszy z nas i tak ma fory, (…) poza tym to jej synek i (matka, przyp. W.W.) wielu spraw nie chce widzieć. (…) Tata też włącza się dopiero wtedy, gdy dzieje się naprawdę coś złego (kobieta 25 lat).

(…) Moje młodsze rodzeństwo żyje w innej rzeczywistości. Ja ich po prostu nie rozumiem, a jestem tylko o kilka lat straszy (4 i 6 lat, przyp. W.W.). Oni między sobą dogadują się jakby telepatycznie, a ja zawsze byłem ich „za bardzo” starszym bratem. Myślałem, że jak będziemy starsi to się zmieni, ale gdzie tam, jest chyba nawet gorzej (mężczyzna 27 lat).

Ważny dla przebiegu wymiany pokoleń proces transmisji kulturowej pomiędzy bliskimi generacjami w ostatnich latach traci zarówno swoją intensywność, jak i znaczenie. A transmisja ta jest podstawą procesu edukacji nieformalnej, która stanowi centralną część socjalizacji wtórnej w grupach rówieśniczych. Dotyczy zarówno pozytywnych, jak i negatywnych wzorów kultury młodzieżowej. Przekazem nadawanym przez starsze bliskie generacje i poszukiwanym przez młodsze staje się wiedza dotycząca działalności artystycznej, form uczestnictwa w kulturze, form manifestowania własnej odrębności czy nawet buntu, ale jednocześnie jest to wiedza dotycząca „środków napędowych” (narkotyki, używki) czy nie zawsze legalnych form zarabiania pieniędzy.

Europejscy Poszukiwacze chętne czerpali informacje od starszych bliskich generacji i nie przejawiali skłonności izolacjonistycznych. Wzrost znaczenia transmisji kulturowej pomiędzy bliskimi generacjami był, mimo wielu przeciwności i utrudnień, wyraźną konsekwencją stabilizacji procesu zmian społecznych w Polsce. Międzypokoleniowa transmisja kulturowa pomiędzy bliskimi generacjami znów była ważnym elementem kultury młodzieżowej (jak miało to miejsce na przykład w latach 70. i 80. XX wieku). Zdobywanie i przekazywanie istotnych informacji w środowisku osób nieznacznie różniących się wiekiem sprzyjało wewnętrznej integracji pokoleń i gwarantowało łagodny przebieg procesu ich wymiany.

Współcześnie dla następców Europejskich Poszukiwaczy wiedza na temat tradycji elementów kultury młodzieżowej, form uczestnictwa w kulturze, preferowanych mód, używek, wzorów zachowań czasu zabawy itp. nadal wydaje się być ważna, jednak rzadziej zdobywana jest w relacjach z nieznacznie starszymi rówieśnikami. Niewielką różnicę odnotować możemy tylko w przypadku informacji na temat możliwości zarabiania pieniędzy i planowania własnych ścieżek życiowej kariery, co stanowi kontynuację tendencji wypracowanych przez poprzednią bliską generację.

Poza tym pojawia się specyficzny sceptycyzm i preferencje wyboru ocen z kręgu kulturowego własnej bliskiej generacji (nawet bez świadomości jej istnienia). Po prostu interesujący nas młodzi chętniej ufają podobnym sobie i chociaż nieufność wobec oferty proponowanej przez dorosłych zawsze była cechą charakterystyczną młodzieży i tworzonej przez nią kultury, to dziś podobne zależności ujawniają się już w relacjach pomiędzy młodzieżą z sąsiadujących bliskich generacji. To typowy przejaw tendencji izolacjonistycznych i sygnał powstawania nowych pokoleniowych cech[5].

W przypadku pozostałych dwóch sfer aktywności zaliczanych do zbioru cech identyfikacyjnych pokolenia, czyli mody i czasu wolnego w zasadzie nie obserwujemy znaczących zmian.

Przypomnę, że pod pojęciem mody rozumiem zarówno zbiór zewnętrznych atrybutów preferowanego stylu ekspresji, jak i system wzorów zachowań manifestujących się w życiu codziennym, współdefiniujących styl życia jednostki. Tutaj również sytuuję analizy preferowanych przez młodzież używek, stosowanych zarówno jako środki napędowe czasu zabawy, jak i codzienne „wspomaganie” dobrego nastroju.

Patrząc na modę jako jedną z cech identyfikacyjnych kształtującej się nowej grupy pokoleniowej można powiedzieć, że mamy do czynienia z kontynuacją dominacji wcześniejszych tendencji, które uprzednio dzieliłem na kilka typów, a były to: typ „trendy-szaraczka”, typ zorientowany na fascynacje i subkultury, typ „czystego” stylu subkulturowego oraz typ „bezstylowca” lub „zwykłego szaraczka” (zob. Wrzesień, 2009).

Do typu „trendy-szaraczka” zaliczam osoby, które znacznie ulegają marketingowym wpływom koncernów mody młodzieżowej. Charakteryzują się skłonnością do szybkiego naśladowania promowanych wzorów, przez co we własnych ocenach są modne, są trendy i „czują się świetnie”. To osoby zmieniające prawie całą garderobę co sezon lub nawet kilka razy w sezonie. Mniej zamożni, nie mogąc pozwolić sobie na taki styl podążania za „obowiązującymi” trendami, starają się zawsze coś dodawać do własnego wyglądu z oferty koncernów odzieżowych, aby przynajmniej częściowo za nimi nadążać (np. nosząc właśnie topowo-modne spodnie, koszulki, buty czy dodatki). Skala możliwości odzwierciedla się przynajmniej w dwóch „ligach” trendy-szaraczków – pierwszej, bogatszej i drugiej, biedniejszej. Jedni i drudzy jednak wyłącznie podążają za masową ofertą i stają się uczestnikami dużej zbiorowości, w której wszyscy, mimo pozornych zróżnicowań, wyglądają tak samo. W efekcie niczym się nie wyróżniają – stanowią „szarą płaszczyznę” nieznacznie urozmaicaną sporadycznymi „kolorowymi” akcentami. Nie zauważają, że nie są w ogóle oryginalni, chociaż im na tym zależy i mają o swojej oryginalności spore przekonanie. Od około dziesięciu-pietnastu lat zjawisko to obserwujemy w skali masowej, a efektem jest postępujący brak oryginalności stylu i sezonowe umundurowanie współczesnej młodzieży.

Typ trendy-szaraczka jest obecnie, w czasach dominacji kultury konsumpcyjnego kapitalizmu, najbardziej rozpowszechniony. W zależności od środowiska poziom „oczekiwań” i „presji” może tu być wyższy lub niższy. W tej grupie cechą charakterystyczną są oceny na podstawie stanu posiadania dóbr, kształtujących zarówno wygląd zewnętrzny, jak i wzory zachowań na co dzień (image plus „gadżety”).

Drugim jest typ „zorientowany na fascynacje i subkultury”. Dzisiaj w głównej mierze opiera się on na przyswajaniu wybranych atrybutów zewnętrznego stylu subkultur, które rzadziej niż miało to miejsce w przeszłości łączone są z selektywnym przejmowaniem preferowanych w ramach subkultur wzorów zachowań. To z jednej strony efekt modyfikacji świadomości młodzieżowych konsumentów pod wpływem wyspecjalizowanych form oddziaływań marketingowych świata biznesu, z drugiej skutek spadku znaczenia subkulturowych subświatów dla młodzieży. Oba elementy stanowią konsekwencję prowadzonej od kilku dekad skutecznej komodyfikacji wzorów wypracowywanych przez subkultury – następstwo ukierunkowanych działań firm i koncernów, dla których grupą docelową jest młodzież (zob. Wrzesień, 2013). W typie „zorientowanym na fascynacje i subkultury” dobór poszczególnych elementów często prowadzi do tworzenia własnych indywidualnych stylów ekspresji. Kształtowanie osobistego wizerunku przeważnie charakteryzuje umiar i zazwyczaj wyważone proporcje pomiędzy subkulturową i pozasubkulturową formą. Wśród osób zaliczających się do tego typu nie odnotowano środowiskowej presji i ocen wartości materialnej wybieranych wzorów, a raczej przeważały oceny atrakcyjności i oryginalności podejmowanych wyborów (por. Wrzesień, 2009).

Tutaj też, jak sądzę, wypada umiejscawiać wyraźnie zaznaczające swoją obecność w ostatnich latach wariacje hipsterów na temat zewnętrznych atrybutów preferowanego stylu ekspresji. Ich swoisty postsubkulturowy recykling wzorów, połączony z neutralizacją znaczeń kojarzących się z nimi wcześniej, nie prowadzi ani do tworzenia nowych subkulturowych wartości, ani ich replik. Z tego też względu w moim przekonaniu nie powinniśmy zaliczać prób komponowania własnego wizerunku przez współczesnych hipsterów do typu „czystego” stylu subkulturowego.

Ten zresztą od około dziesięciu lat należy do zdecydowanie najrzadszych. Oczywiście nie można powiedzieć, że go nie ma. Nadal obserwujemy grupy gotów, heavymetalowców, punków czy skinheadów, którzy realizują wypracowane w ramach tych subkultur wzory młodzieżowej mody, zarówno w zakresie wyglądu zewnętrznego, jak i preferowanych wzorów zachowań w życiu codziennym. Stanowią oni jednak współcześnie stosunkowo wąskie grono pasjonatów, tworzących własne enklawy manifestacji stylu, których ograniczony zasięg nie jest niwelowany nawet poprzez aktywne uczestnictwo w przestrzeniach Internetu.

Na trzecim miejscu, oceniając jego liczebność, sytuuje się typ czwarty – „bezstylowca” lub „zwykłego szaraczka”. Jest on od typu „czystego” stylu subkulturowego znacznie bardziej zauważalny, chociaż sformułowanie „zauważalny” nie jest w jego przypadku zbyt precyzyjne. „Bezstylowców”/„zwykłych szaraczków” bardziej charakteryzuje znacznie zaawansowana „niezauważalność” niż „zauważalność”. To osoby nieinteresujące się młodzieżowymi modami, nieśledzące ich trendów i niepróbujące prawie w ogóle za nimi podążać. Jedną ich frakcję tworzą młodzi ludzie nieulegający wpływom konsumpcyjnego stylu życia swoich rówieśników. Powodów przyjmowania takiej postawy może być kilka. Niekiedy jest ona manifestowana przez potencjalnych i rzeczywistych outsiderów. Czasami to osoby pochłonięte nauką, którą lubią, niepotrafiące wyeksponować swojej atrakcyjności fizycznej, nieraz bardziej religijne od średniej wśród rówieśników. Pogoń za dobrami materialnymi i zewnętrznymi ich manifestacjami albo nie stanowi dla nich wartości, albo ze względu na niski status materialny po prostu znajduje się poza ich zasięgiem.

Drugą frakcją „bezstykowców”/„zwykłych szaraczków” są klasyczni maruderzy w cyklu życia produktu na rynku kultury młodzieżowej[6]. Maruderzy to osoby nienadążające za tempem szybko zmieniających się trendów młodzieżowej mody (i w ogóle, tempem ewolucji kultury młodzieżowej). Przeważnie nie lubią ryzyka, są zdominowani przez system norm i wartości preferowany w rodzinie pochodzenia oraz bywają silnie uzależnieni od kontroli wewnętrznej, ukształtowanej przez rodziców. To osoby starające się „coś złapać”, ale zbyt przestraszone, by zrobić to we właściwym czasie. Z reguły decydują się na atrakcyjne dla nich (a zazwyczaj nieakceptowane przez rodziców/dorosłych) wzory zachowań, zakup ubrań, eksperymenty z używkami itd., gdy większość ich rówieśników ma to już dawno za sobą. W konsekwencji stanowią zwykle sygnał wymierania danej mody, lecz ta cecha, ważna dla firm i koncernów adresujących swoją ofertę do młodzieży, pozostaje poza zakresem interesujących nas tu zagadnień.

Inaczej mają się sprawy z używkami, które jak sygnalizowałem wcześniej, włączam do analiz obszarów mody w ramach cech identyfikacyjnych pokoleń. W przypadku Europejskich Poszukiwaczy obserwowaliśmy spowszednienie zażywania substancji psychoaktywnych, które zaczęły funkcjonować jak „naturalne” alternatywy wspomagania, głównie czasu zabawy. Wkraczająca dziś w okres kształtowania tożsamości społecznej pokolenia młodzież kontynuuje te tendencje, o czym świadczą wyniki realizowanych badań. Po okresie wzrostu zainteresowania zażywaniem narkotyków w latach 90. XX wieku i późniejszym boomem „dopalaczy”, w ostatnich latach skala stosowania narkotyków przez młodych ustabilizowała się. (…) Poziom konsumpcji większości narkotyków pozostał na poziomie z 2010 roku. Wyjątek stanowią marihuana i haszysz, których konsumpcja nieznacznie wzrosła w porównaniu do wcześniejszego pomiaru (rośnie zresztą już od wcześniejszego pomiaru, gdyż w 2008 było to 30,5%, w 2010 35,7% a w 2013 40,2%, przyp. W.W). Należy odnotować spadek używania „dopalaczy” (CBOS, 2014). Najprawdopodobniej nie grozi nam pojawienie się kolejnego Chemicznego Pokolenia[7], co sporadycznie sugerowano w mediach, chociaż wydaje się, że nie powinniśmy przeceniać skuteczności przeciwdziałania rozpowszechnianiu designer drugs/research chemicals. Przypadki wpływu tego typu substancji na rozwój kultury młodzieżowej (np. LSD, ecstasy) wcale nie muszą być jedynie wspomnieniem z przeszłości, a bogaty rynek nowych syntetycznych środków psychoaktywnych może nas jeszcze zaskoczyć.

Stabilizacji zażywania narkotyków przez dzisiejszą młodzież towarzyszy wzrost popularności alkoholu. Po skutecznym wypromowaniu piwa (nie tylko zresztą wśród młodych) jako napoju „dla wszystkich i na wszystkie okazje”, ostatnio obserwujemy również wzrost spożycia innych trunków alkoholowych (w tym wysokoprocentowych – od 54% w 2008 do 68% w 2013 w przypadku win, co jest wynikiem „gorszym” od piwa tylko o 4%, którego poziom spożywania obniżył się nieznacznie z 75% w 2008 roku do 72% w 2013; oraz od 29% w 2008 do 35% w 2013 w przypadku wódek, CBOS, 2014). Poza tym picie alkoholu częściej współwystępuje również z paleniem marihuany. Tu odnotowano wzrost od 17,3% w 2008 roku do 24,8% w roku 2013 (CBOS, 2014).

Alkohol pozostaje nadal najbardziej rozpowszechnioną wśród młodzieży substancją psychoaktywną. Najczęściej jest on najważniejszym środkiem napędowym czasu zabawy, co wprowadza nas do ostatniego obszaru cech identyfikacyjnych pokolenia dzisiejszej polskiej młodzieży – czasu wolnego.

Jak wspominałem, w czasie wolnym w zasadzie od kilku lat nie uaktywniały się żadne istotne nowe tendencje. Tu dominuje pubbing, clubbing, disco i homeing oraz (wykorzystując termin zaproponowany przez Michała Zdrojowego w trakcie prowadzonego przeze mnie seminarium magisterskiego) żabbing. O ile spędzanie czasu w pubach, klubach muzycznych i tanecznych czy na imprezach w domach (prywatkach) nie wymaga wyjaśnień, parę słów należy poświęcić żabbingowi. Żabbing to wzór spędzania czasu wolnego/zabawy (realizowany nie tylko przez najmniej zamożnych młodych), który polega na: 1) zakupie alkoholu w sklepie (na ogół w sieciach małych, otwartych wieczorami, sklepów typu „Żabka”, „Fresh” itp.); 2) wypiciu alkoholu „w plenerze” (ławka w parku, podwórko, skwer itp. lub przed sklepem); i w końcu 3) wizyta w pubie/klubie, aby dobrze bawić się bez konieczności ponoszenia nadmiernych wydatków na alkohol. Wariantem minimalistycznym, również realizowanym w miejskich przestrzeniach jest żabbing, ograniczający się do dwóch pierwszych punktów, najczęściej wówczas pod sklepem i przeważnie w dni powszednie, a nie w weekendy[8].

Gdy do pubbingu, clubbingu, dicso, homeingu i żabbingu dodamy wszelkie atrakcje kuturalne i sportowo-rekreacyjne, obraz aktywności współczesnej młodzieży w czasie wolnym zostanie niemal w pełni odtworzony. Porównując dzisiejsze preferencje młodych w wyborze form spędzania czasu wolnego z preferencjami poprzednich grup pokoleniowych, nie wychwycimy wyraźnych zmian. Nadal spektrum zróżnicowań oscyluje od wyraźnych skłonności do maksymalizacji doznań i poszukiwania mocnych wrażeń (z mniejszym poszanowaniem własnego zdrowia), poprzez szeroką gamę „pośrednich odcieni szarości”, aż na biernych formach spędzania czasu wolnego przed telewizorem, czy w Internecie kończąc. Oczywiście z grupy zwolenników tych ostatnich wyłączam fanów gier sieciowych, których udział w grach często jest prawdziwą pasją i stanowi wirtualny substytut aktywnych form spędzania czasu wolnego i zabawy, nierzadko zaburzając funkcjonowanie graczy w pozawirtualnych przestrzeniach.

Ostatnim wzorem zachowań, popularnym w czasie wolnym, na który należy zwrócić uwagę, jest odwiedzanie centrów handlowych. Od końca lat 90. XX wieku dzięki rosnącej popularności rodzinnych wizyt w galeriach handlowych (szczególnie w weekendy), rodzice systematycznie (mimo iż nieświadomie) wdrukowują dzieciom cechy nałogowych konsumentów, poszukujących przyjemności w subświatach sprzedaży. Starsze dzieci już samodzielnie chętnie przebywają (nie tylko na zakupach) w kompleksach handlowych, które w ostatnich latach stały się ważnymi miejscami spędzania czasu wolnego-zabawy wśród młodzieży (oferując zresztą gamę wielu dodatkowych form rozrywki – kina, kluby fitness, bowling itp.).

Uwagami o czasie wolnym kończę rozważania na temat cech identyfikacyjnych współczesnej polskiej młodzieży, a teraz zajmę się wstępną analizą poczucia pokoleniowej przynależności interesującej nas grupy pokoleniowej, czyli jej pokoleniowością w sensie wewnętrznym.

Poczucie pokoleniowej przynależności nie bywało w ostatnich latach przez polską młodzież silnie akcentowane, co nie jest niczym osobliwym, czy nienaturalnym. Po prostu młodzi stosunkowo rzadko tworząc pokolenie, fakt ten podkreślają lub manifestują. Zazwyczaj nie przywiązują do niego żadnej wagi (por. Wrzesień, 2009). Najczęściej poczucie pokoleniowej przynależności uaktywnia się albo w konfrontacji z przedstawicielami innych grup pokoleniowych (z reguły wrogo nastawionymi), albo dopiero po latach, przeważnie w interakcjach z osobami w zbliżonym wieku. Wówczas to dostrzegamy podobne sposoby definiowania sytuacji, wybory normatywne, wartościowania czy preferencje stylu życia, które stanowią konsekwencję wspólnie przeżytych w młodości, ważnych, pokoleniowych doświadczeń.

Na podstawie badań Europejskich Poszukiwaczy wyselekcjonowałem cztery typy ocen własnego pokolenia, które charakteryzują się różnym poziomem poczucia pokoleniowej przynależności: typ realistyczny, typ optymistyczny, typ medialny ( wówczas utożsamiany z konstruktem JPII) oraz typ sceptyczny (Wrzesień, 2009).

W typie realistycznym zgodnej opinii o występowaniu pokolenia towarzyszy przekonanie, że prawie nikt nie odczuwa uczestnictwa w jego tworzeniu. Pojawia się tu poczucie wspólnoty doświadczeń, wyznaczających ścieżki życiowej kariery oraz zmodyfikowane, silnie indywidualistyczne i egoistyczne poczucie wspólnoty interesów, norm, wartości i wzorów zachowań, obecne w realizowanym stylu życia. Natomiast brakuje poczucia solidarności, co znacząco osłabia poczucie pokoleniowej przynależności.

W typie optymistycznym przeważają opinie o silnej świadomości faktu tworzenia pokolenia. Oprócz poczucia wspólnoty doświadczeń i poczucia wspólnoty interesów, norm, wartości i wzorów zachowań, obecne jest tu również, niewystępujące w typie realistycznym, poczucie solidarności. Tutaj poczucie pokoleniowej przynależności jest najsilniejsze.

Typ medialny jest typem sztucznie narzucanym, a jednak niekiedy adaptowanym przez młodych. Z reguły wiąże się z cieszącym się popularnością splotem wydarzeń/cech współczesności, towarzyszącym wkraczaniu w dorosłość kolejnych kohort młodzieży. Jest modą i narracyjną manierą, w której przeważają treści przede wszystkim atrakcyjne dla zawsze żądnych sensacji dziennikarzy i publicystów. Rzadziej bywa osadzony w rzeczywistych realiach pokoleniowości swoich czasów. Gdy jednak zostanie przez młodzież zaakceptowany, wówczas zazwyczaj skutkuje dość silnym poczuciem wspólnoty doświadczeń, poczuciem wspólnoty interesów, norm, wartości i wzorów zachowań oraz poczuciem solidarności. W konsekwencji w typie medialnym na ogół obserwujemy relatywnie silne (mimo iż w zasadzie fałszywe) poczucie pokoleniowej przynależności.

Ostatni typ sceptyczny charakteryzowania własnego pokolenia i świadomości jego tworzenia cechuje zdecydowana przewaga wątpliwości co do tego, czy młodzież w ogóle tworzy jakieś pokolenie. Brak tu poczucia wspólnoty doświadczeń, poczucia wspólnoty interesów, norm, wartości i wzorów zachowań oraz poczucia solidarności, a co za tym idzie również brak poczucia pokoleniowej przynależności.

Wśród Europejskich Poszukiwaczy najbardziej rozpowszechnionym był typ realistyczny (46,3%; N=434), wyprzedzając typ medialny (zwolenników Pokolenia JPII – 20,27%; N=434), sceptyczny (18,43%; N=434) i optymistyczny (14,97%; N=434). W roku 2014 przeprowadziłem wstępny sondażowy projekt badań rekonesansowych poczucia pokoleniowej przynależności młodych, współcześnie znajdujących się w fazie kształtowania własnych pokoleniowych cech (roczniki 1990–95). Okazało się, nawet mimo skromnej liczebności próby (N=256), że obserwujemy dziś interesującą zmianę. Uczestniczący w badaniach, poddani tym samym testom pomiaru poszukiwanych cech, przejawiali znacznie więcej właściwości typowych dla wyższych stanów poczucia pokoleniowej przynależności niż Europejscy Poszukiwacze. Mówiąc krótko – dzisiejsza polska młodzież odczuwa swoją pokoleniową inność znacznie wyraźniej aniżeli jej nieznacznie starsi rówieśnicy z poprzedniej bliskiej generacji, wyraźniej też niż wcześniejsze, starsze pokolenia młodzieży w Polsce. Oczywiście powyższą, w zasadzie propozycję twierdzenia empirycznego, należy traktować na razie jedynie w kategoriach (bardzo) wstępnie zweryfikowanej hipotezy, wymagającej rzetelnych reprezentatywnych, powtórzeniowych badań o zasięgu ogólnopolskim. Niemniej jednak wynik 39,46% (N=256) dla typu optymistycznego wart jest podkreślenia. To wzrost o ponad 24% i przesuniecie w rankingu z miejsca ostatniego na drugie. Nadal najpowszechniejszym jest typ realistyczny (41,58%; N=256), a na trzecim miejscu sytuuje się typ sceptyczny (16,79%; N=256). Tymczasem typ medialny spadł na miejsce ostatnie (1,17%; N=256), co akurat zbytnio nie powinno dziwić. Współcześnie brak atrakcyjnych konstruktów medialnych w typie Pokolenia JPII, a określenia w stylu iGeneration, e-Generation, Digital Genration, App Generation itp. nie budzą u młodych praktycznie prawie żadnych emocji. A jeżeli, to raczej negatywne.

Tak czy inaczej, kończąc rozważania należy mimo wszystko zapytać o ewentualną nazwę interesującego nas tu kolejnego ogniwa w procesie wymiany pokoleń w naszym kraju, ponieważ nie ma przecież pokoleń „bezimiennych”. Gdybym miał dzisiaj, w świetle zaprezentowanych w niniejszym tekście tendencji, zaproponować nazwę nowej polskiej grupy pokoleniowej, to wydaje się, że najodpowiedniejszą byłaby: Pochłaniacze Bodźców (stosuję ją już od dwóch lat w czasie prowadzonych wykładów z socjologii młodzieży). Obserwacje nadal jeszcze kształtującej się pokoleniowości tej bliskiej generacji, wraz z jej przyszłymi potencjalnymi konsekwencjami uważam za wielce interesujące i godne naszej szczególnej uwagi.

Witold Wrzesień – socjolog, profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kierownik Zakładu Socjologii Rodziny Instytutu Socjologii UAM. Jego podstawowe zainteresowania badawcze to socjologia młodzieży, kultura młodzieżowa, pokolenie, świat życia codziennego w rodzinie. Autor czterech książek i wielu artykułów na temat relacji międzypokoleniowych, wewnątrzrodzinnej socjalizacji i kontroli, subkultur i specyfiki funkcjonowania alternatywnych form kultury młodzieżowej oraz zmieniających się cech grup pokoleniowych w Polsce i na świecie.

Afiliacja:

Instytut Socjologii UAM

ul. Szamarzewskiego 89

budynek C

60-568 Poznań

e-mail: witoldww@gmail.com

Bibliografia

CBOS (2013). Poakcesyjne migracje zarobkowe. Komunikat z badań. BS/166/2013. Warszawa.

CBOS (2014). Młodzież 2013. Komunikat nr OiD28. Warszawa.

Garewicz, J. (1983). Pokolenie jako kategoria socjofilozoficzna, Studia Socjologiczne, 1/1983, 75–87.

Guerreschi, C. (2010). Nowe uzależnienia. Kraków: Wydawnictwo Salwator.

Jobst, B.C., McDonald B.C. (2009). Zaburzenia zachowania pochodzenia czołowego. W: S.C. Schachter, G.L. Holmes, D.G.A. Kasteleijn – Nolst Trenite (red.), Padaczka. Aspekty behawioralne w teorii i praktyce. (s.260–271). Lublin: Wydawnictwo Czelej.

Karlof, B. (1992). Strategia biznesu. Warszawa: Biblioteka Menedżera i Bankowca.

Kępiński, A. (2002). Psychopatie. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Melchior, M. (1990). Społeczna tożsamość jednostki. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW.

Melosik, Z. (2013). Kultura popularna i tożsamość młodzieży. W niewoli władzy i wolności. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Morańska, D., Jędrzejko M. (2013). Cyfrowi Tubylcy – socjopedagogiczne aspekty nowych technologii cyfrowych. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra-Jr.

Ogińska-Bulik, N. (2010). Uzależnienie od czynności. Mit czy rzeczywistość?. Warszawa: Difin.

Sanbonmatsu, D.M., Strayer D.L., Medeiros-Ward N., Watson J.M. (2013). Who Multi-Tasks and Why? Multi-Tasking Ability, Perceived Multi-Tasking Ability, Impulsivity, and Sensation Seeking, PLOS ONE, 1/2013, 1–8.

TNS (2014). European Youth in 2014. Flash Eurobarometer nr 395.

Wrzesień, W. (2003). Jednostka – rodzina – pokolenie. Studium relacji międzypokoleniowych w rodzinie. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Wrzesień, W. (2009). Europejscy Poszukiwacze. Impresje na temat współczesnego pokolenia polskiej młodzieży. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wrzesień, W. (2013). Krótka historia młodzieżowej subkulturowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wrzesień, W. (2014). Modyfikacje wzorów socjalizacyjnych w rodzinie w czasach nałogowych konsumentów, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 3/2014, 261–280.

Wrzesień, W. (2016). Kilka uwag o pokoleniowej sytuacji współczesnej polskiej młodzieży, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1/2016, 229–241.

Cytowanie:

Wrzesień, Witold, (2015), Pokoleniowość współczesnej polskiej młodzieży, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 37–55 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Generational Features of Contemporary Polish Youth

Summary:

The presented text is the first, initial attempt of the diagnosis of distinctive generation features of new generation group in Poland, which I propose to name Absorbers of Stimuli. Both global and regional factors are responsible for their uniqueness and distinguish them in the process of generation exchange. Here I mean consequences of civilisation progress, domination of consumerist capitalism, influence of intensive, multi-source, rare until now impact of external stimuli, living in a world of different forms of addictions and peculiar “eradication” from history transmission process. Thanks to them contemporary Polish youth form the new quality of the social identity of generation, strengthen the generation spirit and perform identifying features of generation in a new way.

Keywords:

youth, generation, generation features.

1 Bliska generacja, to obok pokoleniowej elity jedna z form grup pokoleniowych. Bliskie generacje swoim zasięgiem obejmują wszystkich przedstawicieli kilku roczników i są kolejnymi, następującymi po sobie ogniwami, odpowiedzialnymi za ciągłość procesu wymiany pokoleń. To zbiorowość o cechach grupy rówieśniczej o maksymalnym przedziale wieku zamykającym się w granicach 5–8 lat. Szerzej jej opisem zajmuje się gdzie indziej (zob. Wrzesień, 2003, 2009).

2 Zgodnie z założeniami teorii pokoleń, każde pokolenie ma swoją pokoleniotwórczą sytuację, a jedynie sporadycznie pokoleniowe wydarzenie (np. wojnę, rewolucję, kryzys ekonomiczny, transformację ustrojową, ale też doświadczenia czasu zabawy i czasu pracy, wydarzenia medialne czy formy uczestnictwa w kulturze). Wskazując czynniki pokoleniotwórcze wybranych grup czy zbiorowości, preferuję stosowanie terminu pokoleniowa sytuacja, ponieważ pokoleniowe wydarzenia przydarzają się tylko nielicznym pokoleniom, a pozostałe kształtują się w następstwie splotu wydarzeń, zjawisk i procesów, do których określenie sytuacja pasuje znacznie lepiej. Szerzej pokoleniową sytuację współczesnej młodzieży omawiam gdzie indziej (zob. Wrzesień, 2016).

3 Prezentowane tu wyniki są efektem krótkiego sondażowego projektu badań na temat obecnych form transmisji międzypokoleniowej oraz relacji miedzy bliskimi generacjami, przeprowadzonego przez autora w 2014 roku.

4 Najlepszych przykładów dostarczał tu ogólnoświatowy rozwój hip-hopu i jego dyferencjacja, w istotny sposób urozmaicana oraz wzbogacana poprzez cechy charakterystyczne dla kultury młodzieżowej (i nie tylko zresztą niej) danego miejsca i czasu.

5 Szczególnym wyjątkiem są tu przestrzenie Internetu, w których nieweryfikowalna nierzadko deklaracja bycia rówieśnikiem sytuuje partnera relacji na uprzywilejowanych pozycjach, lecz niewątpliwie frapujące nierzeczywistości tamtych subświatów z konieczności musimy pozostawić poza zakresem rozważań zawartych w niniejszym tekście.

6 Charakterystyką adaptacji popularnej w naukach ekonomicznych (zob. Karlof, 1992) koncepcji modelu cyklu życia wyrobu, stosowanej do analizy kolejnych stadiów rozwoju: działalności gospodarczej, asortymentu wyrobów bądź konkretnego wyrobu, którą wykorzystuję w mojej pracy badawczej zająłem się gdzie indziej (zob. Wrzesień, 2003).

7 To termin stosowany do opisu pokolenia brytyjskiej młodzieży czasów Drugiego Lata Miłości (1988–89), którego pokoleniowość tworzona była wokół kultury klubowej, w znaczny sposób stymulowanej stosowaniem ecstasy (MDMA).

8 Wariant minimalistyczny trochę przypomina wiejski wzór aktywności wokół przystanku autobusowego. Ze względu na fakt, że pokoleniowość jest cechą kształtującą się w miastach, formy nierzadko interesujących działań młodzieży wiejskiej pozostają jednak poza zakresem naszych zainteresowań.

czy.sciec.pl

Postawy polityczne młodzieży polskiej w świetle badań empirycznych

Karolina Messyasz
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Celem artykułu jest próba dokonania charakterystyki młodego pokolenia Polaków w aspekcie ich postaw względem polityki. Uwaga autorki koncentruje się na dwóch zauważalnych w badaniach empirycznych trendach (a)polityczności i prawicowym zaangażowaniu. Rozważania na temat dominujących postaw politycznych pokolenia Y prowadzone są z perspektywy pokoleniowej zakładającej, że to kontekst społeczny generuje odmienne postawy względem rzeczywistości, a także warunkuje różne sposoby zachowań i różne strategie życiowe. Przyczyny zaistnienia takich postaw autorka upatruje w związku z tym w specyfice nakładających się na siebie procesów transformacyjnych i globalizacyjnych. Za wskaźniki postaw politycznych posłużyły dane pochodzące z badań CBOS i innych odnoszące się do poziomu zainteresowania polityką, orientacji politycznych, preferencji partyjnych, oceny partii politycznych i polityków, decyzji wyborczych oraz frekwencji wyborczej.

Słowa kluczowe:
młodzież, pokolenie Y, postawy polityczne, (a)polityczność, prawicowe zaangażowanie.

W niniejszym artykule próbuję przyjrzeć się dwóm postawom młodego pokolenia Polaków wobec polityki, zauważalnym na poziomie badań empirycznych. Są nimi (a)polityczność i prawicowe zaangażowanie. Stosowana przeze mnie pisownia, w przypadku pierwszej z nich jest celowym zabiegiem językowym z uwagi na przekonanie, iż apolityczność, rozumiana jako bierność wobec zjawisk politycznych, jest de facto jedną z najważniejszych postaw politycznych we współczesnych demokracjach, przynoszącą poważne polityczne konsekwencje. Coraz częściej to właśnie poziom frekwencji decyduje o wyniku wyborczym. Druga z wymienionych postaw, mimo, iż zauważalna w wynikach badań licealistów od kilku lat, ujawniła się podczas ostatnich wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Być może jest to efekt wejścia na rynek polityczny nowej generacji – ostatnich roczników pokolenia Y, zwanych Millenialsami, a być może efekt szerszych procesów globalnych, takich jak wzrost popularności partii i ruchów o charakterze prawicowym i populistycznym, będących efektem bieżących wydarzeń.

Dotychczasowe badania dotyczące młodzieży w dużym stopniu podejmowały tezę o odmienności pokoleniowej kolejnych generacji wynikającej z oddziaływania procesu transformacji ustrojowej, która polegała, w uproszczeniu, na przejściu od gospodarki planowej do wolnorynkowej, od etatyzmu do liberalizmu, od kolektywizmu do indywidualizmu. W postawach przedstawicieli młodego pokolenia socjologowie poszukiwali elementów prodemokratycznych, prorynkowych i indywidualistycznych. Wyniki badań były różne, część wskazywała na odrębność pokoleniową, choć raczej powstającą w procesie ewolucyjnym, inne zaś, wskazywały na brak takiego zjawiska.

Celem niniejszego tekstu nie jest udowodnienie istnienia różnic pokoleniowych. Jest nim natomiast próba dokonania charakterystyki młodego pokolenia Polaków w aspekcie ich postaw względem polityki. W mojej ocenie, najbardziej zauważalnymi postawami w tym względzie jest (a)polityczność i prawicowe zaangażowanie. Istotnym wskaźnikiem postaw politycznych młodych ludzi są informacje o opiniach prezentowanych przez przedstawicieli młodej generacji, rozumianych jak osoby w wieku 18–24/29 lat. Wybór takiej kategorii wiekowej podyktowany jest kilkoma faktami. Po pierwsze, przedział 18–24 lata to okres formowania się tożsamości. Po drugie, przyjęcie kategorii 18–29 lat związane jest ze zjawiskiem wydłużania się okresu młodości i późniejszego usamodzielniania się współczesnych generacji. Po trzecie w końcu, wybór podyktowany był także sposobem, w jaki grupowane są dane dotyczące oceny procesu politycznego w dostępnych badaniach. W przypadku części z nich dane agregowane są w kategorie 18–24 lat, inna część ujmowana jest w przedziale 18–29 lat.

Do analizy postaw politycznych młodych Polaków przyjmuję perspektywę pokoleniową, która wiąże się z faktem, (…) że przedstawiciele różnych pokoleń, socjalizowani w odmiennych warunkach społeczno-historycznych, inaczej oceniają zjawiska społeczne, co generuje odmienne postawy wobec nich, a także warunkuje różne sposoby zachowań i różne życiowe strategie (Zielińska, 2011, s.118). Jednocześnie korzystać będę z koncepcji mówiących o związku osobowości ze strukturą (zob. Habermas, 1973; Inglehart, 1990, 2004; Giddens, 2003). W tym znaczeniu będę zastanawiać się czy możliwe jest orzekanie o efekcie pokoleniowym.

W artykule dokonam próby analizy dostępnych opinii i zachowań politycznych młodego pokolenia Polaków. Za dane empiryczne posłużą mi wyniki ogólnopolskich badań realizowanych przez CBOS – Młodzież 2013, Wybory 2011 w badaniach CBOS, Wybory 2015 w badaniach CBOS oraz Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne w latach 1989–2015. Deklaracje ludzi młodych na tle ogółu badanych. Zaprezentuję jedynie dane z poziomu rozkładów brzegowych i prostych analiz statystycznych. Zdaję sobie sprawę, że brak zaawansowanych analiz statystycznych ogranicza aplikacyjność wyciąganych wniosków. Moim celem jest jednak jedynie zasygnalizowanie pewnych tendencji, które mogłyby ewentualnie posłużyć jako hipotezy testowe w bardziej pogłębionych badaniach.

Kontekst społeczny i założenia teoretyczne

Oczekiwanie postaw prodemokratycznych, prorynkowych i zindywidualizowanych związane jest z faktem, iż młode pokolenie dorastało i było socjalizowane w warunkach systemu demokratycznego oraz gospodarki rynkowej. Teoretycznie zaś, poszukiwanie tego typu postaw, zakorzenione jest w koncepcjach wskazujących na związek osobowości ze strukturą społeczną. Zgodnie z takim założeniem, konsekwencje zmiany ładu społecznego powinny być dostrzegalne na poziomie jednostek, w postaci postaw względem poszczególnych elementów nowego systemu. Mogą one być rozpostarte od konformizmu aż po bunt (por. Merton, 1982). Na konieczność uwzględnienia kontekstu społecznego i politycznego, w tym warunków ekonomicznych, zwracali uwagę Jurgen Habermas czy Roland Inglehart (zob. Inglehart, 2006; Habermas, 1973; Tillmann, 1996; Zielińska, 2011). Habermas wskazuje na istotne powiązanie między rozwijającym się podmiotem a procesem socjalizacji oraz pomiędzy istniejącą formacją społeczną a kształtującymi się strukturami tożsamości. Postrzega on proces stawania się podmiotu jako (…) interakcję między jednostką a warunkami środowiska społecznego (Zielińska, 2011, s.121). W ujęciu Ingleharta to proces międzypokoleniowej zmiany wartości przekształca politykę oraz normy kulturowe. Przesuwanie się nowoczesnych społeczeństw na skali wartości od materializmu do postmaterializmu przynosi znaczącą zmianę w obszarze postaw i orientacji społeczeństw wobec religii, polityki, tradycji i norm kulturowych, a związany jest on ze zmianą jakości i poziomu życia. Wniosek, jaki można wyciągnąć z przedstawionych powyżej koncepcji jest taki, że odmienne warunki społeczne i ekonomiczne skutkować będą określonymi postawami danego pokolenia wobec polityki, rządu, demokracji. W tym aspekcie należy przyjrzeć się okresowi transformacji pod kątem procesów, które kształtowały struktury tożsamościowe młodego pokolenia Polaków.

Okres transformacji to niewątpliwie jedna z głównych perspektyw analizy i wyjaśniania przemian polskiego społeczeństwa. Wielowymiarowe przeobrażenia społeczne dokonywały się w kontekście przejścia od ładu monocentrycznego do policentrycznego, od socjalizmu do demokracji oraz od gospodarki centralnie planowanej do kapitalizmu. Wydaje się jednak, że model ten wymaga pewnej korekty. Po przeszło 25 latach należałoby tę perspektywę nieco z niuansować. Okres ćwierćwiecza transformacyjnego trudno uznać za jednoznaczny i jednoliniowy. Dziś, zadając pytania o kontekst, a tym samym o ich wpływ na tożsamości i postawy jednostek, należy, w moim przekonaniu, zwrócić uwagę na to, z jakim kapitalizmem i z jaką demokracją mieliśmy do czynienia. Coraz więcej publikacji dotyczących specyfiki polskiej drogi do kapitalizmu i demokracji zwraca uwagę na ich specyfikę i efekty, które ujawniały się w ostatnich latach (zob. Jasiecki, 2013, Kozek, 2013). To już bowiem nie ta sama faza demokratyzacji systemu, nie ta sama faza kapitalizmu i nie ten sam rynek pracy, co na początku lat 90. W wymiarze ontologicznym założenia pozostały te same (demokracja, kapitalizm, indywidualizm), ale rodzaj przyjętych polityk w poszczególnych obszarach systemu mających prowadzić do ich realizacji niewątpliwie wymaga uwzględnienia. Tym bardziej, że to właśnie owe strategie oddziaływały w większej mierze na społeczeństwo niż same metazałożenia.

Dodatkowo, wraz z ugruntowaniem się demokracji, co najmniej w wymiarze proceduralnym i instytucjonalnym, paradygmat transformacyjny traci na znaczeniu na rzecz wchodzenia w system globalnej gospodarki określany mianem kapitalizmu postindustrialnego lub zglobalizowanego (Ziółkowski, 2001, s.18). Transformacja ustrojowa naszego kraju, ale i całego regionu, przebiegała równocześnie z procesami globalizacji, a można zaryzykować tezę, iż pod ich dyktando. Proces ten dokonywał się na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej, zaś jego głównymi wymiarami były kapitalizm, indywidualizm i konsumpcjonizm. To one w znacznym stopniu kształtowały tożsamości jednostek urodzonych w latach 80. i 90. XX wieku, czego przejawem są określone wartości, aspiracje i dążenia. Jedną z najważniejszych zmiennych okresu transformacji jest zdecydowany wzrost aspiracji edukacyjnych. Wykształcenie wyższe stało się jednym z najbardziej wymiernych wymiarów awansu społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Jak pokazały wyniki spisu powszechnego z 2011 r. odsetek osób z wyższym wykształceniem wynosi w Polsce 17% (w stosunku do 8,8% z 1992 r.), co oznacza, że blisko 1/5 społeczeństwa legitymuje się dyplomem uczelni wyższej. Prawie trzykrotnie – z 14,4 proc. w 2002 r. do 40,5 proc. w 2013 r. wzrosła liczba Polaków w wieku 30–34 lata z dyplomem ukończenia studiów, jak wynika z danych opublikowanych przez Eurostat w 2014 r. (Słomczyński, Tomescu-Dubrow, 2008; GUS, 2013; http://www.nauka.gov.pl/aktualnosci-ministerstwo/polska-na-czele-krajow-z-najszybszym-wzrostem-liczby-osob-z-wyzszym-wyksztalceniem.html). Polska młodzież ze szkół ponadgimnazjalnych deklaruje, że po zakończeniu tego szczebla edukacji zamierza studiować na wybranym kierunku i pracować (33%) oraz wyłącznie studiować na wybranym kierunku (26%) (CBOS, 2014, s.13). Posiadanie dyplomu ukończenia uczelni wyższej stało się obecnie koniecznością, choć jego wartość uległa dewaluacji. Boom edukacyjny, z jakim jeszcze do niedawna mieliśmy do czynienia, był efektem rozbudzenia aspiracji edukacyjnych Polaków, za którymi stała wiara w możliwość indywidualnego sukcesu życiowego i zawodowego. Zaspokojenie tych rozbudzonych potrzeb odbywało się dzięki podporządkowaniu uczelni wyższych oraz innych instytucji publicznych i prywatnych regułom rynkowym. To z kolei, było oznaką przyjęcia przez Polskę modelu państwa neoliberalnego, które kanon swych działań opiera o trzy zasady: deregulację, liberalizację i prywatyzację (Beck, 2005, s.326). Taki kierunek zmian w ekonomii, nie pozostał bez wpływu na porządek społeczny. Zasadniczą zmianą jest zamiana wszelkich relacji na transakcje w kluczowych sferach życia. Jak pisze Paul Dembinski: (…) finansjalizacja sprawiła, że chory przestał być pacjentem, a stał się klientem korporacji medycznej. Student przestał być uczniem, a stał się nabywcą usługi edukacyjnej. (…) Bo prawie wszystko stało się biznesem. (…) W tej logice wyrosły dwa pokolenia. Ukształtowała ona elity polityczne, gospodarcze, medialne. (…) Wszyscy w tym mentalnie jesteśmy (2012, s.23).

Trzem wspomnianym zasadom neoliberalnej globalizacji towarzyszy symboliczne legitymizowanie ich dominacji. Dokonuje się to poprzez naturalizację i uniwersalizowanie procesów indywidualizacji i fragmentaryzacji w dyskursie publicznym. Posługując się terminologią C.W. Millsa (2007, ss.55–62), następuje zamiana publicznych problemów na prywatne troski, a odpowiedzialność przerzucana jest z systemu na jednostkę (Messyasz, 2014, s.83). To z kolei, wiąże się ściśle z dominacją logiki rynkowej we wszystkich dziedzinach życia, która skutkuje pragmatyzacją świadomości młodzieży (zob. Messyasz, 2012; 2013).

Opisane powyżej urynkowienie relacji społecznych i procesów tożsamościowych to elementy charakterystyczne dla społeczeństwa konsumpcyjnego, wyznaczającego odmienne cele i wartości społeczne. Jednostce, która musi być systemowo „inna” niż wszyscy, trudno współgrać z oczekiwaniami innych w otoczeniu społecznym. Utrudnia to także budowanie kolektywnych tożsamości. Należy jednak zauważyć, że transformacja nie była procesem jednolitym i linearnym. Jak wskazują niektórzy ekonomiści, Polska wpadła w pułapkę średniego rozwoju. Dotychczasowa pozycja gospodarcza Polski w dużej mierze oparta była o niskie koszty pracy i tanią a wykwalifikowaną siłę roboczą. Znaleźliśmy się w położeniu typowym dla państw półperyferyjnych (Wallerstein, 2006; 2007). Do niedawna dyskurs „zaciskania pasa” wobec konieczności nadgonienia kilku dekad zaległości działał dyscyplinująco na społeczeństwo. Kolejne rządy objaśniały swoim wyborcom podejmowane decyzje koniecznością dziejową. Wydaje się, że ten mechanizm w ostatnich latach przestał działać, szczególnie na ludzi młodych. Przez ostatnie dwie dekady „system” obiecał bowiem młodym ludziom bardzo wiele. W zdobywaniu wymaganych kwalifikacji i umiejętności kibicowali im wszyscy – instytucje edukacyjne, politycy, rodzina. Sami młodzi również zaufali tym obietnicom. Młodzież miała być beneficjentem przemian, a stała się ich główną ofiarą. Mamy zatem do czynienia z narastającymi obiektywnymi sprzecznościami, które coraz wyraźniej się materializują choćby w postawach młodych ludzi względem polityki (Szafraniec, 2012, s.102). Rozdźwięk pomiędzy aspiracjami a niemożnością ich realizacji rodzi określone konsekwencje również na poziomie politycznym.

W mojej ocenie logika neoliberalnych rozwiązań przynosi co najmniej cztery skutki, w obszarze młodzieży: (a) stosowanie jednostkowych rozwiązań dla systemowych problemów, (b) osłabienie systemowych podstaw więzi grupowych, (c) zniwelowanie ryzyka pokoleniowego buntu, ograniczenie go do zdarzeń sporadycznych, doraźnych, a więc swego rodzaju konformizm lub apatię (Messyasz, 2014a, s.85) (d) poszukiwanie wyrazistych ruchów i organizacji.

Postawy polityczne generacji Y/Z

Zanim przejdę do opisu dwóch wspomnianych na wstępie postaw, warto nakreślić jeszcze specyfikę całej generacji Y oraz Z, to bowiem jej przedstawiciele są w głównej mierze ich nosicielami i wyrazicielami. Jak wskazuje literatura zachodnia pokolenie Y to osoby urodzone w latach 1977–1997, w warunkach polskich wskazuje się, że są nimi osoby urodzone w latach 80. i 90. Pokolenie Z to osoby urodzone po roku 1998. Dodatkowo, w literaturze przedmiotu, spotkać można termin Milenijczycy (ang. Millenials). Tym mianem, określa się część pokolenia Y, którego młodość przypada na czas przełomu wieków (osoby ur. 1980–1995). Pokolenie Y, w tym także Millenijczyków, charakteryzuje w większości niepamięć poprzedniego systemu oraz dorastanie w czasach dynamicznego upowszechnienia technologii informatycznych, przez co określani są mianem „cyfrowych tubylców” (Prensky, 2001). Korzystają oni z sieci w celach zarówno rozrywkowych, informacyjnych, edukacyjnych i autoprezentacyjnych. Ich życie realne zrośnięte jest niejako z cyberprzestrzenią. Internet jest jednym z wymiarów ich życia społecznego. Za jego pośrednictwem budują relacje, komunikują się, pracują lub uczą się, a także budują swój wizerunek osobisty i społeczny. Drugim ważnym obszarem pokoleniowej charakterystyki jest ich stosunek do pracy. Ma ona bowiem służyć osiąganiu prywatnych celów i realizacji własnych zainteresowań, co skutkuje słabnącą lojalnością wobec pracodawców. Chętnie otwierają w związku z tym własne firmy, co umożliwiają im nowe rozwiązania instytucjonalne w postaci start-up’ów czy inkubatorów przedsiębiorczości. Są także otwarci na elastyczne formy zatrudnienia i elastyczne godziny pracy, które postrzegają jako możliwość realizacji zasady work-life-balance. Stawiają głównie na jakość i styl życia (zob. Greenberg, Weber, 2008; Howe and Strauss, 2000).

Ten, dość pozytywny wizerunek, warto skonfrontować z faktem, że to właśnie przedstawiciele pokolenia Y, a także Z, coraz częściej padają ofiarami systemowych rozwiązań, które początkowo postrzegali jako szansę. Dzieje się tak choćby w przypadku umów cywilnoprawnych. Z jednej strony bywają przedstawiane jako synonim zawodów kreatywnych, z drugiej jednak, szczególnie w dłuższej perspektywie, stają się przyczyną popadania części młodych ludzi w kategorię prekariatu. Niepewność staje się cechą charakterystyczną rzeczywistości, w której przyszło dorastać młodemu pokoleniu. Jak przekonuje Guy Standing, bierze się ona przede wszystkim z braku siedmiu form gwarancji związanych z pracą w epoce przemysłowej: rynku pracy, zatrudnienia, pracy, bezpieczeństwa w pracy, reprodukcji umiejętności, dochodu, reprezentacji (2011, s.10). Gdy jedni piszą o przyroście pracy kreatywnej, inni podnoszą kwestię fikcyjnej ruchliwości zawodowej, tzw. uptitling, polegający na nadawaniu tytułów powyżej posiadanych przez pracownika kwalifikacji. Gdy dla jednych nowe technologie informatyczne stanowią przede wszystkim kluczowy element wzrostu gospodarczego zmieniający charakter współczesnej pracy, inni podnoszą ich destrukcyjny wpływ na zdolność ludzkiego myślenia prowadzący do upośledzania złożonych procesów myślowych i możliwości tworzenia nowych idei, a skutkujący ostatecznie brakiem krytycyzmu i dominacją powierzchownych, naprędce nabytych poglądów (zob. Carr, 2010; Florida, 2010; Standing, 2011). Można zatem postawić tezę, że status młodego pokolenia rozpięty jest pomiędzy klasą kreatywną a prekariatem, z uwzględnieniem wszystkich zastrzeżeń wobec obu koncepcji (zob. Messyasz, 2014b).

Konsekwencją opisanych powyżej procesów jest zjawisko opóźnionego startu w dorosłość. Młodzi ludzie coraz dłużej pozostają w rolach uczniów i studentów (do 25 r.ż lub dłużej), później zawierają małżeństwa (około 30 r.ż.), jeszcze później podejmują decyzję o posiadaniu potomstwa czy własnego mieszkania (Szafraniec, 2012, s.104). Te wszystkie aspekty w znaczącym stopniu stanowią o rzeczywistość młodego pokolenia. To one wyznaczają warunki brzegowe przyszłości zawodowej i prywatnej młodych ludzi. Jak zatem wobec tego wygląda polityczne oblicze pokolenia Y w Polsce?

Zanim jednak przejdę do omówienia dwóch szczególnie interesujących mnie tendencji, odniosę się jeszcze do kierunków teoretycznych i trendów w zachowaniach i postawach politycznych młodzieży obserwowanych w Zachodniej Europie.

Obecnie, jak przekonują teoretycy przedmiotu, mamy do czynienia ze zmianą pokoleniową w podejściu do partycypacji politycznej. Partycypację polityczną rozumiem, za Krystyną Skarżyńską, jako wszelkie formy zaangażowania jednostki w wywieranie wpływu na rządzących i decyzje, jakie oni podejmują, wszelkie formy zainteresowania polityką i kwestiami politycznymi (Skarżyńska, 2002). Partycypacja rozumiana jako aktywność polityczna może zatem rozciągać się od wąskiego zainteresowania wybranymi kwestiami politycznymi, przez sprecyzowane preferencje polityczne, polityczne sympatie i antypatie, aż do głębokiego zaangażowania w politykę. Za najbardziej rozpowszechniony przejaw partycypacji politycznej uznaje się akt wyborczy, rozumiany także jako minimalny, graniczny poziom uczestnictwa politycznego. Jak zauważa Andy Furlong (2013, ss.209–226), obserwowane w tym obszarze tendencje to przechodzenie z polityki rozumianej w kategoriach klasowych (collective politics of class) do: (a) polityki rozumianej w kategoriach post-materialnych (post-materialist politics) – Inglehart (1990; 2004); (b) polityki życia (life politics) – Giddens (2006); (c) zatomizowanego obywatelstwa (atomised citizenship) – Pattie et all (2004). Wyniki tych zmian możemy obserwować na poziomie danych empirycznych, które wskazują, że mamy do czynienia, w przypadku interesującej nas w niniejszym artykule kategorii młodzieży z:

- ▶ niedoreprezentowaniem młodych w „konwencjonalnej” polityce;

- ▶ niskimi wskaźnikami przynależności do partii politycznych;

- ▶ niskimi wskaźnikami przynależności do związków zawodowych;

- ▶ niskim poziomem zainteresowania polityką;

- ▶ niskim poziomem frekwencji wyborczej.

Postawa polityczna to względnie trwały stosunek do podmiotów polityki i ich działań, systemu politycznego i jego składników, elit politycznych, idei i wartości politycznych oraz decyzji politycznych. Postawa polityczna zawiera trzy komponenty: (a) poznawczy – oznaczający całokształt prawdziwej i nieprawdziwej wiedzy dotyczącej systemu politycznego; (b) emocjonalno–oceniający – obejmujący uczucia wobec zjawisk politycznych oraz kryteria ich wartościowania; (c) behawioralny – czyli, gotowość do aktywności politycznej w oparciu o utrwalone wzorce zachowań politycznych lub pozostanie biernym wobec zjawisk politycznych (Wojcieszke, 2005, ss.81–82; Wiatr, 1999; Potulski, 2007). Wskaźnikami postaw i zachowań są opinie, w tym przypadku odnośnie kwestii politycznych, które informują nas o charakterze danego pokolenia wstępującego (Zielińska, 2011, ss.118–119).

Do analiz wybrano opinie, które w moim przekonaniu, przynajmniej częściowo, odzwierciedlają postawy względem polityki: (a) poziom zainteresowania polityką, (b) orientacje polityczne, (c) preferencje partyjne, (d) ocena partii politycznych i polityków, (e) decyzje wyborcze, (f) frekwencja wyborcza. Pierwsze trzy zmienne odpowiadają wymiarowi poznawczemu, kolejna – emocjonalno-oceniającemu, zaś trzy ostatnie – behawioralnemu. Dodatkowo, przedstawię także rys pokoleniowej specyfiki poprzez odniesienie się do opinii dotyczących demokracji, szans życiowych, sytuacji w kraju itp. Z uwagi na charakter niniejszego opracowania zaprezentowane zostaną tu dane ogólnej natury, których pogłębiona analiza wymagałaby dodatkowych zmiennych. Tekst stanowi punkt wyjścia do dalszych analiz.

(A)polityczność i prawicowe zaangażowanie

Opinie dotyczące systemu demokratycznego w kontekście innych form sprawowania władzy nie są jednoznaczne. Żadne ze stwierdzeń, które zostało przedstawione badanym nie zyskało zdecydowanej przewagi nad pozostałymi. Aż 33% młodych respondentów nie ma określonego stosunku do demokracji. 29% uznało, że to demokracja ma przewagę nad innymi formami rządu, ale 24% stwierdziło, że niekiedy to właśnie rządy niedemokratyczne mogą być bardziej pożądane niż demokratyczne. Dla pozostałych 14% rodzaj rządów nie ma znaczenia. Dodatkowo, należy podkreślić, że jednoznaczna aprobata dla demokracji odznacza się stałą tendencją spadkową od 1998 r. – z 38% do 29%. Najniższe poparcie dla tego stwierdzenia odnotowano w 1994 r. – 24% (CBOS, 2014, s.50).

Jeszcze gorzej prezentują się opinie odnośnie stanu polskiej demokracji. Na pytanie „Czy ogólnie rzecz biorąc jesteś zadowolony(a) czy niezadowolony(a) ze sposobu, w jaki funkcjonuje demokracja w naszym kraju?” aż 70% młodzieży ponadgimnazjalnej wyraża niezadowolenie w tym aspekcie. Krytyka stanu polskiej demokracji w 2013 r. osiągnęła najwyższe notowania. Nigdy wcześniej także nie było tak mało osób zadowolonych z funkcjonowania ustroju (16%). W porównaniu z 2010 r. niezadowolenie z funkcjonowania demokracji w Polsce wzrosło o 9 punków procentowych, zaś odsetek osób usatysfakcjonowanych spadł o 6 punktów (CBOS, 2014, s.53).

Przyglądając się stosunkowi uczniów do polityków i partii politycznych należy wskazać, powszechny negatywny stosunek do obu elementów systemu politycznego. W przekonaniu młodych osób politycy dbają jedynie o swoje kariery (92%), a większość z nich nie kieruje się dobrem ogółu (82%). Zdecydowana większość (84%) uważa, że partie są zainteresowane wyłącznie zdobywaniem głosów obywateli podczas wyborów i nie interesują się ich opiniami. 2/3 uznało (68%), że partie polityczne nie reprezentują interesów i poglądów zwykłych ludzi. W odniesieniu do możliwości wpływu, ankietowani uznali, że zwykli obywatele nie mają wpływu na to, co robi rząd (78%). Jedynym aspektem, gdzie oceny pozytywne przeważyły negatywne była ocena szans dokonania rzeczywistego wyboru podczas głosowania. 57% badanych uznało, że podczas wyborów wyborcy mają realny wpływ na ich wynik, choć i tutaj należy wskazać, że we wcześniejszych edycjach odsetek wierzących w możliwość dokonania rzeczywistego wyboru podczas głosowania wynosiła około 75%. Jak podkreślają autorzy badania, (…) opinie dotyczące różnych aspektów funkcjonowania demokracji w naszym kraju są w zasadzie najgorsze spośród dotychczas notowanych (CBOS, 2014, ss.55–56).

Poglądy młodzieży na temat ogólnej sytuacji kraju nie różnią się od poglądów na temat demokracji. Większość badanych jest zdania, że sytuacja w Polsce zmierza w złym kierunku (75%), a tylko co dwudziesty (5%) wyraża przeciwną opinię. Również w tym wymiarze opinie uczniów są najgorsze z dotychczas notowanych. W 2010 r. sytuację w kraju negatywnie oceniało 65% badanych (o 10 punktów procentowych mniej) (CBOS, 2014, s.58).

Pierwszym wymiarem różnicującym postawy polityczne młodzieży jest poziom zainteresowania polityką. Jak pokazują badania prowadzone cyklicznie przez CBOS zatytułowane Młodzież, gdzie ankietowanymi jest młodzież ostatnich klas szkół ponadgimnazjalnych, zainteresowanie polityką, szczególnie bardzo duże i duże, nie cieszy się wysokimi wskaźnikami. Najwięcej osób deklaruje, że ich poziom zainteresowania polityką można określić jako „średni” (śledzenie tylko głównych wydarzeń). Jednak nawet ten wskaźnik regularnie spada od 1996 r. Podczas ostatniego badania jedynie 1/3 uczniów (32%) uznała, że ich zainteresowanie polityką jest średnie, zrównując się z żadnym (31%). Deklaracje bardzo dużego zainteresowania polityką nigdy nie przekroczyły 4% próby, zaś duże zainteresowanie deklaruje, co dziesiąty badany. Wniosek jaki płynie z tych cyklicznych badań, prowadzonych od wczesnych lat 90., to spadek zainteresowania polityką wśród młodzieży (zob. wykres 1). Potwierdzają to wyniki badań wśród młodych Polaków w wieku 18–24 lat. Młodzi ludzie w latach 1989–2015 odpowiadali, że ich zainteresowanie polityką raczej w znikomym stopniu jest bardzo duże (1%–3%) lub duże (4%–10%). Odpowiedzi, że polityka średnio ich ciekawi mieściły się w przedziale 34%–47%. Natomiast swoje zainteresowanie tą dziedziną jako nikłe określało 25%–37%, zaś żadne 16%–27%. Generalnie, podobnie jak w badaniach „Młodzież”, mogliśmy obserwować wzrost deklaracji dla „żadnego” i „nikłego” zainteresowania polityką oraz spadek pośród osób deklarujących „średnie” zainteresowanie. Wyniki badań wśród młodych Polaków pokazują, że w roku 1990 ich zainteresowanie polityką było relatywnie wysokie, następnie zaczęło spadać. Wzrost zainteresowania polityką zauważalny był w roku 2002, a następnie w latach 2004–2007, czyli w większości podczas rządów PiS. W latach rządów koalicji PO-PSL zainteresowanie kwestiami politycznymi systematycznie spadało. Ponowny trend wzrostowy zaczął się w roku 2013 i utrzymywał do 2015 r. (zob. wykres 2) (CBOS, 2015, s.3).

Brak zainteresowania polityką bywa różnie tłumaczony. Jedna z tez mówi o naturalnym spadku zainteresowania polityką w systemach demokratyzujących się, w których polityka przestaje dotyczyć wszystkich sfer życia. Zgodnie z nią spadek zainteresowania polityką można uznać za wskaźnik normalizacji sytuacji w kraju (Skarżyńska, 1999). Z drugiej strony, ów spadek budzi wśród socjologów i politologów niepokój. Szczególnie gdy zaczyna się łączyć ze spadkiem zaufania społecznego (Krastew, 2013; Sztompka, 2007). Może on wtedy stać się czynnikiem niebezpiecznym i być świadectwem alienacji politycznej społeczeństwa lub jego części. To z kolei, może skutkować spadkiem frekwencji wyborczej i dojściem do władzy partii o charakterze populistycznym.

Wykres 1. Poziom zainteresowania polityką młodzieży ponadgimnazjalnej (17–21 Lat)

Źródło: opracowanie własne na podstawie Młodzież 2013, CBOS, s. 63

Wykres 2. Zainteresowanie wśród młodych Polaków w wieku 18–24 lat w latach 1989–2015

Źródło: Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne w latach 1989–2015. Deklaracje ludzi młodych na tle ogółu badanych, CBOS, s. 3.

Drugim wymiarem składającym się na kształt i treść postaw politycznych są deklarowane poglądy polityczne. Przez cały okres transformacji zdecydowana większość młodzieży nie potrafiła zdefiniować swoich poglądów w odniesieniu do osi lewica-prawica. Obecnie prawie ¾ uczniów nie zadeklarowało swoich poglądów politycznych. Mimo, tak masowego braku identyfikacji z jakąkolwiek ideologią, warto przyjrzeć się grupie osób, które wskazały na określone identyfikacje. W obrębie osób politycznie zdeklarowanych można zauważyć pewne trendy. Zauważalny jest trend spadkowy w przypadku osób deklarujących poglądy lewicowe. Jest to obecnie najmniej popularna orientacja polityczna. Podobnie rysuje się sytuacja w przypadku poglądów centrowych i prawicowych. Należy jednak zauważyć, że obszar poglądów prawicowych w badanym okresie wykazywał się największą stabilnością (poza znaczącym spadkiem zainteresowania w 1998 r.). Druga ważna uwaga odnosi się do faktu, że orientacja prawicowa cieszy się największym poparciem wśród badanych, co może świadczyć o przesuwaniu się młodszych roczników w kierunku postaw konserwatywnych (zob. wykres 3). Potwierdzają to dane z drugiego badania, prowadzone systematycznie na nieco starszej grupie osób (18–24 lata). Wśród młodych ludzi przez cały okres transformacji tylko trzykrotnie poglądy lewicowe były bardziej popularne niż prawicowe – przed 1990 r., w latach 1992–1994 i w latach 1999–2002. Dwa ostatnie przedziały częściowo pokrywają się z okresami rządów SLD. Od połowy 2002 r. obserwujemy raczej stały trend spadkowy dla poglądów lewicowych i wzrost odsetka osób utożsamiających się z poglądami prawicowymi. Radykalny spadek popularności lewicy zaczął się w roku 2012 (obecnie poniżej 10%), rok później zaś w górę poszybowały wskaźniki orientacji prawicowej (obecnie powyżej 30%). Szczegóły przedstawia wykres 4 (CBOS, 2015, s.9).

Wykres 3. Deklarowane poglądy polityczne młodzieży ponadgimnazjalnej (17–21 lat)

Źródło: opracowanie własne na podstawie Młodzież 2013, CBOS, s. 65

Wykres 4. Deklarowane poglądy polityczne młodych Polaków w wieku 18–24 lat w latach 1990–2015 – odsetki deklaracji lewicowych i prawicowych na tle ogółu badanych

Źródło: Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne w latach 1989–2015. Deklaracje ludzi młodych na tle ogółu badanych, CBOS, s. 9

Kolejnym wskaźnikiem interesujących mnie postaw politycznych są tabele krzyżowe, uwzględniające zainteresowanie polityką i deklarowane poglądy polityczne. Jak widać w tabeli 1, młode osoby deklarujace przekonania prawicowe są w znacznie większym stopniu żywo zainteresowane polityką. Osoby o poglądach prawicowych stanowią zdecydowaną większość grupy wykazującej bardzo duże i duże zainteresowanie polityką. Również uczniowie deklarujący średnie zainteresowanie polityką to w większości osoby o prawicowych przekonaniach, choć w zdecydowanie mniejszej przewadze niż w przypadku dwóch poprzednich grup. Zachowując wskazaną ostrożoność ze względu na niskie liczebności niektórych grup, można zaryzykować wniosek, że młode osoby identyfikujace się z orientacją prawicową wykazując duże większe zainteresowanie polityką, będą także wykazywały się wyższymi wskaźnikami partycypacji politycznej w postaci choćby frekwencji wyborczej.

Tabela 1. Zainteresowanie polityką a deklarowane poglądy polityczne

Źródło: Młodzież 2013, CBOS, s. 67

Ostatnim aspektem wymiaru poznawczego postaw są deklarowane preferencje partyjne. Zdecydowana większość młodzieży ponadgimnazjalnej na przestrzeni ostatnich 10 lat deklarowała, że nie ma takiej partii, z którą mogłaby sympatyzować. Systematycznie zwiększał się także odsetek młodych osób, które nie umieją ocenić, która z istniejących partii politycznych najbardziej im się podoba. Spośród trzech partii (PO, PiS, SLD) największą sympatią wśród młodzieży cieszyła się Platforma Obywatelska, jednak w ostatnich latach roztrwoniła swój kapitał polityczny i straciła zaufanie najmłodszego elektoratu (spadek z 21% do 4%). Podobnie, choć nie w tak drastycznym stosunku, spadały wskaźniki sympatii dla Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Natomiast systematycznie rosło poparcie dla Prawa i Sprawiedliwości (poza spadkiem o 2 pkt. proc. w roku 2013) – zob. wykres 5[1]. Preferencje partyjne odzwierciedlają zatem trendy zaobserwowane w przypadku orientacji politycznych.

Poza faktem, że osoby o sympatiach prawicowych są częściej w bardzo dużym i dużym stopniu zainteresowane polityką, łatwiej niż innym przychodzi im wskazanie partii politycznej bliskiej własnym preferencjom. Choć nawet i w tej grupie blisko połowa (46%) twierdzi, że nie ma takiej partii (CBOS, 2014, s.70). Szczegóły zaprezentowano na wykresie 6.

Wykres 5. Preferencje partyjne młodzieży ponadgimnazjalnej (17–21 lat)

Źródło: opracowanie własne na podstawie Młodzież 2003, Młodzież 2008, Młodzież 2010, Młodzież 2013, CBOS.

Wykres 6. Sympatie partyjne młodzieży ponadgimnazjalnej (17–21 lat)

Źródło: Młodzież 2013, s. 70

W aspekcie elementu behawioralnego postaw najbardziej miarodajnym czynnikiem są wyniki ostatnich wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Jak pokazały wyniki badania exit poll, w pierwszej turze wyborów prezydenckich w 2015 r. najwięcej osób w kategorii 18–29 lat oddało swój głos na Pawła Kukiza (41,1%) oraz Andrzeja Dudę (20,7%). Bronisław Komorowski wyprzedził tylko o 0,2% Janusza Korwin-Mikkego (13,8% do 13,6%). Natomiast w wyborach parlamentarnych w grupie wiekowej 18–29 lat największym poparciem cieszyły się partie prawicowe i antysystemowe. Na PiS zagłosowało 26,6% młodych Polaków, na Kukiz’15 – 20,6%, na partię Korwin – 16,8%. PO zyskała poparcie jedynie 14,4% wyborców, Nowoczesna – 7,8%, a partia Razem – 5,2%.

Przedstawiony rozkład odpowiedzi najmłodszej kategorii wyborców, stanowi odzwierciedlenie tendencji, które ujawniały się w kolejnych latach badania Młodzież. Deklaracje polityczne kolejnych roczników uzyskujących prawo wyborcze przesuwały się do dwóch kategorii osób reprezentujących dwie odmienne postawy polityczne: apolityczną (osoby wykazujące brak zainteresowania polityką, brak identyfikacji politycznych i brak preferencji partyjnych) oraz konserwatywną (osoby deklarujące zainteresowanie polityką, identyfikujące się z orientacją prawicową oraz sympatyzujące z PiS). A zatem można było zaobserwować dokonującą się zmianę w poglądach, co znalazło swój wyraz w wynikach wyborów (tu również najczęstszym motywem głosowania była chęć dokonania zmiany – por. CBOS, 2015).

Ostatnim z analizowanych elementów jest frekwencja wyborcza. Młodzież jest tradycyjnie elektoratem, który najrzadziej uczestniczy w wyborach. Wskazują na to wyniki Polskiego Generalnego Studium Wyborczego. Frekwencja w kolejnych wyborach parlamentarnych w kategorii 18–25 lat przedstawiała się następująco: 1997 – 38,1%, 2001 – 47,2%, 2005 – 44,2%, 2007 – 55,8% (tylko w 2001 i 2005 roku niższą frekwencję odnotowano w grupie 26–35 lat). W wyborach w roku 2011 deklarowana frekwencja osób w wieku 18–24 lat wyniosła 54% i była o 2 punkty procentowe wyższa niż frekwencja w grupie 25–34 lata. W tym przypadku również przedstawiciele obu kategorii głosowali rzadziej niż przedstawiciele pozostałych kategorii wiekowych. Wynik ten potwierdza relatywnie wysoki poziom kontestacji wyborów wśród najmłodszych badanych (CBOS, 2011, s.46). Największy wpływ na decyzję o wzięciu udziału w wyborach mają poglądy polityczne. Wyniki tego samego raportu pokazały, że osoby z kategorii 18–24 lat o poglądach prawicowych częściej deklarowały, że wzięły udział w wyborach parlamentarnych w 2011 r. – 42%, niż osoby identyfikujące się z poglądami centrowymi – 34%, czy lewicowymi – 16%. Nieuczestniczeniu w wyborach zdecydowanie sprzyja brak sprecyzowanych poglądów politycznych. Za powód braku uczestnictwa w wyborach respondenci podawali brak wiedzy o kandydatach, programach oraz nieinteresowanie się polityką i wyborami, jak też zniechęcenie do polityków, brak odpowiednich partii i kandydatów (CBOS, 2011, s.43–44).

Podsumowanie – dlaczego (a)polityczność i prawicowe zaangażowanie?

By móc pokusić się o sensowną próbę odpowiedzi na powyższe pytanie trzeba, poza wynikami badań, odwołać się do teorii wyjaśniających obecnych w literaturze przedmiotu. Niskie wskaźniki partycypacji politycznej młodzieży nie są bowiem wyłącznie specyfiką polską. Z tego typu problemem borykają się również kraje Europy Zachodniej, czyli tzw. starych demokracji. W zachodniej literaturze wyróżnia się cztery podejścia wyjaśniające ten problem, skupiające się na odmiennych aspektach:

1. Wyjaśnienia oparte na specyfice okresu młodości (youth focused explanations) – wskazują, że niskie wskaźniki partycypacji są konsekwencją młodego wieku i ich społecznego zaplecza;

2. Wyjaśnienia związane ze specyfiką system politycznego (politics focused explanations) – największa uwagę przywiązuje się do barier wytwarzanych przez państwowe instytucje, jak i partie polityczne, które dążą do wykluczenia młodych ludzi z polityki;

3. Wyjaśnienia związane z pojawieniem się alternatywnych wartości (alternative value explanations) – zgodnie z nim młodych ludzi bardziej pociągają alternatywne idee i ruchy polityczne będące poza zasięgiem partii politycznych. W tym podejściu uważa się, że głosowanie nie pociąga młodych ludzi, ponieważ partie polityczne nie uznają/nie reprezentują ich odmiennych politycznych ideałów;

4. Wyjaśnienia pokoleniowe (generational explanations) – wskazujące na zmieniające się społeczne okoliczności, specyfikę przejścia do dorosłości oraz niepowtarzalności wydarzeń doświadczanych przez młodych ludzi, które albo osłabiają ich zdolność do uczestniczenia albo utrudniają zdobycie wiedzy jak uczestniczyć w wyborach (Kimberle, 2002, ss.86–87).

Współcześnie raczej odchodzi się od modelu wyjaśniającego niski poziom partycypacji wyborczej poprzez efekt cyklu życia i ogólne trudności ze startem życiowym (‘start-up’ difficulties). Drugi model upatruje przyczyn absencji wyborczej młodzieży w specyfice systemu politycznego i partii politycznych, które nie potrafią przyciągnąć młodego wyborcy. Związane to jest także z samą agendą partii politycznych, które w swojej ofercie nie uwzględniają potrzeb młodych ludzi, nie czynią z nich politycznego podmiotu. By zauważyć, jak bardzo niewielu młodych ludzi przynależy do partii politycznych, wystarczy przyjrzeć się strukturom partyjnym, czy średniej wieku partyjnych polityków. To przekłada się na brak obecności młodych ludzi w życiu publicznym. Część autorów wskazuje także na sam system wyborczy, który może utrudniać i zniechęcać młodych ludzi do wejścia na rynek polityczny. Jeszcze inną przyczyną są negatywne opinie młodych o polityce i politykach, jak również ich brak relewancji politycznej (Kimberle, 2002, ss.88–91).

Trzeci model tłumaczy brak zaangażowania młodzieży w tradycyjne formy polityki zwróceniem się tej kategorii wiekowej w stronę tzw. alternatywnych lub postmaterialnych wartości. Najczęściej młodzi ludzie angażują się w (a) pojedyncze, bliskie im sprawy i tematy (single-issue politics), (b) tematy o zasięgu globalnym (global-issue politics), (c) ruchy społeczne (politics of protest), (d) w bojkot konsumencki (product boycotts). Ta zmiana wartości, nazywana przez Ingleharta cichą rewolucją (‘silent revolution’), dokonała się dzięki poprawie systemu edukacji, globalizacji mediów, długiemu okresowi pokoju i bezpieczeństwa ekonomicznego. Zaowocowało to wzrostem poziomu tolerancji i poszerzeniem zainteresowania postmaterialnymi tematami politycznymi. Tradycyjna polityka nie jest natomiast zainteresowana tego typu problemami (Kimberle, 2002, ss.91–93).

W kolejnym podejściu sugeruje się, że współczesna młodzież doświadcza wyjątkowych okoliczności i wydarzeń, które zniechęcają ją do czynnego uczestnictwa w polityce. Według Lipsitz’a (1994, s.17) współczesne czasy są bezprecedensowo niebezpieczne dla młodych ludzi. W szczególności skutki gospodarczej restrukturyzacji i deindustrializacji zmieniły rynek pracy młodzieży nie do poznania. Mnóstwo młodych osób jest marginalizowanych na rynku pracy (Kimberle, 2002, s.93).

Ostatnie stanowisko wskazuje, że apatia polityczna, jaką możemy obserwować choćby podczas wyborów, to nie wina młodych ludzi, ale polityków i instytucji obywatelskich, którzy nie są w stanie odpowiedzieć na gwałtowne zmiany doświadczane przez młodych. Dziś młodzi ludzie głównie konstruują własną tożsamość w innych niż tradycyjne agendach (Holland, 1990: 206), w których polityka i partie polityczne są nieobecne. Wobec tego, kluczem do zrozumienia wzrostu absencji wyborczej są raczej wyjaśnienia pokoleniowe niż trzy nakreślone powyżej (Kimberle, 2002, s.95).

Młode pokolenie nie myśli o podziałach politycznych w kategoriach starych podziałów ideologicznych. Nowe obawy i bliskie im problemy przekształcają polityczne podziały i zastępują tradycyjne lojalności partyjne. W kategoriach tożsamości, wymiar politycznego zaangażowania odzwierciedla stopień do jakiego polityka i zaangażowanie polityczne są ważne w jednostkowych autodefinicjach. Dla osób mocno zaangażowanych, identyfikacja polityczna będzie ważnym aspektem tożsamości, zaś osoby o niskim stopniu zaangażowania, nie będę się definiowały w kategoriach politycznych (Bynner, Romney & Emler, 2003, ss.319–320).

Bez względu na przyczynę, szeroko ujęta (a)polityczność jest, w moim rozumieniu, zakamuflowaną postawą polityczną, która łączy w sobie zarówno osoby wykazujące się brakiem zaangażowania politycznego w jakiejkolwiek postaci (indyferentyzm polityczny) oraz osoby manifestujące w ten sposób swój negatywny stosunek do polityki i polityków (bierna kontestacja). W moim przekonaniu, we współczesnych demokracjach, ze względu na konstrukcję współczesnych systemów wyborczych, tego typu postawa staje się niezwykle ważna – czyni bowiem z osób deklarujących brak zainteresowania polityką, czy rezygnujących z udziału w wyborach bardzo istotną grupę wyborców. Bardzo często to właśnie ich decyzje o pozostaniu w domu w dniu wyborów, czy niechęć wobec angażowania się w sprawy publiczne (przejawiająca się w niechęci do udziału w protestach, podpisywaniu petycji, wniosków obywatelskich etc.) przesądza o wyniku wyborów, czy śmiałości poczynań polityków z różnych partii politycznych. Za czasu rządów koalicji PO-PSL, jak pokazują wyniki badań CBOS, systematycznie spadały wskaźniki osób deklarujących duże i bardzo duże zainteresowanie polityką. Retoryka „ciepłej wody w kranie” skutecznie usypiała polityczną mobilizację wśród młodych. Sami politycy PO zniechęcali do czynnego udziału w życiu politycznym np. namawiając do rezygnacji z udziału w referendum mającym na celu odwołanie Hanny Gronkiewcz-Waltz ze stanowiska prezydent Warszawy. Między innymi uczenie tego typu postaw przyniosło PO klęskę w wyborach 2015 r. Działacze tej partii nie byli w stanie zmobilizować swojego elektoratu do pójścia na wybory. Niska frekwencja wyborcza, szczególnie w pierwszej turze wyborów prezydenckich (48,96%) oraz w wyborach parlamentarnych (50,92%) przyczyniła się także do możliwości objęcia przez PiS samodzielnych rządów. W pierwszej turze wyborów najliczniej nie poszły głosować osoby w wieku 18–24 lata. Również w drugiej turze nie udało się zmobilizować najmłodszych wyborców. Pasywność obywatelska dodatkowo cechowała osoby w wieku od 25 do 34 roku życia (CBOS, 2015, ss.68–69; 164–165). W „demokracji nieufnych” to milczenie deklarujących się jako (a)polityczni staje się niezwykle wymowne politycznie.

Drugą zauważalną w badaniach postawą jest prawicowe zaangażowanie. Przejawia się ona w przesuwaniu się polskiej młodzieży ku wartościom prawicowym i konserwatywnym. Poglądy prawicowe są obecnie najczęściej wymienianą orientacją polityczną wśród zdeklarowanej politycznie młodzieży. Dodatkowo, jej przejawem może być wzrost liczebności sympatyków ruchów o charakterze radykalnym (political extremes) takich, jak choćby ONR, którego trzon stanowią obecnie ludzie urodzeni pomiędzy 1984 a 1997 rokiem, czyli przedstawiciele pokolenia Y. Potwierdzają to także analizy prowadzone przez Marię Zielińską, które oparte były o dane Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego. Jak stwierdza autorka: (…) Z danych PGSS rysuje się kierunek przeobrażeń – wynika z nich, iż wśród przedstawicieli pokolenia transformacji [przyp. K.M. – roczniki 1971–1980] i pokolenia informacyjnego [przyp. K.M. – roczniki 1981–1990], lepiej wykształconych od swoich poprzedników, żyjących w lepszych warunkach materialnych, posiadających lepsze perspektywy własnego rozwoju i pracy, nie wytworzył się potencjał krytyczny, a istniejący system społeczno-polityczny jest akceptowany. Zmiany w opiniach dotyczących oceny funkcjonowania państwa wskazują na wzrastające przyzwolenie na liberalizm ekonomiczny. Jednocześnie akceptowane są tradycyjne wzory społecznych ról kobiet, a w zakresie wartości moralnych przedstawiciele pokoleń młodych Polaków nie tylko odwzorowują postawy starszych pokoleń, ale w niektórych kwestiach są nawet bardziej radykalni i restrykcyjni (Zielińska, 2010, s.258).

Mimo, iż poglądy prawicowe deklaruje zdecydowanie mniej osób niż (a)polityczność, to w tym przypadku, za Zygmuntem Baumanem, warto wskazać, że poza skalą zjawiska, liczy się również jego „widzialność”. To ona, na obecnym poziomie rozwoju technologii medialnej i internetowej, decyduje o znaczeniu zjawisk.

Podsumowując, warto zastanowić się, co może być przyczyną takich zmian w orientacjach i świadomości politycznej młodego pokolenia? Odpowiedź na to pytanie wymagałaby zapewne pogłębionych analiz i szerszej dyskusji. Obecnie chciałabym jedynie postawić pewne tezy, które mogą stać się przyczynkiem do dalszych poszukiwań.

W ciągu przeszło 25 lat transformacji Polska zdążyła, przynajmniej w wymiarze proceduralnym i instytucjonalnym, zmienić ład polityczny i gospodarczy. Przystąpiliśmy do NATO i Unii Europejskiej. Przed młodymi ludźmi otworzyły się nowe perspektywy i rynki pracy. Wraz z przystąpieniem do strefy Schengen zniesione zostały fizyczne granice. Z dzisiejszej perspektywy możemy mówić nie tylko o zmianie na poziomie makro, ale także dokonać pewnego bilansu na poziomie mezzo. Zmieniła się również nasza polityka. Z partyjnego rozdrobnienia na przestrzeni lat wyłoniła się w miarę stabilna, do niedawna uznawana za zabetonowaną, scena polityczna z dwoma dominującymi na niej partiami PO i PiS, których konflikt decydował o jej kształcie przez co najmniej ostatnich 10 lat. Zmienił się również charakter samej polityki – ze zideologizowanej do spragmatyzowanej (zob. Krasowki, 2013; 2014; 2016). W dobie rozwoju mediów elektronicznych i internetu, polityka coraz mocniej ulegała procesom mediatyzacji i personalizacji. Partie polityczne stawiając na silne przywództwo, stawały się coraz mniej demokratyczne. Również elity polityczne nie prezentowały szczególnie obywatelskich i demokratycznych postaw. Głos obywateli rzadko był słyszany i wysłuchiwany przez rządzących. Stąd zjawisko oderwania się elit politycznych od społeczeństwa, czy węziej, swoich wyborców. W odpowiedzi, coraz więcej zniechęconych taką postawą polityków wyborców rezygnowało z czynnego w niej udziału bądź zaczęło szukać rozwiązań wyrazistych, często radykalnych, uznając, że tylko takie mogą przynieść rzeczywistą zmianę. Wobec, jak się wydawało, końca ideologicznych sporów i pojawienia się 24-godzinnych mediów politolodzy zaczęli używać pojęcia postpolityka.

Jednocześnie zmieniał się globalny kontekst polityki. Mogliśmy obserwować słabnięcie władzy politycznej na rzecz władzy ekonomicznej, co z kolei przekładało się na zmniejszenie zainteresowania polityką, a zwiększenie sprawami ekonomicznymi. Proces neoliberalnej globalizacji sprawił, że kluczem do władzy zaczęła być pozycja na światowych rynkach finansowych. Logika ekonomiczna spowodowała, że istotnymi wymiarami władzy stały się rozmiar kapitału inwestycyjnego, rozwój produkcji, liczba filii firm za granicą, inwestycje w badania i rozwój (Beck, 2005, s.90). Zmiany dokonujące się w porządku ekonomicznym nie pozostały bez wpływu na porządek społeczny. Urynkowienie relacji społecznych i procesów tożsamościowych to elementy charakterystyczne dla społeczeństwa konsumpcyjnego, wyznaczającego odmienne cele i wartości społeczne. Nałożenie się procesów transformacyjnych i globalizacyjnych spowodowało ich radykalne przyspieszenie, co wywołuje określone konsekwencje w wymiarze społecznym (Messyasz, 2012, s.111).

W takich też okolicznościach zdążyło dorosnąć nowe pokolenie Polaków. Pokolenie to socjalizowane było w odmiennych warunkach społeczno-polityczno-ekonomicznych. Perspektywa pokoleniowa, która jest osią dla prowadzonych analiz, zakłada, że to kontekst społeczny generuje odmienne postawy względem rzeczywistości, (…) a także warunkuje różne sposoby zachowań i różne strategie życiowe (Zielińska, 2011, s.118). Wydaje się, że opisywane w niniejszym tekście postawy wynikają z kilku powodów. Po pierwsze, w moim przekonaniu, wynikają one z faktu ugruntowania się indywidualizmu, rywalizacji i egoizmu. Przez całe życie większość ludzi i instytucji przyuczała młode osoby do myślenia wyłącznie o sobie, w kategoriach interesu i inwestycji. Po drugie, spowodowane jest to brakiem edukacji i kultury politycznej. Młodzi ludzie mają nikłą wiedzę na temat demokracji i rządzących nią mechanizmów. Stąd popularność populistycznych rozwiązań, wiara w proste recepty i rozwiązania (np. zniesienie podatków, JOW-y). Po trzecie, obserwujemy zmęczenie obecną sceną polityczną i brakiem oferty dla młodych wyborców. Młodzi ludzie wybrali zmianę, szukają nowych ofert politycznych, ponieważ większość ich świadomego politycznie życia upłynęła pod rządami koalicji PO-PSL. W optyce młodego człowieka 8 lat to długi okres. I po czwarte, prezentowane współcześnie postawy polityczne to efekt przegranej walki o język. Język debaty publicznej został zdominowany w Polsce przez prawicę. Wystarczy przyjrzeć się sporom dotyczącym aborcji, eutanazji, religii. Dominuje w nich model nazwany przez George’a Lakoffa strict father family (2014). Prawicy powiodła się operacja ramowania języka dużej części społeczeństwa, w tym także tych, którzy deklarują brak zainteresowania polityką, zgodnie z regułami retorycznymi prawej strony sceny politycznej.

Karolina Messyasz – dr nauk humanistycznych, socjolog, adiunkt w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ. Główne pola zainteresowania to socjologia młodzieży i socjologia polityki, a także biopolityka, zjawiska kultury miejskiej i mody. Autorka książki „Obrazy młodzieży polskiej w dyskursie prasowym. Młodzież o sobie i rzeczywistości społecznej” (Wyd. UŁ, Łódź 2013). Sekretarz redakcji czasopisma „Władza Sądzenia”.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90–214 Łódź

e-mail: karolina.messyasz@gmail.com

Bibliografia:

Batorski, D., Drabka, M., Gałązka, M., Zbieranek, J. (2012). Wyborca 2.0. Warszawa: ISP.

Beck, U. (2005). Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej. Warszawa: Scholar.

Bynner, J.M., Romney, D.M. & Emler, N.P. (2003). Dimensions of Political and Related Facets of Identity in Late Adolescence. Journal of Youth Studies, Vol. 6, No. 3/2003, ss. 319–335.

Carr, N. (2010). The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. New York: Norton.

Dembinski, P.H. (2012). Zagubiona rzeczywistość – rozmowa J. Żakowskiego. Polityka, 5/2012, 21–23.

Florida, R. (2010). Narodziny klasy kreatywnej. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Furlong, A. (2013). Youth Studies. An Introduction. London: Routledge.

Giddens, A. (2003). Stanowienie społeczeństwa. Poznań: Wyd. Zysk i S-ka.

Giddens, A. (2006). Nowoczesność i tożsamość. Warszawa: PWN.

Greenberg, E.H., Weber, K. (2008). Generation We: How Millennial Youth are Taking Over America And Changing Our World Forever. Emeryvillle: Pachatusan.

Habermas, J. (1973). Stichworte zu einer Theorie der Sozialisation.W: idem, Kultur und Kritick. Frankfurt am Main (118–124).

Inglehart, R. (1990). Culture Shift in Advanced Industrial Society. Princeton: Princeton University Press.

Inglehart, R., Basáňez, M., Díez-Medrano, J., Halman, L., Lukxij, R. (2004). Human Beliefs and Values: A Cross-Cultural Sourcebook Based on the 1999–2002 Values Surveys. Mexico: Singlo Veintiuno Editores.

Inglehart, R. (2006). Pojawienie się wartości postmaterialistycznych. W: P. Sztompka, M. Kucia (red.), Socjologia. Lektury. Kraków: Znak.

Jasiecki, K. (2013). Kapitalizm po polsku. Miedzy modernizacją a peryferiami Unii Europejskiej. Warszawa: IFiS PAN.

Kimberlee, R.H. (2002). Why Don’t British Young People Vote at General Elections? Journal of Youth Studies, Vol. 5, No. 1/2002, ss. 85–98.

Kozek, W. (2013). Rynek pracy. Perspektywa instytucjonalna. Warszawa: Wyd. UW.

Krasowski, R. (2013). Po południu. Upadek elit solidarnościowych po zdobyciu władzy. Warszawa: Wyd. Czerwone i Czarne.

Krasowski, R. (2014). Czas Gniewu. Rozkwit i upadek imperium SLD. Warszawa: Wyd. Czerwone i Czarne.

Krasowski, R. (2016). Czas Kaczyńskiego. Polityka jako wieczny konflikt. Warszawa: Wyd. Czerwone i Czarne.

Krastew, I. (2013). Demokracja nieufnych. Warszawa: Wyd. Krytyki Politycznej.

Lakoff, G. (2014). Don’t Think of an Elephant! Know Your Values and Frame the Debate. Chelsea Green Publishing.

Ludność. Stan i struktura demograficzna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. (2013). Warszawa: GUS.

Merton, R. (1982). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: PWN.

Messyasz, K. (2012). Rola i znaczenie polityki w świecie młodych ludzi. Perspektywa transformacyjna. Władza Sądzenia 1/2012, 109–136.

Messyasz, K. (2013). Obrazy młodzieży polskiej w dyskursie prasowym. Młodzież o sobie i rzeczywistości społecznej. Łódź: Wydawnictwo UŁ.

Messyasz, K. (2014a). Między wspólnotą położenia a jednością pokoleniową. Władza Sądzenia, 3/2014, 79–97.

Messyasz, K. (2014b) Między prekariatem a klasą kreatywną. Młodzi ludzie w kontekście pracy. Humanizacja Pracy 2/2014, ss. 107–122.

Mills, Wright C. (2007). Wyobraźnia socjologiczna. Warszawa: PWN.

Młodzież 2003. (2004), Opinie i Diagnozy nr 2. Warszawa: CBOS.

Młodzież 2008. (2009), Opinie i Diagnozy nr 13. Warszawa: CBOS.

Młodzież 2010. (2011), Opinie i Diagnozy nr 19. Warszawa: CBOS.

Młodzież 2013. (2014). Opinie i diagnozy nr 28. Warszawa: CBOS.

Pattie, C., Seyd, P. and Whiteley, P. (2004). Citizenship, Democracy and Participation in Contemporary Britain. Cambridge: Cambridge University Press.

Potulski, J. (2007). Socjologia polityki. Gdańsk: Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego.

Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants, On the Horizon, MCB University Press, Vol. 9 No. 5.

Skarżyńska, K. (1999). Psychologia polityczna. Warszawa: Zysk i S-ka.

Słomczyński, K.M., Tomescu-Dubrow I. (2008). Systemowe zmiany w strukturze klasowej a ruchliwość społeczna. Analiza tablic przepływu osób między różnymi kategoriami początkowymi i końcowymi. W: H. Domański (red.), Zmiany stratyfikacji społecznej w Polsce. Warszawa: Wyd. IFiS PAN.

Standing, G. (2011). The Precariat. The New Dangerous Class. London-New York: Bloomsbury.

Strauss, W., Howe, N. (2000). Millennials Rising: The Next Great Generation. Cartoons by R.J. Matson. New York: Vintage Original.

Szafraniec, K. (2012). Młodość jako wyłaniający się problem i nowa polityczna siła. Nauka 1/2012, 101–122.

Sztompka, P. (2007). Zaufanie. Fundament społeczeństwa. Kraków: Znak.

Tillmann, K.J. (1996). Teorie socjalizacji. Warszawa: PWN.

Wallerstein, I. (2006). Nowoczesny system-świat. W: A. Jasińska–Kania, L. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne. Warszawa: Scholar.

Wallerstein, I. (2007). Analiza systemów-światów. Wprowadzenie. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Wiatr, J. (1999). Socjologia polityki, Warszawa: Scholar.

Wojciszke, B. (2005), Postawy i ich zmiana. W: J. Strelau (red.). Psychologia. t. 3. Gdańsk: GWP.

Wybory 2011 w badaniach CBOS. (2011). Opinie i Diagnozy nr 21. Warszawa: CBOS.

Wybory 2015 w badaniach CBOS. (2015). Opinie i Diagnozy nr 33. Warszawa: CBOS.

Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne w latach 1989–2015. Deklaracje ludzi młodych na tle ogółu badanych. (2015). Komunikat z badań, Warszawa: CBOS.

Zielińska, M. (2010). Przynależność pokoleniowa jako explanandum zmian mentalności społecznej w okresie przeobrażeń systemowych. Rocznik Lubuski, 36, cz. 2/2010, 245–259.

Zielińska, M. (2011). Między autorytaryzmem i demokracją. Pokoleniowy wymiar transformacji społeczno-politycznej w Polsce. Forum Socjologiczne, 1/2011, 117–134.

Ziółkowski, M. (2001). Globalizacja a przemiany struktury społecznej we współczesnej Polsce. W: Z. Blok (red.), Społeczne problemy globalizacji. Poznań: Wyd. Naukowe UAM.

Cytowanie:

Messyasz, Karolina, (2015), Postawy polityczne młodzieży polskiej w świetle badań empirycznych, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 57–79 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Political Attitudes of Polish Youth in the Context of Empirical Research

Summary:

The aim of this article is to make the characteristics of the young generation of Poles in terms of their attitudes towards politics. The author focuses on two noticeable trends in empirical research – right-wing involvement and (non)-involvement. Reflections on the prevailing political attitudes of Generation Y are conducted from the generational perspective which assumes that the social context produces a different attitude towards reality, and determines different ways of behaviors and different life strategies. The reasons for the occurrence of such attitudes the author sees in the specifics of overlapping processes of transformation and globalization. As the indicators of political attitudes was used data from the CBOS research, and other referring to the level of interest in politics, political orientations, party preferences, the assessment of political parties and politicians, election results and voter turnout.

Keywords:
youth, generation Y, political attitudes, (non)-involvement, right-wing involvement.

1 Na wykresie nie uwzględniono stosunku do wszystkich badanych przez CBOS partii politycznych, ze względu na ich nikłe poparcie oraz fakt dynamiki polskiej sceny politycznej w okresie transformacji (część partii występowała tylko w niektórych wyborach). Na wykresie uwzględniono tylko trzy partie polityczne, które w latach 2003–2013 odgrywały główną rolę na polskiej scenie politycznej. W kontekście młodzieży warto wspomnieć, że w roku 2010 i 2013 w badaniu sympatii partyjnych uwzględniony został także Ruch Palikota (późniejszy Twój Ruch), z którym w roku 2010 sympatyzował 1% młodzieży, a w 2013 – 3%. Niestety w badaniu z roku 2013 nie zostały uwzględnione partie, które odegrały znaczącą rolę w wyborach parlamentarnych z 2015 r. (Kukiz’15, Nowoczesna, Razem), ponieważ w tamtym czasie nie istniały.

czy.sciec.pl

Zainteresowanie oraz zaangażowanie w politykę lokalną uczniów drugich i trzecich klas głowieńskich szkół ponadgimnazjalnych

Maciej Rożniata
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

W artykule przedstawiono wyniki badania dotyczącego wiedzy i zaangażowania uczniów drugich i trzecich klas głowieńskich szkół ponadgimnazjalnych i przeprowadzonego po wyborach w 2011 roku. Autor zamierzał sprawdzić, na ile osiemnastoletni mieszkańcy uczący się w Głownie są przygotowani do pełnienia obywatelskich ról i wpływania na kształt oraz decyzje samorządu lokalnego.

Autor najpierw przybliżył prezentowany przez uczniów poziom wiedzy wynikający z odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące funkcjonowania samorządu lokalnego. Następnie dokonał analizy mającej za zadanie odpowiedzieć na pytanie, czy interesują się oni polityką i ewentualnie jak bardzo angażują się w działania związane z wyborami samorządowymi. Ostatni blok dotyczył wpływu podstawowych agend socjalizacji politycznej, czyli szkoły i rodziny oraz ich wpływu na decyzje wyborcze młodych osób.

Zachowując kontekst wyników uzyskanych na poziomie Głowna, Autor starał się wskazać pewne obszary wymagające rozwoju w zakresie zainteresowania i zaangażowania młodzieży w lokalną politykę.

Słowa kluczowe:
wybory samorządowe, postawa obywatelska, młodzież.

W Polsce, tak jak w większości państw europejskich, wiek uprawniający do udziału w kluczowej dla ustroju demokratycznego procedurze jaką są wybory wynosi 18 lat. Zakłada się, że osoby w tym wieku są już dojrzałymi obywatelami oraz posiadają wystarczającą wiedzę i umiejętności, pozwalające dokonywać świadomych wyborów dotyczących sfery polityki. Przebieg procesu kształtowania postawy obywatelskiej w naszym kraju ma jednak bez wątpienia charakter, który można nazwać unikatowym. Podstawę tej ekscepcjonalności, rozumianej w sposób pejoratywny, stanowi przede wszystkim brak swoistej bazy doświadczeń starszych pokoleń funkcjonujących w warunkach demokracji. Dodatkowe utrudnienie stanowią również warunki ekonomiczne, w jakich przyszło polskiej młodzieży „wchodzić w dorosłość” i przyjmować nowe życiowe role. O ogromnych problemach osób w wieku do 25 roku życia w odnalezieniu się na rynku pracy najlepiej świadczy fakt, iż zostały one zaliczone przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej do grup szczególnie zagrożonych bezrobociem. Nie sposób nie odwołać się w tym momencie do słynnego referatu Ulricha Becka, który nazwał rozwinięte zachodnie społeczeństwa społeczeństwami ryzyka (Sztompka 2005: 576). Jego zdaniem młode pokolenia doświadczają szczególnego rodzaju lęku, wchodząc w dorosłość, przez co okres ten staje się dla nich bardzo traumatyczny i niesie bardzo poważne konsekwencje. Trudne warunki dorastania generują w młodych osobach przekonanie, że nawet jeśli zaangażowałyby się w życie polityczne, to nie pomogłoby im to rozwiązać piętrzących się problemów natury społeczno-politycznej.

Mając na uwadze powyższe, nie wydaje się tak zaskakujące nastawienie polskiej młodzieży, która przyjmuje dwie główne postawy względem polityki. Pierwsza nosi nazwę kontestacyjnej i dotyczy głównie osób lepiej wykształconych. Druga, indyferentna, stanowi postawę skrajnie pasywną i jest przeciwieństwem zaangażowania. Mogą ją przyjmować zarówno osoby, które formułując komunikaty opisujące sferę polityki, wykorzystują jedynie wulgaryzmy, jak i te, które nie mówią zupełnie nic. Zazwyczaj charakteryzuje je wspólne przekonane, że skoro nie mogą w żaden sposób oddziaływać na scenę polityczną, to nie sprawia im różnicy, co się na niej dzieje. Inna postawa nosząca nazwę eskapizmu charakteryzuje się świadomym odstąpieniem od podejmowania politycznego zaangażowania i wypływa z silnego przekonania, iż nie jest to sfera życia warta uwagi. Kontestacja rzeczywistości politycznej objawiająca się opuszczeniem przez jednostkę tej sfery może być pewną formą wyrażenia dezaprobaty wobec aktualnego jej oblicza. Wyróżnić można również grupę osób, które oprócz tego, że odczuwają chęć wyrażenia swojego niezadowolenia, to pozwalają swoim przekonaniom znaleźć ujście, czyli np. dopuszczają swój udział w wyborach, ale wyłącznie w celu wyrażenia protestu – oddają nieważny głos (Szafraniec 2007: 224).

Choć socjologowie wydają się być zgodni, że zainteresowanie polityką i aktywność polityczna wzrastają wraz z wiekiem, to jednak obserwowana od lat tendencja może budzić pewien niepokój (tamże: 222). Jak pokazują wyniki badań realizowanych cyklicznie przez Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) brak zainteresowania polityką młodych ludzi w naszym kraju systematycznie wzrasta: w 1996 roku wyraziło je 13%, w 1998 – 23%, w 2003 25%, w 2008 27%, w 2013 już aż 31%. Mając na uwadze postawy przyjmowane przez młode osoby względem polityki, nie można jednocześnie nie zauważyć, że rozwój konstruktu zwanego społeczeństwem obywatelskim jest obecnie bardzo dynamiczny. Obywatele zyskują coraz większe możliwości wpływania na politykę lokalną i nadzorowania procesu jej kreowania i wdrażania. Prezydent, burmistrz, czy też wójt są zobligowani ustawowo do pełnienia dyżurów i przyjmowania interesantów. Każdy obywatel może wziąć udział w posiedzeniu Rady Miejskiej, udać się na dyżur jednego z jej członków a także uzyskać dostęp do wszelkiej dokumentacji jak np. uchwał, czy sprawozdań z jej posiedzeń.

O ile w przypadku polityki ogólnokrajowej dystans pomiędzy obywatelami a prominentami partyjnymi jest duży i młode osoby przeważnie nie zdają sobie jeszcze sprawy z namacalnych efektów podejmowanych na tym szczeblu decyzji, to jeśli chodzi o działania samorządu lokalnego, zmianie ulega najbliższa przestrzeń społeczno-polityczna, co jest bez wątpienia widoczne i odczuwalne. Jednocześnie nie podlega wątpliwości fakt, że mieszkańcy mniejszych miast wielokrotnie znają osobiście lub chociaż posiadają najbardziej podstawową wiedzę o wybieranych przez siebie politykach szczebla lokalnego. W związku z powyższym, kierując się przekonaniem, że punktem wyjścia do rozmów o demokracji i kształtowaniu postawy obywatelskiej jest właśnie wymiar lokalny, postanowiłem przeprowadzić badanie młodzieży w wieku 18 lat uczącej się w Głownie, by sprawdzić stan jej wiedzy, aktywność oraz deklarowaną chęć uczestnictwa w życiu politycznym zamieszkiwanego przez nią miasta. Ciekawiło mnie również, jak na pierwsze wybory polityczne młodych osób wpływają dom rodzinny oraz szkoła.

Badanie zostało przeprowadzone w dwóch szkołach ponadgimnazjalnych (wszystkich istniejących) w Głownie, czyli w Zespole Szkół Licealno-Gimnazjalnych (ZS L-G) oraz Zespole Szkół nr 1 (ZS nr 1) im. Romualda Cebertowicza (klasy: liceum, technikum i zawodowe) dwa miesiące po wyborach samorządowych przeprowadzonych w 2011 roku. Przystępując do jego realizacji, byłem w pełni świadom, że docierając wyłącznie uczniów tych szkół, nie uzyskałem wglądu do całej populacji osiemnastoletnich mieszkańców Głowna, a jedynie do określonej grupy młodzieży. Niewielka odległość od Łodzi oraz powszechne przekonanie, że szkoły z tego miasta gwarantują wyższy poziom nauczania, sprawiają, że młode osoby często decydują się na dojazdy.

Posługując się techniką ankiety audytoryjnej realizowanej w trakcie „godziny do dyspozycji wychowawcy” zgromadziłem 104 kwestionariusze, z czego 43% pochodziło z ZS nr 1 a pozostałe 57% z ZS L-G. W obu szkołach przeważali mężczyźni (w ZS nr 1 stanowili 71,1% badanych, a w ZS L-G 52,5%) a rozkład respondentów według miejsca ich zamieszkania kształtował się podobnie. Większość badanych mieszkało w Głownie – 54,8%, natomiast pozostali dojeżdżali do szkoły z okolicznych wsi – 41,3% bądź miast – 2,9%. Deklarowana średnia ocen badanych najczęściej plasowała się w przedziale od powyżej 3,5 do 5. Wyższe wyniki, a zatem średnie wyliczone z przedziałów uzyskiwali uczniowie ZSLG –4,07 (ZS nr 1 – 3,52).

Wiedza

Odpowiedzi uczniów szkół ponadgimnazjalnych w Głownie na pytanie o ważność poszczególnych wyborów w Polsce odbiegały od wyników opublikowanych w raporcie CBOS w 2010 roku. Zgodnie z nim bowiem Polacy uznali za najistotniejsze wybory samorządowe – 68% respondentów uznało je za ważne (suma odpowiedzi raczej ważne oraz bardzo ważne). Dalej znalazły się wybory prezydenckie 65% a na samym końcu parlamentarne – 62%. Tymczasem uczestnicy badania twierdzili, że najważniejsze są ich zdaniem wybory prezydenckie – 48,5%, a swój wybór najczęściej tłumaczyli doniosłością piastowanego przez prezydenta urzędu. Za znacznie mniej istotne uznane zostały wybory samorządowe (23,7%) i parlamentarne (20,6%).

Przechodząc do pytań odwołujących się do wiedzy, prawie wszyscy uczniowie (96,2%) wiedzieli, że wybory samorządowe odbywają się w Polsce co cztery lata, a także znali nazwisko dotychczasowego burmistrza (81%). Trzydzieści trzy procent uczniów twierdziło, że jest w stanie wskazać partie działające w Głownie, aczkolwiek jedynie 17% było w stanie podać trzy lub więcej partii, a 15% wymienić co najwyżej dwie. Jeszcze większe problemy sprawiło uczestnikom pytanie o zastępcę burmistrza oraz sekretarza piastujących urzędy w poprzedniej kadencji – tylko 3% z nich prawidłowo podało ich nazwiska. Niestety wyłącznie 19,4% uczniów obu szkół zdawało sobie sprawię z możliwości uczestnictwa w posiedzeniach Rady Miasta, a 59,2% wcale nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Aż 80,8% uczniów nie znało liczby zasiadających w niej radnych, a tylko sześciu twierdziło, że wie, kto był jej przewodniczącym (jednak jego nazwisko podało wyłącznie 5 osób). O Młodzieżowej Radzie Miasta słyszała większość badanych (76% odpowiedzi), aczkolwiek przeważnie nie wiedzieli oni, w jaki sposób działa i jakie pełni funkcje. Jedynie 6,8% uczniów deklarowało, że wie z ilu członków się składa, a 1% podał poprawną wartość. W odpowiedzi na pytanie o sprawy, na które Młodzieżowa Rada Miasta ma wpływ, najczęściej wymieniano: rozrywkę (39,4% wskazań), kwestie społeczne (24,2% wskazań), sprawy dotyczące młodzieży (15,2% wskazań), związane ze szkolnictwem (6% wskazań) oraz inne (15,2% wskazań).

W wyborach samorządowych swój głos oddało jedynie 56,7% respondentów, z czego większość stanowili mężczyźni – 69,5% wyborców (30,5% kobiet). Siła związku wyliczona przy zastosowaniu współczynnika V-Cramera pomiędzy płcią respondentów a udziałem w ostatnich wyborach samorządowych wskazała na istnienie słabej zależności pomiędzy tymi zmiennymi – 0,248. Zdaniem uczniów, najsilniej na ich wybór wpłynęły sugestie najbliższych oraz informacje zaczerpnięte ze spotkań przedwyborczych, ulotek i plakatów – po 55,9% wskazań. Nieco rzadziej czynnikiem decydującym okazywała się: znajomość kandydata – 45,8% wskazań oraz jego program wyborczy – 45,6% wskazań. Za najbardziej skuteczne działanie podejmowane przez kandydatów w trakcie kampanii uznano spotkania przedwyborcze – 15 wskazań.

Nazwisko jednego z radnych z okręgu badanego startującego w wyborach podało 33,7% respondentów. Co ciekawe, przeważnie uczniów nie interesował wynik osiągnięty przez ich kandydata na radnego – aż 84,5% badanych nie wiedziało, kto z ich okręgu dostał się do Rady Miasta w ostatnich wyborach. Lepiej wypadły pytania odnoszące się do burmistrza miasta – prawie połowa badanych (45,1%) wiedziała, jakie partie wystawiły swoich kandydatów i niemal tyle samo (44%) znało liczbę osób ubiegających się o to stanowisko. Choć aż 86,3% uczniów wiedziało, kto został wybrany na to stanowisko, to partię, z której pochodził, podało wyłącznie 60,8% osób.

Kolejne pytania dotyczyły szkoły i rodziny jako potencjalnych źródeł wiedzy o polityce. Już pierwsze odpowiedzi pokazały, że rodzice jedynie sporadycznie konwersuje na tematy związane z polityką ze swoimi dziećmi – dyskusje jej dotyczące są rzadko podejmowane w domach uczestników badania (68,3% odpowiedzi). Wyłącznie 15,4% uczniów przyznało, że często uczestniczy w takich rozmowach, 10,6%, iż nigdy nie dyskutuje o polityce, a pozostałe 5,8% nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Jeśli już uczniowie rozmawiają na tematy związane z polityką, to najczęściej dominują wątki związane z: działaniami lokalnych władz – 3,9% uczniów, gospodarką – 2,9% uczniów, bądź sporami politycznymi. Wśród osób, które oddały swój głos w wyborach (56,7% respondentów), 54,2% przyznało, że opinie wygłaszane w domu pomogły im w podjęciu decyzji. Kolejne 28% uczniów uznało te opinie za nieprzydatne, natomiast pozostali nie udzielili odpowiedzi na to pytanie. Współczynnik V-Cramera wskazał, że to mężczyźni częściej sugerują się opiniami zaczerpniętymi w ich domach i między tymi zmiennymi istnieje zdecydowanie silna zależność (0,346). Jeszcze rzadziej uczniowie rozmawiają o polityce w swoich szkołach. O ile 42,3% uczniów przyznało, że w szkole są podejmowane tematy o takim charakterze, to jedynie 1% twierdził, że do takich dyskusji dochodzi często. Najczęściej poruszane tematy skupiają się wokół miasta i jego funkcjonowania (6,9% wskazań). Uczestnicy badania, którzy stali na stanowisku, że w ich szkołach nie rozmawia się o polityce stanowili 33,7% badanej próby. Warto także zaznaczyć, że aż 24% badanych nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie. Co bardzo niepokojące, tylko 10% uczestników badania uznało informacje dotyczące funkcjonowania lokalnego samorządu za przydatne. Jedna piąta stała natomiast na stanowisku, że są one nieprzydatne, natomiast a aż 70% nie potrafiło się ustosunkować do tego pytania.

Wykres 1. Częstość podejmowania rozmów dotyczących polityki lokalnej według źródła wiedzy

Źródło: badanie własne

Wykres 2. Wiedza uczniów na temat osób piastujących poszczególne stanowiska według szkoły

Źródło: badanie własne

Jeśli chodzi o wiedzę to wyniki osiągane przez uczniów obu szkół były bardzo podobne. Partie działające w Głownie prawidłowo wymieniło 37,5% uczniów ZS L-G oraz 31% ZS Nr 1. Nazwisko byłego burmistrza również częściej podawali uczniowie pierwszej ze szkół (92,7% do 75,6%). Kto zajmował stanowisko sekretarza oraz przewodniczącego Rady Miejskiej w trakcie ostatniej kadencji wiedzieli wyłącznie niektórzy uczniowie ZS L-G. Odsetek uczniów w obu szkołach, który podał nazwisko radnego ze swojego okręgu dotychczas zasiadającego w Radzie Miejskiej był podobny. Mimo to jedynie 14,5% respondentów z ZS Nr 1 wiedziało, który z obecnych kandydatów z ich okręgu odniósł zwycięstwo.

Praktycznie taki sam procent uczniów każdej ze szkół wiedział, ile osób ubiegało się o stanowisko burmistrza w Głownie. Jednak już w przypadku pytania o partie, które ich wystawiły ponownie lepiej wypadli uczniowie ZS L-G. Twierdząco na to pytanie odpowiedziało 55,2% uczniów tej szkoły oraz 31,8% ZS Nr 1. Co więcej, 88,1% uczniów ZS L-G wiedziało o istnieniu Młodzieżowej Rady Miasta, a 1,7% podało ilu członków wchodzi w jej skład. Tymczasem w przypadku ZS Nr 1 tylko 60% zdawało sobie sprawę z jej istnienia, natomiast nikt nie wiedział ile osób ją tworzy.

Zainteresowanie i partycypacja

Zainteresowanie polityką deklarowało 41,1% uczestników badania, z czego 7,8% interesowało się nią zdecydowanie, a 33,3% jedynie raczej się nią interesowało. Aż 54,3% przyznało, że ta sfera ludzkiego życia pozostaje poza zakresem ich uwagi. Co bardzo interesujące, współczynnik V-Cramera wskazał na istnienie zdecydowanie silnej zależności pomiędzy szkołą respondentów a zainteresowaniem polityką. Zainteresowanie kwestiami z zakresu polityki częściej deklarowali uczniowie ZS L-G – 48,3% odpowiedzi (w ZS Nr 1 takiej samej odpowiedzi udzieliło 31,8% respondentów).

Wykres 3. Zainteresowanie uczniów polityką według szkoły

Źródło: badanie własne

Badani zainteresowani sferą polityki największą uwagę poświęcali: problemom społecznym – 19,4% i kwestiom związanym z ekonomią – 16,7% wskazań. Rzadziej ich uwagę przyciągała polityka zagraniczna oraz edukacja i gospodarka (po 8,3%). Osoby, które twierdziły, że kwestie związane z polityką ich nie interesują najczęściej argumentowały swoją decyzję tym, że: nie jest ona ciekawa (20% wyborów), nie mają na nią czasu (7,5%), bądź irytują ich ciągłe spory polityczne. Aż 62,5% osób nie podało żadnych argumentów. Należy jednocześnie podkreślić, że badanie potwierdziło, iż to mężczyźni – 45,2% częściej niż kobiety – 35% interesują się polityką. Brak zainteresowania tą sferą życia wykazało 50% mężczyzn i 60% kobiet.

Prawie trzy czwarte (74,3%) uczniów przyznało, że młode osoby powinny angażować się w życie polityczne ich miasta. O ile jednak, zadając to pytanie, chciałem dowiedzieć się: czy Głowno, jako miasto, daje pełnoletniej młodzieży możliwość partycypowania w jego życiu politycznym, to respondenci zdawali się raczej udzielać odpowiedzi na pytanie: czy młodzi ludzie powinni brać udział w życiu politycznym ich miasta. Ich odpowiedzi (74,3%) dotyczyły głównie tego, że młode osoby mają nowatorskie pomysły i powinny mieć możliwość zabrania głosu. Jedynie 13,3% uczestników badania prawidłowo odczytało moje intencje, a ich wypowiedzi skupiały się na funkcjonowaniu Młodzieżowej Rady Miasta stwarzającej młodym osobom możliwości uczestniczenia w lokalnej polityce. O ile większość uczniów głowieńskich szkół ponadgimnazjalnych przyznało, że generalnie młode osoby powinny angażować się w życie polityczne ich miasta, to jednocześnie sami bardzo rzadko decydowali się na jakąkolwiek aktywność związaną z wyborami samorządowymi – na spotkanie przedwyborcze wybrało się jedynie 8,7% respondentów a 10,6% aktywnie uczestniczyło w ostatniej kampanii wyborczej w inny sposób. Zaangażowanie najczęściej opierało się na partycypowaniu w pracach komisji wyborczych, bądź też dystrybucji materiałów promujących kandydatów. Co warte podkreślenia – weryfikacja współczynnika mierzącego siłę związku między wykształceniem matki a deklarowanym udziałem w wyborach samorządowych wykazała istnienie zdecydowanie silnej zależności między tymi zmiennymi – (0,367).

Uczniowie ZS Nr 1 częściej niż ich rówieśnicy z ZS L-G deklarowali podejmowanie jakiejkolwiek aktywności politycznej w trakcie ostatnich wyborów samorządowych. Choć do urn wyborczych wybrał się podobny odsetek respondentów z obu szkół (57,8% ZS Nr 1 oraz 55,9% uczniów ZS L-G), to częściej osoby z ZS Nr 1 brały udział w spotkaniach przedwyborczych (17,8% do 1,7%) lub podejmowały jakąkolwiek inną aktywność polityczną (13,3% do 6,7%). Co ciekawe, uczniowie pierwszej szkoły byli jednocześnie bardziej sceptycznie nastawieni w kwestii możliwości uczestnictwa młodych osób w życiu politycznym Głowna. Niemal trzy czwarte (71,4%) z nich uważało, że młodzież może brać udział w życiu politycznym zamieszkiwanego przez siebie miasta i jednocześnie 28% stało na stanowisku, że Młodzieżowa Rada Miasta ma wpływ na to, co się w nim dzieje. Tymczasem 76,3% badanych uczęszczających do drugiej ze szkół uważało, że młode osoby mogą oddziaływać na lokalną politykę, a 38%, iż Młodzieżowa Rada Miasta może angażować się w decyzje polityczne podejmowane i dotyczące Głowna.

Podsumowanie

Bez wahania można stwierdzić, że uzyskane w wyniku przeprowadzonego przeze mnie badania informacje nie napawają optymizmem. Choć młodzi ludzie wybierają się do urn wyborczych, to nie posiadają elementarnej wiedzy na temat funkcjonowania i organizacji samorządu lokalnego i co więcej nawet nie wykazują zainteresowania tą tematyką. Jedynie wybór burmistrza okazuje się być dla młodych wyborców bardzo ważny, co może wynikać z oczywistej ekspozycji tego stanowiska. Większość z uczestników badania potrafiła podać nazwisko osoby, która pełniła ten urząd, jego następcy oraz partii, z której się wywodził. Pytania dotyczące zastępcy burmistrza, sekretarza, czy przewodniczącego Rady Miejskiej wypadły już zdecydowanie gorzej – znajomość osób piastujących te stanowiska wymagałaby bowiem wykazania dodatkowej inicjatywy. Uczniowie nie byli również świadomi możliwości, jakie stwarza im miasto, jak choćby uczestnictwa w Młodzieżowej Radzie Miejskiej. Często nawet ci, którzy wiedzieli o jej istnieniu i próbowali się do niej dostać, nie zdawali sobie sprawy z tego, jakie stwarza im możliwości. W wywiadzie przeprowadzonym tuż po zaprzysiężeniu na członka Młodzieżowej Radzie Miejskiej jeden z uczniów otwarcie przyznał, że nie miał wielu rywali i choć wystartował w wyborach, to nie wie, jakie będzie miał zadania.

Odpowiedzi udzielone przez uczestników badania pozwalają stwierdzić, że elementarnym źródłem wiedzy o polityce i bodźcem motywującym do podejmowania aktywności o charakterze politycznym jest rodzina. Wydaje się, że młode osoby zostają dość mimowolnie interlokutorami dyskusji politycznych, gdyż jak same przyznają, takie tematy ich zwyczajnie nie interesują. Gdy jednak dokonują wyboru konkretnego kandydata z listy, to właśnie zdanie najbliższych stanowi „drogowskaz” dla ich decyzji wyborczych. Warto przy tym zaznaczyć, że to, jakie są dalsze losy osoby, którą się poparło, nie jest zazwyczaj później weryfikowane. Uczniowie albo otwarcie przyznają, że wiedza związana z funkcjonowaniem samorządu lokalnego nie jest przydatna, albo w ogóle nie potrafią oszacować jej wartości, co może świadczyć o braku podstawowych informacji, które pozwoliłyby im zająć określone stanowisko. Nie ulega tymczasem wątpliwości, że to szkoła jako jedna z głównych instancji socjalizacji politycznej powinna kształtować postawę „odpowiedzialnego obywatela”, zainteresowanego i zaangażowanego w życie swojej lokalnej społeczności. Nawet jeśli programy szkolne zawierają informacje dotyczące samorządu lokalnego, to najwyraźniej nauczyciele nie uczą praktycznego wykorzystania tej wiedzy. W obrębie szkolnych murów nie inicjuje się dyskusji, które pomogłyby w kształtowaniu opinii młodych osób i pozwalałyby stworzyć solidne fundamenty politycznej argumentacji. Jeśli już dochodzi do rozmów, to głównym tematem stają się zazwyczaj aktualne wydarzenia polityczne dotyczące całego kraju. To oczywiście pozytywne zjawisko, aczkolwiek trzeba zdawać sobie sprawę z faktu, że ciężko wypowiadać się na tematy, o których posiada się jedynie fragmentaryczną i nieuporządkowaną wiedzę. Na potrzebę zmiany sposobu prowadzenia edukacji obywatelskiej zwracała uwagę Krystyna Szafaniec: współcześnie odpuściły ją [edukację obywatelską] sobie szkoła, media, rodzina i władza. Nie chodzi bynajmniej o lekcje (czy zwłaszcza więcej lekcji) historii, WOS-u czy dowolnego innego przedmiotu, w ramach którego ćwiczony byłby patriotyzm, postawy obywatelskie czy propaństwowe. Nie chodzi o jednorazowe akcje czy rytuały. Chodzi o wykorzystanie każdej okazji do szeroko rozumianej społecznej i obywatelskiej alfabetyzacji młodego pokolenia – do uczenia czytania i rozumienia procesów społecznych jako bardzo złożonych, gdzie nic – poza kataklizmami – nie dzieje się nagle, choć bardzo wiele dzięki codziennej aktywności ludzi (Szafraniec 2012: 173–174). Nie ulega wątpliwości, że wybierając się pierwszy raz w życiu na wybory, uczniowie powinni zdawać sobie sprawę, jakie są ich prawa i obowiązki jako pełnoprawnych obywateli. Mając na uwadze fakt, że to właśnie w szkołach prowadzone są wybory do Młodzieżowej Rady Miasta, pojawia się konieczność ich współpracy z władzami samorządowych. Jej celem powinno być wzmocnienie działań o charakterze edukacyjnym zmierzające do kształtowania postawy obywatelskiej. Chodzi o to, by uczniowie dokładnie wiedzieli, jakie mają możliwości partycypacji w życiu politycznym swojego miasta, by umiejętnie z nich korzystać.

Badanie potwierdza zauważaną tendencję, że to mężczyźni bardziej angażują się w politykę i mają większą wiedzę na jej temat (badanie CBOS z 2013 roku). Choć w pytaniach ogólnych, dotyczących m.in. najbardziej eksponowanych stanowisk tj. burmistrza, bądź przewodniczącego Rady Miejskiej (stanowiska najbardziej widoczne dla mieszkańców), kobiety odpowiadały równie dobrze, to jednak w przypadku kwestii bardziej szczegółowych radziły sobie zdecydowanie gorzej. Warto jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, że to bardziej mężczyźni zdają się podatni na oddziaływanie dyskusji odbywanych w domu. Jeśli natomiast wziąć pod uwagę szkołę respondentów, to wyraźne różnice można zauważyć jedynie w przypadku zainteresowania polityką, które deklaruje 31,8% respondentów z ZS L-G oraz 48,3% respondentów z ZS Nr 1. Te rozbieżności nie znajdują jednak wyraźnego odzwierciedlenia w pozostałych pytaniach, bowiem choć to uczniowie ZS L-G minimalnie częściej udzielali prawidłowych odpowiedzi na pytania diagnozujących wiedzę, to w części poświęconej zaangażowaniu większą aktywność deklarowały osoby uczące się w ZS Nr 1. Zatem można wnioskować, że zdiagnozowane problemy dotyczą w podobnym stopniu respondentów obu szkół.

Choć deklarowane zainteresowanie polityką oraz skomplikowanie poziomu myślenia są zawsze mniejsze w przypadku młodzieży niż innych grup wiekowych, to badania przeprowadzone w ostatnich lata wyraźnie pokazują, że młode osoby dystansują się względem polityki (Golec 2002: 153). Nie odczuwając jeszcze bezpośrednio jej oddziaływania, osiemnastolatkowie zdają się trwać w przekonaniu, że jest to sfera zarezerwowana dla osób starszych, bo to właśnie ich dotyczy. Nie dostrzegając możliwości udziału w żuciu politycznym i uchylając się od przyjęcia odpowiedzialnej postawy za politykę lokalną, jednocześnie odwracają się od właściwego wzorca jej kreacji – budowy od podstaw poprzez oddolne działanie. Ich nastawienie niekończenie musi świadczyć o braku zainteresowania. Należy przyjąć również taką możliwość, że stanowi ono nową formę wyrażenia buntu komunikowanego w sposób niekonwencjonalny.

Maciej Rożniata – magister, doktorant w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ, absolwent socjologii, służb społecznych oraz stosunków międzynarodowych – specjalność American Studies and Mass Media na UŁ, uczestnik programu ERASMUS w Turcji. Zainteresowania: system polityczny Stanów Zjednoczonych, debaty prezydenckie, socjalizacja polityczna młodzieży.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90-214 Łódź

email: mckmaciej1@wp.pl

Bibliografia:

1. Golec, A. (2002). Konflikt polityczny: myślenie i emocje. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG.

2. Młodzież 2013: Zainteresowanie polityką i poglądy polityczne. (2013). Warszawa: CBOS.

3. Sytuacja na rynku pracy osób młodych w 2014 roku. (2014). Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

4. Szafraniec, K. (2007). Polska młodzież: między apatią, partycypacją, a buntem. W: A. Kojder (red.), Jedna Polska? Dawne i nowe zróżnicowania społeczne. Kraków: Wydawnictwo WAM.

5. Szafraniec, K. (2012). Dojrzewający obywatele dojrzewającej demokracji. O stylu politycznej obecności młodych. Warszawa: Instytut Obywatelski.

6. Sztompka, P. (2005). Socjologia. Kraków: Wydawnictwo Znak.

7. Wybory samorządowe – znaczenie, zainteresowanie oraz deklaracje udziału w głosowaniu. (2010). Warszawa: CBOS.

8. Łowiczanin.info. (2011), I Sesja Młodzieżowej Rady Miejskiej w Głownie. [dostęp: 31.08.2015]. Pobrane z: http://www.youtube.com/watch?v=GUwIyQajWZM

Cytowanie:

Rożniata, Maciej, (2015), Zainteresowanie oraz zaangażowanie w politykę lokalną uczniów drugich i trzecich klas głowieńskich szkół ponadgimnazjalnych, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 81–91 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Political Interest and Involvement Among Second and Third Class of Secondary School Students in Głowno

Summary:

It is known that young people presents lower level of political knowledge and engagement than their elders. However a wide range of recent studies points that their interest in politics has declined in Poland. When it comes to local politics where citizens are not so far from politics problem seems to be really serious. If young people are not prepared and engaged in local political processes and decision-making how can they participate in decisions dedicated to the whole country. In this article author examined political interest and involvement among secondary school students studying in Głowno. The research was handled a couple of months after local elections to and its aim was to verify if eighteen years of age citizens are able to make their own, reasonable, political choices.

Keywords:
local elections, civic attitude, youth.

czy.sciec.pl

Psychospołeczne determinanty aktywności europejskiej młodzieży w strukturach islamistycznych organizacji przestępczych

Barbara Ober-Domagalska
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Celem prezentowanego artykułu jest przedstawienie koncepcji wyjaśniających zaangażowanie dzieci i młodzieży w islamistyczną działalność terrorystyczną. Środki masowego przekazu forsują pogląd, zgodnie z którym przyczyną dla której młodzi ludzie przyłączają się do grup terrorystycznych jest ich stan psychiczny lub osobowość psychopatyczna. Najnowsze teorie dowodzą jednak, że to najzwyczajniejsza młodzież wpada w sidła przestępczości terrorystycznej. Przyczyną angażowania się w taką działalność jest raczej poczucie frustracji wynikające z nieakceptowania swojej pozycji społecznej, problemy tożsamościowe oraz potrzeba autorytetu. Niniejsze przyczyny tłumaczone są za pomocą teorii deprywacji potrzeb oraz poprzez teorię wpływu społecznego. Przytoczone w niniejszym artykule badania dowodzą również, że profil młodzieży angażującej się w działalność terrorystyczną zbieżny jest z profilem młodzieży, która staje się ofiarą sekt, czy innych, skrajnych, nieislamistycznych ugrupowań politycznych.

Słowa kluczowe:
młodzież, terroryzm, islamizm, profil społeczno-psychologiczny, frustracja, deprywacja potrzeb, wpływ społeczny.

Zanim Erich Fromm napisał swoją słynną książkę Ucieczka od wolności Theodore Abel, amerykański socjolog, pochodzący z mojej rodzinnej Łodzi, napisał książkę Why Hitler came into power (1939). Abel otrzymał stypendium Uniwersytetu Columbia na badania biograficzne ponad 600 członków NSDAP. Wnioski jakie płynęły z jego badań wskazywały, że kiepska sytuacja społeczna, poczucie indywidualnej i zbiorowej krzywdy oraz duża potrzeba autorytetu pociągnęły wielu młodych chłopców i dziewcząt w stronę ruchu nazistowskiego. Można zatem powiedzieć, że zainteresowania badawcze krążące wokół ulegania młodzieży silnym, często przestępczym organizacjom masowym nie są niczym nowym. Czy jednak zmieniła się młodzież, którą pociąga uczestnictwo w organizacjach terrorystycznych? Jak organizacje terrorystyczne rekrutują młodzież? Czy stosują one jakieś szczególne socjotechniki, które „piorą mózgi” młodym ludziom? Czy można określić profil społeczno-psychologiczny takiej młodzieży? W końcu – czy polska młodzież narażona jest na indoktrynację ze strony muzułmańskich ekstremistów? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w niniejszym artykule.

Rekrutacja młodzieży do organizacji terrorystycznych. Dlaczego młodzi?

Zgodnie z raportem Unii Europejskiej Preventing and Countering Youth Radicalisation in EU z 2014 roku, trudno jest dokładnie określić dokładną liczbę młodych osób zaangażowanych w działalność terrorystyczną. Szacuje się jednak, że w Syrii od 2011 do 2014 roku walczyło około 2000 młodych ludzi. Obecnie mówi się o liczbie 40 tys. obywateli Europy, którzy walczą w strukturach ISIS bądź powiązani są z różnego rodzaju muzułmańskimi organizacjami terrorystycznymi. Duży odsetek z tej grupy stanowią osoby młode bądź bardzo młode. Można zatem zadać sobie pytanie jak to się dzieje, że w Europie tak wielu młodych ludzi ma kontakt z organizacjami terrorystycznymi?

W 2001 roku na Muzułmańskim Uniwersytecie w Gazie przeprowadzono badania na grupie 1000 młodych Palestyńczyków w wieku 9–16 lat. W grupie tej 45% badanych brało aktywną rolę w aktach przemocy, a co więcej 73% młodych Youngsters twierdziło, że chciało zostać męczennikami (Likoed Nederland, 2003). Pomimo iż badania prowadzono na dzieciach i młodzieży pochodzącej z kraju zaangażowanego w konflikt z Izraelem, to obrazują one również to, jak łatwo wpływać i wywoływać u dzieci i młodzieży skrajne emocje. Europejska młodzież jest cennym nabytkiem dla organizacji terrorystycznych – zna lokalny język, kulturę i sposób bycia. Posiadana umiejętność wtopienia się w tłum jest bardzo atrakcyjna dla terrorystów walczących ze światem Zachodu (Hayden, 2016). Jak podkreśla Aneli Botha (2008), terroryści biorą sobie na cel rekrutację młodych w wieku 16–20 lat, gdyż są oni bardziej idealistycznie nastawieni do życia i łatwiej nimi manipulować. Z badań prowadzonych w Holandii wynika, że młodzież często samodzielnie poszukuje zarówno bezpośrednich jak i internetowych kontaktów z radykalizującymi środowiskami salafickimi (NCTb, 2010).

W 1998 roku było 12 aktywnych stron internetowych związanych z działalnością terrorystyczną, do roku 2003 liczba ta zwiększyła się do 2600, a w 2009 szacowano liczbę takich stron już na 7000 (Weimann, 2009). Maura Conway (2006) podaje, że terroryści używają internetu jako instrumentu dostarczania informacji, finansowania, utrzymania sieci kontaktów, pozyskiwania informacji, ale również i rekrutacji.

Organizacje terrorystyczne wykorzystują różnego rodzaju środki masowego przekazu, np. internet, telewizję, radio. Dla przykładu, Hamas i Hezbollah tworzą swój przekaz również dla najmłodszych. Na stronach dedykowanych dzieciom i młodzieży prezentowane są treści nawołujące do agresji wobec Izraela i Stanów Zjednoczonych w przystępnej dla dzieci formie kreskówki. Hamas ma swoją telewizję Al Aqsa TV i internetowy magazyn Al-Fateh, dedykowany najmłodszym. W magazynie tym dzieci dowiadują się nie tylko o historii Palestyny, o tym jak być dobrym muzułmaninem, ale również mogą pograć on-line i napisać do redaktorów maila. Obok takich treści pojawia się również temat dżihadu, szahidów, a co ważniejsze w każdym numerze można znaleźć stronę poświęconą jednemu z palestyńskich męczenników. Jak można przeczytać na stronie Online Jihad, której celem jest tłumaczenie i analizowanie propagandy dżihadu (Onlinejihad, 2005), dzieci, w jednym z numerów mogły zapoznać się z sylwetką Abdela Hamida Meska, który w samobójczym ataku w Jeruzalem 19 sierpnia 2003 roku zabił 20 ludzi, w tym 7 dzieci. Jak zauważają moderatorzy strony – dzieci nie były zaznajomione z tym, co ów człowiek zrobił, lecz przedstawiono im listy, jakie Mesk napisał do innych terrorystów i rodziny.

Jak przedstawia raport Unii Europejskiej (2014), Hezbollah wypuścił również na internetowy rynek grę typu FPP pt. Special Force (2003) oraz Special Force 2 (2007), która została zaprojektowana, by symulować misje wojskowe przeciwko żołnierzom Izraela. Do podobnych gier zaliczyć można Night of Bush Capturing z 2006 roku, grę wyprodukowaną przez Global Islamic Media Front. Celem tej gry FPP jest zabicie byłego prezydenta USA George’a W. Busha.

Jak podkreśla Katharina von Knop (2007), młodzież zagłębia się w radykalne strony internetowe z trzech powodów: wchodzi na takie strony przez przypadek, w trakcie poszukiwania rozrywki, jest ciekawa i poszukuje informacji na temat ideologii, tradycji, swoich korzeni i natrafia na radykalne treści, w końcu może poszukiwać grupy, z którą ma szansę się identyfikować. Młodzi docierają do grup terrorystycznych, zostając ich członkami bądź sponsorami. Nawet najmłodsze dzieci są już głęboko zaangażowane w działalność w sieci internetowej. Evan Kohlmann opisuje przypadek 22 letniego Aabid Hussein Khana, brytyjskiego muzułmanina, który z dwoma innymi młodymi osobami stworzył komórkę terrorystyczną w Wielkiej Brytanii w 1997 r. Zaledwie w wieku 12 lat stał się on wielkim fanem wszystkiego co znalazł w internecie, a co związane było z dżihadem i mudżahedinami (Kohlmann, 2008).

Pomimo tego, że nowe technologie ułatwiają poszukiwania informacji i kontaktów z osobami angażującymi się w działalność terrorystyczną, to w licznych dyskursach, zarówno politycznych jak i wywiadowczych, przecenia się ilość osób, które samodzielnie ideologizują się, wchodząc na strony dżichadystów, a następnie podejmują decyzję o przyłączeniu do nich. Takie osoby nazywane są przez specjalistów „przypadkami kaftanów bezpieczeństwa” (straightjacket cases), gdyż w większości dotyczą jednostek z problemami psychiatrycznymi (EU Raport, 2014, s. 16).

Profil społeczno-psychologiczny młodego Europejczyka angażującego się w działalność terrorystyczną

O ile nie dziwią już nas licznie podawane w mediach przykłady młodych obywateli Europy zachodniej wstępujących w szeregi tak zwanego „Państwa Islamskiego” – Daesh, to wciąż zszokowani jesteśmy informacjami o Polakach, którzy walczą lub zginęli w ostatnim czasie na terenach Syrii i Iraku. Kim zatem są młodzi ludzie, którzy zmieniają swoje życie na niepewną przyszłość w szeregach Daesh?[1]

Środki masowego przekazu forsują szereg teorii, które mają ukazać profil psychologiczny młodego muzułmańskiego terrorysty. Jedna z teorii mówi o niezrównoważeniu psychicznym lub chorobie psychicznej osób angażujących się w działalność terrorystyczną. Takim przykładem forsowanym przez mass media jest osoba Khaleda Sharroufa, Australijczyka, muzułmanina, który na swoim twitterowym koncie umieścił zdjęcia swojego siedmioletniego syna trzymającego odciętą głowę ofiary Kalifatu. Sharrouf był pacjentem więziennego szpitala psychiatrycznego. Zdiagnozowano u niego depresję endogenną i ostrą schizofrenię. Uciekł do Syrii, posługując się paszportem brata. Za nim wraz z pięciorgiem dzieci podążyła jego młoda żona. Już na obszarze konfliktu zbrojnego wydał za mąż swoją 13 letnią córkę (Dailymail, 2015). Czy żona – 32 letnia kobieta i córka również są chore psychicznie? Wbrew temu co forsują media, badania dowodzą, że choroba psychiczna nie jest czynnikiem determinującym przynależność do organizacji terrorystycznych. Może zatem rys psychopatyczny?

Psychopatia jest rodzajem zaburzenia osobowości, który znajduje się w obszarze badań psychiatrów i psychologów od 1941 roku, kiedy to Hervey Cleckley opublikował książkę The Mask od Sanity. Wypunktował w niej szereg cech, które charakteryzują osoby o osobowości psychopatycznej. Nie jest moim celem prezentowanie w niniejszym artykule podstaw z zakresu wiedzy o psychopatii, ale pozwolę sobie na wypunktowanie kilku z cech zaproponowanych przez Clackey’a i Hare’a (1999, 2007), które wskażą, że nie da się za pomocą wskaźników psychopatii opisać osób przyłączających się do Daesh.

Clackey do typowych cech psychopaty zaliczył m.in. nieumiejętność tworzenia planów życiowych, nieprzestrzeganie zasad dyscypliny, nieumiejętność wyzbycia się dążenia do doraźnych przyjemności, problemy w utrzymaniu kontaktów emocjonalnych z innymi oraz brak umiejętności wchodzenia w interakcje społeczne czy rzadkie dokonywanie samobójstw (Cleckley 1941[1982]). Hare do listy tej dodaje kolejne cechy ukazujące niedopasowanie bojowników ISIS do profilu psychopaty: powierzchowny urok, zawyżona, nieadekwatna samoocena, brak wyrzutów sumienia, brak empatii, wczesne zaburzenia zachowania (Hare R.D: 1999, 2007). Wymienione cechy nie korespondują z typowym profilem osób angażujących się w działalność terrorystyczną, choć mogą odzwierciedlać profil niedawno zatrzymanego za okrutne morderstwo młodego bibliotekarza Kajetana P., który w środkach masowego przekazu prezentowany był jako osoba, która uciekając przez wymiarem sprawiedliwości, miała chcieć przedostać się do Afryki Północnej (TVN24.pl, 2015). Profil osób angażujących się w działalność terrorystyczną bardziej zbieżny jest z tym co moglibyśmy nazwać socjopatią, ale nie można określić, że jest to czynnik warunkujący przyłączanie się do kalifatu, raczej jej skutek.

Wnioski płynące z licznych badań (Crenshaw, 2000; Silke, 2008; Githens – Mazer i Lambert), wskazują, że nie ma czegoś takiego jak osobowość terrorystyczna. Zdaniem Crenshaw (2000) terroryści to normalni ludzie. Co zatem wpływa na fakt, że „normalny dzieciak” staje się bojownikiem lub męczennikiem islamskim? Współcześnie akcentuje się dwie teorie, które tłumaczą to zjawisko: teorię frustracji (relatywnej deprywacji potrzeb) oraz negatywnego wpływu społecznego (w ramach teorii ekspozycji).

Pierwsza z teorii została zaproponowana przez Teda Gurra (1970), który dostrzegł, że jednostki zmieniają się, gdy ich warunki materialne i potrzeby emocjonalne nie są spójne z oczekiwaniami. Taki dysonans pomiędzy stanem realnym a oczekiwaniami rodzi frustracje, która prowadzi do zmiany postaw (np. politycznych), jak i zachowań. W jednostce narasta agresja i pojawiają się działania pomagające rozładować frustrację, np. działania przemocowe.

Druga z teorii odwołuje się do teorii społecznego wpływu, która zakłada, że osoba angażująca się w działalność terrorystyczną musiała na swojej drodze spotkać kogoś, kto przekonał ją do tego typu działań. Specjaliści w dziedzinie terroryzmu zwracają uwagę, że młodzież bywa rekrutowana w zwyczajnych miejscach, takich jak kawiarnie, siłownie, ale również w więzieniach, które zdają się pełnić bardzo ważną rolę w rekrutacji młodych ludzi (Moghaddam, 2005). Więzienie jest często miejscem przemiany młodego człowieka, który pozbawiony sensu i przynależności, trafiając na zradykalizowanych kolegów, odkrywa swoją nową, lepszą drogę życiową. Radykalny islam staje się strategią uodparniającą i pomagającą poradzić sobie z codziennością więziennego życia (Spalek, El-Hassan, 2007).

Nie każdy radykalizujący się młody człowiek ma jednak przeszłość kryminalną. Coraz częściej pojawiają się informacje o nadreprezentacji młodzieży z zachodnich krajów europejskich, szczególnie tych bogatszych (Belgia, Francja, Wielka Brytania, Niemcy, Holandia, Norwegia) w strukturach ISIS. Badacze zwracają uwagę na dwa najbardziej typowe profile młodych kandydatów na terrorystów. Do pierwszej grupy zaliczają się osoby, których rodzice lub dziadkowie wyemigrowali z krajów islamskich do Europy zachodniej (The Homeland Security Institute, 2009). Nie można jednak utożsamiać islamizmu z zachodnim islamem. W Europie żyje ponad 50 milionów muzułmanów i niewielki odsetek z nich angażuje się w działalność terrorystyczną (Kurzman, 2011). Nawet wśród salafitów niewielki odsetek dołącza do organizacji terrorystycznych (Neumann, 2013). Drugą grupę stanowią młodzi Europejczycy, którzy do okresu konwersji nie mieli styczności z islamem. Wydaje się, że większość polskich obywateli w strukturach ISIS zalicza się właśnie do tej grupy.

Ciekawe badania na temat profilu społeczno-psychologicznego holenderskich kandydatów do organizacji terrorystycznych przeprowadzili: Daan Weggemans, Edwin Bakker and Peter Grol (2014), którzy zebrali wywiady z 18 osobami bezpośrednio związanymi z młodymi pięcioma dżihadystami w czasie ich radykalizacji i przygotowań do wyjazdu do Syrii. Tych pięć biografii zostało skomasowane w dwie i skonfrontowane podczas badania fokusowego z 25 ekspertami w zakresie terroryzmu islamskiego. Przedstawione biografie obrazują proces radykalizacji młodego muzułmanina marokańskiego pochodzenia jak i rdzennie holenderskiego młodego chłopaka, który dokonał konwersji na islam i uciekł do Syrii. Profile te odpowiadają licznym przykładom podawanym w mass mediach, choćby historię młodych Belgów: Briana de Muldera (world.time.com, 2013), czy Michaela “Younes” Delefortrie’a, który nawet napisał książkę o swoim życiu w szeregach Daesh (america.aljazeera.com, 2015).

Liczne badania wskazują, że bez względu na pochodzenie radykalizującą młodzież charakteryzuje kilka wspólnych cech. Pomimo swojej normalności młodzież ta często ma poczucie znajdowania się na marginesie społeczeństwa. Często również przeżywa kryzys swojej tożsamości. Młodzi islamiści to ludzie znajdujący się w przełomowym okresie swojego życia: emigranci, studenci, poszukujący pracy, dziewczyny lub nowej rodziny po rozpadzie starej. Nie byli wychowani w silnej tradycji religijnej i poznając islam (od nowa) odkrywają tą religię. Można powiedzieć, że są osobami poszukującymi, które znalazły swoją drogę w dżihadzie (Atran, 2016).

Zdaniem Omara Haque i jego współpracowników, proces angażowania się w działalność terrorystyczną wiązać należy z niezaspokojeniem przez świat zachodu potrzeb egzystencjonalnych a nie materialnych: To właśnie ISIS zapewnia egzystencjonalny fast food i dla niektórych najbardziej pragnących uduchowienia młodych ludzi z zachodu ISIS jest jak Big Mac pośród jałowych nieużytków egzystencji (Haque, Choi, Philips, Bursztajn, 2015, s. 10; podkreślenie B.O.-D.). Daesh jest w stanie w szybki sposób pomóc rozwiązać problemy młodego człowieka, które narastały latami. ISIS zaspokaja potrzebę identyfikacji, bezpieczeństwa, społecznej przynależności i znaczenia przy optymalnej dawce wolności i chwały. Daesh pozwala zrozumieć świat poprzez spolaryzowanie go na to co dobre i złe. Daje tym samym szansę uprościć i rozwiązać rodzące się w młodym człowieku konflikty wewnętrzne (Haque i inni, 2015).

Zachodni świat nastawiony na indywidualizm może dać młodemu człowiekowi poczucie wolności, ale za cenę jego samotności (Putman, 1995), a człowiek jest przecież istotą społeczną, która potrzebuje poczucia wspólnoty. Owo poczucie jedności społecznej, której nie zapewniają bogate kraje zachodu, zapewniają właśnie różnego rodzaju ugrupowania terrorystyczne (Baumeister, Leary, 1995). Zagubiona jednostka pragnie „ucieczki od wolności”, zatem refleksje Ericha Fromma stają się w dalszym ciągu aktualne (Fromm, 2000, [1941]). Zbyt dużo wolności niektórym młodym osobom może się bowiem jawić jako zbyt duże brzemię. Problemy tożsamościowe przy równoczesnej konieczności ciągłego decydowania o swoim losie mogą być zbyt trudne. Młodzież wychowywana w zachodnim świecie może odczuwać wolność jako coś opresyjnego, gdyż brak jej osobistych lub społecznych środków, by z owej wolność korzystać. Stąd krok już by oddać swoje życie i odpowiedzialność za nie w ręce większego autorytetu.

Omar Haque i jego współpracownicy powołując się na pracę Baumeister i Leary (1995) oraz Oishi i Diener (2014) podkreślają, że zachodnie rozumienie szczęścia wiąże się raczej z tymczasową przyjemnością i wyrażeniem siebie, niż ze szczęściem rozumianym jako z coś ważnego, moralna walka i poświecenie wykraczające poza własne potrzeby. Zachodnie, sekularne rozumienie szczęścia dalekie jest od jego znaczenia w kulturach kolektywistycznych, skoncentrowanych na potrzebie poświęcenia i dzielenia się z innymi. Młody człowiek zakotwiczony w kulturze zachodu ma jednak dużą potrzebę poszukiwania sensu, którą odnajduje w terrorystycznych grupach przestępczych. ISIS zapewnia autorytet, ogranicza zbędną wolność, proponuje proste rozwiązania, zasady i porządek społeczny. Daesh daje poczucie tożsamości, ogrom szczęścia i wiarę, że będąc jej członkiem nie będzie się poddanym jakiejkolwiek ekskluzji (Haque i inni, 2015).

Kolejnym z motywów angażowania się w działalność grup terrorystycznych omawianych w literaturze przedmiotu jest chęć uczestniczenia w czymś wielkim, wielkiej przygodzie, której towarzyszy pragnienie chwały. Wielu młodych wyjeżdża do Syrii w okresie przerwy w zajęciach szkolnych (Haque i inni, 2015). Zdarza się, że młodzież angażująca się w terroryzm odczuwa potrzebę zrobienia czegoś „co ma znaczenie” (Boubekeur, 2008).

Ostatnim z omawianych motywów przyłączania się młodych do struktur terrorystycznych może być mieszanina głębokiej ale selektywnej empatii, np. wynikającej z poczucia niesprawiedliwości i uwikłania polityki w rozumienie tego, co należy uznawać za dobre, a co za złe. Dla przykładu Stany Zjednoczone pragną postrzegać się jako obrońcy demokracji, ale równocześnie te same Stany Zjednoczone Ameryki Północnej uchwaliły Patriot Act, który narusza podstawowe prawa obywateli, a w kraju tym w dalszym ciągu wykonuje się karę śmierci. Hamas i Hezbollah przez wiele zachodnich krajów postrzegane są jako organizacje terrorystyczne. Wiele krajów dostrzega jednak, że organizacje te pełnią bardzo ważną rolę humanitarną wspierając obozy dla uchodźców, szczególnie w Libanie i na terenach Palestyny. Uświadomienie sobie zakłamania świata zachodu prowadzić może do jawnego buntu i oporu wobec niego, a w skrajnej postaci – do aktów terroru.

Podsumowanie. Polacy w strukturach terrorystycznych?

Polska jawi się na mapach obrazujących liczbę osób wyjeżdżających by walczyć w Syrii jako czarna plama. Statystyki pokazujące liczbę bojowników pochodzących z różnych państw europejskich nawet nie uwzględniają naszego kraju. W mass mediach pojawiają się jednak informacje na temat Polaków walczących lub ginących w imię kalifatu. Adrian Al.-N (matka Polka, ojciec Palestyńczyk), został zatrzymany przez służby jordańskie, przewieziono go do Polski, gdzie odebrano mu paszport. Udzielił on obszernego wywiadu telewizji „Trwam”, w którym opowiada o swojej przeszłości w szeregach Daesh (telewizja Trwam, kanał youtube, 2014). Kolejny to Jacek S. który dokonał samobójczego zamachu bombowego w rafinerii w irackim Bajdżi (swiat.newsweek.pl, 2015). Karolina R., Polka z niemieckim paszportem i mężem – bojownikiem islamskim, odsiaduje karę pozbawienia wolności za organizowanie wsparcia finansowego dla ISIS. Jej brat Maksymilian zginął w Syrii (wyborcza.pl, 2015). Łódzka prokuratura postawiła zarzut 23-letniemu Dawidowi Ł. działania w organizacji terrorystycznej m.in. na terenie Polski i Norwegii (www.tvp.info, 2015). Ponad 20 Polaków może być zamieszanych w działalność terrorystyczną na Bliskim Wschodzie (polska.newsweek.pl , 2015).

Z przeprowadzonych analiz wynika, że Polacy wyjeżdzający do Syrii i Iraku nie różnią się wiele od swoich rówieśników w krajach zachodnich. Co więcej, większość z nich to właśnie na zachodzie Europy zetknęła się z radykalizmem muzułmańskim, przeszła konwersję i wyjechała walczyć po stronie kalifatu. Większość z nich mogła czuć się na marginesie zachodniego świata, mogła odczuwać problemy tożsamościowe i mogła otrzymać od swoich radykalnych pobratymców to, czego nie dało im zachodnie państwo. Warto pamiętać, że wyalienowanie społeczne, problemy tożsamościowe, potrzeba przynależności i znaczenia to cechy, które równie dobrze mogą prowadzić młodego człowieka ku innym grupom stwarzającym problemy dla jednostki i społeczeństwa. Prawdopodobnie polska młodzież, która wkroczyła na ścieżkę islamizmu, w innych okolicznościach mogłaby wkroczyć na inną, również silnie niepokojącą. Sekty, ruchy totalitarne, nawet te skrajnie odmienne od safickiego dżihadyzmu w swoich szeregach mają osoby profilem zbliżone to tych w szeregach Daesh (Weiss, Hassan 2015). Nie chciałabym lekceważyć zagrożenia jakie niesie za sobą tak zwane Państwo islamskie. W najbliższych miesiącach Polska będzie organizatorem dwóch ważnych wydarzeń: Szczytu NATO i Światowych Dni Młodzieży. Wydarzenia te przyciągną do naszego kraju ważne osobistości i zwykłych obywateli z całego świata, a to może ujawnić prawdziwe zagrożenie terroryzmem islamskim w Polsce. Na co dzień poważne obawy MSW budzą jednak polskie organizacje zarówno skrajnie lewicowe jak i prawicowe. Szczególne obawy ze względu na coraz powszechniejszą „islamofobię” powinna jednak budzić prawicowa radykalizacja młodych Polaków angażujących się w działania takich ugrupowań jak „Młodzież Wszechpolska”, „Obóz Narodowo-Radykalny”, czy organizacja „Krew i Honor”. Dwie ostatnie uwzględnione zostały w raporcie nt. Zagrożenia Państwa Polskiego terroryzmem i ekstremizmem (2011). Zgodnie z przedstawionymi powyżej informacjami wynika, że profil społeczno-psychologiczny młodzieży angażującej się w ruchy skrajnie prawicowe jest zbliżony to profilu młodzieży angażującej się w muzułmański ekstremizm. Przykładem obrazujący profil takiej osoby jest niestety film o studentce mojego Wydziału, która stała się bohaterką reportażu Brytyjskiego „The Guardian” (www.theguardian.com, 2015).

Polskie społeczeństwo jest bardzo homogeniczne. Trudno do niego przeniknąć osobom, których wiara, wygląd czy wartości są odmienne od typowo polskich. Nie powinniśmy zatem bać się tak bardzo ekstremizmu muzułmańskiego, gdy w ramach naszych struktur państwowych powoli zaczynają kiełkować ekstremizmy prawicowe, islamofobiczne (Gumkowska, 2015), które mogą doprowadzić do terroryzmu kierowanego przeciwko państwu Polskiemu ze strony prawicowych radykałów, podobnych do Andersa Behringa Breivika, Timothy McVeigha, czy Pavlo Lapshyna.

Barbara Ober-Domagalska – dr nauk humanistycznych, absolwentka psychologii na Uniwersytecie Łódzkim oraz studiów doktoranckich w Instytucie Socjologii UŁ. Obecnie zatrudniona na stanowisku adiunkta w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności UŁ. Do jej zainteresowań badawczych należą: socjologia niewiary, socjobiologia, socjologia moralności, etyka społeczna, socjologia młodzieży.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90–214 Łódź

email: barbara.ober.d@gmail.com

Bibliografia:

Aber, T. (1938). Why Hitler came into power. An answer based on the original life stories of 600 of his followers. New York: Prentice-Hall

Baumeister, R.F., Leary, M.R. (1995). The need to belong: desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation, American Psychological Association, 117(3), 497–529

Botha, A. (2008). Terrorism in the Maghreb: The transnationalisation of domestic terror, Institute for Security Studies, Monograph 111. Cała publikacja dostępna (11.04.2016) na stronie: https://www.issafrica.org/uploads/MONO144FULL.PDF

Conway, M. (2006). Terrorism and the Internet: New Media – New Threat?, Parliamentary Affairs, 59 (2), 283–298

Crenshaw, M. (2000). The psychology of terrorism: An agenda for 21st century. Political Psychology, 21(2), 405–420

Fromm, E. (2000 [1941]). Ucieczka od wolności. Warszawa: Czytelnik

Gurr, T. (1970). Why Men Rebel. Princeton: Princeton University Press

Githens – Mazer, J., Lambert, R. (2010). Why conventional wisdom on radicalization fails: the persistence of a failed discourse, International Affairs, 86(4), 889–901

Gumkowska, A. (2015). Raport o uchodźcach: Antymuslim robi się modny, Nesweek Plus 38(2015).

Haque, O.S., Choi, J., Philips, T., Bursztajn H. (2015). Why Are Young Westers Drawn to Terrorist organizations Like ISIS?, Psychiatric Times Vol. XXXII(9), 11–15

Hare, R.D. (1999). Psychopathy as a risk factor for violence, Psychiatric Quarterly 3, 181–197

Hare, R.D. (2007). Psychopaci są wśród nas. Kraków: Wydawnictwo „Znak”

Hervey, C. (1982). The Mask of Sanity. Revised Edition. Mosby Medical Library. ISBN 0–452–25341–1. Dostępne (08.05.2016) na stronie: http://www.cix.co.uk/~klockstone/sanity_1.pdf

von Knop, K. (2007). Countering Web – based Islamist narratives: Conceptualizing an Information War and a Counter – propaganda Campaign. W: B. Ganor, (red.), Hypermedia Seduction for Terrorist Recruiting

Kurzman, C. (2011). The Missing Martyrs: Why There Are So Few Muslim Terrorists? New York: Oxford University Press

Moghaddam, F.M. (2005). The staircase of terrorism: a psychological exploration, American Psychologist, 60 (2), 161–169

Neumann, P.R. (2013). The trouble with radicalization, International Affairs , Vol. 89(4) , 873–893

Oishi, S., Diener, E. (2014). Residents of poor nations have a greater sense of meaning in life than residents of wealthy nations, Psychological Science, 25(2), 422–430

Putman, R.D. (1995). Bowling alone: America’s declining social capital, “Journal of Democracy”, 6(1) ss. 65–78.

Silke, A. (2008). Holy Warriors: Exploring the Psychological Processes of Jihadi Radicalization, European Journal of Criminology, 5(1), 99–123

Spalek, B., El-Hassan, S. (2007). Muslim converts in prison, Howard Journal, 46(2), 99–114

Weggemans, D., Bakker, E., Grol, P. (2014). Who Are They and Why Do They Go? The Radicalization and Preparatory Processes of Dutch Jihadist Foreign Fighters, Perspectives on Terrorism, 8(4), 102–109

Weimann, G. (2009). The Internet as a terrorist Tool to Recruit Youth, Youth Recruitment & Radicalization Roundtabele conference, Virginia; za: Homeland Raport.

Weiss, M., Hassan, H.,(2015). ISIS: Inside the Army of Terror. New York: Regan Arts

Raporty:

Bigo, D., Bonelli, L., Guittet, E.-P., Ragazzi, F. (2014). Preventing and Countering Youth Radicalisation in EU, Committee On Civil Liberties, Justice And Home Affairs (Libe).

Both, K. (ed.) (2009). Recruitment And Radicalization Of School-Aged Youth By International Terrorist Groups. Final Report, U.S. Department of Education, Office of Safe and Drug-Free Schools. Dostępne (12.04.2016) na stronie: http://www.cleanitproject.eu/wp-content/uploads/2012/07/2009-recruitment-and-radicalization.pdf

National Coordinator for Counterterrorism – NCTb, (2010). Jihadists and the Internet. Dostępne (12.04.2016) na stronie: https://fas.org/irp/world/netherlands/jihadists.pdf

Kohlmann, E. (2008). Anatomy of Modern Homegrown Terror Cell: Aabid Khan et al, The NEFA Foundation; Dostępne (21.04.2016) na stronie: http://acsa2000.net/TW/samples/Kohlman.pdf

Zagrożenia Państwa Polskiego terroryzmem ekstremizmem (2011). Dostepne (12.04.2016) na stronie: http://www.antyterroryzm.gov.pl/download/5/1164/Raport_2011_Rozdzial_17.pdf

Strony internetowe:

Atran, S., Youth, Violent Extremism and Promoting Peace. Dostępne (24.04.2016) na stronie: http://blogs.plos.org/neuroanthropology/2015/04/25/scott-atran-on-youth-violent-extremism-and-promoting-peace/

Boubekeur, A., Salafizm and Radical Politics in Postconflict Algieria, Carnegie papers, no 11, Carnegie Endowment for International Peace, Washington D.C 2008; Dostępne (18.04.2016) na stronie: http://carnegieendowment.org/files/salafism_radical_politics_algeria.pdf

Hayden, M., Dyrektor CIA, wystąpienie w Atlancie 13 Grudzień 2008; dostępne (01.05.2016) na stronie https://www.cia.gov/news-information/speeches-testimony/speeches-testimony-archive-2008/directors-remarks-at-the-atlantic-council.html

Likoed Nederland (2003). Explotation of children for terrorist purposes, Cominicated by Israeli security sources; dostępne (23.03.2016) na stronie: http://wwwlikud.nl/extr257.html

Wieliński, B.T. (2015). Brat polskiej dżihadystki nie żyje, Dostępne (23.04.2016) na stronie: http://wyborcza.pl/1,76842,17361458,Brat_polskiej_dzihadystki_nie_zyje.html

Polak w szeregach ISIS – Wywiad . Dostępne (23.04.2016) na stronie: https://www.youtube.com/watch?v=3aDAdvLKCrw

Pierwszy polski terrorysta-samobójca. Zginął za Państwo Islamskie. Dostępne (12.04.2016) na stronie: http://swiat.newsweek.pl/pierwszy-polski-terrorysta-samobojca-zginal-za-panstwo-islamskie,artykuly,368460,1.html

Pretty radical: a young woman’s journey into the heart of Poland’s far right, Dostępne (23.04.2016) na stronie: http://www.theguardian.com/world/video/2015/jan/19/pretty-radical-young-woman-poland-far-right-video

Polak walczył ramię w ramię z terrorystami? 23-latek usłyszał zarzuty w łódzkiej prokuraturze, Dostepne (18.04.2016) na stronie: http://www.tvp.info/22654887/polak-walczyl-ramie-w-ramie-z-terrorystami-23latek-przywieziony-do-prokuratury-w-lodzi

Werbunek do Państwa Islamskiego. Jak Polacy zostają terrorystami ISIS? Dostępne (12.04.2016) na stronie: http://polska.newsweek.pl/polacy-w-panstwie-islamskim-polacy-terrorysci-w-isis-,artykuly,374663,1.html

http://america.aljazeera.com/articles/2015/3/5/how-one-belgian-went-from-altar-boy-to-isil-fan.html (dostęp 22.04.2016)

http://onlinejihad.blogspot.com/2005/08/al-fateh-hamas-magazine-for-kids.html (dostęp 30.01.2016)

http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/kajetan-p-chcial-przedostac-sie-do-afryki,620140.html (dostęp 21.04.2016).

http://www.dailymail.co.uk/news Cleckley /article-3152968/The-brown-eyed-teenager-wife-Australia-s-notorious-ISIS-terrorist-Khaled-Sharrouf-insists-killed-fellow-extremist-Mohamed-Elomar.html (dostęp 30.01.2016).

http://world.time.com/2013/05/22/the-belgian-teen-who-went-to-fight-in-syria-the-brian-de-mulder-story/ (dostęp 20.04.2016).

Cytowanie:

Barbara Ober-Domagalska, (2015), Psychospołeczne determinanty aktywności europejskiej młodzieży w strukturach islamistycznych organizacji przestępczych, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 93–103 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Psychosocial Determinants of European Youth Activity in the Structures of Islamist Criminal Organizations

Summary:

The main goal of the presented article is the introduction to problem of children and youth involvement in Islamist terrorist activity. The Mass Media are pushing the idea, according to which the reason why young people join terrorist groups is their bad mental state or psychopathic personality. However, the latest theories have proven that it was the most normal, from psychiatric point of view, that young people fall into the trap of terrorist crime. The reason for engaging in such activities is rather a sense of frustration arising from the non-acceptance of their social position, the problems with self – identity and the need for authority.

These causes are explained by the Relative Deprivation of Needs Theory and Theory of Social Impact. The study cited in this paper, also shows that the profile of young people engaging in terrorist activities coincides with the profile of youth who becomes a sect victims, or other, non Islamist, extreme political groups.

Keywords:
youth, terrorism, Islamism, socio-psychological profile, frustration, relative deprivation of needs, social impact.

1 Choć w tym miejscu może pojawić się filozoficzne pytanie, czy mowa o niepewnej przyszłości (wszak obiecano im wyszukaną formę raju), czy mowa raczej o niepewnej teraźniejszości.

czy.sciec.pl

W poszukiwaniu tożsamości pokolenia ’89
Na manowcach wszechkreatywności

Aleksy W. Cichoń
Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

Abstrakt:

Próba charakterystyki pokolenia po ’89 okazuje się problematyczna ze względu na brak wspólnego mianownika historycznego; dotąd nie można mówić o wytworzeniu jakiejkolwiek ponadjednostkowej tożsamości. Cechy przypisywane młodemu pokoleniu, takie jak: biegłość technologiczna, elastyczność na rynku i tzw. kreatywność są cechami powierzchownymi. Ciągła ich obecność w dyskursie jest utrudnieniem w krystalizowaniu się tożsamości grupy rówieśniczej, jak i indywidualizmu jednostek. Jest to specyficzne pokolenie, które nadal nie posiada tożsamości, bowiem jednostki wspólnie istnieją wyłącznie jako grupa konsumencka. Genezą problemu zdaje się bezkrytyczny stosunek do rynku. Kreatywność, którą rzekomo odznacza się to pokolenie nie spełnia podstawowej definicji – sam brak postawy innowacyjnej charakteryzuje przede wszystkim środowisko młodych twórców.

Słowa kluczowe:
pokolenie piktorialne, Millenials, Generacja Y, przeciążenie obrazami.

W epoce rzekomego zwrotu piktorialnego (pictorial turn) (Mitchell, 2009), gdzie obiekty wizualne mają pełnić funkcję odbić głębszych społecznych struktur – czy wręcz zastępować obrazem definicje – pytanie (…) cóż charakteryzuje dane pokolenie lepiej, aniżeli wspólne pamiętanie poszczególnych obrazów? (Belting, 2007, s. 21) wydaje się być celną wskazówką odnośnie sposobu przeprowadzenia próby charakterystyki pokolenia dzisiejszych dwudziestolatków. Zwłaszcza, że jest to pokolenie, które wyrosło w specyficznym kulcie dla obrazu, zmieniając zasady jego działania w przestrzeni pojęciowej. Obraz w ich rozumieniu nie jest wyłącznie ilustracją dyskursu, nie jest dopełnieniem treści, ale obraz czyni dyskurs (…) bardziej zrozumiałym, szybszym i efektywniejszym (Mirzoeff za: Bogunia-Borowska, Sztompka, 2012, s. 158) – zatem staje się idealnym narzędziem, wręcz bronią pokolenia, które na potrzeby tego eseju nazwę pokoleniem piktorialnym.

Pokolenie urodzone po 1989 roku skutecznie opiera się próbom nadania mu nazwy, która miałaby istnieć jako nomenklatura różnicująca je na tle wcześniejszych – żadna nie przyjmuje się na dłużej niż na potrzebę kilku rozpraw, żadna nie została oficjalnie przyjęta przez większą grupę jej przedstawicieli, żadna nie zyskała aprobaty u grupy twórców, którzy należą do tego pokolenia. Próby ustanowienia nazwy dla tego pokolenia podejmowane przez jego reprezentantów praktycznie nie występują. Czy utrzymująca się niemożność nadania mu nazwy powiązana jest ze świadomą ponadjednostkową niechęcią do klasyfikacji? Czy jest to wynik różnorodności i płynności, które krępują wszelakie próby usystematyzowania tego pokolenia? Czy wreszcie – jest za wcześnie, aby je klasyfikować? Jednak podejmowane są próby wstępnego opisu i charakterystyki; nakreśla się mgliste kształty manifestów, wedle których pokolenie to chciałoby funkcjonować.

Pokolenie C, Y, Z, pokolenie Europejskich Poszukiwaczy, Millennials, Instagramu, Selfie, MTV, Hashtagnation – oto zaledwie kilka z wielu określeń, jakimi próbuje się nazwać tę grupę. W jakim celu dokonuje się jej charakterystyki? Pragmatyzm epoki skazuje nas na opis pokolenia jako grupy docelowej; wypowiada się o tej grupie z punktu widzenia marketingu. Co gorsza na tej kanwie konstruuje się wizerunek, na który nie składa się statystyczne uśrednienie, ale wyobrażenie rynku o tym, jakim powinien być klient, aby generować maksymalny przychód. Zatem Profil Klienta Idealnego (Ideal Client Profile) określa wzór tożsamości, do którego pokolenie aspiruje. Tożsamość wedle nurtu interakcjonizmu symbolicznego jest (…) procesem, ciągle kreowanym i odtwarzanym w każdej sytuacji społecznej, w którą człowiek wkracza (…) (Berger, 1995. s. 102) – jednak w tym momencie sytuacja społeczna została przekształcona w oczekiwania marketingowe, które sytuacją społeczną nie są. (…) Tożsamość jest społecznie nadawanym, społecznie potwierdzanym i przekształcanym (Berger, 1995b, s. 96) czynnikiem budującym świadomość jednostki wobec niej samej, jej odrębności na tle pozostałych jednostek, jak i poczucia ponadjednostkowej wspólnoty. W charakterystykach targetowych istotną częścią opisu pokolenia jest jego uzależnienie od technologii, Internetu, serwisów społecznościowych, co z historycznego punktu widzenia jest równie kuriozalne, jak pomysł stworzenia pokolenia trójpolówki czy silnika Diesla.

Znamiennym wydaje się fakt notorycznego opisu tego konkretnego pokolenia jako „młodego i dynamicznego”, które za dwadzieścia następnych lat młodym nie będzie, a następne generacje będą odznaczać się jeszcze większą „dynamiką” – czymkolwiek jest wspomniana dynamika. Przedstawiciele pokolenia Y są (…) świetnie wykształceni, pewni siebie, samolubni i nielojalni, paradują w japonkach, z ipodem na uszach i mają wielkie oczekiwania. Zrośnięci z netem i komórką nie rozumieją, po co w pracy zebrania i nie szanują szefa. Są za to bardzo kreatywni (…), ale (…) mogą stać się „straconym pokoleniem” (http://rynekpracy.org/x/582783). Za zaprzepaszczenie szans wynikających z kreatywności i wykształcenia obarcza się skostnienie rynku pracy, kryzys gospodarczy czy następstwo przyuczenia do testowego systemu oceniania. Samo pokolenie, które jest określane (jak i samo się określa) jako kreatywne, ale nie spełnia definicji (kreatywny – zdolny do tworzenia czegoś nowego, oryginalnego; twórczy, pomysłowy; mający na celu tworzenie czegoś nowego, oryginalnego) konkretnej przypisanej cechy, istotnie kreatywnym nie jest – co jednak nie oznacza, że nie może się takim stać. Jednakże na dzień dzisiejszy próba opisu jest myśleniem życzeniowym – chcielibyśmy, aby to pokolenie było kreatywne, ale ono takie (jeszcze) nie jest. Samemu słowu kreatywność udało się za to stać się modnym i pożądanym, głównie poprzez wchłonięcie go w autocharakterystykę przedstawicieli tego pokolenia. Bez pokrycia, w rzeczywistości jest monetą bez obiegu, chociaż podnoszoną stale i chętnie.

Kreatywność to styl życia, efekt kultu indywidualizmu, o którego paradoksie we współczesności celnie wypowiadał się Z. Bauman (Bauman, 2007). Przymus indywidualizmu jest właściwie terrorem indywidualności, społecznym obowiązkiem jednostki, modnym gadżetem zapewniającym elementarny prestiż; jednakże ten indywidualizm ma się objawiać, podobnie jak i kreatywność, w ściśle określonych ramach. Możliwość wyboru pomiędzy trzema gatunkami płatków śniadaniowych jest nazywana wolnością wyboru, jednak wolnością w rozumieniu przymusu wyboru spomiędzy ściśle narzuconych opcji. Przymus bycia indywidualistą (w tym rozumieniu) jest przymusem wyboru produktu z konkretnej oferty, gdzie wybór trzech możliwości naraz jest dopuszczalny, jednak odrzucenie samej możliwości dokonania wyboru jest piętnowane. Posiadając przywilej wyboru, niewybranie niczego jest traktowane jako pogwałcenie savoir-vivre społeczeństwa konsumentów. Świadome odrzucenie przywileju traktowane jest jak szkodliwy ekscentryzm, niemożność zapewnienia sobie wyboru (poprzez np. brak środków do zakupienia wybranego produktu) marginalizuje jednostkę nie mogącą sprostać obowiązkowi. Analogicznie w stosunku do kreatywności – niechęć do utożsamiania się z człowiekiem kreatywnym równoznaczna jest z pozbawieniem się cechy charakterystycznej, rzekomo odróżniającej tę generację i zdolną do zaciągnięcia umownego kredytu zaufania u reszty społeczeństwa. Odrzucenie tego must-have jednoznacznie przekreśla możność stania się beneficjentem tej rzeczywistości. Pokolenia starsze niż piktorialne, pomimo faktu podległości pod dyktat specyficznie rozumianej kreatywności nie muszą na jej kanwie budować niczego, co spełniałoby rolę tożsamości. Jest to ich cecha dobrowolna, a nie konieczna i postrzegana za kluczową – tak jak ma to miejsce w wypadku piktorialnych.

Kreatywność była mierzalna nie tyle samym aktem kreacji, co jego wynikiem, konsekwencjami, następstwami – obecnie przymus kreatywności skupia się wyłącznie na samej czynności. Tak zdeformowana kreatywność nie może być trwałym budulcem dla tożsamości jakiejkolwiek grupy jednostek. Za to doskonale spełnia się w roli gleby dla postawy biernej, która charakteryzuje to pokolenie znacznie bardziej niż mityczna dynamiczność. Brak zaangażowania w jakiejkolwiek sferze życia tłumaczona jest niepewnością, płynnością egzystencji; tłumaczy się to jako adaptacja do prędkości współczesnego życia, dostosowanie do symultaniczności istnienia w dwóch rzeczywistościach (realnej i tej drugiej – technologicznej). Zapomina się jednak, że ogólna percepcja człowieka od tysiącleci nie uległa zmianie porównywalnej do rozwoju technologii. Rzeczywistość cyfrowa, mimo optymistycznych prognoz, nie wywołała żadnej brzemiennej w skutkach rewolucji, jak i nie wyzwoliła nikogo od nieszczęść bytu materialnego. Pomimo demokratycznej możliwości posłużenia się w realnym celu technologią Internetu – a więc narzędziem – większość użytkowników Sieci staje przed nieustającym dylematem „co w tym Internecie robić?”. Pokolenie piktorialne, czyli to, które wedle charakterystyk zdaje się rodzić w komplecie z mobilnym modemem nie jest od tego dylematu wolne. Mechaniczna biegłość operowania narzędziem w żadnym razie nie gwarantuje wytworzenia czegokolwiek. Do stworzenia biomechanicznego człowieka dzieli nas równie długi okres czasu i mnogość wynalazków, jak od pierwszej zamieszkałej bazy na Marsie. Zatem technologiczny wyróżnik tego pokolenia nadal rozbija się o funkcjonowanie z narzędziem, a nie radykalne przekształcenie funkcjonowania i pojawienie się nowych funkcji, które nowe narzędzie umożliwi. W tym momencie pojawia się kolejna, już wspomniana trudność – przymus podołania obowiązkowi kreatywności.

Ciekawą, jednakże niepozostawiającą złudzeń ilustracją do współczesnej kreatywności, jest twórczość artystyczna młodego pokolenia. Wobec postmodernistycznego przyzwolenia na budowanie obiektów artystycznych, których użyte medium jest celem samym w sobie, jak i jedyną treścią, o jakiej te obiekty mówią – otwiera się groźna furtka. Niebezpieczeństwo kompulsywnego duplikowania formy w działaniach artystycznych zostało zdiagnozowane już w 1996 roku przez J. Baudrillarda, kiedy pokolenie piktorialne mogło sobie co najwyżej pozwolić na budowanie pojedynczo złożonych zdań na forum grupy przedszkolnej. (…) Przytłaczająca większość sztuki współczesnej temu się właśnie oddaje – zajmuje się przywłaszczaniem banalności, odpadów, miernoty jako wartości i jako ideologii (…) Oczywiście mierność ta pragnęłaby uwznioślić siebie wznosząc się na drugi, ironiczny poziom sztuki. (…) Tu oto kryje się cała dwulicowość sztuki współczesnej: w dochodzeniu do swego prawa do nicości, błahości, bezsensu, ubieganiu się o nicość, gdy już się jest pozbawionym znaczenia. Dążeniu do powierzchowności w powierzchownych kategoriach. (…) [Artyści] kryją się za własną nicością i kolejnymi przerzutami dyskursu, który za przedmiot obiera sobie sztukę i który wspaniałomyślnie stara się za wszelką cenę dochodzić praw owej nicości jako wartości (również, rzecz jasna, na rynku sztuki). W pewnym sensie jest to coś gorszego niż nic, gdyż nic nie znaczy, a mimo wszystko istnieje. (…). (Baudrillard, 2006, s. 51) Gorzka diagnoza sprzed dziewiętnastu lat nie straciła wiele na aktualności. Wobec przytoczonego cytatu novum pokolenia piktorialnego polega wyłącznie na jeszcze szybszym zaśmiecaniu przestrzeni symbolicznej (drugiej rzeczywistości – Internetu) obrazami, tylko dlatego, że taka możliwość została im przedstawiona jako atrakcyjna. Warholowskie „piętnaście minut sławy” skurczyło się do pięciu sekund sławy, która zależy od tego, czy zaaprobujemy dany obraz (np. w postaci facebookowego „like”). Osławiona demokratyzacja sztuki zdyskredytowała niezbędny aparat krytyczny w postaci zróżnicowanej skali ocen, skazując odbiorcę wyłącznie na zerojedynkowy jej ersatz – to jest: reakcję bądź jej brak. Nieograniczona możność aprobowania ograniczyła do minimum odpowiedzialność za to, co się aprobuje. „Like” o jednakowej wartości widnieje pod zdjęciem hot doga, jak i statusem powołującym się na traktat filozoficzny, co w znacznym stopniu upraszcza reakcję odbiorcy, jak i niweluje wagę słowa na korzyść kilkupikselowej ikonki. Oczywiście jest to wynikiem lenistwa tego pokolenia, ale i w dalszym stopniu folguje temu lenistwu.

W przeciwieństwie do poprzednich generacji, które buntowały się przeciw zastanej rzeczywistości (czy to w postaci jednostkowego czy instytucjonalizowanego wroga, systemu ideologicznego), pokolenie piktorialne odznacza się wszech aprobatą, bądź co najwyżej – biernością. Wobec tego – konflikt pokoleniowy nie występuje, ponieważ pokolenie to posiada znikomą liczbę ideałów o jakiejkolwiek wartości. Nieliczna krytyka, jakiej m.in. dopuszcza się J. Hartman w stosunku do studentów rocznikowo należących do pokolenia piktorialnego, wywołuje burzę w środowisku akademickim. 2011 r.: (…) Ich wypowiedzi są tak przewidywalne, że sprawiają wrażenie jeśli nie rytualnych mantr, to w każdym razie wyuczonych frazesów (..) torturują siebie i nas trywialnym i bezmyślnym nihilizmem, wypranym z jakiejkolwiek idei moralnej i pozbawionym krzty krytycyzmu. Trudno nawet dopatrzyć się w tym obłudy czy zepsucia – bezmyślność jest wszak niewinna (Hartman, 2011, s. 14). Co dojmujące – nie mówi o studentach płatnej prywatnej szkoły na peryferiach mapy edukacyjnej Polski, lecz o studentach m.in. filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 2013 w podobnym tonie wypowiada się na łamach „Polityki” (Hartman, 2013), gdzie następnie niezbyt udolnie kontruje go szefowa Zespołu ds. Dobrych Praktyk Akademickich Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego B. Kurdycka: (…) Nieprawdą jest, że wszyscy maturzyści są aż tak słabo przygotowani do studiów i że uczelnie tak źle kształcą. Nasze kształcenie na kierunkach medycznych ma akredytację amerykańską, czyli jest najlepsze w Europie („Wyborcza”, 2013, online). Krytyka Hartmana nie była jedyną, którą publicznie dyskutowano, jednak głosy pochodzące bezpośrednio od młodego pokolenia były rzadkością – nielicznym przykładem jest odzew (Bendyk, 2014) na artykuł z „Newsweeka” (Staszewski, 2014). Sprzeciw pewnego blogera wobec artykułu Hartmana z 2011 podsumowany jest: (…) Ciekaw jestem, czy profesor Hartman spotyka się z młodzieżą w pubach lub kawiarniach, spędza z nią czas na koncertach, wydarzeniach artystycznych, wycieczkach, czy zna młode środowiska twórcze.

Co zatem o sobie samym mówi młode środowisko twórcze? Posłużmy się przykładami dwójki młodych ludzi, którzy chcieli podołać przymusowi kreatywności, debiutując książkami roszczącymi sobie prawa do stania się czymś w rodzaju manifestów pokoleniowych. W 2010 r. ukazuje się debiut prozatorski D. Ożarowskiej – książka na poły autobiograficzna, gdzie alter ego autorki wyznaje: (…) Reprezentuję nanibyzm. Głoszę nijakość. Pustkę na sztandary. Nanibyzm, nijakość i pustka zestawem ideologicznym najbliższym zbiorowemu sercu mas (Ożarowska, 2010). Z rekomendacji na okładce: (…) Siedemnastolatkowie z dobrego liceum, ich rodziny, szkoła, imprezy. Portret pokolenia postycznego, które niczego nie oczekuje, do niczego nie dąży. Manifestacyjnie długie rozmowy, z których nic nie wynika. Szczeniackość wymieszana z erudycją. Pusta krytyka wszystkiego, w oparciu o którą budowana jest wydrążona tożsamość. Poszukiwania ideowe, którą wiodą ku bezideowości. Skoro wszystko już jest, nie będzie żadnej zmiany, żadnej rewolucji, nie uderzy żaden piorun (Ożarowska, 2010). Optymizm wydawnictwa ha!art w stosunku do powieści rozwiewa krytyka J. Czechowicza. (…) Ożarowska pisze pretensjonalnie, rozwlekle i zupełnie bezbarwnie. Ta książka nie ma szans na to, by stać się głosem młodego pokolenia, bo albo to pokolenie głosu nie ma, albo narracji zwyczajnie brakuje ikry i polotu. (…) I teraz warto się zastanowić, czy ta statyczna, mało interesująca i w gruncie rzeczy smutna opowieść o współczesnych nastolatkach ma być jakąś formą diagnozy, czy tylko fotograficznym wręcz odzwierciedleniem codzienności, w jakiej ludziom młodym przychodzi czasami zwyczajnie wegetować. (…) Nie przekonuje mnie ta powieść, choćby w założeniu miała być czymś na kształt antymanifestu pokoleniowego. Nie ma w prozie Ożarowskiej niczego, co kazałoby spojrzeć na tę książkę przez pryzmat pewnych doświadczeń. Nie ma w niej niczego młodego, ożywczego, nie ma treści ani przesłania. Nieudolnie skomponowany kolaż scenek rodzajowych, nijakość i brak jakiegokolwiek wyrazu artystycznego czynią z „Nie uderzy żaden piorun” książkę niepotrzebną nikomu (…) (Czechowicz, 2010). Co ciekawe na potrzeby promocji powieści została ukuta nowa nazwa dla opisywanej generacji (pokolenie postyczne), która to nie przyjęła się nigdzie, poza tekstami dotyczącymi tej pozycji.

Trzy lata po niesławnym debiucie Ożarowskiej ha!art na nowo podjął wyzwanie charakterystyki generacji w postaci powieści, (tym razem reklamowanej jako „Najlepszy debiut powieściowy ostatniej dekady” (Shuty, 2013), wydając zbiór opowiadań Daniela Kota Kierunkowy 22. Niestety pomimo obiecującej rekomendacji S. Shutego książka podziela los swojej poprzedniczki. Kot w monologu wewnętrznym swojego alter ego błądzi w znajomych rejonach postmodernistycznego nihilizmu: (…) nie masz nic do powiedzenia i ogarnia cię z tego powodu panika. Oprócz jakiejś mglistej wizji tego, gdzie chciałbyś być i co chciałbyś robić – czyli daleko stąd i kompletnie nic – nie masz planów, nie jesteś w życiu pewien niczego. J. Wydrzyński w swojej recenzji zauważa: (…) Infantylizm Daniela Kota jako twórcy ma trzy aspekty – po pierwsze: myśli on, że wystarczy pisać, po drugie: myśli on, że coś opisuje, po trzecie: myśli, że ktoś mu uwierzy (Wydrzyński, 2013). Zatem pochylenie się nad środowiskiem artystycznym pokolenia piktorialnego, gdzie powinien panować prawdziwy ferment intelektualno-twórczy wyłącznie utwierdza diagnozy m.in. Hartmana czy Staszewskiego. Skoro młodzi artyści i literaci sami przed sobą wyznają, że nie mają niczego do powiedzenia, dodania, zrewidowania – na kanwie czego ma się kształtować tożsamość pokoleniowa? Pytanie można postawić nieco inaczej: czyimi rękami nakreślana będzie tożsamość, jeśli twórców cechuje programowa bierność i zgoda na status quo?

Jeśli na tożsamość składają się obrazy, które są dla nas istotne – te, które uzyskały od nas status ważnych właśnie poprzez aprobatę – to w facebookowym-instagramowym wymiarze cierpimy na schizofrenię kulturową – jeżeli zdjęcie mojego śniadania może spotkać się z taką samą aprobatą jak uznane dzieło sztuki, to nie tylko oznacza zrównanie statusu tego dzieła sztuki z tym, co akurat jem na śniadanie. Ma jeszcze gorsze konsekwencje, ponieważ w tej sytuacji nikt nie podejmie wysiłku stworzenia dzieła sztuki, jeśli celem jest aprobata, którą możemy uzyskać w sposób znacznie łatwiejszy niż dotychczas. Przy równoważności wszelakich elementów rzeczywistości, bez prób hierarchizowania zbudowane wrażenie tożsamości społeczeństwo powołujące się na taki konstrukt będzie cierpieć wyłącznie na tzw. information overload.

Żyjąc w pokoleniu bezrefleksyjnie pluralistycznym, które boi się wartościować ze względu na ramy poprawności politycznej, światopogląd, na kanwie którego ta tożsamość powinna być budowana, nie istnieje. W generacji charakteryzującej się nieufnością w stosunku do umownych, niezmaterializowanych struktur, czyli idei, ten światopogląd zastępowany jest przez odpowiednio atrakcyjne atrybuty, które mają go uwiarygodniać. W zastępstwie światopoglądu pojawia się marketing, który sprzedając produkt sprzedaje, niejako w zestawie, hipotetyczny zestaw cech, które konsument chce posiąść. Wedle tej zasady na nowoczesny indywidualizm składa się suma przedmiotów, które osoba wybrała z aktualnie prezentowanej oferty. Mechanizm kształtowania swojej osoby za pomocą określonych gadżetów nie jest co prawda zjawiskiem dotyczącym wyłącznie pokolenia piktorialnego (czynniki tworzące, jak i samo pojęcie subkultury zostały nakreślone już w 1947 przez M. M. Gordona), jednak w obecnej sytuacji społecznej kierunek podążania gadżetu za ideologią został odwrócony. Przypadki tak specyficzne, jak rodzime zjawisko sukcesu rynkowego tzw. patriotycznej odzieży w istocie nie jest odstępstwem od przywołanego odwróconego ruchu. Odzież nie została wypromowana na fali zwrotu konserwatywnego – istnieje podejrzenie, że ona pośrednio do niego doprowadziła, sprzedając wraz z koszulką atrakcyjną w przestrzeni obiektów sportowych specyficznie rozumiany patriotyzm niejako w tzw. gratisie. Pokolenie przyzwyczajone do absorbcji produktu z całym ciężarem „osobowościowym” stało się nosicielem (również dosłownie) pewnych haseł, które w dalszej perspektywie poskutkowały postawami, do których noszone hasła zobowiązały.

Zastanawiająca jest kwestia samego sytuowania osobowości (jako składowej tożsamości) przez pokolenie piktorialne. Z badań, na które powołuje się A. Dziubanii-Kwestorowska 61% badanych w wieku 16–25 lat (…) wykazuje lojalne zachowania względem brandów, które pasują do ich osobowości„ jednocześnie aż 54% określa się jako osoby niezależnie myślące, wyznaczające trendy i takie, które jako pierwsze próbują nowych rzeczy (Dziubanii-Kwestorowska, 2014). Kreowanie tożsamości – modny, ale niebezpieczny związek słów kreacja i tożsamość w pewnym stopniu oddaje niemożność ukształtowania tożsamości pokolenia. Generacji, której nie mierzyłoby się technologicznymi atrybutami, modnymi markami i słowami-wytrychami. Piktorialiści w istocie nie budują swojej pokoleniowej świadomości, jedynie żerują na tożsamości proponowanej przez marketing. Nie ma mowy o tożsamości „na miarę”, jakby była czymś, w co można się ubrać, zatem to pokolenie ma zaledwie jej złudzenie.

Nadzieją dla tego pokolenia, którego ja, podejmujący się powyższej, szczerej krytyki jestem reprezentantem jest fakt, że nasza tożsamość jeszcze się nie wykształciła i nie wykształci się, przynajmniej dopóki samo pokolenie nie zainicjuje jej poszukiwań przez zadanie pytań: czym jest tożsamość, co się na tę tożsamość składa, czy można ją kreować zamiast budować, co ją kształtuje oraz jak jednostkowa tożsamość ma się do charakterystyki całego pokolenia. A tej rangi pytania nie znoszą odpowiedzi konstruowanych w pośpiechu, na przysłowiowym kolanie.

Aleksy W. Cichoń – rocznik 1992 r., student Wydziału Zarządzania Kulturą Wizualną, Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zainteresowania: społeczna historia sztuki i literatury, teoria i krytyka sztuki, literatura i sztuka Międzywojnia i Socrealizmu, socjologia kultury i studia nad tzw. kulturą wizualną.

Afiliacja:

Wydział Zarządzania Kulturą Wizualną

Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

mail: cichon.a.w@gmail.com

Bibliografia:

Baudrillard, J. (2006). Spisek sztuki, tłum. S. Królak, Warszawa: Sic!

Bauman, Z. (2007). Płynne życie, Kraków: Wydawnictwo Literackie

Belting, H. (2007). Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, tł. M. Bryl, Kraków: Univeristas. s. 21

Berger, P.L. (1995). Rewolucja kapitalistyczna, tłum. Z. Simbierowicz, Warszawa: Oficyna Naukowa w: B. Szacka (2003). Wprowadzenie do socjologii, Warszawa: Oficyna Naukowa

Berger, P.L. (1995b). Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, Warszawa: PWN

Mirzoeff, N. (2012). Czym jest kultura wizualna?… w: „Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej”, red. M. Bogunia-Borowska, P. Sztompka (2012), Kraków: Wydawnictwo Znak

Mitchell, W.J.T. (2009). Zwrot piktorialny, w: „Kultura popularna” 1/ 2009

Ożarowska, D. (2010). Nie uderzy żaden piorun, Kraków: ha!art

Shuty, S. (2013). w: Kot, D. Kierunkowy 22, Kraków: ha!art

Bendyk, M. (2014). Roczniki 90: Z nami wszystko OK. [online] http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20140618/roczniki-90-z-nami-wszystko-ok [dostęp: 13–08–2015]

Czechowicz, J. (2010). „Nie uderzy żaden piorun” Dominika Ożarowska [online] http://krytycznymokiem.blogspot.com/2010/03/nie-uderzy-zaden-piorun-dominika.html [dostęp: 13–08–2015]

Dziubanii-Kwestorowska, A. (2014). Hashtagnation – siła pokolenia selfie. http://informacje.havasworldwide.pl/pr/289678/hashtagnation-sila-pokolenia-selfie [dostęp: 13–08–2015]

Gazeta Wyborcza (2013). Znany profesor: Studenci to barany, wykładowcy to profestytutki. – To skandaliczna wypowiedź – oburza się minister Kudrycka [online] http://wyborcza.pl/1,76842,13883565,Znany_profesor__Studenci_to_barany__wykladowcy_to.html [dostęp: 13–08–2015]

Hartman, J. (2011). Godne, bo wygodne. Krytyka młodzieżowego rozumu, „Tygodnik Powszechny” 12(3219), 20.03.2011, s. 14–15

Hartman, J. (2013). Baranem wchodzisz, baranem wychodzisz. „Polityka”, 08.05.2013

Staszewski, W. (2014). Co poszło nie tak z pokoleniem 89? [online] http://polska.newsweek.pl/dzieci-pokolenia-czasow-transformacji-co-z-nimi-bedzie-newsweek-pl,artykuly,285750,1.html [dostęp: 13–08–2015]

Wydrzyński, J. (2013). Dyskretny urok „selfie”. http://kulturaenter.pl/blogi/dyskrenty-urok-selfie/ [dostęp: 17–02–2015]

Cytowanie:

Aleksy W., Cichoń, (2015), W poszukiwaniu tożsamości pokolenia ’89. Na manowcach wszechkreatywności, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 105–113 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

In Search of Identity of Generation ‘89. On the Backroads of Hypercreativity

Summary:

The attempt to characterize the generation ‘89 is problematic because it lacks a common denominator in history. We are not able to talk about representatives of this generation as the group with superindividual identity. Young people are technologically proficient, flexible in labour market and ‘creative’ – but these characteristics are superficial. Their presence in discourse is an impediment to forming peer group identity or the identity of an individual. Generation born after 1989 – called the pictorial generation – is a specific case of youths without identity because individuals operate together only as a consumer group. The reason might be their uncritical approach to the market. Creativity of ‘the pictorials’ do not meet the definition of creativity – even in youths’ art communities.

Keywords:
pictorial generation, Millenials, Generation Y, picture overload.

czy.sciec.pl

Młodzież i kultura popularna. Przyczynek do badań świata społecznego komiksu

Paweł Ciołkiewicz
Uczelnia Nauk Społecznych w Łodzi

Abstrakt:

W artykule autor podejmuje próbę spojrzenia na współczesną młodzież z perspektywy jej zaangażowania w działalność świata społecznego komiksu. W pierwszej części tekstu autor opisuje krótko koncepcję światów społecznych w wersji zaproponowanej przez Anselma Straussa. Następnie zastanawia się, w jaki sposób można ją wykorzystać do badań działalności fanów komiksu. W dalszej kolejności autor wskazuje przykłady działań podejmowanych w ramach polskiego świata społecznego komiksu oraz opisuje główne dyskusje, jakie toczą się na jego gruncie. Niniejszy tekst należy traktować jako przyczynek do przyszłych systematycznych badań, zawierający wstępną propozycję zastosowania kategorii światów społecznych oraz rezultaty pierwszych, roboczych obserwacji.

Słowa kluczowe:
młodzież, światy społeczne, kultura popularna, komiks.

Wstęp

Można zaryzykować stwierdzenie, że z naukowej refleksji na temat współczesnej młodzieży oraz kultury popularnej wyłania się dość przygnębiający obraz. Na podstawie lektury tekstów, w których referowane są wyniki prowadzonych w ostatnim czasie badań, można stwierdzić m.in, że treści oferowane przez adresowane do młodzieży czasopisma czynią z niej podatną na manipulację masę (por. Nowakowski, 2004; Bernasiewicz, 2010; Żuk, 2013), co prowadzi do pojawienia się poważnych problemów ze skonstruowaniem spójnej tożsamości przejawiających się brakiem poczucia sensu życia i odrębności własnego ja, czy wreszcie niechęcią do brania odpowiedzialności za własne działania (por. Cybal-Michalska, 2010). Taki obraz uzupełniany bywa często tezami o braku zaangażowania w życie społeczne, kulturowe czy polityczne. Wspólnym mianownikiem tych diagnoz jest szukanie przyczyn tego stanu rzeczy w rozwoju społecznym – szczególnie w zjawiskach związanych z rozwojem mediów oraz dominacją kultury popularnej.

Szukając teoretycznych źródeł tego punktu widzenia, można wskazać wpływ tradycji, w której dominowało krytyczne nastawienie wobec nowych zjawisk związanych m.in. z procesami demokratyzacji oraz rozwoju mediów. W przywołanych powyżej sformułowaniach można dostrzec wyraźne wpływy autorów obawiających się m.in. tyranii większości (de Tocqueville, 2005), buntu mas (Ortega y Gasset, 1982), dominacji przemysłu kulturalnego (Horkherimer, Adorno, 2010) czy negatywnego wpływu mediów masowych na odbiorców (Postman, 2002; Sartori, 2007). Jednostronny obraz tworzony przez kontynuujących ten sposób myślenia współczesnych badaczy, którzy zajmują się wpływem kultury popularnej na młodzież, wynika zapewne z autentycznej troski, ale nie bez znaczenia jest również rezygnacja z pogłębionego i pozbawionego uprzedzeń badania realnych działań podejmowanych przez tę niezwykle przecież zróżnicowaną grupę społeczną.

W tej sytuacji koniecznością staje się zaproponowanie perspektywy, która pozwoliłaby przyjrzeć się także takim przejawom funkcjonowania odbiorców kultury popularnej, które odbiegają od nakreślonego powyżej schematu. Nie kwestionując bowiem istnienia zjawisk jednoznacznie negatywnych, warto odnotować także takie zachowania odbiorców, które świadczą o ich aktywnym i twórczym zaangażowaniu. Teoretyczne źródła tego punktu widzenia można z kolei sytuować m.in. w pracach Michela de Certeau, który kwestionował postrzeganie współczesnego odbiorcy kultury popularnej jedynie w kategoriach biernego konsumenta (2008), w badaniach Stuarta Halla nad aktywną rolą odbiorcy w dekodowaniu przekazu medialnego (1987), czy wreszcie w rozważaniach Alvina Tofflera dotyczących działalności prosumentów (1997). Kontynuację tego sposobu myślenia o współczesnych odbiorcach kultury popularnej, ze szczególnym uwzględnieniem specyficznej ich kategorii, jaką stanowią fani, można odnaleźć natomiast w pracach Johna Fiske (2001), Henry’ego Jenkinsa (1992, 2007) czy Paula Levinsona (1999, 2010). W polskiej refleksji istotną rolę odgrywają natomiast prace Marka Krajewskiego (2003) oraz Piotr Siudy (2010, 2012).

Z tej afirmatywnej perspektywy świat odbiorców kultury popularnej wygląda już zupełnie inaczej. Mamy tu mianowicie do czynienia z szeregiem praktyk polegających na aktywnym przetwarzaniu dóbr kultury popularnej oraz zaangażowaniu w kreowanie społeczności połączonych wspólnymi pasjami i zainteresowaniami. Taki optymistyczny obraz jest rzecz jasna równie jednostronny jak ten, który został zarysowany powyżej, niemniej jednak warto go potraktować jako ważne uzupełnienie refleksji na temat współczesnej młodzieży. W niniejszym tekście chciałbym przyjrzeć się nieco dokładniej wybranym praktykom, które świadczą o aktywnych postawach odbiorców kultury popularnej. Dogodną perspektywą teoretyczną wydaje się w tym przypadku koncepcja światów społecznych Anselma Straussa, która wpisuje się wprawdzie w afirmatywny nurt refleksji o współczesnych strategiach funkcjonowania w społeczeństwie, ale pozwala także dostrzec zjawiska negatywne.

Proponuję zatem spojrzeć na współczesną młodzież jako na obszar, w którym funkcjonują niezwykle dynamiczne, płynne i aktywne światy społeczne zrzeszające ludzi o podobnych zainteresowaniach. Wiele spośród tych światów społecznych funkcjonuje w przestrzeni związanej z kulturą popularną. Głównym przedmiotem mojego zainteresowania jest świat społeczny komiksu. Wybór tego wycinka rzeczywistości społecznej wymaga dodatkowego uzasadnienia, bo choć sam komiks jest medium stereotypowo kojarzącym się z dziecinną, czy też młodzieżową rozrywką, to zazwyczaj nie uważa się tej rozrywki za coś, o czym warto wspominać w kulturalnym towarzystwie. Co więcej o ile kultura popularna często jest krytykowana za niską jakość, to sam komiks nawet na tle innych jej wytworów, jest traktowany jako medium wyjątkowo miałkie. Z uwagi na to, że polemika z tymi zarzutami wykraczałaby poza ramy niniejszego tekstu, przedstawiam jedynie ogólne uzasadnienie wyboru tej problematyki[1].

Przede wszystkim polski rynek komiksowy rozwija się dziś niezwykle dynamicznie. Rośnie liczba wydawanych komiksów, pojawiają się nowe wydawnictwa, a te istniejące od lat nieustannie poszerzają swoją ofertę, organizowane są liczne festiwale komiksowe, przybywa także rodzimych twórców i czytelników komiksów – zarówno młodych, jak i tych nieco starszych. Pokolenie miłośników historii obrazkowych, którzy wychowali się na komiksach wydawanych w latach osiemdziesiątych, dziś – często po wieloletniej przerwie – powraca do swojej pasji i przy okazji stara się zarazić nią swoje dzieci. Krótko mówiąc, widać ogromne poruszenie, którego efektem jest wiele inicjatyw podejmowanych przez zainteresowaną komiksem młodzież. Po drugie obserwując to, co dzieje się w polskim środowisku komiksowym można odnieść wrażenie, że jest to wyjątkowo dynamiczny obszar rozmaitych aktywności i żywiołowych dyskusji. Mamy tu do czynienia z intensywnymi interakcjami społecznymi, wyraźnymi przejawami kreatywności oraz płynnym charakterem rzeczywistości społecznej, czyli wszystkim tym, co stanowi zaprzeczenie wielu krytycznych tekstów na temat młodzieży dającej sobą manipulować kulturze popularnej. Odwrotnie – można nawet powiedzieć, podążając tropem rozważań Michela de Certeau, że kultura popularna dostarcza jedynie materiału do kreatywnych działań oraz twórczych zabaw interpretacyjnych.

Właśnie te trzy wskazane powyżej właściwości (interakcyjność, kreatywność, płynność) stały się dla Anselma Straussa punktem wyjścia do podjęcia refleksji na temat światów społecznych (1978, 1993). Według amerykańskiego socjologa przyjęcie perspektywy świata społecznego pozwala na uchwycenie, opis i analizę podstawowych wymiarów współczesnej, niezwykle dynamicznej i wielowymiarowej rzeczywistości społecznej. Dziś wydaje się, że jego rozważania są wyjątkowo aktualne i warto wypróbować je chociażby do badań nad współczesnym światem społecznym komiksu. Przyjęcie takiego punktu widzenia pozwoli uchwycić najistotniejsze wymiary tego interesującego, ale też bardzo skomplikowanego i złożonego wycinka rzeczywistości społecznej oraz pokazać różnorodne formy zaangażowania młodzieży. Co więcej ta perspektywa stwarza możliwość przezwyciężenia zasygnalizowanej powyżej opozycji, gdyż analizując to, co dzieje się w świecie społecznym, trzeba uwzględniać wszystkie pojawiające się w nim zjawiska – zarówno pozytywne, jak i negatywne.

W pierwszej części tekstu charakteryzuję krótko koncepcję światów społecznych w wersji zaproponowanej przez Anselma Straussa (1). Następnie zastanawiam się, w jaki sposób można wykorzystać koncepcję światów społecznych do badań działalności miłośników komiksów (2). W dalszej kolejności staram się wskazać przykłady działań podejmowanych w ramach polskiego świata społecznego komiksu (3) oraz zasygnalizować główne dyskusje, jakie toczą się na jego gruncie (4). Niniejszy tekst należy traktować jako jedynie przyczynek do systematycznych badań, zawierający wstępną propozycję zastosowania kategorii światów społecznych oraz rezultaty roboczych obserwacji.

Przed przystąpieniem do opisu zasygnalizowanych zagadnień konieczne jest sformułowanie dwóch wyjaśnień. Po pierwsze warto zadać sobie pytanie, czy w życie świata społecznego komiksu angażuje się tylko młodzież. Odpowiedź na to pytanie jest oczywiście tak trudna, jak trudna jest odpowiedź na pytanie o kryteria definicyjne pojęcia „młodzież”. Podążając za stwierdzeniem Zbyszka Melosika, można powiedzieć, że pojęcie młodzieży straciło swoją, do niedawna jeszcze tak bardzo oczywistą wyrazistość. (…) Coraz częściej ‘formalnej dorosłości’ tożsamościowej jednostki związanej z rozpoczęciem pracy i/lub założeniem rodziny towarzyszy podejmowanie przez nią popularnych praktyk kulturowych, które jeszcze do niedawna były uznawane za ‘typowo młodzieżowe’ (Melosik, 2013, s. 13). Przynależność do tej kategorii wiąże się zatem przede wszystkim z autodefinicjami a nie wiekiem. Odnosząc te uwagi do problematyki poruszanej w niniejszym tekście, należy stwierdzić, że można mieć trzydzieści lub czterdzieści lat i brać udział w konwentach komiksowych, ekscytując się spotkaniem z jakimś autorem czy zdobyciem jego autografu. Właśnie dlatego pozwalam sobie na wpisanie niniejszych uwag w problematykę dotyczącą współczesnej młodzieży, pomijając na razie kwestię ustalenia wieku, od którego zaczyna się dorosłość.

Po drugie trzeba wyjaśnić, dlaczego w niniejszym artykule nie uwzględniam miłośników mangi. Nie jest to rzecz jasna spowodowane jakimikolwiek uprzedzeniami wobec komiksu japońskiego i jego fanów. Wręcz przeciwnie, uważam, że zarówno manga jak i jej fani są niezwykle interesującym obiektem badań wyróżniającym się aktywnością na tle uczestników świata społecznego komiksu, jednak jest to zarazem obiekt bardzo wymagający. W gruncie rzeczy należałoby tutaj mówić o odrębnym świecie społecznym, który rządzi się swoimi prawami i wchodzi w dość złożone relacje ze światem, który jest głównym przedmiotem zainteresowania w niniejszym tekście. Tak czy inaczej na obecnym etapie prac nie czuję się na siłach, by uwzględnić w szkicu tak zróżnicowany, dynamiczny i kreatywny a zarazem będący obiektem często niewybrednej krytyki świat społeczny, jaki tworzą miłośnicy mangi[2].

Światy społeczne według Anselma Straussa

Koncepcja światów społecznych przeżywa dziś drugą młodość i bywa wykorzystywana do badania rozmaitych społeczności, które opierają się na wspólnych zainteresowaniach oraz podejmowanej kolektywnie działalności. W polskiej socjologii badania nad światami społecznymi dotyczą różnorodnych zagadnień. Możemy zatem przekonać się, jak funkcjonuje świat społeczny opieki paliatywno-hospicyjnej (Kacperczyk, 2005), hodowców gołębi pocztowych (Słowińska, 2010), właścicieli zwierząt domowych (Konecki, 2005), wspinaczy (Kacperczyk, 2012a), pasjonatów (Dymarczyk, 2011), czy nawet sadomasochistów (Marzec, 2011). Ta różnorodność zastosowań świadczy o atrakcyjności koncepcji światów społecznych oraz możliwościach, jakie oferuje w dzisiejszym mozaikowym i płynnym świecie.

Kategoria świata społecznego pojawiła się na gruncie socjologii po raz pierwszy w roku 1932 za sprawą przedstawiciela szkoły chicagowskiej Paula Cresseya, który w swojej książce The Taxi-Dance Hall opisał środowisko uczestników szkół tańca (za: Konecki, 2010). Cressey zwracał uwagę przede wszystkim na sposoby działania, mówienia i myślenia, które były charakterystyczne dla tego świata społecznego. W jego badaniach środowisko osób uczęszczających do szkół tańca jawiło się jako fascynujący mikrokosmos relacji społecznych wyróżniających się na tle społeczeństwa. Refleksję dotyczącą światów społecznych kontynuowali później m.in. tacy badacze jak Tamotsu Shibutani i Howard Becker (zob. Kacperczyk, 2011, s. 295). Jednak w najbardziej kompleksowy sposób do tego zagadnienia podszedł Anselm Strauss, tworząc teoretyczne podstawy badań nad światami społecznymi.

Konstruując koncepcję światów społecznych, Strauss odwoływał się do tradycji interakcjonizmu symbolicznego. Przede wszystkim, zgodnie z tym podejściem, należy zatem zwrócić uwagę na relacje, jakie łączą przedstawicieli różnych grup społecznych oraz interakcje zachodzące pomiędzy grupami. Strauss podkreśla, że tego rodzaju oddziaływania są podstawowym czynnikiem zmiany społecznej i jako takie powinny stać się ważnym przedmiotem analizy. Po drugie należy odrzucić wszelki determinizm. Analizując funkcjonowanie światów społecznych, nie sposób bowiem nie dostrzec potencjału kreatywności kryjącego się w jednostkach i grupach. Po trzecie wreszcie trzeba uwzględnić nieustanny proces powstawania, formowania się, przekształcania i zanikania grup społecznych. We współczesnej rzeczywistości wszystko wydaje się być niezwykle płynne. Granice pomiędzy grupami, ich wzajemne oddziaływania, zasady funkcjonowania – wszystko to należy potraktować jako proces niekończących się przeobrażeń (Strauss 1978, ss. 120–121). Krótko mówiąc, Anselm Strauss postuluje przyjęcie teoretycznych implikacji wynikających z postrzegania współczesnej rzeczywistości społecznej jako płynnego, nieustannie ewoluującego obszaru, w którym manifestuje się kreatywny potencjał jednostek i grup wchodzących ze sobą w interakcje. Jego zdaniem poważne potraktowanie tych trzech przesłanek prowadzi do przyjęcia perspektywy światów społecznych, czyli spojrzenia na rzeczywistość społeczną jako na mozaikę różnorodnych, płynnych, nieustannie zmieniających swoje kształty i pełnych kreatywnych działań obszarów jednostkowej i grupowej aktywności.

Według niego świat społeczny jest obszarem skupiającym ludzi realizujących wspólną działalność oraz podejmujących dyskusję na temat tej działalności. Jednym z dwóch kluczowych wymiarów każdego świata społecznego jest zatem tzw. podstawowe działanie (primary activity), z którym powiązane są zazwyczaj inne działania pochodne. W przypadku świata społecznego komiksu kluczowe znaczenie ma oczywiście czytanie komiksów. Jest to podstawowe działanie, z którym z czasem mogą wiązać się działania pochodne (tworzenie, wydawanie, sprzedawanie czy też publikowanie tekstów na temat komiksów). Istnieją miejsca, w których to działanie jest podejmowane (sites), technologia, która jest konieczna do jego realizacji (technology) oraz pewien stopień wewnętrznej organizacji umożliwiający sprawne funkcjonowanie (organisation). Działania, miejsca, technologia i organizacja to cztery podstawowe parametry funkcjonowania światów społecznych (Strauss 1978, s. 122).

Drugim wymiarem funkcjonowania światów społecznych jest wyłaniające się na ich gruncie tzw. uniwersum dyskursu. Chodzi mianowicie o to, że uczestnicy świata społecznego nieustannie rozprawiają o tym, czym jest przynależność do danego świata i na czym powinno polegać autentyczne zaangażowanie w działalność dla tego świata kluczową. W tym przypadku wyraźnie daje o sobie znać nawiązanie do koncepcji Tamotsu Shibutaniego, dla którego każdy świat społeczny jest obszarem kulturowym, granice którego nie są wyznaczane ani przez terytorium, ani za sprawą formalnego członkowstwa, lecz przez granice efektywnej komunikacji (Shibutani 1950, s. 266). W rezultacie tego rozprawiania w każdym świecie społecznym powstają tzw. areny, na których toczą się spory dotyczące spraw istotnych dla jego funkcjonowania. Ich przebieg bywa gwałtowny i może prowadzić do podziałów oraz specjalizacji wewnątrz świata społecznego (Strauss 1993, ss. 225–227). Tematy sporów są różnorodne, ale istnieje jeden wątek, który stanowi ich wspólny mianownik. Jest to mianowicie kwestia autentyczności (authenticity). Kluczowe pytanie dotyczy tego, na czym polega autentyczne uczestnictwo w danym świecie społecznym (Strauss 1978, s. 123). W przypadku świata społecznego komiksu spory dotyczą zazwyczaj kwestii zdefiniowania samego medium komiksowego, zasad uczestniczenia w tym świecie, oceny konkretnych komiksów czy też autorów tworzących komiksy. Kwestie sporne mogą także odnosić się do funkcjonowania polskiego rynku komiksowego, działalności wydawnictw komiksowych.

Z uwagi na wspomniane wcześniej założenia, należy także pamiętać, że światy społeczne znajdują się w procesie nieustannych zmian. Strauss akcentuje przede wszystkim trzy procesy, jakim podlegają światy społeczne. Są to: segmentacja, przecinanie się oraz legitymizacja (Strauss 1978, ss. 122–123; Strauss 1993, ss. 215–219). Segmentacja (segmenting) prowadzi do powstawania subświatów w ramach danego świata. Jest to konsekwencja wspomnianej powyżej tendencji do podejmowania różnego rodzaju dodatkowych działań związanych z działaniem podstawowym. W ten sposób w ramach świata społecznego komiksu może powstać świat społeczny komiksu superbohaterskiego (zrzeszający miłośników komiksów z superbohaterami w roli głównej), świat cosplay’u (zrzeszający osoby zajmujące się tworzeniem strojów wzorowanych na tych, które noszą bohaterowie komiksów oraz uczestniczeniem w różnego rodzaju konkursach), świat zbieraczy autografów (w ramach którego znajdziemy osoby koncentrujące się na kolekcjonowaniu autografów oraz tzw. rysografów, czyli autografów uzupełnionych rysunkami).

Przecinanie się, czy też krzyżowanie (intersecting) związane jest natomiast z sytuacjami, w których granice poszczególnych światów zaczynają się ze sobą przecinać. Świat społeczny komiksu może przecinać się np. ze światem społecznym fantastyki, gier komputerowych, seriali czy filmów. Chodzi o sytuację, w której zbiory osób należących do wymienionych światów nakładają się na siebie prowadząc do powstania obszarów wspólnych dla jednego lub kilku światów. Możemy sobie wyobrazić sytuację, w której taki wspólny obszar powstanie w konsekwencji przecięcia się świata społecznego komiksu i seriali. W takim nowo powstałym obszarze znajdziemy miłośników konkretnych seriali i komiksów, na podstawie których te seriale powstawały.

W związku z dwoma opisanymi powyżej procesami istotne znaczenie ma również legitymizacja (legitimation). Kluczowa dla każdego świata społecznego kwestia wiąże się bowiem z uprawomocnieniem własnej działalności oraz ze wspomnianą powyżej problematyką autentyczności. Uczestnicy świata społecznego komiksu również angażują się w dyskusje, w których stawką jest z jednej strony ukazanie tego świata, jako czegoś wartościowego i sensownego (te dyskusje toczone są zazwyczaj z przedstawicielami innych światów społecznych), z drugiej zaś udowodnienie, że posiada się kwalifikacje pozwalające na działalność w jego ramach (te spory toczą się wewnątrz tego świata).

Dlaczego świat społeczny komiksu?

Podejmując próbę spojrzenia na miłośników komiksu jako na uczestników specyficznego świata społecznego, trzeba zatem zająć się analizą działań, dyskursu oraz procesów segmentacji, przecinania się oraz legitymizacji. Warto także pamiętać o kilku sprawach, które mogą nieco komplikować tego typu badania. Po pierwsze należy odpowiedzieć na pytanie dotyczące relacji pomiędzy kategorią świata społecznego a problematyką fanów. Badania dotyczące zagadnień „fanowskich” podejmowane w kontekście namysłu nad kulturą popularną są niewątpliwie istotnym układem odniesienia, który trzeba wziąć pod uwagę (a). Po drugie, warto zasygnalizować pewien problem natury teoretycznej wynikający właśnie z rozwoju kultury popularnej i mediów. Chodzi o coraz poważniejsze trudności w wytyczeniu granicy pomiędzy autorem i odbiorcą (b). Po rozważeniu tych zagadnień warto usystematyzować najistotniejsze kwestie teoretyczne dotyczące zastosowania koncepcji światów społecznych w badaniach nad miłośnikami komiksu (c).

(a) Niewątpliwie znaczna część osób należących do świata społecznego komiksu to osoby, które można określić mianem fanów. Zgodnie ze sposobem myślenia zapoczątkowanym przez Michela de Certeau (2008), fan często jest traktowany, jako osoba posiadająca zestaw następujących cech: entuzjazm, kreatywność oraz tendencja do dzielenia się swoimi zainteresowaniami z innymi członkami wspólnoty (zob. Siuda 2012, s. 116)[3]. Entuzjazm fana może objawiać się na różne sposoby. Anna Czaplińska i Piotr Siuda, opisując tę właściwość, stwierdzają, że fan jest osobą, która zna dane dzieło „na wylot” i w nieskończoność, wręcz obsesyjnie, może analizować najdrobniejsze jego szczegóły (Czaplińska, Siuda 2008, s. 52). W przypadku fanów komiksów dogłębne poznawanie danych treści może wiązać się z komiksami jednego autora (np. fani Alana Moore’a, fani Moebiusa), z komiksami ukazującymi przygody danego bohatera (np. fani Batmana, fani Thorgala). Poza tym działalność fanowska ma zazwyczaj kreatywny charakter. Fan to bowiem specyficzny producent, który amatorsko, ale z pełnym zaangażowaniem tworzy dzieła związane z obiektem swego uwielbienia (rysuje, pisuje scenariusze, rekonstruuje stroje noszone przez bohaterów, prowadzi blogi poświęcone komiksom itd.). Konsekwencją tego stanu rzeczy jest rozrastający się obszar fanowskiej twórczości[4]. Po trzecie wreszcie fan jest zazwyczaj uczestnikiem jakiejś wspólnoty tworzonej spontanicznie przez podobne do niego osoby, w ramach której może rozwijać swoje upodobania. Wokół tej żywiołowej, pełnej autentycznego zaangażowania działalności powstają wspólnoty, które funkcjonują dziś zarówno w przestrzeni wirtualnej (strony internetowe, portale społecznościowe, fora dyskusyjne), jak i realnej (spotkania, zloty, konwenty).

Większość osób działających w świecie społecznym komiksu posiada zapewne powyższe cechy, jeżeli jednak decyduję się na wybór kategorii zaproponowanej przez Anselma Straussa, to przede wszystkim dlatego, żeby zaakcentować socjologiczne zainteresowanie zróżnicowaną i mgławicową wspólnotą, w ramach której jednostki o podobnych zainteresowaniach podejmują określone działania oraz dyskutują na ich temat ze sobą. Przyjęcie perspektywy świata społecznego sygnalizuje, że w centrum zainteresowań jest wspólnotowy aspekt działalności. W żadnym wypadku nie wyklucza to zainteresowania problematyką odnoszącą się do działalności fanów. Wręcz przeciwnie, fani niewątpliwie stanowią trzon świata społecznego komiksu, ale nie byłoby wskazane zawężanie obszaru badań tylko do ich działalności. Poza tym, wydaje się, że nie wszyscy uczestnicy tego świata muszą koniecznie definiować siebie jako fanów komiksu.

(b) Druga kwestia dotyczy kreatywności przypisywanej uczestnikom światów społecznych. Trzeba bowiem zauważyć, że we współczesnej rzeczywistości społeczno-medialnej nie tylko fani mogą łatwo przekraczać granicę oddzielającą twórcę od odbiorcy. Otóż, jak stwierdza Paul Levinson, w dobie „nowych nowych mediów”, czyli mediów społecznościowych stwarzających możliwość powstawania nowych globalnych wspólnot, każdy może być twórcą i nadawcą (Levinson, 2010). Według tego badacza współczesny świat został zdominowany przez nowy rodzaj mediów, które poza zacieraniem granicy pomiędzy autorem i odbiorcą, charakteryzują się również: autentycznością, wynikającą z braku profesjonalizmu wykorzystujących je ludzi, możliwością niemal nieograniczonego wybierania treści, brakiem kosztów oraz wzajemnym oddziaływaniem na siebie poszczególnych mediów (tamże, ss. 11–14). Każda z tych cech jest oczywiście dość dyskusyjna, ale z punktu widzenia niniejszych rozważań kluczowe znaczenie ma to, że świat społeczny komiksu korzysta z możliwości oferowanych przez „nowe nowe media”, szczególnie z tej, które pozwala na zatarcie granicy pomiędzy twórcą i odbiorcą.

Jest to cecha niezwykle pozytywna z punktu widzenia istnienia świata społecznego komiksu, ale znacznie komplikuje ona badania. Pojawia się bowiem szereg pytań o to, kogo można zaliczyć do tego świata a kogo nie. Czy badamy tylko miłośników, czyli fanów komiksów, czy zajmujemy się także twórcami komiksów. Jeżeli każdy fan może być dziś twórcą, to czy nie powinniśmy także osobno zajmować się autorami profesjonalnymi? Zresztą przecież trudno zakwestionować intuicyjne stwierdzenie, że wszyscy lub prawie wszyscy współcześni twórcy komiksów zaczynali swoją przygodę jako fani. Pytania te domagają się konkretnych rozstrzygnięć i ustaleń badawczych. Na obecnym etapie poprzestańmy na stwierdzeniu, że badania świata społecznego komiksu powinny objąć nie tylko amatorskich twórców, ale także tych, którzy już dziś komiksem zajmują się zawodowo. Co więcej nie powinno to dotyczyć tylko samych twórców komiksu (autorów scenariuszy, rysowników i kolorystów), ale także innych podmiotów funkcjonujących (wydawców, publicystów, księgarzy). Wszyscy oni tworzą przecież świat społeczny komiksu.

(c) Odnosząc powyższe uwagi do analizy świata społecznego komiksu, należy stwierdzić, że głównym przedmiotem zainteresowania powinny stać się działania i związane z nimi procesy oraz uniwersum dyskursu wytwarzane w jego ramach. Trzeba przy tym pamiętać, że w tym przypadku granica pomiędzy działaniami a dyskursem jest wyjątkowo płynna. Prowadzenie bloga poświęconego komiksom, czy publikowanie recenzji w portalu internetowym jest niewątpliwie działalnością, ale wiąże się również bezpośrednio z wytwarzaniem uniwersum dyskursu. Dlatego też, by uczynić to rozróżnienie bardziej wyraźnym, mówiąc o dyskursie będę miał na myśli spory toczące się na rozmaitych arenach w ramach świata społecznego, w trakcie których wyrażane są przeciwstawne poglądy dotyczące ważnych dla danego świata kwestii. Tam gdzie mamy do czynienia z dyskusją na temat granic świata społecznego lub autentyczności, tam przejawia się uniwersum dyskursu tego świata społecznego.

Podsumowując dotychczasowe uwagi, należy stwierdzić, że wszystkie wspomniane powyżej aspekty światów społecznych można sprowadzić do dwóch podstawowych wymiarów: działania i dyskursu. Jeżeli jest mowa o miejscach, czy technologiach pojawiających się w ramach danego świata społecznego, to pojawiają się one w związku z działaniami. Jeżeli zaś rozważany jest wątek autentyczności, to zazwyczaj manifestuje się on w konkretnych sporach. Trzeba pamiętać, że jest to tylko wstępna robocza propozycja dotycząca uporządkowania materiału oparta na pierwszych obserwacjach funkcjonowania świata społecznego komiksu oraz zapoznaniu się z literaturą dotyczącą tego zagadnienia.

Świat społeczny komiksu w działaniu

Przede wszystkim trzeba zatem ustalić, co jest podstawowym działaniem w świecie społecznym komiksu, a następnie warto zadać pytanie o powiązane z nim działania pochodne. W dalszej kolejności konieczne będzie ustalenie, czy widoczne są procesy wewnętrznej specjalizacji prowadzące do wyodrębniania się subświatów skoncentrowanych wokół jednego konkretnego typu działalności. Wydaje się, że dość bezpiecznym punktem wyjścia będzie stwierdzenie, że podstawową czynnością stojącą u podstaw kształtowania się świata społecznego komiksu jest czytanie komiksów. Wszystko zaczyna się bowiem od pasji, która rodzi się albo od razu po pierwszym przeczytanym komiksie albo dojrzewa powoli, by eksplodować w najmniej oczekiwanym momencie. Wówczas wszystko się zmienia – nagle cały świat zaczyna kręcić się wokół czytanych komiksów i kolejne działania w jakiś sposób się z nimi wiążą. Wokół tej czynności zaczynają stopniowo pojawiać się także inne działania mniej lub bardziej z nią powiązane. Niektórzy odkrywają w sobie potrzebę tworzenia podobnych historii (pisania ich lub rysowania), inni realizują się pisząc na temat komiksów różne teksty (artykuły publicystyczne, recenzje), jest też grupa, która odkrywa emocje związane z odtwarzaniem strojów komiksowych bohaterów. Przyjrzyjmy się zatem bliżej niektórym z tych działań oraz różnym ich manifestacjom.

Ważnym rodzajem działalności podejmowanej w ramach świata społecznego komiksu jest pisanie tekstów o komiksach. Mogą być one publikowane w magazynach komiksowych wydawanych w formie papierowej bądź też w wersji internetowej. W internecie teksty mogą ukazywać się na specjalnych tematycznych portalach poświęconych komiksom lub w odpowiednich działach portali ogólnotematycznych. Co więcej dziś każdy może założyć autorskiego bloga poświęconego komiksom i publikować na nim własne teksty. Jeżeli zaś chodzi o rodzaje publikowanych artykułów, to możemy mieć do czynienia z recenzjami, streszczeniami, omówieniami oraz polemikami. Uprawianie publicystyki związanej z komiksami jest z technicznego punktu widzenia dość proste i w dostępne dla niemal każdego zainteresowanego taką formą działalności miłośnika komiksów. Spróbujmy wskazać kilka form takiej działalności.

Przede wszystkim należy zatem wymienić portale i blogi poświęcone wyłącznie komiksom: „Aleja Komiksu”, „Gildia Komiksu”, „KZ – Magazyn Miłośników Komiksu”[5], „Kolorowe Zeszyty”; „Czas na komiks”, „Strefa Komiksu”, „Ziniol”, czy też najmłodszy ze wszystkich wymienionych „Magazyn Smash”[6]. Obok nich funkcjonują również portale poświęcone kulturze popularnej, które mają jedynie działy poświęcone komiksom: „Magazyn Kultury Popularnej Esensja”, „Paradoks”, „Poltegerist” czy powstały niedawno blog „Brody z Kosmosu”, który ma także swoją internetową wersję magazynową dostępną w pliku pdf. Działy poświęcone komiksom mają też portale internetowe (np. Wirtualna Polska, Onet).

Powyższe portale i blogi są tworzone przez mniej lub bardziej zorganizowane i zinstytucjonalizowane redakcje, ale w świecie społecznym komiksu znajdziemy także wiele blogów założonych i prowadzonych przez pojedyncze osoby (od czasu do czasu wspomagane przez jakichś publicystów). Mają one różny charakter: są wśród nich takie, które nastawiają się na publicystykę, ale znajdziemy również blogi publikujące newsy i materiały graficzne. Do pierwszych można zaliczyć m.in. „Kopiec Kreta”, czy też „Blog Anonimowego Grzybiarza”. W drugiej znajduje się np. blog „Z Dziennika Geeka”.

Poza ogólnokomiksowymi portalami i blogami istnieją także takie, które poświęcone są konkretnemu gatunkowi, bohaterowi, twórcy lub wydawnictwu. Komiksy superbohaterskie są głównym przedmiotem zainteresowania twórców magazynu „SuperHero”. Wśród blogów poświęconych konkretnemu bohaterowi komiksowemu należy wymienić: „BatCave”, „Gotham w Deszczu” – oba koncentrują się wokół postaci Batmana; „Daily Planet” – blog poświęcony Supermanowi. Jeżeli zaś chodzi o bohaterów europejskich, to należy wymienić chociażby „Thorgalverse” – oczywiście główną postacią jest Thorgal. Blogi koncentrujące się wokół konkretnych twórców to np. „Na plasterki” – blog zajmujący się twórczością Janusza Christy, „Niezwyciężony” – blog poświęcony twórczości Roberta Kirkmana. Głównym przedmiotem zainteresowania mogą być także wydawnictwa: „Nieregularny Blog Poświęcony Image Comics”, „DC Maniak” (blog poświęcony wydawnictwu DC), „Avalon” (blog poświęcony wydawnictwu Marvel), „Planeta Komiksu” (blog o komiksowym uniwersum obu wymienionych wcześniej największych amerykańskich wydawnictw). Warto wskazać także jeden z młodszych blogów, poświęcony legendarnemu brytyjskiemu wydawnictwu 2000AD – „2000AD PL”.

Nie sposób także pominąć działalności z pogranicza publicystyki i twórczości komiksowej. Ważnym elementem społecznego świata komiksu są mianowicie różnego rodzaju magazyny komiksowe tworzone bądź przez autorów komiksów bądź też przez publicystów (bądź przez jednych i drugich). Publikowane są w nich paski komiksowe, krótkie komiksy, recenzje, felietony. Wymienić trzeba m.in: powołany do życia przez Łukasza Mazura, Jacka Jastrzębskiego oraz Mateusza Trąbińskiego „Biceps” (pierwszy numer ukazał się w 2010 roku, do dziś ukazało się siedem numerów). Wśród magazynów, które już się nie ukazują odnotować trzeba: „Produkt” (założony przez Michała Śledzińskiego magazyn wydawany w latach 1999–2004), „Ziniol. Kwartalnik Kultury Komiksowej”, (stworzony przez Dominika Szcześniaka wydawany od 1998 do 2010 zawierający komiksy i publicystykę)[7]. Przypadek „Ziniola” pokazuje, że obecnie publikacyjna działalność uczestników świata społecznego komiksu często przenosi się do internetu. Istnieją oczywiście jeszcze magazyny w wersji papierowej (np. „Biceps”), ale ich autorzy borykają się z coraz większymi problemami. Natomiast kwestią problematyczną jest, czy ten proces świadczy o upadku kultury komiksowej, czy też o naturalnym trendzie wynikającym z rozwoju mediów.

Wymienione powyżej formy działalności publikacyjnej poświęconej komiksom nie wyczerpują oczywiście zagadnienia. Poza nimi jest zapewne jeszcze wiele miejsc, w których uczestnicy świata społecznego komiksu realizują swoją pasję pisząc o komiksach. Obok tej zorganizowanej działalności publikacyjnej w świecie społecznym komiksu zaobserwować można także oddolne inicjatywy fanowskie związane z istniejącymi na rynku wydawnictwami czy seriami komiksowymi. Jako przykład posłużyć może zakładanie na Facebooku stron poświęconych komiksom. Jednym z przejawów takiej działalności jest inicjatywa dwóch miłośników komiksu, którzy latem 2012 roku założyli fanpage serii „Wielka Kolekcja Komiksów Marvela”, wydawanej na polskim rynku przez wydawnictwo Hachette. Fani komiksów superbohaterskich stworzyli stronę poświęconą kolejnym tomom, która jest zdecydowanie lepsza od oficjalnej witryny wydawnictwa. Autorzy publikują szczegółowe informacje na temat twórców, prezentują dzieje superbohaterów, omawiają relacje pomiędzy poszczególnymi tomami, publikują recenzje, czy wreszcie opisują analogiczne kolekcje wydane w Wielkiej Brytanii i Czechach.

W świecie komiksu nie tylko o komiksach się pisze, ale także próbuje się komiksy tworzyć. Amatorscy twórcy nieustannie produkują własne dzieła, ale zazwyczaj wędrują one do szuflady, albo są publikowane w internecie, gdyż wydanie komiksu wiąże się z dużymi kosztami. Dziś bardzo popularne stało się finansowanie społeczne (crowdfunding) polegające na poszukiwaniu wsparcia finansowego wśród członków grup potencjalnie zainteresowanych danym produktem. Jednym z pierwszych polskich serwisów crowdfundingowych był „Polak Potrafi”, który wystartował w marcu 2011 roku, natomiast jednym z pierwszych wydawnictw, które wydało komiks dzięki tej formie finansowania było Wydawnictwo Dobre Historie. Wykorzystując możliwości serwisu, wydawnictwo postanowiło stworzyć komiks oraz książkę o przygodach bohaterki żyjącej w postapokaliptycznym świecie. W ten sposób w 2013 powstał komiks Tequilla do którego scenariusz napisał Łukasz Śmigiel a rysunki przygotowała Katarzyna Babis. Innym dziełem sfinansowanym w podobny sposób, ale za pośrednictwem innej platformy, był komiks Kij w dupie. Sfinansowany dzięki zbiórce pieniędzy na platformie „Wspieram to” komiks ukazał się w 2014 nakładem wydawnictwa Gindie. Inaczej niż w przypadku Tequilli była to papierowa wersja komiksu publikowanego wcześniej w internecie, zatem osoby, które zdecydowały się na wsparcie, wiedziały w co inwestują swoje pieniądze. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku komiksu internetowego Strange Years. Jesień autorstwa Artura Kurasińskiego i Michała Śledzińskiego. Komiks najpierw został opublikowany w internecie, a później ukazał się nakładem wydawnictwa Kultura Gniewu dzięki funduszom zebranym przez platformę „Wspieram to”. W sierpniu 2015 roku sukcesem zakończyła także zbiórka pieniędzy na wydanie drugiego tomu komiksu Kij w dupie oraz innego komiksu internetowego Portal[8].

Własne dzieła można publikować w internecie lub wydawać dzięki akcjom crowdfundingowym, ale można również proponować współpracę oficjalnie działającym na rynku wydawnictwom. Tym bardziej, że wydawnictw komiksowych, które są bardzo istotnymi podmiotami świata społecznego komiksu, jest wiele i w ostatnim czasie ciągle ich przybywa. Do najważniejszych zaliczyć należy m.in. Wydawnictwo Egmont, Wydawnictwo Komiksowe (młode wydawnictwo, które niedawno połączyło siły z Wydawnictwem Prószyński i S-ka), Timof i Cisi Wspólnicy, Kultura Gniewu, Taurus Media, Mucha Comics, Ongrys, Centrala. W ostatnim czasie na rynku pojawiły się także nowe oficyny z bardzo ciekawą ofertą: Bum Projekt (oferujące m.in. Mysią Straż i wznawiające na polskim rynku serię Dylan Dog), Studio Lain (wydające komiksy 2000AD: np. ABC Warriors z rysunkami Simona Bisleya, Ballada o Halo Jones do scenariusza Alana Moore’a), Scream Comic (oferujące głównie komiksy Moebiusa), Kubusse (rozpoczynające działalność od wprowadzenia na rynek komiksów ze scenariuszami Jeana van Hamme’a: Epoxy, Lady S.) czy Wydawnictwo Incal (debiutujące w październiku 2015 komiksem Storm). Tę listę uzupełnić trzeba o wspomniane już powyżej wydawnictwo Gindie, które założone zostało w roku 2012 i pierwotnie wydawało gry fabularne a dziś publikuje także komiksy.

Poza tworzeniem własnych komiksów i podejmowaniem prób ich wydania, można zaobserwować także inne działania. Jednym z najbardziej widowiskowych przejawów świata społecznego komiksu jest działalność tzw. cosplayerów, czyli osób, które przebierają się za bohaterów komiksów. Są to pasjonaci, którzy bardzo wiele czasu i energii poświęcają na odtwarzanie w najdrobniejszych szczegółach strojów bohaterów. W Polsce istnieje oficjalna grupa zajmująca się taką działalnością Komiksowi.pl, ale poza nimi na konwentach komiksowych można spotkać również inne osoby mniej lub bardziej amatorsko i entuzjastycznie tworzących takie przebrania na własną rękę.

Podczas konwentów widoczna jest jeszcze jedna grupa osób podejmujących specyficzną aktywność – łowcy autografów. Nazwa może być nieco myląca, bo przedmiotem ich pożądania są nie tylko zwykle autografy, ale także – a może przede wszystkim – rysunki wykonywane przez autorów zapraszanych na konwenty. Zdobycie takiego „rysografu” nie jest łatwe. Po pierwsze, do najbardziej znanych rysowników ustawiają się zazwyczaj bardzo długie kolejki. Po drugie, stworzenie rysunku (w komiksie, na osobnej kartce albo specjalnie przygotowanym albumie) wymaga sporo czasu, co sprawia, że liczba osób, które mają szanse na zdobycie takiego trofeum nie jest duża. Po trzecie, żeby mieć szansę na zdobycie rysunku trzeba najpierw zdobyć „numerek” uprawniający do ustawienia się w kolejce da danego artysty (jest to ostatnio wprowadzona przez organizatorów próba uporządkowania działalności łowców autografów). Wszystko to nie zraża najbardziej wytrwałych uczestników tego wyścigu, dla których cały festiwal bardzo często sprowadza się do wielogodzinnego stania w kolejkach po „rysografy”.

Działania podejmowane w ramach świata społecznego trzeba także rozpatrywać – zgodnie z sugestiami Anselma Strauss – w ich wymiarze procesualnym, związanym profesjonalizacją. Jako jeden z przykładów profesjonalizacji można podać powstanie i rozwój łódzkiego Stowarzyszenia Twórców „Contur”. Początki jego działalności sięgają roku 1983, kiedy to w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Łodzi grupa przyjaciół założyła klub miłośników fantastyki. Od roku 1990, a więc wraz z sukcesywnym kończeniem edukacji licealnej przez kolejne roczniki członków klubu, jego działalność stopniowo przenosiła się poza mury szkoły. W lipcu 1994 grupa została zarejestrowana i odtąd jej działalność prowadzona jest pod szyldem Stowarzyszenia Twórców „Contur” (Birek, 2009). Dziś stowarzyszenie ma na koncie szereg inicjatyw, wśród których najważniejszą jest Międzynarodowy Festiwal Komiksu i Gier organizowany w Łodzi od roku 1991. W roku 2013 stowarzyszenie powołało do życia Łódzkie Centrum Komiksu. O skali tego przedsięwzięcia świadczy to, że w otwarciu udział wzięła prezydent Łodzi Hanna Zdanowska, a gościem honorowym był Rudy Demotte – premier kraju związkowego Walonii i Federacji Walonia-Bruksela, a także prezydent miasta Tourna, w którym znajduje się siedziba wydawnictwa komiksowe Casterman (Kaczyński, 2013). Na przykładzie działalności stowarzyszenia można prześledzić proces profesjonalizacji działania – od całkowicie amatorskich początków aż po dojrzałą fazę zinstytucjonalizowanej działalności prowadzonej na szeroką skalę.

Podsumowując ten z konieczności skrótowy i niepełny opis działań podejmowanych w ramach świata społecznego komiksu można stwierdzić, że mamy tu do czynienia z szeregiem różnorodnych inicjatyw i przedsięwzięć, które prowadzą do powstawania odrębnych ale powiązanych ze sobą subświatów, których funkcjonowanie można analizować np. w kategoriach procesu profesjonalizacji. Już na pierwszy rzut oka daje się zauważyć niezwykłą aktywność i pełne pasji zaangażowanie młodych ludzi w życie tego świata społecznego.

Uniwersum dyskursu w świecie społecznym komiksu

Drugim kluczowym aspektem każdego świata społecznego jest wytwarzanie przestrzeni dyskursu, w której toczą się spory istotne z punktu widzenia trwania i rozwoju tego świata. Warto odnotować, że w przypadku miłośników komiksu ta przestrzeń jest generowana już w ramach opisywanych powyżej działań. Prowadzenie działalności publikacyjnej, wydawanie komiksów czy magazynów jest jednocześnie kreowaniem tego uniwersum dyskursu, o którym mówił Strauss. Utrzymanie podziału na działania i dyskurs jest jednak możliwe, jeżeli przyjmiemy, że mówiąc o dyskursie, będziemy mieć na myśli spory toczące się w ramach świata społecznego komiksu na tzw. arenach. Powstawanie aren jest, według Straussa, ważnym procesem w ramach kształtowania się każdego świata społecznego (Strauss 1993, ss. 225–227). Dyskutowane są na nich takie m.in, kwestie, jak ustalanie granic świata społecznego, uzasadnienia dotyczące istnienia tego świata (problematyka legitymizacji), dyskusja o tym, kto jest, a kto nie jest jego pełnoprawnym uczestnikiem (problematyka autentyczności). Dodajmy, że w ramach tej perspektywy spory nie są czymś złym. Są one nieuniknione, a dzięki nim światy społeczne tętnią życiem i mogą się rozwijać. Spróbujmy zatem przyjrzeć się kilku dyskusjom toczącym się w ramach świata społecznego komiksu.

Omawianie tych zagadnień należy rozpocząć od sporu najbardziej chyba fundamentalnego dla każdego świata społecznego. Chodzi mianowicie o kontrowersję wokół, jak nazwał to Strauss tzw. obiektu granicznego, czyli obiektu wokół którego ogniskują się działania podstawowe podejmowane w ramach danego świata. Takim obiektem granicznym dla świata komiksu jest oczywiście komiks. Wbrew pozorom ustalenie jednej definicji tego medium, która byłaby do przyjęcia przez wszystkich uczestników nie jest możliwe. Komiks bywa rozumiany na różne sposoby i prezentowanie definicji często staje się punktem wyjścia mniej lub bardziej żarliwych kontrowersji. Spór dotyczy m.in. statusu komiksu i jego relacji ze sztuką, a także sposobów uprawiania nauki o komiksie i istnienia (bądź nieistnienia) tzw. komiksologii.

W odniesieniu do pierwszej kwestii można wyróżnić dwa punkty widzenia. Z jednej strony mamy zatem pogląd, zgodnie z którym komiks jest przede wszystkim pewnym typem narracji, zawierającym opowieść, która zazwyczaj (choć nie zawsze) wyrażana jest w linearny sposób. Z tego punktu widzenia nieodzownym elementem komiksu jest fabuła[9]. Z drugiej strony mamy do czynienia z próbą odejścia od linearności i fabularności komiksu, która przejawia się w forsowaniu pojęcia story art. Chodzi tu, po pierwsze, o wykazanie, że coś co nie ma fabuły również może być komiksem (albo raczej właśnie story artem), a po drugie o dążenie do zatarcia granicy pomiędzy komiksem i sztuką (story art ma być tym punktem wspólnym). Istotne z tej perspektywy jest poszukiwanie nowych form wyrazu i eksperymentowanie z formą komiksu. Te interpretacje bardzo często są związane również z dążeniem do umieszczania komiksów w galeriach sztuki[10]. Warto podkreślić, że jest to jedna z fundamentalnych kwestii, która niewątpliwie będzie jeszcze dyskutowana i niewykluczone, że ta dyskusja doprowadzi kiedyś do podziału w ramach świata społecznego komiksu.

Jeżeli uznamy, że sedno tego sporu sprowadza się do próby ustalenia, czym w ogóle jest komiks, to nasuwają się skojarzenia z wywodzącą się również z symbolicznego interakcjonizmu koncepcją sformułowaną przez Howarda Beckera, która może stanowić wartościowe uzupełnienie teorii Straussa w kontekście badań nad światem społecznym komiksu. Nawiązując do tej koncepcji, Bart Beaty w swojej książce Komiks kontra sztuka stwierdza, że [k]omiksy (…) mogą być zdefiniowane jako przedmioty, które komiksowy art world uzna za komiksy (Beaty, 2012, s. 42). To prowadzi nas do uznania, że głównym przedmiotem analiz w odniesieniu do uniwersum dyskursu tworzonego w świecie społecznym komiksu powinny być właśnie takie spory, w których ścierają się różne wyobrażenia na temat tego, czym jest komiks. To właśnie w takich dyskusjach ustalana jest definicja obiektów granicznych mających kluczowe znaczenie z punktu widzenia danego świata społecznego. W tym przypadku takimi obiektami są „komiks” oraz „story art”.

Poza analizą takich fundamentalnych sporów toczących się wokół obiektów granicznych trzeba także zająć się dyskusjami bardziej przyziemnymi, codziennymi wymianami poglądów dotyczących spraw na pozór błahych, ale jednak odnoszących się do ważnych wymiarów świata społecznego komiksu. Punktem wyjścia badań takich sporów mogłaby być analiza internetowych forów dyskusyjnych, które również można rozpatrywać jako współczesne Straussowskie areny. Toczą się na nich dyskusje dotyczące m.in. konkretnych komiksów, autorów, czy też wydawnictw. Wyrażane są różne opinie na temat wydawanych na naszym rynku komiksów: czy są to pozycje dobre, przeciętne czy złe. Pojawiają rożne punkty widzenia na twórczość danego autora: czy jego komiksy są wartościowe czy też nie, jak należy ocenić ewolucję jego twórczości, czy jego ostatni komiks jest tak dobry jak wcześniejsze? Formułowane są rozmaite oceny działalności wydawniczej: czy dane wydawnictwo ma atrakcyjną ofertę, czy też nie, czy ceny wydawnictwa nie są zbyt wysokie, jakie komiksy powinny zostać wydane w przyszłości. To tylko kilka z setek tematów dyskusji jakie można znaleźć na różnego rodzaju forach internetowych.

Kluczowe znaczenie w tym przypadku ma zatem rekonstrukcja najważniejszych aren sporu pojawiających się na gruncie świata społecznego komiksu i ustalenie głównych kontrowersji. Poza tym trzeba poszukać odpowiedzi na pytania: jak te dyskusje są prowadzone, jakie strategie argumentacyjne są wykorzystywane w sporach, kto jest z nich jest wykluczany (a kto sam się wyklucza), w jaki sposób uczestnictwo w takich dyskusjach wyznacza pozycję uczestnika w ramach świata społecznego, jaka terminologia jest w nich używana. Wszystkie te parametry są kluczowe z punktu widzenia zasad funkcjonowania świata społecznego komiksu.

Zakończenie

Powyższe uwagi należy potraktować zarówno jako próbę rzucenia światła na często pomijane lub lekceważone praktyki społeczno-kulturowe podejmowane głównie przez młodzież oraz jako przygotowanie gruntu do realizacji projektu badawczego, którego celem będzie analiza świata społecznego komiksu. Na podstawie literatury przedmiotu, własnych obserwacji oraz materiałów związanych z funkcjonowaniem tego świata społecznego pozwoliłem sobie na przedstawienie jego podstawowych zarysów. Zdaję sobie sprawę, że jest to jeszcze obraz niepełny, ale w przypadku jakościowych badań socjologicznych taka sytuacja nie jest czymś wyjątkowym, szczególnie w odniesieniu do problematyki światów społecznych. Badacze zajmujący się tym fenomenem są zgodni co do tego, że jest to zjawisko wyjątkowo mgławicowe, niejednoznaczne, skomplikowane i niełatwe do opisania. Sprawy nie ułatwia także to, że współczesna rzeczywistość, którą tworzą przecinające się i będące w procesie nieustannego stawania się światy społeczne, sama w sobie jest wyjątkowo złożona i dynamiczna.

Badania świata społecznego komiksu muszą zatem uwzględniać dwa opisane przez Straussa zagadnienia. Po pierwsze, należy poddać analizie działania podejmowane przez jego uczestników, po drugie zaś generowany przez nich dyskurs, ze szczególnym uwzględnieniem sporów toczących się na arenach. Szczegółowy opis działań pozwoli stworzyć kompletny katalog zachowań, które choć z punktu widzenia przeciętnego człowieka wydają się niezbyt poważne i nie mają większego sensu, są jednak przejawem pełnego zaangażowania w życie wspólnotowe. Jakościowa analiza tych działań oraz rekonstrukcja indywidualnych motywów i społecznych uwarunkowań, jakie za nimi stoją, pozwoli zrozumieć naturę zaangażowania i określić jego znaczenie dla procesów zmiany społecznej. Rekonstrukcja głównych osi sporów ułatwi natomiast zrozumienie mechanizmów kształtowania się definicji i wyobrażeń na temat tego, na czym powinno polegać zaangażowanie w ten świat społeczny.

Na tej podstawie będzie można również określić miejsce świata społecznego komiksu w strukturze społecznej oraz podjąć próbę opisania jego roli w kształtowaniu współczesnej kultury. Działalność realizowana w ramach różnorodnych światów społecznych ma bowiem dziś istotne znaczenie – to właśnie często na gruncie światów społecznych podejmowane są różnorodne inicjatywy i to tam skupiony jest ogromny potencjał kulturotwórczy. Rezultaty badania mogą zatem także realizować funkcję edukacyjną związaną przełamywaniem stereotypów odnoszących się do rzekomej bierności, apatii i braku inicjatywy młodych ludzi interesujących się różnymi przejawami współczesnej kultury popularnej. Na przykładzie świata społecznego komiksu można bowiem pokazać inne oblicze współczesnego odbiorcy dóbr kultury popularnej niż to, które dziś dominuje w naukowych opracowaniach.

Co więcej fakt, że w świecie społecznym komiksu ważną rolę odgrywa młodzież, pozwala inaczej spojrzeć na jej zaangażowanie społeczno-kulturowe. Wprawdzie nadal można narzekać, że jest to zaangażowanie w obszar uznawany za niezbyt poważny i ubolewać, że odwraca to uwagę młodzieży od ważnych spraw obywatelskich, ale takie zarzuty w coraz większym stopniu tracą swoją podstawę. Jeśli bowiem dokładniej przyjrzeć się aktywności młodzieży zaangażowanej w życie świata społecznego komiksu, to okazuje się, że poza działaniami związanymi z tym konkretnym światem, podejmuje ona szereg innych aktywności. Różnego rodzaju inicjatywy promujące kulturę, zajęcia dla dzieci, animacja kulturowa społeczności lokalnych – to tylko niektóre z tych aktywności, a ich szczegółowa analiza to temat na osobny projekt badawczy.

We współczesnej rzeczywistości społecznej, która staje się coraz bardziej mozaikowa i dynamiczna, rola światów społecznych jest trudna do przecenienia. Różnorodne formy aktywności, angażowanie się w działalność światów społecznych oraz żarliwe dyskusje stają się jednym z ważniejszych rysów współczesnego świata. Badania nad światem społecznym komiksu należy uznać za przedsięwzięcie, które może przyczynić się do lepszego zrozumienia jednostek żyjących we współczesnej dynamicznie zmieniającej się na naszych oczach globalnej wiosce. Co więcej może to być też pierwszy krok w procesie zmiany jednostronnego wizerunku współczesnej młodzieży, jako biernej i niczym nie zainteresowanej masy, która daje sobą bezkrytycznie manipulować. Obok takich biernych jednostek można bowiem dostrzec również osoby, dla których zainteresowanie kulturą popularną stanowi punkt wyjścia do aktywnej działalności.

Paweł Ciołkiewicz – doktor socjologii, absolwent Uniwersytetu Łódzkiego, adiunkt w Uczelni Nauk Społecznych w Łodzi. Laureat Nagrody im. Jana Lutyńskiego za najlepszą pracę magisterską napisaną w Instytucie Socjologii UŁ (2002) oraz głównej nagrody w ogólnopolskim konkursie na najlepszą pracę doktorską organizowanym pod patronatem Prezydenta RP (2011). Zainteresowania naukowe: analiza dyskursu, kulturowe oddziaływanie mediów, kultura popularna. Autor książki pt. Pamięć zbiorowa w dyskursie publicznym. Analiza polskiej debaty na temat wypędzeń Niemców po drugiej wojnie światowej (2012) i kilkudziesięciu artykułów naukowych publikowanych w punktowanych czasopismach naukowych (m.in. „Przegląd Socjologiczny”, „Studia Socjologiczne”, „Kultura i Społeczeństwo”) oraz monografiach. Publikuje również w magazynach internetowych poświęconych popkulturze (m.in. „Esensja”, „Paradoks”, „KZ”, „Gotham w Deszczu”).

Afiliacja:

Uczelnia Nauk Społecznych w Łodzi

e-mail: pciolkiewicz@gmail.com

Bibliografia

Beaty, B. (2013). Komiks kontra sztuka, Warszawa: Timof i Cisi Wspólnicy

Bernasiewicz, M. (2010). Znak zodiaku Baran, fan Tokio Hotel, wróg hip-hopu – tożsamość nastolatka w popkulturze. W: A. Gromkowska-Melosik, Z. Melosik, (red.), Kultura popularna: konteksty teoretyczne i i społeczno-kulturowe (s. 141–152). Kraków: Impuls

Birek, W. (2009). Contur. Historia pewnej epidemii. W: P. Kasiński, T. Tomaszewski (red.), Contur Story, Contur Webside, http://contur.org.pl/pl/read-line/ (dostęp: 30.09.2015)

Cabała, N. Moim zdaniem, (wywiad przeprowadził R. Zaręba), Strefa Komiksu, http://strefakomiksu.blogspot.com/2014/02/zapraszamy-do-wywiadu-z-nikodemem-cabaa.html (dostęp 30.09.2015)

Ciołkiewicz, P. (2013a). Superbohater – przemył kulturalny – przemoc. Wstępna charakterystyka pola badawczego. W: S. Sztobryn, K. Kamiński (red.), Rzeczywistość edukacyjna. Tropy i wątki interpretacyjne (s. 391–414). Łódź: Wydawnictwo Naukowe WSP

Ciołkiewicz, P. (2013b). Podróż superbohatera. Przyczynek do analizy opowieści superbohaterskich, Kultura i Wychowanie, nr 5, 87–103

Ciołkiewicz, P. (2014). Wolność i kultura popularna: pomiędzy rządomyślnością i prosumpcją. W: S. Sztobryn, K. Kamiński (red.), Rzeczywistość edukacyjna. Wolność a wychowanie. Problemy, dylematy, kontrowersje (s. 401–426). Łódź: Wydawnictwo Naukowe WSP

Cybal-Michalska, A. (2010). Dylematy tożsamościowe młodzieży w rzeczywistości popkulturowej. W: A. Gromkowska-Melosik, Z. Melosik (red.), Kultura popularna: konteksty teoretyczne i społeczno-kulturowe (s. 129–139). Kraków: Impuls

Czaplińska, A., Siuda P. (2008). Fandomy jako element ruchu społecznego „wolnej kultury”, czyli prawo autorskie a produktywność fanów. W: Wojciech Muszyński, M. Sokołowski (red.), Homo Creator czy Homo Ludens? Twórcy – internauci – podróżnicy (s. 50–60). Toruń

de Certeau, M. (2008). Wynaleźć codzienność. Sztuki działania. Kraków: Wydawnictwo UJ

de Tocqueville, A. (2005). O demokracji w Ameryce. Warszawa: Fudacja Aletheia

Dymarczyk, W. (2011). Pasjonaci: dewianci, dziwacy, „normalsi”, czyli o roszczeniu uznania normalności, Przegląd Socjologii Jakościowej”, tom 7, nr 1, 57–72

Fiske, J. (2001). The Cultural Economy of Fandom. W: L.A. Lewis (red.), The Adoring Audience. Fan Culture and Popular Media (s. 30–49). London/New York: Routledge

Hall, S. (1987). Kodowanie i dekodowanie, Przekazy i Opinie, nr 1/2, 58–72

Horkheimer M., Adorno T. (2010). Przemysł kulturalny. Oświecenie jako masowe oszustwo. W: tychże, Dialektyka oświecenia. Fragmenty filozoficzne. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Jenkins, H. (1992). Textual Poachers. Television Fans and Participatory Culture, London/New York: Routledge

Jenkins H. (2007). Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów. Warszawa: WAiP

Kacperczyk, A. (2005a). Zastosowanie koncepcji społecznych światów w badaniach empirycznych. W: E. Hałas, K. Konecki (red.), Konstruowanie jaźni i społeczeństwa: Europejskie warianty interakcjonizmu symbolicznego (s. 167–189). Warszawa: Scholar

Kacperczyk, A. (2005b). Zjawiska społeczne w zwierciadle metod ilościowych i jakościowych. Przykład badań nad społecznym światem opieki paliatywno-hospicyjnej w Polsce. W: J. Leoński, A. Kołodziej-Durnaś (red.), W kręgu socjologii interpretatywnej – zastosowanie metod jakościowych (s. 122–144). Szczecin: Economicus

Kacperczyk, A. (2012a). Badacz i jego ciało w procesie zbierania i analizowania danych – na przykładzie badań nad społecznym światem wspinaczki, Przegląd Socjologii Jakościowej, tom 8, nr 2, 32–63

Kacperczyk, A. (2012b). Teoria światów społecznych. W: K. Konecki, P. Chomczyński (red.), Słownik Socjologii Jakościowej (s. 295–297). Warszawa: Difin

Kaczyński, Ł. Łódzkie Centrum Komiksu już otwarte, Dziennik Łódzki, 11 czerwca 2013, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/917852,lodzkie-centrum-komiksu-juz-otwarte-zdjecia,id,t.html (dostęp: 30.09.2015)

Konecki, K.T. (2005). Ludzie i ich zwierzęta. Interakcjonistyczno-symboliczna analiza społecznego świata właścicieli zwierząt domowych. Warszawa: Scholar.

Konecki, K.T. (2010). W stronę socjologii jakościowej: badanie kultur, subkultur i światów społecznych. W: J. Leoński, M. Fiternicka-Gorzko (red), Kultury, subkultury i światy społeczne w badaniach jakościowych (s. 17–37). Szczecin: Volumina.pl

Konecki, K.T. (2015). Anselm L. Strauss – pragmatyczne korzenie, pragmatyczne konsekwencje, Przegląd Socjologii Jakościowej, tom 11, nr 1, 12–39

Krajewski, M.. (2003). Kultury kultury popularnej. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM

Levinson P. (1999). Miękkie ostrze. Naturalna historia i przyszłość rewolucji informacyjnej. Warszawa: Muza

Levinson, P. (2010). Nowe nowe media. Kraków: Wydawnictwo WAM.

Marzec, W. (2011). Granice (teorii) społecznych światów, Przegląd Socjologii Jakościowej, tom. 7, nr 1, 3–21

Melosik Z. (2013). Kultura popularna i tożsamość młodzieży. W niewoli władzy i wolności. Kraków: Impuls

Nowakowski, P.T. (2004). Modele człowieka propagowane w wybranych czasopismach młodzieżowych: analiza antropologiczno-etyczna. Tychy: Maternus Media

Ortega y Gasset, J. (1982). Bunt mas i inne pisma socjologiczne. Warszawa: PWN

Postman, N. (2002). Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu. Warszawa: Muza

Sartori, G. (2007). Homo videns. Telewizja i postmyślenie. Warszawa: Wydawnictwo UW

Shibutani, T. (1955) Reference Group as Perspectives, American Journal of Sociology, vol. 60, No. 6, 562–569

Siuda, P. (2010). Od dewiacji do głównego nurtu – ewolucja akademickiego spojrzenia na fanów, Studia Medioznawcze, nr 3, 87–99

Siuda, P. (2012). Mechanizmy kultury prosumpcji, czyli fani i ich globalne zróżnicowanie, Studia Socjologiczne, nr 4, 110–132

Siuda, P., Koralewska, A. (2014). Japonizacja. Anime i jego polscy fani. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra

Słowińska, K. (2010). Społeczny świat hodowców gołębi pocztowych, „Przegląd Socjologii Jakościowej. Mongrafie”

Strauss, A. (1978). A Social World Perspective. W: Norman Denzin (red.), Studies in Symbolic Interaction, vol. 1 (s. 119–128). Greenwich: JAI Press

Strauss, A. (1993). Continual Permutations of Action. New York: Aldine de Gruyter

Szurik B. (2010). Legiony Lucasa. W: A. Jawłowski (red.), Dawno temu w galaktyce popularnej. Warszawa: WAiP

Szyłak, J. (2012). To świat sztuki jest gettem (wywiad przeprowadził Sebastian Frąckiewicz). W: S. Frąckiewicz (red.), Wyjście z getta. Rozmowy o kulturze komiksowej w Polsce (s. 338–365). Warszawa: 4000Malarzy

Szyłak, J. (2013). Komiks w szponach miernoty. Rozprawy i szkice. Warszawa: Timof i Cisi Wspólnicy

Toffler, A. (1997). Trzecia fala. Warszawa: PIW

Woynarowski J. (2012). Nie chcę zamienić terminu ‘komiks’ na ‘story art’ (wywiad przeprowadził S. Frąckiewicz). W: S. Frąckiewicz (red.), Wyjście z getta. Rozmowy o kulturze komiksowej w Polsce (s. 366–419). Warszawa: 4000Malarzy

Woynarowski, J. (2010). Story art. W poszukiwaniu awangardy polskiego komiksu. W: P. Marecki (red.), Kultura niezależna w Polsce 1989–2009. Warszawa: Korporacja Ha!art

Żuk, P. (2013). „Kupuj, baw się nie myśl”. Popkulturowy świat pism młodzieżowych. W: P. Żuk (red.), Kulturowo-polityczny AVATAR? Kultura popularna jako obszar konfliktów i wzorów społecznych (s. 201–221). Warszawa: Oficyna Naukowa

Cytowanie:

Ciołkiewicz, Paweł, (2015), Młodzież i kultura popularna. Przyczynek do badań świata społecznego komiksu, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 115–134 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Youth and Popular Culture. Contribution to the Study of the Social World of Comics

Summary:

In this article, the author attempts to look at today’s youth from the perspective of its involvement in the social world of comics. First, the author briefly describes the concept of social worlds proposed by Anselm Strauss. In the subsequent passage he tries to answer the question how this concept can be used in order to research activities of comic book fans. Next, the author indicates some examples of activities undertaken within the Polish social world of comics and describes the main discussions, which take place on this field. This text should be seen merely as a contribution to the systematic studies, which includes a preliminary proposal to apply the categories of social worlds and the results of initial, working observations.

Keywords:
youth, social world, popular culture, comics.

1 Szersze omówienie tego zjawiska znajduje się m.in. w: Ciołkiewicz, 2013a; 2013b.

2 O różnorodności tego świata można się przekonać np. na podstawie lektury książki Piotra Siudy i Anny Koralewskiej poświęconej polskim miłośnikom anime (2014).

3 Oczywiście należy pamiętać o tym, że nie jest to jedyny punkt widzenia. Z przeciwstawnej perspektywy fan równie dobrze może jawić się jako osoba bierna, ograniczona i zamknięta w swoim własnym świecie. Ten krytyczny punkt widzenia kiedyś był dominujący, lecz dziś obraz fana jest dużo bardziej złożony (na temat przeobrażeń wizerunku fana zob. Siuda, 2010).

4 Osobną kwestią jest oczywiście ocena autentyczności tej fanowskiej działalności. Pewien aspekt tego zagadnienia związanym z problematyką wolności w kulturze popularnej analizuję w: Ciołkiewicz, 2014.

5 Na marginesie warto odnotować, że KZ do niedawna funkcjonował jako magazyn wydawany w wersji internetowej, ale od mniej więcej roku jego twórcy zrezygnowali z wydawania kolejnych numerów na rzecz bardziej aktualnego publikowania kolejnych tekstów.

6 Zarówno „Ziniol”, jak i „Smash” mają swoje wersje papierowe: w przypadku tego pierwszego był to ukazujący się od 1998 do 2010 roku niezależny zin, natomiast w przypadku drugiego, magazyn którego pierwszy (bezpłatny) numer ukazał się w 2014 roku a dziś dostępny jest numer trzeci.

7 Choć ostatni numer pojawił się w roku 2010 do dziś funkcjonuje w internecie blog „Ziniol” poświęcony komiksom.

8 Na marginesie warto odnotować, że tendencja do wydawania webkomiksów w wersji papierowej zdaje się przeczyć przewidywaniom mówiącym o nadchodzącym końcu komiksu papierowego.

9 Ten punkt widzenia reprezentuje np. Jerzy Szyłak (zob. np. Szyłak, 2012, 2013).

10 Taki sposób myślenia znajdziemy u rysownika i scenarzysty Jakuba Woynarowskiego (2010, 2012). Choć trzeba podkreślić, że wśród twórców zdania są podzielone, o czym świadczyć może chociażby wypowiedź rysownika Nikodema Cabały: (…) niech sobie galerianie i galerianki mają swój „story art”, a komiks niech pozostanie komiksem i walczy o miejsce na półkach w księgarniach i domowych biblioteczkach, a nie na ścianach galerii (Cabała).

czy.sciec.pl

Postrzeganie osób z nadmierną masą ciała przez ludzi młodych

Martyna Krogulec

Abstrakt

Żyjemy w XXI wieku, w dobie kultu młodości i szczupłej, wysportowanej sylwetki. Niemalże na każdym kroku jesteśmy bombardowani setkami reklam mających nakłonić nas do zakupu produktów upiększających, odmładzających czy wyszczuplających. W naszych czasach wygląd stał się elementem niezwykle ważnym. Media stale przekonują, że to jak wyglądamy z zewnątrz, mówi całemu światu o tym, jacy jesteśmy wewnątrz. Niestety, uznają one tylko jeden kanon piękna i bez wątpienia jest on związany z sylwetką, określaną mianem fit lub też slim. Jak zatem w takiej rzeczywistości odnajdują się osoby z zaburzeniami wagi? Niniejszy artykuł opiera się na wynikach badania, w którym autorka próbowała dowiedzieć się, czy granica postrzegania kogoś jako osoby z nadmierną masą ciała jest spójna ze wskazaniami, które postuluje środowisko medyczne. Celem jej pracy było również zbadanie, jak postrzegani są ludzie, których można określić mianem osób z nadmierną masą ciała. Jakie funkcjonują wobec nich stereotypy i opinie na ich temat? W artykule została również poruszona problematyka presji związanej z dbałością o wagę i tego co z niej wynika. W niniejszym tekście autorka skupiła swoją uwagę badawczą w szczególności na opiniach ludzi młodych.

Słowa kluczowe:
nadmierna masa ciała, presja odchudzania, stereotypy.

Wprowadzenie

Ludzka cielesność od zarania dziejów zajmuje szczególne miejsce w kulturze zachodniej. Niegdyś traktowana w kategoriach dychotomicznych, jako przeciwieństwo duszy, symbol ludzkiej grzeszności i ułomności, dziś nabiera nowego znaczenia. Żyjemy w czasach, w których wygląd ciała w bardzo dużym stopniu wpływa na funkcjonowanie psychiczne i społeczne jednostki. Jean Baudrillard w Społeczeństwie konsumpcyjnym pisze o tym, że przez wieki próbowano dowieść ludziom, że są „pozbawieni” ciała, natomiast dziś wszelkimi sposobami przekonuje się nas do jego posiadania (Baudrillard, 2006).

Głównej przyczyny tak dużej zmiany podejścia do ludzkiej cielesności należy upatrywać zdaniem Bryana S. Turnera w powstaniu społeczeństw kapitalistycznych, co zaowocowało tym, że: (…) Ja przestało być lokowane w heraldyce, ale zmuszone zostało do ciągłego konstruowania się w bezpośrednich interakcjach, ponieważ konsumeryzm oraz masowa produkcja zlikwidowały, albo co najmniej zmazały, zewnętrzne oznaki różnic społecznych i osobowych (1984, s. 109). Na taki rozwój wypadków miał wpływ wzrost masowej konsumpcji, który doprowadził do pewnego rodzaju egalitaryzmu i zaniku różnic klasowych. Przestrzeń publiczna, związana silnie z rozrywką i spędzaniem wolnego czasu, stała się areną ciągłych potyczek i konfliktów prezentacyjnych, na podstawie których tworzona jest tożsamość jednostki.

Na nierozłączny wpływ ciała na budowanie tożsamości i tym samym funkcjonowanie jednostki w społeczeństwie zwrócił również uwagę Anthony Giddens w Nowoczesności i tożsamości. Według Giddensa ciało ludzkie jest realnie istniejącym miejscem, w którym zamknięta została świadomość jednostki. Poczucie odrębności, świadomość zróżnicowania innych jednostek, daje podstawę do budowania własnego „ja” (Giddens, 2002, s. 79). Współczesny człowiek tworzy więc swoją tożsamość na podstawie autonarracji i zadawanych sobie pytań, które jakby nie patrzeć ogniskują się wokół kwestii ciała (zarówno swojego jak i innych osób). Giddens zwraca przy tym również uwagę na fakt kontroli nad ciałem, która to stanowić ma kluczową aktywność jednostki funkcjonującej w społeczeństwie (2002, s. 80). Kontrola ta ma szeroki wachlarz zastosowań – począwszy od gestów i mimiki, których odpowiednie użycie jest w stanie rozszerzyć zasięg komunikacji zwerbalizowanej, skończywszy na restrykcjach związanych z kulturowymi uwarunkowaniami wyznaczającymi ciałom pewne powinności i dopuszczalne granice postępowania (również te dotyczące pożądanego wyglądu, akceptowanej ilości tkanki tłuszczowej etc.). W XXI wieku tożsamość i ciało stają się złożonymi z wielości wyborów konstrukcjami, które jednostka musi ciągle podejmować, aby dostosować się do obowiązującego wzorca.

Uznanie, że ciało w ponowoczesnym świecie stało się projektem, pociąga za sobą szerokorozumianą akceptację faktu, że jego wygląd, rozmiar i kształt są czynnikami zależnymi bezpośrednio od panującej nad nim jednostki. Prowadzi to do sytuacji, w której cielesność poddawana jest bezustannej presji kulturowej. Możliwości, jakie dają nam współczesny rynek kosmetyczny, medycyna estetyczna czy wszelkiego rodzaju instytucje zajmujące się propagowaniem zdrowego stylu życia, są w porównaniu z poprzednimi wiekami nieocenione. Ciało stało się więc naszą wizytówką w kontaktach interpersonalnych i bierze aktywny udział w tym, co Erving Goffman (2000) nazwałby „teatrem życia codziennego”. Konsekwencją takich a nie innych wzorów narzuconych nam przez popkulturę jest utożsamianie wyglądu zewnętrznego z wartością człowieka. Ciało staje się naszym „pierwszym ubraniem”, któremu należy poświęcić czas i uwagę, ponieważ tylko wtedy zasługuje ono na uwagę otoczenia (Żak-Bucholc, 2006).

Wielu współczesnych socjologów takich jak np. Bourdieu czy Elias, postrzega ciało jako nieukończony byt, który może zostać ukończony. Również Anthony Giddens mówi o tym, że: (…) stajemy się odpowiedzialni za projekt własnego ciała (2010, s. 70–142). Takie przekonanie, choć niekoniecznie uświadomione, odgrywa istotną rolę w stosunku do osób, które nie dążą do spełnienia kulturowo narzuconego wzoru sylwetki slim/fit, albo robią to nieudolnie, nie osiągając odpowiednio szybko konkretnych efektów. Dzieje się tak, ponieważ powszechne jest przekonanie, że: (…) ciało staje się w coraz większym stopniu kwestią opcji i wyboru (Shilling, 2010, s. 17–241) i to my sami je kształtujemy. Ogromne oczekiwania są stawiane głównie kobietom, dla których wygląd stanowi cechę definiującą zarówno w kontekście budowania samooceny, jak również relacji z pozostałymi członkami społeczeństwa (Hyży, 2012, s.190–205). Teorie socjologiczne niejednokrotnie zwracają uwagę na wzorce społeczne, które posiadanie szczupłej sylwetki utożsamiają z osiągnięciem życiowego sukcesu. Pochylając się nad problematyką ciała, warto zastanowić się więc jak w takich okolicznościach radzą sobie osoby z nadwagą i otyłością, które nie pasują do propagowanych przez kulturę i media kanonów fit czy też slim.

W rzeczywistości, w której każdy z nas może „zaprojektować” wygląd swojego ciała, choć jednocześnie podlega presji normatywnych wzorców cielesności, nadwaga i otyłość będą stanowić cechy negatywnie postrzegane przez pozostałych członków społeczeństwa. Na temat osób borykających się z nadmierną masą ciała krąży wiele stereotypów, które wskazują zarówno na niepożądany wygląd fizyczny, jak i domniemane wady charakteru. Jest to o tyle ciekawe zjawisko, że ze względu na siedzący tryb pracy, powszechne spożywanie fast foodów czy bierne formy odpoczynku (jak np. oglądanie telewizji) liczba osób z nadwagą i otyłością ciągle rośnie, a wszystko to dzieje się przy jednoczesnym promowaniu przez kulturę i media kanonu sylwetki slim/fit. Tego rodzaju „rozdźwięk” prowadzi do konfliktu między osobami pasującymi do kreowanego modelu, a tymi, którzy nie spełniają określonych (wagowych) kryteriów, jak również do wewnętrznych rozterek poszczególnych jednostek.

Warto tutaj zwrócić uwagę, że w kanonach propagowanych przez media – granica, po przekroczeniu której można kogoś nazwać osobą z nadmierną masą ciała, nie do końca jest spójną z dyrektywami medycznymi, co nie pozostaje bez wpływu na postrzeganie naszych ciał przez otoczenie i przez nas samych. W artykule została podjęta tematyka postrzegania osób z nadmierną masą ciała przez osoby młode w wieku 18–30 lat, które są głównymi adresatami przekazu slim/fit, jako gwarancji szczęścia i życiowego sukcesu. Osoby te stanowią najbardziej konsumpcyjnie nastawioną grupę, co jest skwapliwie wykorzystywane przez wielkie koncerny farmaceutyczne i kosmetologiczne, które wyczuwając potencjalne zyski, dodatkowo potęgują i tak już mocno zakotwiczony w kulturowym dyskursie przekaz. W związku z natłokiem wzorców pojawia się pytanie, kto w opinii młodych ludzi jest postrzegany jako osoba mająca problemy z nadmierną wagą? Czy rzeczywiście wzór sylwetki, którą można określić jako posiadającą nadwagę jest zawyżony w stosunku do np. postulowanego w środowisku lekarskim wskaźnika BMI (Body Mass Index)? W jakich przypadkach zdaniem młodych ludzi nadmierna masa ciała może być usprawiedliwiona?

Kolejną kwestią poruszaną w artykule są stereotypy funkcjonujące na temat osób z nadmierną masą ciała i związane z nimi różnice w postrzeganiu kobiet i mężczyzn. Która płeć jest uznawana za atrakcyjniejszą mimo dodatkowych kilogramów? Niewątpliwie ważnym wątkiem będzie również odczuwanie przez młodych ludzi presji odchudzania, z czyjej strony zdaniem badanych jest ona największa i ilu respondentów się jej poddało, przechodząc na dietę w przeciągu ostatnich 2 lat. Jakie były tego rezultaty?

Odpowiedzi na postawione wyżej pytania szukałam za pomocą ankiety internetowej udostępnionej za pośrednictwem portalu Facebook ze względu na jego niewątpliwą popularność wśród osób w wieku 18–30 lat. Dobór próby miał charakter samorzutny – w związku z czym, prezentowane w niniejszym artykule wnioski mogą być rozpatrywane tylko w obrębie badanej próby. Ankieta została opublikowana na moim profilu 21.04.2015 r. i była ważna przez trzy dni. Zastosowany kwestionariusz ankiety został podzielony na trzy części i metryczkę – pierwsza z nich dotyczyła kwestii, kto może być postrzegany jako osoba z nadmierną masą ciała i w jaki sposób takie osoby są odbierane, jakie stereotypy krążą na ich temat, w jaki sposób waga wpływa na ich atrakcyjność oraz sympatię ze strony społeczeństwa. Drugim poruszanym w kwestionariuszu problemem było to, czy młodzi respondenci odczuwają presję dopasowywania się do kanonu slim/fit i jeśli tak – z czyjej strony jest ona największa. Trzecią część stanowiły ich osobiste doświadczenia z dietą, jej rezultatami i wpływem na samopoczucie. Łącznie w badaniu wzięło udział 365 osób, natomiast ze względu na zastosowane kryterium wiekowe do analizy zakwalifikowano 297 ankiet, w tym 241 kobiet i 56 mężczyzn. Najliczniejszą grupę podczas badania stanowili kobiety i mężczyźni w wieku 22–25 lat (łącznie blisko 60% badanych).

Wykres 1. Struktura badanej zbiorowości pod względem płci i wieku.

Źródło: badanie własne

Ze względu na założenie, że to jak sami wyglądamy może mieć wpływ na naszą ocenę innych osób, na potrzeby badania respondenci zostali również poproszeni o wyliczenie swojego wskaźnika BMI (Body Mass Index). Wskaźnik ten definiowany jest jako waga w kilogramach podzielona na wzrost do kwadratu podany w metrach (kg/m2). Zgodnie z obowiązującymi dyrektywami medycznymi BMI pomiędzy 18,5 a 25 oznacza zwykle wagę prawidłową. Nadwaga jest definiowana jako BMI pomiędzy 25 a 30, a otyłość jako wartość BMI powyżej 30 (WHO, 2012). Poniższy wykres przedstawia wartości uzyskane przez biorące w badaniu kobiety i mężczyzn.

Wyniki badań

Kultura popularna stawia dzisiaj człowiekowi ogromne wymagania dotyczące wyglądu jego ciała. Ma to swoje odbicie zarówno w samopostrzeganiu ciała przez jednostkę, ale także w liczbie podejmowanych przez nią prób jego modyfikacji i dyscyplinowania, skutkiem których ma być osiągnięcie „ideału”. Aby lepiej zrozumieć do jakiego wzorca dążą respondenci, na potrzeby badania została utworzona skala sylwetek żeńskich i męskich, na której to respondenci zostali poproszeni o zaznaczenie, którą z sylwetek można zaliczyć już do grona osób z nadmierną masą ciała. Sylwetki umieszone na skali w założeniu różniły się o 10 kg dla osoby, która ma 160 wzrostu (zarówno w przypadku sylwetek damskich jak i męskich). Dolną granicą wagi było 45 kg (gdzie przy tym wzroście daje nam to BMI = 17,59 co jest równoznaczne z niedowagą) natomiast górną 85 kg (BMI = 33,2, gdzie taki wskaźnik świadczy o otyłości).

Wykres 2. Struktura badanej zbiorowości ze względu na płeć i wskaźnik BMI (Body Mass Index)

Źródło: badanie własne

Rysunek 1. Sylwetki kobiet poddane ocenie respondentów

Źródło: badanie własne

Rysunek 2. Sylwetki mężczyzn poddane ocenie respondentów

Źródło: badanie własne

W przypadku oceny sylwetek kobiecych to panie wykazały się większą surowością – 2,9% badanych kobiet wskazało na sylwetkę nr 3 (która w swoim założeniu miała prawidłowe BMI). O tym, że panie oceniały kobiece sylwetki surowiej świadczy też fakt, że na najbardziej skrajną („najgrubszą”) damską sylwetkę jako tę, którą można zaliczyć już do grona osób z nadmierną masą ciała, wskazało 41,5% kobiet i aż 53,6% badanych mężczyzn. Ponad połowa kobiecych głosów wskazała przedostatnią sylwetkę na skali jako tę, którą zaliczyłyby już do osób z nadmierną masą ciała, podczas gdy większość mężczyzn wybrała „najgrubszą”, co pokazuje, że płeć piękna ma niższą granicę jeśli chodzi o postrzeganie osób z dodatkowymi kilogramami.

Analogicznie porównane zostały wyniki dotyczące oceny męskich sylwetek. Żaden z badanych mężczyzn nie wskazał sylwetki nr 3, jako tej którą można zaliczyć do grona osób z nadmierną masą ciała, podczas gdy w grupie kobiet pojawiły się takie wskazania – 1,2% respondentek zaznaczyło figurę na pozycji 3. Różnica jeśli chodzi o wskazanie ostatniej sylwetki na skali nie jest tak duża jak w przypadku pytania o kobiece figury, ale mimo wszystko to panowie okazali się bardziej pobłażliwi w swoich ocenach niż panie – 37,5% respondentów zaznaczyło na skali dotyczącej mężczyzn „najgrubszą” sylwetkę jako tę, którą można już zaliczyć do grona osób z nadmierna masą ciała, podczas gdy wśród respondentek ostatnia odpowiedź stanowiła 35,3% głosów.

Porównując uzyskane wyniki dla sylwetek damskich i męskich, można zauważyć, że panowie zostali bardziej krytycznie ocenieni przez badanych pod względem posiadanej masy ciała – po zsumowaniu odpowiedzi udzielonych przez respondentów obu płci dotyczących pozycji piątej („najgrubszej”), sylwetki męskie uzyskały 35,7% wszystkich odpowiedzi, natomiast w przypadku ocenianych sylwetek kobiecych było to 43,8% odpowiedzi. Oznacza to, że w stosunku do sylwetek kobiecych respondenci okazali się w swych ocenach dużo łagodniejsi. Jest to o tyle ciekawe, że współczesne media dużo częściej akcentują rolę kobiecego wyglądu w swoich przekazach. Również w licznych doniesieniach z badań panie stanowią grupę, w której poziom satysfakcji z własnego ciała jest niższy, a one same bardziej krytyczne (Striegel-Moore, Franko, 2002; Głębocka, Kulbat, 2005, Zarek i Szymańska, 2006). W powyższej analizie zaskakujący jest fakt, że kobiety w swych ocenach okazały się bardziej surowe nie tylko względem własnej płci – pokazuje to, że panie coraz częściej zaczynają krytycznie przyglądać się również przedstawicielom płci męskiej, stawiając im coraz wyższe wymagania.

Analizując BMI respondentów i wskazane przez nich sylwetki, najmniej pobłażliwe w swych ocenach okazały się osoby z niedowagą – tylko 25% odpowiedzi wskazywało na ostatnie sylwetki jako te, które można już zaliczyć do grona osób z nadmierną masą ciała, podczas gdy np. u osób otyłych było to 40,5% wskazań, a u osób z prawidłową masą ciała 38,6% udzielonych odpowiedzi. Należy zwrócić jednakże uwagę na fakt, że w grupie osób z niedowagą nie znalazło się ani jedno wskazanie sylwetki nr 3, jako tej, którą można zaliczyć do osób z nadmierną masą ciała. Takie odpowiedzi natomiast wskazywali respondenci z wagą prawidłową i otyłością. Przyczyn takiego wyniku można upatrywać w mniejszej presji odczuwalnej przez osoby z niedowagą, która skutkuje większą tolerancją dla różnych typów sylwetek, niż w przypadku osób z prawidłowym lub wyższym BMI – osoby te, będąc bardzo szczupłe nie muszą martwić się o to, czy wpasowują się w funkcjonujący społecznie wzór, mniej zatem skupiają się na kwestiach związanych z wagą.

Wykres 3. Wybór sylwetek, które można zaliczyć już do grona osób z nadmierną masą ciała, a deklarowane BMI badanych.

Źródło: badanie własne

Osoby niewpasowujące się w społecznie aprobowany schemat są narażone na negatywne opinie i oceny innych – niejednokrotnie niesłusznie krzywdzące. W kulturze zachodniej istnieje wiele stereotypów na temat ludzi z nadwagą czy otyłością. Obecnie mówi się nawet o istnieniu „społecznego stereotypu osoby otyłej”. Chcąc sprawdzić, czy rzeczywiście pewne przekonania dotyczące osób z nadwagą i otyłością funkcjonują w świadomości młodych ludzi, zostali oni poproszeni o wyrażenie swoich opinii dotyczących tego, czy osoby z nadmierną masą ciała wykazują pewne cechy (jak: lenistwo, uległość, niezdarność, wesołość, sympatyczność, optymistyczne nastawienie do świata, wyobcowanie, towarzyskość) bardziej niż ludzie szczupli. Biorący udział w badaniu respondenci pytani o cechy, które można przypisać kobietom z nadwagą i otyłością najczęściej wskazywali przymioty takie jak: lenistwo, uległość i fakt, że kobiety z nadmierną masą ciała są bardziej wesołe niż ich szczupłe koleżanki. W przypadku mężczyzn najczęściej również wskazywano lenistwo, nieco rzadziej przypisywano im takie cechy jak większą niezdarność i wyobcowanie w porównaniu do mężczyzn z prawidłową masą ciała.

W analogiczny sposób respondenci wyrazili opinie, czy osoby z nadmierną masą ciała wykazują pewne cechy w mniejszym natężeniu niż osoby szczupłe. Tym razem ocenie zostały poddane takie atrybuty jak: zaradność życiowa, inteligencja, zadbanie, atrakcyjność fizyczna, szczególne uzdolnienia, wartościowość czy wydajność w pracy. W przypadku oceny kobiet posiadających dodatkowe kilogramy badani zgadzali się najczęściej z odpowiedziami zakładającymi, że są one mniej: atrakcyjne fizycznie, zadbane i asertywne niż ich szczupłe koleżanki. Mężczyznom z kolei chętniej przypisywano takie cechy jak mniejsza zaradność życiowa czy atrakcyjność fizyczna. W opinii respondentów są oni również postrzegani jako mniej zadbani niż panowie niemający problemów z nadwagą.

Podobne do powyższych wnioski pojawiły się również w innych badaniach (Głębocka, Szarzyńska, 2005), natomiast szczególnie interesujące jest to, że zarówno pozytywne jak i negatywne cechy przypisywane osobom z nadmierną masą ciała są postrzegane w kategoriach „wrodzonych” i niezależnych od czynników takich jak np. samopoczucie osoby z nadwagą i otyłością w danym dniu (Głębocka, Kulbat, 2005 ).

Teorie socjologiczne niejednokrotnie akcentują wzorce kulturowe oparte na szczupłej sylwetce, jako synonim osiągnięcia określonego stopnia atrakcyjności i życiowego sukcesu. Porównując opinie z poprzednich pytań dotyczące cech wskazywanych dla kobiet i mężczyzn z nadmierną masą ciała, pojawia się tutaj ciekawe spostrzeżenie – w badanej grupie płeć męska jest wbrew temu, co głoszą stereotypy poddana bardziej krytycznej ocenie, niż ma to miejsce w przypadku przedstawicielek płci pięknej. W opinii respondentów mężczyźni z nadmierną masą ciała wypadają gorzej w uzyskanych ocenach na tle kobiet m.in. pod względem dbałości o wygląd (różnica 22,9 punktów procentowych), zaradności życiowej (różnica 8,1 p.p.) czy wydajności w pracy (różnica 5 p.p.). Uzyskali oni również więcej wskazań w przypadku cech takich jak lenistwo (różnica 21,9 p.p.) czy niezdarność (różnica 10,1 p.p.). W ocenie badanych mężczyźni z nadwagą i otyłością są także mniej towarzyscy i optymistycznie nastawieni do życia niż kobiety (kolejno 4,5 i 8,7 p.p). Pokazuje to, że wymagania w stosunku do mężczyzn ciągle rosną. Nie można wykluczyć, że taki wynik jest konsekwencją większej liczby kobiet biorących udział w badaniu, natomiast można też rozważać, czy w związku z rozwojem możliwości sprawowania większej kontroli nad własnym ciałem, nie mamy do czynienia ze wzrostem znaczenia wyglądu w przypadku mężczyzn.

Wiele socjologicznych teorii dotyczących osób, które nie mieszczą się w istniejących kanonach piękna, mówi o tym, że osoby te nie tylko są postrzegane jako gorsze, czy mniej wartościowe. Często zakłada się tutaj, że wygląd może mieć wpływ na sympatię ze strony otoczenia. Erving Goffman mówi tutaj o „piętnie”, które prowadzi do izolacji i odrzucenia osób niespełniających społecznych wymogów (2005). W związku z wieloma stereotypami krążącymi na temat osób z nadmierną masą ciała respondentom zadano również pytanie o to, czy w ich opinii są one mniej czy bardziej lubiane niż osoby szczupłe. Blisko 37,4% respondentów uznało, że waga nie ma w tej kwestii znaczenia. Ponad ¼ badanych jest zdania, że takie osoby są mniej lubiane, 18,9% uważa że są one darzone taką samą sympatią jak osoby szczupłe. Tylko 2,3% respondentów zaznaczyło, że osoby z nadmierną masą ciała są lubiane bardziej.

Współczesne media, promując sylwetki typu fit/slim, wpajają nam określone wzorce. Prowadzi to do powszechnego przeświadczenia, że osoby z nadwagą i otyłością są mało atrakcyjne. Chcąc zweryfikować tę tezę badani zostali poproszeni o wyrażenie opinii dotyczącej kwestii atrakcyjności osób z nadwagą i otyłością. Pozytywne opinie w stosunku do kobiet z nadmierna masą ciała wyraziło nieco ponad 64% respondentów natomiast w stosunku do mężczyzn 52,5%. Blisko ¼ respondentów zaznaczyła w swoich odpowiedziach, że atrakcyjność takich osób zależy od czynników typu: pewność siebie, dbałość o wygląd i ciekawy ubiór, a także od stopnia zaawansowania otyłości. Co ważne, w przypadku mężczyzn pojawiały się również odpowiedzi dotyczące statusu materialnego. Podobne odpowiedzi nie miały miejsca w stosunku do kobiet.

Patrząc na złożoność stereotypów krążących na temat osób z nadwagą i otyłością, pojawia się pytanie, czy w związku z tym borykający się z nadmierną masą ciała mają trudniej w życiu niż osoby szczupłe? Blisko 67% respondentów uważa, że tak. Z czego prawie ¾ badanych jest zdania, że w związku z posiadaną masą ciała na większe trudności napotykają kobiety. Taki wynik pokazuje, że chociaż kobiety z nadwagą i otyłością mają w ocenie badanych większe szanse bycia postrzeganymi jako atrakcyjne (pomocne są tutaj m.in. makijaż i większy wybór ubrań o różnych krojach), to jednocześnie mamy do czynienia z większą presją wobec płci żeńskiej.

Z nie do końca zależnych od siebie przyczyn nie każdy może dopasować się do ogólnie promowanego wzoru szczupłej sylwetki. Biorąc pod uwagę powszechne zapewnienia, że możemy ze swoim ciałem zrobić prawie wszystko i dzięki ciężkiej pracy nadać mu odpowiedni kształt, zapytałam badanych o to, w jakich przypadkach posiadanie dodatkowych kilogramów może być ich zdaniem usprawiedliwione. Respondenci najczęściej wskazywali tutaj na problemy zdrowotne (94,3%), niedawno przebytą ciążę (87,5%) czy schorzenia takie jak nerwica czy depresja (56,9%). Najrzadziej potwierdzanym stwierdzeniem było, że nadmierna masa ciała może być usprawiedliwiona przez brak w najbliższym otoczeniu klubów fitness czy siłowni – tylko nieco ponad 23% badanych uznało, że może być to wytłumaczeniem dla dodatkowych kilogramów.

Jak pisze Zbigniew Melosik: ciało nie istnieje samo w sobie wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała naturalnego – jest ono zawsze definiowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniana w ich ciałach. Wiedza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane i pożądane, a przede wszystkim po prostu normalne) ma charakter normatywny i dyscyplinujący (1996, s. 66). Ostatnia część kwestionariusza dotyczyła nacisku otoczenia na dbałość o właściwą masę ciała, a także związanych z tym ewentualnych prób odchudzania podjętych przez samych respondentów. Interesującą kwestią było tutaj również to, czy utrata wagi wpłynęła na samoocenę ankietowanych. Aż 62,3% badanych odczuwa presję, by kontrolować swoją wagę. Największe ich zdaniem naciski są odczuwalne ze strony mediów (38,3% badanych), znajomych (14,3%) i rodziny (13,8%). W odpowiedziach „inne” znalazły się głosy, że osoby te nie czują presji z „zewnątrz” ale z „wewnątrz” – odczuwają samoistną potrzebę dbania o własny wygląd, co pasuje do koncepcji Foucaultowskiego panoptykonu i jednostki internalizującej pewne zewnętrzne normy do tego stopnia, że uznaje je za swoje (Foucault, 1998).

Respondenci zostali zapytani również o to, czy w ciągu ostatnich dwóch lat podejmowali próby odchudzania, a także jaki był ich rezultat. Aż 72,3% badanych podjęło takie próby. Wynik ten jest o tyle ciekawy, że wynosi o 10 punktów procentowych więcej niż w przypadku odpowiedzi dotyczących odczuwania presji by dbać o swoją wagę. Wynikać to może ponownie z faktu, że młodzi ludzie coraz łatwiej internalizują wzorce promowane przez media i kulturę, w związku z czym dbałość o wygląd postrzegają oni jako coś naturalnego, niekoniecznie związanego z poczuciem presji. Jakie były rezultaty podejmowanej diety? Spośród badanych osób, które zadeklarowały bycie na diecie w ciągu ostatnich dwóch lat nieco mniej niż połowie (48,1%) udało się schudnąć i utrzymać wagę (z czego 26,9% straciło więcej niż 5 kg). Zdaniem badanych utrata wagi wpłynęła przede wszystkim na to, że poczuli się zdrowsi (w 88% przypadków), atrakcyjniejsi fizycznie (w 88%) i co ważne – bardziej akceptowani przez otoczenie (90,7%). Prawie połowa respondentów (46,2%) zaznaczyła, że dzięki redukcji masy ciała czują się piękniejsi. Niewiele osób (16,1%) natomiast zgodziło się z opinią, że pozbycie się dodatkowych kilogramów sprawiło, że czują się bardziej lubiani.

Podsumowanie

Nadwaga i otyłość to problem dzisiejszych czasów. Jest on o tyle ciekawy, że mimo powszechnie propagowanego przez kulturę i media wzorca sylwetki typu fit czy też slim mamy do czynienia z ciągle rosnącą liczbą osób z nadmierną masą ciała. Zjawisko to wiąże się z niekoniecznie pozytywnymi skutkami społecznymi – nie dość, że oznacza ograniczenie sprawności fizycznej i rozwój chorób wynikających z nadmiernego nagromadzenia tkanki tłuszczowej w organizmie, to prowadzi także do wielu poważniejszych konsekwencji w obrębie relacji interpersonalnych. Osoby z nadmierną masą ciała, nie spełniając określonych kulturowo wzorców, narażają się na niepochlebne komentarze ze strony otoczenia wynikające z funkcjonujących w społeczeństwie stereotypów. Już teraz możemy zauważyć dzielenie się społeczeństwa na dwa obozy – szczupłych i grubych. Osoby z nadmierną masą nie dość, że muszą zmagać się z utrudnieniami wynikającymi z ograniczeń organizmu, walczą także z przypiętymi łatkami osób leniwych, niezaradnych życiowo, niezdarnych, mniej atrakcyjnych itp.

Wydawać by się mogło, że cała sytuacja z „nagonką” na osoby z nadwagą lub otyłością szczególnie dotyka kobiet, jednak w badanej grupie to mężczyźni zostali bardziej krytycznie ocenieni, nie tylko pod względem ustalenia wyglądu sylwetki, którą można zaliczyć do osób z nadmierną masą ciała (mniej wskazań na najgrubszą sylwetkę niż w przypadku wyboru sylwetki kobiecej), ale również uzyskania słabszych wyników w kwestii dotyczącej atrakcyjności. Ciekawe jest jednak to, że młode kobiety okazały się o wiele bardziej krytyczne w swych ocenach, nie tylko w stosunku do samych siebie, ale również względem płci przeciwnej. Większe wymagania względem męskiego ciała, zarówno ze strony kobiet jak i mężczyzn, mogą wynikać z coraz częstszego pojawiania się w kulturze i mediach wizerunku muskularnego mężczyzny, który dbając o ciało, broni swej męskości w świecie, gdzie tak naprawdę zanikają międzypłciowe różnice (Shilling, 2010, s. 47–49).

Warto zwrócić także uwagę na to, że mimo surowszych ocen respondentów w stosunku do męskich sylwetek, to kobiety z nadmierną masą ciała w ich ocenie mają w życiu trudniej. Takie przekonanie może wynikać z faktu, że kobieca tożsamość oparta jest w dużej mierze na poczuciu atrakcyjności własnego ciała – w związku z czym jeśli nie spełnia ono w pełni określonych kulturowo wymogów (a jest to niemożliwe nawet przy szczupłej sylwetce), staje się źródłem lęku i frustracji.

E. Goffman jest zdania, że: (…) mamy tendencję do tego, aby postrzegać swoje ciała tak, jakbyśmy spoglądali w lustro, którego odbicie jest uformowane przez społeczne opinie i uprzedzenia (2005, s.10–35). Więcej niż połowa badanych przyznała, że odczuwa presję związaną z dbałością o swoją wagę. Blisko ¾ respondentów zadeklarowało, że w ciągu ostatnich dwóch lat byli na diecie. Nie bez znaczenia są tu wpływy najbliższego otoczenia i wzorce propagowane przez media. Należy zwrócić uwagę na fakt, że utrata wagi przyczyniła się do wzrostu u badanych poczucia akceptacji ze strony otoczenia. Respondenci deklarowali także, że dzięki temu czują się bardziej atrakcyjni fizycznie i zdrowsi.

Na zakończenie należy dodać, że chociaż osoby z nadmierną masą ciała nie są zbyt dobrze postrzegane (do czego bez wątpienia przyczyniły się przekazy medialne), a fala krytyki dzieli społeczeństwo na dwa obozy, to nie da się zaprzeczyć, że korzyści płynące z posiadania szczupłej sylwetki są ogromne – szczególnie jeśli chodzi o zdrowie. Ważny jest tutaj wzrost społecznej świadomości, że nie chodzi tutaj tylko o lepszy wygląd, czy bardziej dopasowane ubrania, ale także o dobrą kondycję organizmu. Osoby biorące udział w ankiecie miały bez wątpienia tego świadomość. Dbałość o własne ciało bardziej zgodnie z medycznymi wskazaniami niż kolejnym modowym kaprysem przynosi korzyści na wielu płaszczyznach, ponieważ, jak widać na podstawie przeprowadzonych badań, nasze życie wraz z utratą dodatkowych kilogramów staje się lżejsze pod każdym innym względem.

Martyna Krogulec – świeżo upieczona magister socjologii na Uniwersytecie Łódzkim. Członek Studenckiego Socjologicznego Koła Naukowego „Fojbe”. Jej zainteresowania oscylują w ostatnim czasie wokół kultury i socjologii ciała, jak również wpływu stereotypów na funkcjonowanie społeczne jednostki. Interesuje się także socjologią polityki i problematyką ruchów społecznych w Polsce.

martyna_krogulec@wp.pl

Bibliografia

Baudillard, J. (2006). Społeczeństwo konsumpcyjne. Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Buczkowski, A. (2005). Społeczne tworzenie ciała. Kraków: Universitas

Featherstone, M., Hepworth, M., Turner B.S. (2001). The Body. Social Process and Cultural Theory. London: Sage Publications

Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać. Warszawa: Fundacja Aletheia

Giddens, A. (2010). Nowoczesność i tożsamość. Warszawa: PWN

Głębocka, A., Kulbat, J. (2005). Czym jest wizerunek ciała? W: A. Głębocka, J. Kulbat (red.), Wizerunek ciała. Portret Polek. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego

Głębocka, A., Szarzyńska, M. (2005). Stereotypy dotyczące osób otyłych a jakość życia ludzi w starszym wieku, Gerontologia Polska, 2005, t. 13, nr 4

Goffman, E. (2005). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. Gdańsk: GWP

Goffman, E. (2010). Człowiek w teatrze życia codziennego. Warszawa: KR

Hyży, E. (2012). Kobieta, ciało, tożsamość. Kraków: Univeristas

Mauss, M. (1970). Socjologia i antropologia. Warszawa: PWN

Melosik, Z. (1996). Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne. Poznań-Toruń: Wydawnictwo Edytor

Obesity and overweight, Światowa Organizacja Zdrowia, maj 2012

Stangor, C. (2009). The study of stereotyping, prejudice, and discrimination within social psychology: A quick history of theory and research. W: T. D. Nelson (red.), Handbook of prejudice, stereotyping, and discrimination. New York, NY: Psychology Press.

Turner, B.S. (1984). The Body and Society. Oxford: Basil Blackwell.

Shilling, C. (2010). Socjologia ciała. Warszawa: PWN.

Striegel-Moore, R. H., Franko, D. L. (2002). Body image issues among girls and women. W: T. Cash, T. Pruzinsky (red.), Body image. A handbook of theory, research, and clinical practice (s. 183–191). New York–London: The Guilford Press.

Zarek, A., Szymańska, M. (2006). Obraz ciała kobiet i mężczyzn z uwzględnieniem wieku i BMI. W: Gazińska, M. (red.), Interdyscyplinarne wykorzystanie metod ilościowych. Szczecin, Uniwersytet Szczeciński, Katedra Ekonometrii i Statystyki, Stowarzyszenie „Pomoc i Rozwój”, Instytut Analiz, Diagnoz i Prognoz Gospodarczych w Szczecinie.

Żak-Bucholc J. (2006). Ideał kobiecego ciała. Artykuł online: http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,4742

Cytowanie:

Krogulec, Martyna, (2015), Postrzeganie osób z nadmierną masą ciała przez ludzi młodych, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 137–149 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Perceiving People with Excess Body Weight by Youth

Summary:

We live in twenty first century, era where both youth and slim, athletic figure have become the subject of the cult. Every step we are bombarded with hundreds of advertisements persuading us to buy beauty, rejuvenating and slimming products. Nowadays, physical appearance has become a very important element. Media constantly convince us that our look tells the rest of the world who are we inside. Unfortunately, media accept only one beauty canon and without a doubt it is related to the body, defined as „fit” or „slim”. How can people with weight disorders find themselves in this reality? This article is based on the results of a study, where the author tried to find out if the limit of seeing someone as overweight person is consistent with indications required by the medical community? The purpose of this study was also investigation how people that can be described as ones having excess body weight are perceived by others, what kind of stereotypes and opinions about them are functioning in society? In the article also have been brought up issues of the pressure linked to attention towards weight and its results.

Keywords:
excess body weight, pressure of slimming down, stereotypes.

czy.sciec.pl

Konsekwencje odraczania politycznej dojrzałości młodych dorosłych

Stanisław Skarżyński

Opis sytuacji osób młodych w Polsce początku XXI wieku, podejmowany z perspektywy filozofii politycznej, wymaga jednoczesnego działania w trzech wymiarach analitycznych. Pierwszym kontekstem jest dzisiejszy kształt życia politycznego, czyli zasady funkcjonowania zachodniego państwa demokratycznego w warunkach późnej nowoczesności. Drugim – analiza tych działań tego państwa, które wybiegają w przyszłość. Trzecim wreszcie – analiza zmian demograficznych w Polsce.

Próbą, którą chcę podjąć w tym tekście, jest – w największym skrócie – uchwycenie tych decyzji dzisiejszych elit politycznych, które nakładają zobowiązania na osoby dziś młode, oraz prześledzenie konsekwencji tych decyzji w perspektywie przewidywanej długości życia różnych grup obywateli Polski.

Teza, którą stawiam, brzmi następująco: skutkiem zjawiska odraczania politycznej dorosłości dzisiejszych osób młodych może być potężny kryzys społeczny i polityczny, ponieważ brak reprezentacji młodych obywateli (którego przyczyn upatruję przede wszystkim w ograniczeniach kulturowych, wiążących autorytet z wiekiem) powoduje, że decyzje polityczne, dotyczące przyszłości – których konsekwencje dotyczą dzisiejszych „młodych” – podejmowane są przez reprezentację interesów politycznych i ekonomicznych starszej części społeczeństwa, bez uwzględnienia interesów młodszych obywateli.

Ujmując to jeszcze inaczej: brak reprezentacji politycznej młodych ludzi skutkuje skróceniem horyzontu czasowego, w którym podejmowane są dziś decyzje polityczne w stopniu zagrażającym interesom najmłodszych obywateli Polski.

Reguły demokratycznego państwa

W demokratycznym państwie prawa decyzje podejmowane przez organy ustawodawcze są wiążące dla wszystkich obywateli, a brak zgody na rozwiązania prawne obywatel może wyrazić przez udział w głosowaniu, którego wyniki definiują nie tylko skład reprezentacji, ale również agendę życia politycznego.

Obywatele mają do dyspozycji oczywiście szereg sposobów dochodzenia swoich praw indywidualnych i zbiorowych – w ich imieniu instytucje życia publicznego mogą domagać się sprawdzenia zgodności stanowionego prawa z konstytucją, a udział w porozumieniach międzynarodowych gwarantuje obywatelowi prawo do rozsądzenia jego sprawy przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.

Poza tymi działaniami obywatel ma również prawo do udziału w życiu politycznym w celu zmiany porządku prawnego. To, w zasadzie, forma legalnego buntu – w przeciwieństwie do buntu nielegalnego, czyli użycia narzędzi spoza porządku prawnego, aby dokonywać zmian w porządku prawnym swojego społeczeństwa.

Działalność polityczną w Polsce podejmuje się stosunkowo rzadko, a demonstracje, strajki i zamieszki są – w porównaniu do innych państw europejskich – rzadkie i nieliczne. Polska wydaje się być państwem, które skutecznie rozładowuje napięcia społeczne.

Poza tym katalogiem możliwości pozostają narzędzia wymykające się porządkowi prawnemu, które mają swoją tradycję w historii państwowości. Pierwszą jest szara strefa – tolerowany przez państwo obszar życia gospodarczego i społecznego, który nie jest objęty zasadami prawa. Drugą możliwością jest decyzja o wyjeździe – „głosowanie nogami”; to w dobie globalizacji powszechne zjawisko wśród ludzi rozczarowanych sytuacją społeczną, polityczną i ekonomiczną w ich kraju. Trzecią opcją pozostaje indywidualne nieposłuszeństwo obywatelskie, które obciążone jest tą podstawową wadą, że częścią tej koncepcji jest poniesienie kary za sprzeciw wobec obowiązującego prawa.

Problem, który podejmuję w tym tekście, powinien być rozwiązywany przy pomocy narzędzi o charakterze politycznym. Tak się jednak nie dzieje – reprezentacja polityczna osób młodych nie istnieje, a dotyczące ich problemy ekonomiczne i społeczne rozwiązywane są przez migracje lub w ograniczonym kontakcie z instytucjami państwa.

Demografia a reprezentacja

Polskie społeczeństwo tworzą dwie dominujące grupy demograficzne. Najliczniejszą są dzisiejsi pięćdziesięcio – i sześćdziesięciolatkowie, czyli obywatele, którzy przyszli na świat w czasie tzw. wyżu powojennego, a drugą pod względem liczebności grupę demograficzną tworzą ich dzieci (tzw. echo wyżu, lata 1979–1985).

Te proporcje nie znajdują odbicia w reprezentacji politycznej polskiego społeczeństwa. Ostatnie dane o wieku posłów na Sejm RP pochodzą z początku VII kadencji Sejmu. Średni wiek posła wynosił w 2011 roku 50 lat. Poniżej 30 roku życia było 10 posłów (2,2%), 86 (18,7%) miało 30–39 lat, 135 (29,3%) – 40–49 lat, 160 (34,5%) – 50–59 lat, 66 (14,3%) – 60–69 lat, 3 posłów (poniżej 1%) miało więcej niż 70 lat. (dane za: sejm.gov.pl)

Wybierali ich wyborcy o nieco innych proporcjach wiekowych. W 2011 roku piramida wieku ludności Polski kształtowała się następująco: w wieku 0–17 lat (ta grupa nie dysponuje czynnym prawem wyborczym) było 18,5% ludności. 18,2% miało od 18 do 29 lat, 15,6% – od 30–39 lat, 12,5% od 40 do 49, 15% – 50–59 lat, 10,2% – 60–69, a osoby powyżej 70 roku stanowiły jedną dziesiątą ludności Polski. (por. Graf. 1, dane za: Struktura ludności. Polska 1970–2050, GUS).

Porównanie tych danych wskazuje, że Polska reprezentacja polityczna jest znacznie starsza od reprezentowanej populacji. Nie jest to zjawisko zaskakujące – również w Parlamencie Europejskim zaledwie 91 spośród 751 posłów (12%) ma mniej niż 40  lat. (por. http://www.europarl.europa.eu/)

Analiza danych prowadzi do sformułowania wniosku o odroczeniu wieku dojrzałości politycznej. Poza dyskusją pozostają osoby do 18 roku życia, które nie biorą udziału w czynnościach politycznych. Do wyjaśnienia pozostaje jednak szereg interesujących obserwacji: osoby w wieku 18–39 lat to – w przybliżeniu – jeden na trzech wyborców, ale zaledwie jeden na pięciu posłów. Natomiast osoby w wieku 50–69 lat to – znów, w przybliżeniu – jeden na czterech wyborców, ale niemal co drugi poseł.

Odroczenie dojrzałości politycznej a pojęcie figuratywności

Przyczyn odroczenia dojrzałości politycznej w nowoczesnych społeczeństwach demokratycznych należy upatrywać w czynnikach kulturowych, wiążących wiek ze zdolnością do działalności publicznej. Mechanizm ten wydaje się być podobny do mechanizmów stojących za dyskryminacją kobiet w przestrzeni publicznej – nie sposób wskazać innej, niż oddziaływanie tradycji, przyczyny większej liczby posłów od posłanek. Fakty są bezdyskusyjne: Sejm VII Kadencji utworzyło 350 posłów i 110 posłanek.

W przypadku wieku oddziaływanie tradycji jest nie tylko subtelniejsze, ale również dużo trudniej poddać to zjawisko krytyce, gdyż związek wieku z autorytetem, mądrością, wiedzą i doświadczeniem jest jednym z najpotężniejszych czynników kształtujących kulturę zachodnią.

Postać starego mędrca od zawsze była obecna w kulturze europejskiej i jej kulturach źródłowych. Od Nestora i Priama z Odysei, przez ślepego wieszczka Tejrezjasza w Iliadzie, przez Mojżesza, Salomona, i dalej – szereg postaci biblijnych, mitycznych i baśniowych wiąże zaawansowany wiek z wiedzą i kulturą. Carl Gustaw Jung ten czynnik nazwał archetypem Starego Mędrca, odpowiadającym „czynnikowi nieświadomości zbiorowej (…) który od niepamiętnych czasów wykształcił się w psychice ludzkiej dzięki odpowiedniemu doświadczeniu” (Archetypy i symbole. Pisma wybrane, tłum. Jerzy Prokopiuk, Czytelnik, Warszawa 1981).

Na marginesie warto zauważyć, że w przeciwieństwie do wielu innych treści kulturowych, związek wieku z mądrością został właściwie bez zmian przejęty przez nowoczesność – średniowieczny, uczony mnich, należący do tradycyjnego porządku religii właściwie bez zmian przekształcił się w postać sędziwego profesora, właściwego porządkowi nauki. Również dwudziestowieczna kultura masowa, która w szeregu transgresyjnych eksperymentów powoływała przecież do istnienia kobiety-wojowników, opiekuńczych mężczyzn i wiele innych paradoksalnych, z punktu widzenia reguł archetypów, istot – akurat w przypadku archetypu Starego Mędrca pozostała niezwykle konserwatywna: Gandalf z Władcy Pierścieni, Yoda z Gwiezdnych Wojen i profesor Albus Dumbledore z Harrego Pottera pozostają prostymi reprodukcjami wzorca. Młodość i autorytet, rozumiany jako wiedza oraz doświadczenie dające zdolność do świadomego kształtowania treści kultury, pozostały rozłączne.

Krytykę tego sposobu widzenia rzeczywistości przedstawiła Margaret Mead, która wprowadziła do języka nauk społecznych pojęcie figuratywności (Margaret Mead, Kultura i tożsamość: studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa, PWN 2000). Rozróżniając kultury postfiguratywne, kofiguratywne i prefiguratywne dostrzegła, że postęp rozrywa związek wieku z autorytetem. O ile bowiem dla społeczeństwa tradycyjnego przodkowie są nieocenieni jako źródło wiedzy – o tyle w społeczeństwach nowoczesnych autorytet zaczyna przesuwać się w stronę osób młodych, które stają się źródłem wiedzy o nowych sposobach życia, które przekazują swoim przodkom.

Mead dostrzegła więc to, że młodzi ludzie są dla społeczeństw nowoczesnych już nie odbiorcami tradycji, ale narzędziem absorpcji postępu – wobec bezustannie zmieniających się sposobów życia to młodzi pozwalają starym brać udział w nowych formach życia społecznego. Nigdy nie było to oczywiście lepiej widoczne, niż w dobie współczesnej nam rewolucji informatycznej – a jednak pozostało bez wpływu na kształtowanie reprezentacji politycznej społeczeństw.

Podsumowując: porównanie danych dotyczących proporcji wieku w reprezentacji politycznej i populacji Polski, gdy odniesie się do nich pojęcie figuratywności, pozwala postawić hipotezę, że słaba reprezentacja polityczna osób młodych jest dysfunkcyjna z punktu widzenia społeczeństwa dążącego do rozwoju społecznego, technologicznego i ekonomicznego.

Emerytury. Trajektoria. 2015–2049

Poszukiwanie wyjaśnienia dla dwóch zjawisk: niedopasowania reprezentacji politycznej do populacji, gdy można sensownie założyć, że niedopasowanie to niesie za sobą koszty lub przynajmniej brak zysków wynikających z dopuszczenia młodszych obywateli do udziału we władzy, zmierzać musi w kierunku określenia politycznego i ekonomicznego interesu, w imieniu którego dominujące, starsze generacje dążą do zachowania tego stanu rzeczy .

Podobnie jak w przypadku patriarchatu, który jest – przynajmniej w perspektywie jego własnych założeń – w interesie mężczyzn, gdyż pozwala im zachować dominację polityczną, kulturową i ekonomiczną kosztem kobiet, tak samo dominacja polityczna osób starszych pozwala im przeciwdziałać negatywnym konsekwencjom uświadomienia sobie przez młodszą część społeczeństwa jej interesu ekonomicznego oraz sformułowanie wynikających z niego postulatów politycznych.

Aby wyjaśnić ten problem, wrócę do tabel Głównego Urzędu Statystycznego. W roku 2015 osoby w wieku produkcyjnym (18–65 lat, pomijam tu zróżnicowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn) stanowiły 67,6% ludności Polski, a osoby w wieku poprodukcyjnym: 14,5 %.

W roku 2040, gdy ukończona zostanie przyjęta w 2014 roku reforma emerytalna, a wiek produkcyjny zostanie wydłużony do 67. roku życia, osoby z uprawnieniami emerytalnymi będą stanowić 22,2% ludności Polski, natomiast osoby w wieku produkcyjnym – 63% ludności.

W roku 2049, gdy na emeryturę – w wieku 67 lat – przechodzić będą osoby urodzone w 1982 roku (w 2015 roku mają 33 lata), na ponad 30% osób w wieku emerytalnym pracować będzie zaledwie 55% osób w wieku produkcyjnym. Tu prognoza GUS się urywa, jednak upływ czasu będzie pogłębiał proces starzenia się społeczeństwa i powiększał rzeszę emerytów, zmniejszając liczbę osób aktywnych zawodowo (por. Graf. 3).

Oznacza to, że procesy demograficzne spowodują niewydolność systemu opieki społecznej. O ile bowiem dzisiejsi pięćdziesięcio – i sześćdziesięciolatkowie mogą założyć, że na ich emerytury pracować będzie pokolenie ich dzieci, o tyle pokolenie dzisiejszych trzydziestolatków nie ma prawa do takiego założenia – niewielki wzrost liczby urodzeń w latach 2005–2010 nie powoduje, że liczba osób w wieku produkcyjnym pozwoli sfinansować gwałtownie rosnące wydatki na system emerytalny.

Posługując się danymi GUS można policzyć, że aby utrzymać dzisiejsze proporcje – 65–70% osób w wieku produkcyjnym, 15% pobierających emerytury – uprawnienia emerytalne w 2050 roku uzyskiwać powinna osoba w wieku 75 lat.

Rok 2049 nie jest jednak problemem dzisiejszego – przypomnijmy, pięćdziesięcioczteroletniego – posła kończącego pracę w Sejmie VII Kadencji, ponieważ zgodnie z przewidywaniami GUS dla jego rocznika, w wieku 88 lat z prawdopodobieństwem 60% nie będzie już potrzebował żadnych świadczeń, gdyż w międzyczasie umrze (według danych GUS, 88 lat dożyje 200 spośród 500 tysięcy dzisiejszych pięćdziesięcioczterolatków – w tym mniejszością będą mężczyźni, którzy dziś stanowią większość posłów).

Rok 2049 powinien za to spędzać sen z powiek dzisiejszych 30-latków, którzy wówczas – w wieku 65 lat, który dla ich dziadków był wiekiem przejścia na emeryturę – znajdą się w wyjątkowo nieciekawym położeniu ekonomicznym: podjęte wcześniej decyzje polityczne obciążą ich olbrzymimi kosztami utrzymywania osób starszych, sami natomiast nie będą mieli w perspektywie usprawiedliwiającej te obciążenia perspektywy własnej emerytury.

Oligarchia starców. Problem świadomości

Te dane stanowić mogą punkt wyjścia dla rozważań na temat perspektyw politycznych polskiego społeczeństwa. Uważam, że niedopasowanie ustroju politycznego Polski do jej struktury demograficznej w słowniku filozofii politycznej odpowiadać będzie pojęciu oligarchii.

W klasycznym podziale ustrojów politycznych, danym przez Arystotelesa, oligarchia – czyli „rządy mniejszości” – to ustrój, w którym udział w decyzjach publicznych mają tylko ludzie dysponujący (mniejszym lub większym) majątkiem. To oligarchia pierwszego rodzaju, która następnie degeneruje – Arystoteles używa właśnie tego słowa do opisu rozwoju systemu oligarchicznego – w kolejne, coraz bardziej zwyrodniałe formy. Z mojego punktu widzenia najciekawsza jest definicja drugiego etapu rozwoju oligarchii, gdy trzymający władzę sami wybierają spośród innych obywateli ludzi wchodzących do rządu państwa i odpowiednie prawo w tym względzie wydają. Najbardziej zdegenerowaną oligarchią będzie panowanie wielmożów, które bliskie jest monarchii, i nie prawa wówczas, lecz ludzie są wszechwładnymi panami. (Arystoteles, Polityka, w: Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6)

Koncepcja Arystotelesa była rozwijana i modyfikowana przez późniejszych myślicieli społecznych. Chodziło zawsze o to samo: o monopol polityczny jednej grupy, który nie ma uzasadnienia innego, niż osadzenie tej grupy w strukturze posiadania, która umożliwia jej sprawowanie władzy politycznej w celu zachowania korzystnego dla niej status quo.

Jedną z najważniejszych modyfikacji tej koncepcji filozofia polityki zawdzięcza Karolowi Marksowi. Opis rzeczywistości społecznej w dobie rewolucji przemysłowej jest w dużej części adaptacją Arystotelejskiej wizji oligarchii, gdyż – to niemal powtórzenie – u Marksa skutkiem akumulacji kapitału jest to, że cała organizacja społeczna – od własności, przez państwo i pojęcie narodu, po wiarę – jest wyrazem interesu i gwarantem zachowania dominacji burżuazji.

Jednak prawdziwym błyskiem geniuszu Marksa było stwierdzenie, że świadomości wyzysku nie mają ani posiadacze środków produkcji, ani proletariusze. Fałszywa świadomość uniemożliwia dostrzeżenie wyzysku, zmieniając jawną niesprawiedliwość w świadectwa oczywistych praw rządzących światem, gdzie jedni są biedni, a inni bogaci. To Marks pozwala sięgnąć po pojęcie oligarchii wówczas, gdy już nie prawo i ustrój, jak to było u Arystotelesa, ale cała kultura podporządkowuje jednych obywateli innym.

Problematyka świadomości odrębności grupy jako podmiotu politycznego, rozumianego w kategoriach ekonomii politycznej, jest najtrwalszym dziedzictwem myśli Marksa w europejskiej tradycji politycznej – o zapewne takim samym znaczeniu, jakie dla myśli ekonomicznej ma jego opis i krytyka mechanizmów kapitalizmu. Rozwój demokracji, państwa opiekuńczego i koncepcji praw człowieka – szczególnie po drugiej wojnie światowej – odesłał w niepamięć jego wezwania do rewolucji, a w sferze odległych marzeń pozostaje idea ponadnarodowego podmiotu politycznego, którym w jego – oraz Fryderyka Engelsa – wyobrażeniu miał być proletariat (por. Manifest Komunistyczny, 1848).

Problem świadomości wydaje się być kluczowy dla sytuacji dzisiejszych trzydziestolatków. Nie ma potrzeby sięgać tu dalej niż do Marksowskiego rozróżnienia między klasą w sobie i klasą dla siebie – w siatce pojęciowej Marksa to pierwsze od drugiego odróżnia komponent świadomości własnego położenia w porządku społecznym i ekonomicznym, która to świadomość jest warunkiem zdolności do politycznego wyrażenia potrzeby zmiany. Ta zmiana wyrażała się w budowie szeregu instytucji na różnych poziomach – ruch proletariacki dysponował partiami politycznymi, szeregiem organizacji krajowych i międzynarodowych, własną prasą, a nawet swoim hymnem.

Młoda polityka?

W istocie wydaje się, że dzisiejsze pokolenie młodych Polaków nie dysponuje kompletnie niczym, co mogłoby sugerować poczucie takiej odrębności politycznej – choćby tej dotyczącej różnic tak banalnych jak te, że będą pracować wówczas, gdy ich rodzice będą już na emeryturze, oraz będą emerytami wówczas, gdy ich rodzice będą już na cmentarzach. Nie tylko debata publiczna na temat młodych ludzi prowadzona jest z abstrakcyjnego punktu widzenia całego społeczeństwa – i obraca się tylko wokół problemów emigracji ekonomicznej, dostępności mieszkań, form zatrudnienia oraz dzietności – to nie istnieją żadne instytucje, które można by uznać za reprezentację polityczną osób młodych. Te partie polityczne, które zdają się kierować swoje przesłanie do osób młodych (w ostatnich wyborach taką partią było Razem), nie starają się określić odrębności swoich wyborców od osób starszych – wszystkie partie mają propozycje dla wszystkich obywateli. Do młodych ludzi, jako grupy konsumenckiej, kierowane są najróżniejsze przekazy – jako target są obiektem oddziaływania marketingowego, specjalnie dla nich tworzy się prasę, elektronikę, jedzenie – wszystko, tylko nie politykę. Poza jednym, pozbawionym znaczenia, zapożyczonym określeniem – mam na myśli słowo hipster – w zasadzie nie ma żadnego sposobu, aby tę nieistniejącą grupę jakoś nazwać.

Tymczasem już przytoczone wyżej analizy zmian wynikających z procesów starzenia się ludności pozwalają sformułować pierwsze pytania, które reprezentacja polityczna osób młodych powinna przedstawić jako tematy debaty publicznej, na podstawie której będzie mogła budować poparcie polityczne.

Stanowisko osób młodych na temat zmian w wieku emerytalnym powinno być – jeśli wzięliby oni pod uwagę swój interes ekonomiczny – jednoznaczne. Podniesienie wieku emerytalnego oznacza dla nich zmniejszenie obciążeń ekonomicznych.

Radykalne zmiany proporcji na rynku pracy, które nie zostaną już zniwelowane przez przyrost naturalny, ponieważ pokolenie osób nazywanych dziś młodymi nie jest już w żadnym scenariuszu zdolne do urodzenia liczby dzieci pozwalających na osiągnięcie tzw. zastępowalności pokoleń, oznaczać będą konieczność pozyskiwania siły roboczej spoza granic kraju. Polityka imigracyjna wymaga nakładów, a im wcześniej zostanie zaplanowana i rozpoczęta, tym większe ma szanse na osiągnięcie zamierzonych celów i zniwelowanie negatywnych skutków masowej migracji, której będzie wymagać polski rynek pracy.

Kwestia opieki nad osobami starszymi, która z biegiem lat będzie stawać się palącym problemem w polskim społeczeństwie, nie jest w zasadzie podejmowana – tymczasem w perspektywie ok. 20–30 lat w Polsce potrzebny będzie szereg rozmaitych usług wiążących się z olbrzymią liczbą starych mieszkańców; to w interesie ich dzieci jest zapewnienie sobie tego, aby obciążenia z tym związane wzięli dziś na siebie ich pracujący rodzice.

Z punktu widzenia bezpiecznego rozwiązywania konfliktów społecznych powstanie reprezentacji politycznej „młodych dorosłych” byłoby korzystne dla Polski.

Scenariusze odroczenia

To zaledwie trzy przykłady z szerokiej palety problemów, które wyłaniają się z analizy zmian demograficznych Polski. Jednocześnie jednak warto rozważyć scenariusz alternatywny, w którym oddziaływanie kulturowe wiążące wiek z autorytetem pozwoli dzisiejszym „starym dorosłym” odroczyć wprowadzenie zmian i zagwarantować sobie nabycie praw podyktowanych dbałością o własne interesy.

Istnieją tu dwie możliwości. W jednej dzisiejsi „młodzi dorośli” przyjmą konieczność ponoszenia kosztów zobowiązań, które zostały na nich nałożone w wyniku decyzji starszych od nich o pokolenie decydentów politycznych. Oznacza to jednak, że – w świetle rachunku ekonomicznego – młodsi obywatele Polski muszą się liczyć z radykalnym wzrostem obciążeń fiskalnych oraz zdecydowanie niższym standardem życia niż ten, który znają z domów swoich rodziców.

Alternatywą jest scenariusz, w którym z dużym opóźnieniem wprowadzona zostaje – w wyniku gwałtownych zmian politycznych – korekta przyjmowanych dziś rozstrzygnięć politycznych, dokonywana w celu zdjęcia ciężarów ekonomicznych z dzisiejszych „młodych dorosłych”, którzy z czasem osiągną przewagę polityczną.

Ten scenariusz również ma szereg wad: oznacza polityczną i ekonomiczną dyskryminację osób starszych w tym momencie ich życia, w którym często nie będą mieli możliwości działania na rzecz poprawy własnego losu, a jednocześnie złamanie zasad, które dziś zostały – milcząco i nieświadomie, ale jednak – w wiążący sposób przyjęte również przez „młodych dorosłych”.

Stanisław Skarżyński (1984) – doktorant w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW. Członek zespołu „Res Publiki Nowej”. Stały współpracownik Radia ZET i „Gazety Wyborczej”.

Cytowanie:

Skarżyński, Stanisław, (2015), Konsekwencje odraczania politycznej dojrzałości młodych dorosłych, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 151–157 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Mem jako naturalna potrzeba dzielenia się z innymi

Wywiad ze Sztucznymi Fiołkami

Władza Sądzenia: Czy popularność memów jest, Twoim zdaniem, świadectwem czegokolwiek istotnego na poziomie produkcji kultury symbolicznej. Jeśli tak, to czego?

Sztuczne Fiołki: Popularność memów jest przede wszystkim świadectwem memetycznego charakteru kultury jako takiej. Przypomnijmy: cechą charakterystyczną memów jest ich powielanie i rozpowszechnianie – przekazywanie dalej. Są to podstawowe mechanizmy kulturotwórcze a tym samym typowo ludzkie. Popularność memów nie jest w zasadzie żadną popularnością a jedynie naturalną potrzebą rozpowszechniania i dzielenia się z innymi tym, co sami uznaliśmy, z takich lub innych przyczyn, za wartościowe, ciekawe, zabawne czy też bulwersujące i skandaliczne.

WS: Dlaczego, jak się zdaje, memy są integralną częścią świata ludzi młodych?

Sztuczne Fiołki: Myślę, że odpowiedź jest całkiem prosta: młodzi ludzie częściej, swobodniej i chętniej posługują się najnowszymi technologiami, które doskonale nadają się do szybkiego rozpowszechniania wszelkiego rodzaju treści. Osoby starsze, które nie unikają najnowszych technologii udostępniają memy równie często co osoby młode. Tak przynajmniej wynikałoby z moich obserwacji. Mogę się jednak mylić.

WS: Czym według Ciebie jest mem i oparta o niego komunikacja? Czemu i komu służy ten rodzaj komunikatów?

Sztuczne Fiołki: Memy „internetowe”, bo o takich rozmawiamy, są tworami całkowicie naturalnymi. Gdy powstaje nowa technologia komunikacyjna można oczekiwać, że w niedługim czasie powstaną dostosowane od niej memy – sposoby wykorzystania nowej technologii w celu rozpowszechniania wszelkiego rodzaju treści. W dobie druku memami były wszelkiego rodzaju ulotki, pamflety i grafiki. Na gruncie kultury ludowej doskonałym przykładem takich memów jest moim zdaniem rosyjski łubok – grafika ludowa drukowana techniką drzeworytniczą za pomocą której rozpowszechniano wszelkiego rodzaju treści: od religijnych po satyryczne i społeczno-polityczne. Pierwsze grafiki tego typu pojawiły się w Rosji w drugiej połowie XVII wieku a znikły dopiero wraz z rozwojem nowych technologii drukarskich w wieku XIX. Na pytanie czemu i komu służy ten rodzaj komunikatów najprościej można by odpowiedzieć, że wszystkiemu i wszystkim.

WS: Czy widzisz ryzyko „płycizny” komunikacji opartej na memach? Pytamy zarówno o problem nadmiernych uproszczeń, a niekiedy może i wulgaryzacji treści źródłowych (o charakterze refleksyjnym, nierzadko socjologiczno-filozoficznym) cytowanych w memach, zarówno po stronie nadawcy, jak i, może przede wszystkim, po stronie odbiorcy.

Sztuczne Fiołki: Tak, oczywiście. Ale to dotyczy przecież wszystkich form komunikacji – również kilkusetstronicowych powieści. Oczywiście można powiedzieć, że memy są jednak na takie „płycizny” bardziej podatne. I pewnie jest w tym sporo racji – ale pod tym względem nie różnią się wiele od klasycznej karykatury czy satyry – większość tego typu produkcji będzie posługiwała się uproszczeniem i generalizacją, choć przecież nie zawsze. A co do wulgaryzacji… to odsyłam do katalogu świetnej wystawy zorganizowanej swego czasu przez Tate Modern a poświęconej klasyce brytyjskiej satyry. Tytuł mówi sam za siebie: „Rude Britannia”. A przecież są to często dzieła wybitne! Choćby rysunki Rowlandsona czy Gillray’a. Ale pytają Państwo także o odbiorcę memów. No cóż, mogę odpowiedzieć cytatem z Lichtenberga: „Książka jest lustrem: gdy zajrzy do niej małpa, nie odzwierciedli ona apostoła.” To samo dotyczy właściwie każdej bardziej lub mniej skomplikowanej treści, także wielu memów.

WS: Czy istnieją szanse na to, żeby człowiek obcujący przede wszystkim z kulturą memów wykonał „następny krok”. Pytamy zarówno o prawdopodobieństwo kształtowania bardziej świadomych postaw na poziomie intelektualnym, tj. o poszerzanie pola własnej wolności, jak i o ewentualny zaczyn rewolucjonizujący sposoby codziennego postępowania jednostek. Czy to prawdopodobieństwo w ogóle da się w przybliżeniu ocenić „statystycznie”?

Sztuczne Fiołki: Najchętniej odpowiedziałbym, że nie mam pojęcia. Z doświadczenia wiem jednak, że ukazujące się na Sztucznych Fiołkach memy często wywoływały w odbiorcach podjęcie tego „następnego kroku”. Co jakiś czas dostaję sygnały, że ktoś wybrał się do muzeum, że spotkał znany mu z Fiołków obraz, że sprawdził w słowniku znaczenie jakiegoś pojęcia, „wygooglował” jakieś nazwisko, kupił polecaną na Fiołkach książkę, podpisał jakąś petycję albo w ogóle przypomniał sobie, że istnieje coś takiego jak malarstwo!

WS: Jak oceniłbyś kulturę memów w kategoriach funkcjonalnych? Czy w Twoim przypadku mają charakter dydaktyczny (publicystyczny i moralizatorski), czy są wyrazem silnej niechęci do zastanych okoliczności dziejowych? Może spełniają zupełnie inne funkcje?

Sztuczne Fiołki: Moje memy są i dydaktyczne i publicystyczne i moralizatorskie i krytyczne wobec zastanej rzeczywistości. Choć pojawiają się i takie, których cel jest czysto rozrywkowy – mają bawić. Dla mnie osobiście są też pewnie formą autoterapii.

WS: Do jakich autorów nawiązujesz w swoich memach najczęściej i czym są te przywołania motywowane? Czy zgodzisz się z tym, że można ją oceniać w kategoriach afiliacji politycznych?

Sztuczne Fiołki: Najczęściej w treści samych fiołków pojawia się pewnie nazwisko Ciorana Heideggera i Wittgensteina. Cioran to jedna z moich wieloletnich miłości a jednocześnie symbol egzaltowanej depresji, która ma w sobie spory ładunek komiczny. Ostatecznie za każdym „szczytem rozpaczy” kryje się śmiech. Heidegger na fiołkach pełni raczej funkcję nadwornego mądrali a Wittgenstein przywoływany jest w fiołkach „lingwistycznych”. Co do afiliacji politycznych Sztucznych Fiołków to są one zdecydowanie „lewackie”. Nie bez przyczyny często na Fiołkach pojawiają się cytaty z Marksa czy Róży Luksemburg.

WS: Urząd Kontroli Mediów w Rosji, Roskomnadzor, uważa, że memy dyskredytują osoby publiczne, obrażają je, podważają do nich zaufanie. W związku z tym, wspomniana instytucja wprowadziła zakaz publikacji memów dotyczących osób publicznych. Czy należy to odczytywać jako wyraz siły oddziaływania tej formy komunikacji, czy raczej słabości władzy? Czy memy mają większy potencjał dywersyjny wobec oficjalnych kanałów komunikowania niż formy związane z mediami tradycyjnymi?

Sztuczne Fiołki: Wydaje mi się, że jedną z cech każdej władzy, zwłaszcza władzy niedemokratycznej, jest jej narcystyczna wizja samej siebie i brak dystansu do własnego wizerunku. Niewiele tu miejsca, jeżeli w ogóle, na poczucie humoru. Memy taki wizerunek władzy podważają. Nie tylko nie jesteś najpiękniejsza na świecie, mówią, ale jesteś wręcz szpetna. Władza czuje się więc nieustannie „urażona” i „obrażona”. A czym bardziej totalitarna władza, tym bardziej lubi potwierdzać swe piękno w lustrze i tym bardziej jest urażona gdy to lustro nie potwierdza jej własnej wizji siebie. I to, czy memy są dla władzy autentycznym zagrożeniem, czy też nie, nie ma tutaj większego znaczenia. Władza w Rosji nie chce być obrażana, chce by rzeczywistość społeczna była lustrem odbijającym jej nieskazitelny wizerunek.

WS: Twój fanpage ma dużą „widzialność” internetową, jest polecany przez znaczące podmioty dyskursu publicznego, a więc naturalną koleją rodzi zapewne spory wokół jego sensu i celowości Twojej pracy. Czego najczęściej dotyczą te kontrowersje, jakie są ich źródła i czy są one w jakikolwiek sposób rozstrzygalne?

Sztuczne Fiołki: Nie potrafię odpowiedzieć na to pytanie.

WS: Czy Twoje memy są raczej wynikiem pewnego rodzaju impulsu czy namysłu i pracy, którą się wielokrotnie poprawia? Które z nich zyskały największą popularność i, Twoim zdaniem, dlaczego? Które i dlaczego uważasz osobiście za najlepsze?

Sztuczne Fiołki: Większość fiołków, zwłaszcza tych politycznych, tworzę pod wpływem nagłego impulsu. Ale są i takie, nad którymi trochę „pracuję” – starannie dobieram słowa, zastanawiam się nie tylko nad ich treścią ale i brzmieniem, melodią. Najpopularniejsze memy to albo te, które są otwartą krytyką polityczną i społeczną, albo te w których komizm polega na kontraście między powagą obrazu a komizmem lub wulgarnością treści. Choć zdarzają się i niespodzianki – bardzo popularny okazał się fiołek o… radzie pedagogicznej. Tworząc jednak moje memy nie zastanawiam się nigdy, czy będą „popularne” czy też nie. Poza tym tego nie da się nigdy do końca przewidzieć. Ja przynajmniej tego nie potrafię. Fiołków, które bardzo lubię jest kilka. Moim ulubionym nadal jednak pozostaje ten z obrazem Cailebotta, na którym widzimy dwóch mężczyzn: jeden stoi na chodniku a drugi wspiął się właśnie na szczyt drabiny i stara się odczytać stary szyld przytwierdzony do ściany budynku. Na fiołku odczytuje: „Mane, tekel, fares”. Miał bardzo mało „lajków”.

WS: O co istotnego, a dotyczącego memów, nie zapytaliśmy?

Sztuczne Fiołki: Ja tworzę memy. Nigdy jednak o nie nie pytam.

Mem to wirus, który zostaje w twojej głowie

Wywiad z Marcinem Ilskim

Władza Sądzenia: Czy popularność memów jest, Twoim zdaniem, świadectwem czegokolwiek istotnego na poziomie produkcji kultury symbolicznej. Jeśli tak, to czego? Dlaczego, jak się zdaje, memy są integralną częścią świata ludzi młodych? Czy jest to wpływ upraszczania treści i formy komunikatów kultury, czy też coś zupełnie innego decyduje o popularności wśród młodych odbiorców? Czym według Ciebie jest mem i oparta o niego komunikacja? Czemu i komu służy ten rodzaj komunikatów?

Marcin Ilski: Samo pojęcie „mem” wzięte od Dawkinsa jest interesujące, bo oznacza coś co rozprzestrzenia się drogą wirusową. To sposób w jaki funkcjonuje współczesny rynek, a przeniknięcie tego do strefy spontanicznej często komunikacji informacyjnej sporo mówi nam o stopniu drenażu naszego życia przez dyktat rynku konsumpcji. Dla mnie memy nie są związane z uproszczeniami, to często bardzo gęste i zawiłe komunikaty, które mogą wymagać głębszego przygotowania odbiorcy. Jednocześnie unikają one pułapki, która stoi przed poważnymi analizami wymagającymi używania specyficznego języka i formy. Mem może stać się „esencją”, krótkim przekazem, który niczym inteligentny pocisk trafia w ściśle określone środowiska i obszary mózgów.

Internetowe memy postrzegam generalnie jako bardzo pozytywne zjawisko. Przyczyniają się one bowiem bardzo często do ożywienia autentycznej dyskusji i praktycznego treningu rozumienia, że głębsze poznanie czyiś poglądów niekoniecznie oznacza głębszą zgodę i poszerzenie pola możliwej współpracy. Dzięki memom wiele tematów jest przekłamywanych, ale paradoksalnie doprowadza to często do tego, że ostatecznie są one jednak mocno analizowane, co kończy się często zmianą punktu widzenia na daną sprawę. W przeciwieństwie do swojej matki, plotki – memy podlegają procesom krytycznej i konkretnej analizy, która zostawia w głowach równie trwały ślad jak dawniej plotka. Pojawiające się pod memami wypowiedzi są często szokujące i mrożące krew w żyłach, ale spotykają się one też z błyskawiczną ripostą, co w przypadku plotki było o wiele trudniejsze i miej słyszalne.

WS: Czy widzisz ryzyko „płycizny” komunikacji opartej na memach? Pytamy zarówno o problem nadmiernych uproszczeń, a niekiedy może i wulgaryzacji treści źródłowych (o charakterze refleksyjnym, nierzadko socjologiczno-filozoficznym) cytowanych w memach, zarówno po stronie nadawcy, jak i, może przede wszystkim, po stronie odbiorcy. Sam doskonale zdajesz sobie sprawę z nieodzowności wieloletnich studiów/treningów w myśleniu krytycznym, których nie zastąpi edukacja poprzez memy.

Marcin Ilski: W tym pytaniu jest trochę niepotrzebnego „bólu dupy” (wybaczcie dosadność). Czym bowiem ma być ta płycizna, w porównaniu z jaką głębią chcemy ją ustanowić i w czym ma to nam pomagać? Jeśli marzymy o pewnej demokratyzacji przekazu treści, które są dla nas ważne, to gdzie mamy się zatrzymać? Tzw. trudny język powoduje zniechęcenie do zagłębiania się w daną sprawę. Nie oczekujmy, że każdy ma za sobą te same lektury i te same fascynacje, jeśli chcemy go zaprosić do naszego świata, to nie widzę niczego złego jeśli zrobi się to za pomocą bardzo prostych komunikatów. Tak na początek. Istnieją zapewne pewne treści, których po prostu nie da się przedstawić bardzo skrótowo, ale ten problem jest związany z późniejszym etapem, z momentem, gdy ktoś postanawia się bliżej zapoznać z tym, co mamy do opowiedzenia/przekazania. Memy nie mają zastąpić edukacji, mają do niej zapraszać i do niej zachęcać.

WS: Czy istnieją szanse na to, żeby człowiek obcujący przede wszystkim z kulturą memów wykonał „następny krok”. Pytamy zarówno o prawdopodobieństwo kształtowania bardziej świadomych postaw na poziomie intelektualnym, tj. o poszerzanie pola własnej wolności, jak i o ewentualny zaczyn rewolucjonizujący sposoby codziennego postępowania jednostek. Czy to prawdopodobieństwo w ogóle da się w przybliżeniu ocenić „statystycznie”?

Marcin Ilski: Oczywiście, że istnieje na to szansa. Nie należy tylko przy tym zakładać ile osób oznacza „sukces” takiego projektu. Edukacja nie jest związana z „sukcesami” lub ich brakiem, tylko z rozpoczęciem specyficznego procesu wychodzenia poza dostępne komuś na dany moment ramy rzeczywistości. W przypadku waszego pytania o poszerzenie pola wolności sprawa się dla mnie lekko komplikuje. Wolność nie jest dla mnie bowiem obecnie jakimkolwiek rzeczywistym wyzwaniem. Wydaje się być specyficzną odmianą fetyszu w formie towaru. Obecnie „wolni” są prawie wszyscy i prawie od wszystkiego, a „wolność” brzmi mi jak puste znaczące, które zakrywa realne traumy konieczności ciągłego wyboru i związanych z nim konsekwencji.

WS: Jak oceniłbyś kulturę memów w kategoriach funkcjonalnych? Czy w Twoim przypadku mają charakter dydaktyczny (publicystyczny i moralizatorski), czy są wyrazem silnej niechęci do zastanych okoliczności dziejowych? Może spełniają zupełnie inne funkcje?

Marcin Ilski: Memy wydają mi się bardziej funkcjonalne niż to się nam czasem zdaje. Pełnią rolę „plotki” przekazywanej z mocą błyskawicy i z prędkością światła. Tak jak w przypadku plotki rzadko są też weryfikowane i sprawdzane (choć to powoli na szczęście się zmienia). Doprowadza to często do sytuacji, w której o sile oddziaływania memów decyduje ich atrakcyjność i nieszablonowość, a nie to jakiej jakości i wiarygodności jest informacja, którą przekazuje/wytwarza.

Moje memy mają charakter poznawczy. Mają zachęcić do refleksji, do podjęcia wysiłku zastanowienia się „co on, kurwa, miał na myśli”, do wejścia w spór, którego wynikiem ma być poszerzenie pola świadomości. Nie jest przy tym skrajnie istotne, czy to poszerzenie kończy się zmianą optyki danego zjawiska.

Jeśli pytasz mnie czy są one wyrazem silnej niechęci wobec zastanych okoliczności dziejowych, to odpowiadam tak i jednocześnie nie. Tak – bo nie mam wrażenia, że żyję w najlepszym z możliwych światów, który ma być może jakieś tam ograniczenia i problemy, ale na boga nie oczekujmy zbyt wiele. Tego rodzaju narracja święci obecnie triumfy, a jest wyjątkowo niebezpieczna, bo pozbawia nas chęci tworzenia alternatywnych wersji przyszłości, które są dla mnie podstawą rozwoju w jego pozytywnym znaczeniu. Nie – bo silnie przemawia do mnie naświetlona przez Sloterdijka dynamika powstawania resentymentów i związanych z tym konsekwencji.

WS: W wyniku jakich okoliczności nazwałeś swój fanpage „Posthumanizm. Ludzie to fikcja” i czy należy to odczytywać jako swego rodzaju drogowskaz dla wszystkich śledzących publikowane przez Ciebie memy? Do jakich autorów nawiązujesz w swoich memach najczęściej i czym są te przywołania motywowane? Przywoływana wielokrotnie w Twoich memach twórczość Petera Sloterdijka może być świadectwem tego, że swojej pracy nadajesz charakter polityczny. Czy zgodzisz się z tym, że można ją oceniać w kategoriach afiliacji politycznych?

Marcin Ilski: Fanpage powstał podczas zebrania podziemnej międzynarodówki anarcho-syndykalistycznej w Łodzi. Żartuję. Impulsem do jego eksplozji był tak naprawdę tekst Agaty Bielik-Robson zamieszczony na stronie Krytyki Politycznej we wrześniu 2014 roku. Tyczył się on meandrów posthumanizmu i zrobił na mnie mocne wrażenie. Sama postać pani Agaty wzbudza w środowiskach mi bliskich światopoglądowo dość dziwne reakcje. Mam czasem wrażenie, że jest ona dla niektórych persona non grata, a powody tego stanu rzeczy nie są tłumaczone zazwyczaj zbyt jasno. Pani Agata to chyba mały, upierdliwy, ale jednocześnie głęboko zakorzeniony kamyk w bucie czystego ideowo lewicowca. Ja niezwykle ją cenię i nawet jeśli czasem się z nią zwyczajnie nie zgadzam, to bardzo podoba mi się jakie tematy wprowadza do dyskusji, jak podważa dogmaty i w jaki sposób opisuje polską rzeczywistość. Fanpage jest w tym wymiarze do niej podobny.

Sloterdijk. Dziwna sprawa. Rzeczywiście, to jeden z najbardziej ożywczych intelektualnie myślicieli naszych dni. Jednocześnie zaś jego poczucia, intuicje i wnioski nie zawsze odpowiadają moim, a nawet są dla mnie momentami trudne do przyjęcia. Bardzo sobie cenię i nieustannie korzystam z jego refleksji, przesiewam ją jednak przez własnoręcznie stworzone umysłowe sito, na którym pozostawiam często dywagacje Sloterdijka zmierzające w kierunku wykazania, że problemem, który dręczy nas wyjątkowo jest np. odejście od relacji mistrz-uczeń, co wydaje się dręczyć wielu mądrych skądinąd mężczyzn po przekroczeniu pewnego wieku i usadowieniu się w pewnych hierarchicznych strukturach związanych ze zdobywaniem wiedzy.

Co do polityki zaś. Tak, Posthumanizm ma być wezwaniem do jej uprawiania, naprawiania, rozumienia i wykorzystywania do polepszania funkcjonowania otaczającego nas świata. Bez mądrego uprawiania polityki bowiem nie da się utrzymać niezbędnego do procesów związanych z „oświecaniem” wyjścia poza stan i rządy Natury, która jako suweren podejmuje kluczowe decyzje, co do dalszego naszego istnienia lub też nieistnienia.

WS: Twój fanpage ma dużą „widzialność” internetową, jest polecany przez znaczące podmioty dyskursu publicznego, by wspomnieć choćby Krytykę Polityczną, a więc naturalną koleją rodzi też spory wokół jego sensu i celowości Twojej pracy. Czego najczęściej dotyczą te kontrowersje, jakie są ich źródła i czy są one w jakikolwiek sposób rozstrzygalne?

Marcin Ilski: Celowość pracy. Lubię to określenie. Fascynuje mnie na swój sposób. Z jednej strony zgadzam się z tym, że człowiek szuka w życiu jakiegoś sensu. Nie mam natomiast przekonania, że sens i cel to słowa równoznaczne. Niektórym memom celowość nadaję ja, ale często są one robione w pewnej abstrakcyjnej atmosferze w mojej głowie i wtedy cel nadają im odbiorcy. I bywa on dla mnie samego dość zaskakujący. Posthumanizm ma chyba w sobie mało celowości, więcej zaś wizyjności. Nie, nie chodzi mi o psychodelkę, daleki jestem od tego. Świat po prostu stał się zbytnio zorientowany na cele, a zbyt mało szuka zaskakującej utopii przyszłości. Cele długofalowe? To abstrakcja. Cele krótkoterminowe? Zazwyczaj zieje z nich otchłań rozpaczy. Jeśli wiecie co mam na myśli…

Kontrowersje? Oj, pewnie są. Choć akurat nie byłem obiektem żadnego spektakularnego hejtu, ani nikt nie zgłosił strony do zbanowania. W tym względzie Posthumanizm pozostaje daleko w tyle za tuzami social media. Sądzę, że na przeszkodzie stoi czasem słaba „zrozumiałość” memów, które się pojawiają. Czasami mam wrażenie, że nikt – oprócz mnie – ich nie kuma. To chyba specyfika mojego mózgu, który sam z siebie wyzwala dziwne substancje psychoaktywne. Z innej strony zaś: Nie mam potrzeby być elitarny i to chyba wkurza (lub wkurzało) niektórych. Żaden Wiesławiec DeLux (przy okazji: szczery szacunek), tylko taka polska mieszanka przaśnych obrazków bez żadnej porządnej obróbki z czasem patetycznymi, a czasem złośliwymi obserwacjami.

WS: Czy Twoje memy są raczej wynikiem pewnego rodzaju impulsu czy namysłu i pracy, którą się wielokrotnie poprawia? Które z nich zyskały największą popularność i, Twoim zdaniem, dlaczego? Które i dlaczego uważasz osobiście za najlepsze?

Marcin Ilski: Chciałbym napisać, że są one wynikiem „namysłu i pracy”, ale nie będzie to do końca prawda. Znowu wchodzimy tutaj w ciekawy, a chyba mocno nieuświadomiony fałszywy konflikt pomiędzy mitem geniusza a mitem ciężkiej pracy Moje memy powstają „spontanicznie”, tzn. siadam do komputera z naręczem książek lub też bez nich i dokonuję szybkiej syntezy, która owocuje jakąś konkretną treścią (czasem jest to mem, czasem tekst, czasem muzyka). Ta „spontaniczność” nie jest jednak do końca dobrym określeniem procesu, który się odbywa. Zdarzenie jest bowiem wynikiem wielu lat czytania, obserwowania i myślenia, wygląda na umiejscowione tylko w danej chwili, ale stoją przecież za nim moje modele myślowe, struktury systemu, który stwarzam ciągle w swojej głowie oraz trendy i wzorce, które aktualnie są mi bliskie.

Rzadko poprawiam memy. Od pewnego momentu jest to działanie świadome. One mają być w pewnym sensie ułomne, wkurzające, skłaniające do natychmiastowej interwencji językoznawczej, ortograficznej i ideologicznej. Szczerze podziwiam osoby, które swoje memy dopieszczają formalnie i graficznie, Posthumanizm jest jednak pod tym względem inny, on ma pokazywać tarcie między przaśnością i brakiem dbałości o higienę językową a kulturą wysoką wraz ze związaną z nią paradą wysublimowania na wszelkich możliwych płaszczyznach. To tarcie bowiem stanowi o specyfice Polski jako kondominium naukowo – religijnego pod zarządem wyraźnie już zmęczonych i wkurzonych swoją rolą chochołów. Posthumanizm jest „brudny”. Umorusał się zarówno wysokim dyskursem akademickim jak i gównem z polskiego pola i ulicy. Nie szuka dla nich przestrzeni wspólnej, komentuje raczej napięcie, które się przy okazji wytwarza

Największa popularność? To będzie ciekawe: zazwyczaj są to memy, które sam uważam często za średnio udane, te zaś, które sprawiają mi najwięcej radości okazują się często ubogimi krewnymi tych pierwszych. Obserwując to zjawisko postanowiłem w pewnym momencie, że całkowicie świadomie będę dbał o to, by pojawiały się zarówno pierwsze, jak i drugie. Te o dużej klikalności mają znaczenie „marketingowo-propagandowe” – przyciągają do Posthumanizmu nowe osoby, te wysublimowane zaś (moim zdaniem) albo niezrozumiałe (zdaniem oglądających i czytających) mają być kolejnym etapem swoistej edukacji, zachętą do poszukiwań głębszych sensów, poznawania nowych pojęć, ludzi, książek, muzyki itp.

Nie będę wymieniał tutaj tych „najpopularniejszych” i „najukochańszych” – nie prowadzę takich statystyk. Próbuje to w pewnym sensie „robić” za mnie Facebook, sugerując mi non stop, że dany post jest popularniejszy niż inne dodane w tym samym czasie. Kryje się jednak za tym pewna presja podążania za tym, co się „podoba” co, przy olbrzymim szacunku dla odbiorców moich działań, nie jest kierunkiem, w którym miałby zmierzać Posthumanizm.

WS: O co istotnego, a dotyczącego memów, nie zapytaliśmy?

Marcin Ilski: Nie zapytaliście czy memy są, zgodnie z obiegową opinią, czymś strasznie ulotnym i nietrwałym. Z mojej perspektywy bowiem nie są. Mem to wirus, który zostaje w twojej głowie, zmienia ją, dostosowuje ją do do odebrania informacji, którą ze sobą niesie. Memy zmieniają świadomość, to proces długotrwały i mało widoczny, ale możliwie skuteczny. Wyjście POZA poczucie, że jest to tylko ulotna igraszka zmienia podejście do nich jako do narzędzia edukacji.

Nie zapytaliście też czy lubię słowo „mem”. Nie, bardzo nie lubię, bo niezbyt trawię Dawkinsa. Kompletnie mi z nim nie po drodze. Mem jest zabarwiony życiu nie znalazłem dotychczas skuteczniejszego sposobu przekazywania wielu skomplikowanych lub też nieoczywistych treści. To narzędzie, które może zmieniać wiele w perspektywie, paradoksalnie, dłuższego czasu. Jeśli będę miał czas, ochotę i uwagę ludzi, to chciałbym, by przez najbliższe cztery lata ten fanpage służył promowaniu idei, ludzi i miejsc mi bliskich, by pomógł (na tyle, na ile to możliwe) w zmianie ogólnokrajowej świadomości, co do dostępnych rozwiązań, spojrzeń oraz kierunków działań.

I niech to będzie cegła na rzecz budowy jakieś sensownej budowli, gdzie metaforycznie będą mogli się spotykać Ci, którym potrzeba czegoś więcej niż smutno-zdumiewające marzenia o Narodzie, który nie musi mieć Państwa.

Marcin Ilski – redaktor fanpage’a „Posthumanizm. Ludzie to fikcja”. Smutny trener rozwoju osobistego i twórca strony, która wyjaśnia fenomen PiS z punku widzenia ukrytego za tą partią czystego anarchosyndykalizmu. Gdy musi zarabiać pieniądze nie do końca wie, co ma robić, ale wciąż udaje mu się podtrzymywać mit specjalisty z zakresu budowania zespołów, rozwiązywania konfliktów i myślenia systemowego. Nie wierzy w Posthumanizm.

czy.sciec.pl

Odpowiedzialność za Innego, głupcze!
George’a Lakoffa sposoby na skuteczną restytucję tradycji pierwszeństwa osoby nad pracą i pracy nad kapitałem

Konrad Kubala
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki
George Lakoff, Don’t Think of an Elephant!, 10 edition
Chelsea Green Publishing, White River Junction, Vermont

Dziesiąta edycja popularnego przewodnika po sposobach celowościowego wykorzystywania języka w polityce jest dobrą sposobnością, by zadać sobie pytanie dotyczące sukcesu tej książki, zawartości nowych, wciąż dopisywanych rozdziałów oraz okoliczności, w których autorskie diagnozy odnoszące się do amerykańskiej polityki korespondują z lokalnymi uwarunkowaniami komunikacyjnymi. Jest to też okazja do tego, by przywołać niektóre rodzime odczytania Lakoffa.

Zacznijmy od interpretacji. Trzy lata temu na łamach czasopisma „Liberte!” pojawiła się recenzja polskiego wydania Nie myśl o słoniu, w której Wojciech Baluch stawia w moim przekonaniu dwie bardzo istotne tezy (http://liberte.pl/dlaczego-liberal-mysli-o-sloniu-rozwazania-kognitywisty/). Po pierwsze, w przekonaniu autora, książka Lakoffa ujawnia daleko idące podobieństwo między myśleniem konserwatywnym i lewicowym. Podstawą tego podobieństwa miałoby być wygodne dla obu stron przekonanie o tym, że obywatele odgrywają swoje społeczne role niedojrzale, stąd niezbędne jest polityczne przywództwo. Nie ma w tym wypadku zdaniem Balucha większego znaczenia, czy przyjmuje ono formy „ojcowskiego prymatu i omnipotencji” czy „rodziców odpowiedzialnie wychowujących swoje dzieci”. Po drugie autor recenzji sugeruje polityczną poprawność obydwu dominujących na amerykańskiej scenie stron konfliktu, która generowana jest wyłącznie w celach technokratycznego, przedmiotowego wykorzystywania elektoratów, to zaś pozbawia jednostki przymiotu sprawczości i odpowiedzialności, musi się więc spotkać ze sprzeciwem liberała. Pozwolę sobie nie zgodzić się z żadną z przedstawionych tez.

Do przekonania o podobieństwie konserwatywnych i demokratycznych/progresywistycznych strategii komunikacyjnych prowadzi Balucha fałszywe założenie, że tytułowe ostrzeżenie „nie myśl o słoniu” jest propozycją Lakoffa, by adaptować jedną z dwóch dominujących strategii komunikacyjnych, gdyż w innym przypadku skazani jesteśmy na bycie niereprezentowanym w systemie amerykańskiego biznesu politycznego. W moim przekonaniu ta wyjściowa teza, która porządkuje cały wywód autora opiera się na nadużyciu, nawet bowiem jeśli autor omawianego tu przewodnika nie prowadzi swojego toku myślenia w duchu Noama Chomsky’ego czy Howarda Zinne’a, to wciąż pozostaje refleksyjny, a co za tym idzie, często sceptyczny, wobec proponowanej przez demokratów polityki. Tym, co prowadzi myśl George’a Lakoffa, jest korespondencja między wartościami a głoszonymi ideami czy wskazywaniem celów do osiągnięcia w ramach konstruowania podstawowych kierunków polityki. Sądzę, że do tego właśnie nawołuje, wchodząc w rolę akademickiego społecznika aktywisty. Nie namawia nas do quasi-fatalizmu, w ramach którego moglibyśmy podjąć rolę jednego z wielu biernych i znudzonych widzów zdychotomizowanej sceny. Wręcz odwrotnie, tak a nie inaczej tytułując swój przewodnik, popycha nas do odnajdywania swoich własnych przekonań politycznych na gruncie wartości, tj. konfrontowania się z obecnymi w dyskursie publicznym wykładniami sytuacji zawsze wtedy, kiedy nie są one warunkowane moralnie. Co więcej Lakoff, odwołując się do przykładów masowego awansu społecznego wraz z określonymi „oczywistościami” w postaci gwarantowanych weekendów, normowanego czasu pracy pozwalających na rzeczywistą realizację „wartości rodzinnych” czy różnych form ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, popycha czytelników do odnajdywania praktycznych efektów polityki motywowanej aksjo-normatywnie. Zatem pisząc o tym, żeby nie myśleć kategoriami oponenta politycznego, zachęca nas do prowadzenia „prywatnych śledztw” przeciwko dominującym dyskursom, a ostatecznym celem takiego postępowania jest emancypacja jednostki i mniejsza podatność na propagandę, nie zaś, jak chciałby Baluch, skryte nakładanie jednostce kagańca. I w tym właśnie punkcie myślenie etykietowane jako lewicowe nie będzie w żaden sposób zbieżne z konserwatywnym.

Przewodniki piszemy z wyraźnym partykularnym celem. Podobnie jest i w tym wypadku. Jeśli Lakoff aplikuje swoje rozważania do amerykańskiej sceny politycznej, to robi to w celu poszukiwania konkretnych rozwiązań komunikacyjnych i tego celu w żaden sposób nie kryje. Dla czytelnika nie powinno być jednak problemem rozdzielenie warstwy analitycznej wywodu od praktycznych wskazówek dla amerykańskiego wyborcy. Lakoff bynajmniej nie próbuje „upupić” czytelnika z pomocą elitarystycznej retoryki, która wyklucza możliwość konfrontacji z politycznym mainstreamem. Jeśli koniecznie iść w metafory Balucha, to należałoby zauważyć, że autor raczej zachęca nas do uważnego obchodzenia się ze wszystkimi przytłaczającymi zwierzętami (formami referencji rzeczywistości). A podstawą naszej nieufności powinno być nieustanne testowanie dominujących definicji rzeczywistości pod kątem materializacji określonych wartości, którym hołdujemy. To z pewnością nie jest wołanie o bezmyślne podporządkowanie. Co więcej trudno byłoby upierać się przy tezie o skuteczności ramowania rzeczywistości z pomocą tak bezceremonialnie ciężkich środków perswazji, jakimi dysponują dwa główne obozy amerykańskiej polityki, kiedy przyglądamy się obecnym trendom http://www.aljazeera.com/blogs/americas/2016/04/americans-party-system-160415042502639.html. Wskaźnik poczucia niezależności od dwóch głównych politycznych konkurentów wśród amerykańskiego społeczeństwa kształtuje się na poziomie 42%. Od czasów kiedy postanowiono go badać nigdy nie był wyższy. Jednocześnie pojawiają się ludzie, którzy zaczynają finansować partie polityczne reprezentujące zauważalny w społeczeństwie „zwrot socjalny”. Czy jest to przejawem powolnego, celowościowego redefiniowania wartości leżących u podstaw amerykańskiej kultury politycznej, to już temat na zupełnie inne rozważania. Jedno jednak powinniśmy podkreślić – w amerykańskiej polityce, której standardy budowane są w odniesieniu do technokratycznie rozumianego, efektywnego zarządzania, z elektoratem zdarzają się rzeczy zaskakujące, a jest to wynikiem poszukiwania związków między konkretnymi propozycjami a systemem wartości, na gruncie którego miałyby one rozkwitać. To nic innego jak eksponowana we wstępie do Nie myśl o słoniu propozycja ugruntowywania poczucia racjonalności – aksjo-normatywnego kręgosłupa naszej aktywności codziennej – w wartościach. Przypadek Berniego Sandersa, który najprawdopodobniej nie zdobędzie nominacji Demokratów do prezydenckiej kampanii wyborczej, ale który gromadzi tłumy młodych ludzi i z kandydata jeszcze rok temu „niewybieralnego” staje się niebagatelnym konkurentem dla Hilary Clinton jest przykładem sukcesu posługiwania się kompletnie zapoznanym w amerykańskiej kulturze politycznej idiomem językowym. Odtwórzcie sobie trzy dowolne wystąpienia Sandersa, a zrozumiecie, na czym polegają odrobione lekcje z Lakoffa. W tym znaczeniu może on być pomocny każdemu uważnemu czytelnikowi, nawet jeśli nie podziela on jego aksjologicznych preferencji.

Jest oczywiście propozycja George'a Lakoffa konstruktywistycznym odczytywaniem świata, ale nie jest to tego rodzaju orientacja, która wtłaczałby jednostki w model homo sociologicusa, którego wszystkie siły i własności miałyby pochodzenie społeczne i którego tożsamość sprowadzać miałaby się li tylko do odgrywania określonych ról. Sądzę, że dużo owocniej czytamy Lakoffa, kiedy nie zakładamy, że proponuje nam pojmowanie człowieczeństwa jako wypadowej niezdolności do wyznaczania własnych celów, które przyjmują wyraz trosk. Sama formuła pisania podręcznika dotyczącego efektywnego komunikowania politycznego nie przewiduje pogłębionego wykładu dotyczącego kognitywnego opracowywania rzeczywistości i wynikającego z niego problemu sprawstwa. Zbyt dalece interesują Lakoffa problemy aksjo-normatywne, by odrzucał problem refleksyjności. Kiedy pisze wprost, że komunikacja polityczna powinna opierać się na czymś więcej niż lista faktów, narzędzi i programów, zakłada, że elementem absolutnie niezbędnym i jedynym uwiarygadniającym będzie świadomość związków między wymienionymi a moralną wizją, która stanowić musi drogowskaz dla każdej polityki, której ambicją jest rzeczywista szansa na to, by kształtować świat. I cały ten podręcznik jest świadectwem wskazań na związki powszechnie szanowanych, również przez liberałów, wartości z niekoniecznie prowadzącą do nich praktyką. Innymi słowy, autor zdaje się pytać, jak to jest, że choć mało kto, opowiada się głośno i wyraźnie za nierównościami społecznymi, niesprawiedliwością czy opresją jednostki, wciąż podtrzymujemy warunki, w których wyżej wymienione mogą kwitnąć.

Nie ma w tym miejscu najmniejszego sensu wyliczanie różnic i podobieństw omawianej książki do obecnej w socjologii analizy ramowej Ervinga Goffmana, podobnie jak nie ma sensu poddawać przewodnika akademickim testom na wyczerpujący wywód kognitywistyczny. Nie będę próbował tego w związku z tym robić i ja. Lakoff komunikuje czytelnikowi trzy zasadnicze tezy wykładanej przez niego koncepcji poznania, by w konsekwencji nieustannie testować je na samym czytelniku, podsuwając mu coraz to różne problemy z życia społeczno-politycznego oraz sposoby argumentacji uzasadniające podejmowanie określonych działań dla ich rozwiązywania. Wywód jest nad wyraz klarowny. W przekonaniu autora 98% pracy naszego mózgu, to praca mająca miejsce poza świadomą aktywnością poznawczą. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest fakt niewarunkowanej świadomościowo aktywności jednostki w obszarach przekonań o charakterze moralnym, politycznym i społecznym. Wszystko co nazywamy zdrowym rozsądkiem, jest pozbawionym wysiłku automatycznym używaniem językowych sztamp, które wzmacniają się z każdym ponownym ich użyciem. Dlatego właśnie najbardziej niebezpieczną pułapką dyskursu polityki jest, zdaniem Lakoffa, zaprzeczanie językowym kalkom używanym przez naszych oponentów politycznych. Każde użycie tego samego zestawu terminów w celu wykazania ich słabości, tylko i wyłącznie potęguje ich obecność i znaczenie w dyskursie publicznym. Na poziomie neuronalnym wzmacnia zaś opracowywanie rzeczywistości w kategoriach, których chcielibyśmy uniknąć u wszystkich odbiorców określonych komunikatów. Dlatego Lakoff podkreśla konieczność podjęcia wysiłku ponownego ramowania rzeczywistości w sytuacjach, które uznajemy za błędnie zdefiniowane.

Jedną rzecz warto w tym miejscu podkreślić za samym autorem, świadome ramowanie (będące orzekaniem o rzeczywistości z użyciem środków językowych, po które nie sięga nasz oponent), nie ma nic wspólnego z propagandą, manipulacją, marketingiem politycznym czy posługiwaniem się spinem w obszarze public relations. Do otrzymywanych propozycji ramowania „ku zwycięstwu politycznemu” w ciągu jednego tygodnia Lakoff odnosi się wyłącznie kpiąco, a przyczyną tego jest przekonanie o tym, że wiedzę o podstawowych procesach poznawczych można wykorzystać w celach emancypacyjnych. Wymaga to niebagatelnej wytrwałości i wysiłku, ale skoro praca nad własnym ramowaniem rzeczywistości jest świadectwem szczerości, prawości i integralności naszych przekonań, to warto się jej poświęcić. Autor odziera nas ze złudzeń odnoszących się do wiary w politykę niewarunkowaną określonymi orientacjami moralnymi. Nawet jeśli wyborcy chcieliby widzieć w politykach gospodarzy, którzy „budują drogi” i nie zajmują się „ideologią”, oraz obstają przy przekonaniu, że ich postawy polityczne nie są warunkowane ideologicznie, zawsze posługują się przed-założeniami o charakterze moralnym. Innymi słowy, Lakoff namawia do nieustannego teoretycznego i praktycznego wysiłku falsyfikacji zastanych definicji rzeczywistości pod kątem wyznawanych wartości, namawia do myślenia autoreferencyjnego, tj. refleksyjnego i wprowadzającego korekty do podejmowanych przez nas decyzji, nie zaś, jak chciałby Baluch, ograniczającego wolność jednostki.

W tym miejscu warto zrobić pozorny ekskurs, tj. zastanowić się nad związkami recenzowanej książki z klasyczną teorią socjologiczną. Druga, zdaniem członków International Sociological Association, z najistotniejszych dla rozwoju socjologii książek, tj. Wyobraźnia socjologiczna Charlesa Wrighta Millsa (najdonioślejsza okazała się w głosowaniu Gospodarka i społeczeństwo Maxa Webera) odnosi się do zagadnienia współczesnej zachodniej racjonalności. Pół wieku po analizach Webera, Mills ponownie uznając racjonalność za centralny problem organizacji porządku społecznego, przeprowadza jego totalną krytykę. Lektura Millsa nie pozostawia wątpliwości co do tego, że racjonalność bywa pośrednią przyczyną zarówno osobistych trosk, jak i społecznych oraz strukturalnych problemów, (…) wzrastająca racjonalizacja społeczeństwa, sprzeczność między tak rozumianą racjonalnością a rozumem, klęska założenia o zgodności rozumu z wolnością – te właśnie zjawiska doprowadziły do pojawienia się człowieka, który jest „racjonalny”, ale nierozumny, który coraz bardziej racjonalizuje samego siebie i czuje przy tym coraz większy niepokój. To właśnie w kategoriach tego typu człowieka można najlepiej postawić współczesny problem wolności (Mills 2008, Warszawa: PWN, s. 267). Rozpoznanie jednego z najistotniejszych, zdaniem Millsa, problemów współczesności – związków rozumu z wolnością – wymaga potraktowania go w kategoriach systemowej reifikacji pojęcia racjonalności.

Przyjrzyjmy się opracowaniu tego zagadnienia w przewodniku Lakoffa, który podkreśla problem prób monopolizacji terminu wolności przez konserwatystów. Uważna lektura Deklaracji Niepodległości prowadzi do konstatacji, że większość decyzji dotyczących zarówno planowanych na poziomie ministerialnym polityk, jak i na poziomie życia przeżywanego, nie tylko daje się, ale domaga się sprowadzenia ich do zagadnienia wolności. Co więcej Lakoff, podobnie jak Mills, podkreśla, że każdorazowe definiowanie tego terminu, prowadzi do konieczności ponawiania pytań o charakter racjonalności, która towarzyszy udzielanym odpowiedziom. Ten charakter to aksjo-normatywny aspekt orzekania o aktywności jednostek i organizowaniu polityk, a jego odtwarzanie oznacza konieczność ponawiania pytań o to, komu służą określone rozwiązania i zachowania. Wymienia więc Lakoff tak bliskie każdemu zagadnienie opieki zdrowotnej i jednocześnie rzuca światło na dominujące w amerykańskim dyskursie publicznym ramy wyjaśniania tego problemu – przytłaczająca większość Amerykanów sądzi, że opieka zdrowotna jest dobrym pomysłem, ale jednocześnie źle kojarzy im się prezydencka inicjatywa Obamacare, która bezprecedensowo w historii USA poszerza zakres tej opieki. Kto za to odpowiada i jakimi środkami uzyskuje się taki efekt? Jak powtarzając nieustannie dwa, niemające nic wspólnego z rzeczywistością określenia – „przejęcia nadzoru” nad wolnością wyboru Amerykanów oraz „eksperckich paneli śmierci” – można zbudować postawy, w ramach których ci sami ludzie popierają ideę poszerzenia zakresu opieki zdrowotnej i odrzucają jej materializację. Co więcej kompletnie ignorują przy tym konieczność uporania się z problemem odpowiedzi na pytanie o to, jakim rodzajem wolności dysponujemy, kiedy nie zapewniamy każdemu z nas systemowej opieki w sytuacjach załamania zdrowia i czy nie jest czasem tak, że w takich okolicznościach nasze choroby czynią nas niewolnikami.

Podobne problemy przynosi ze sobą ocena systemu edukacyjnego. Większość konserwatywnych inicjatyw zmierza do zmniejszania środków, którymi dysponuje szkolnictwo publiczne i przekierowywania ich do szkół prywatnych o charakterze religijnym. Vouchery, które trafiają do biedniejszej części społeczeństwa, nie pozwalają na edukację na wysokim poziomie, skutkiem czego dzieci posyłane do „szkół czarterowych” uczą się niekiedy wyłącznie kreacjonizmu. Lakoff powołuje się na badania CREDO realizowane przez Uniwersytet Stanforda, które dowodzą tego, że 75% dzieci uczęszczających do tego typu szkół uzyskuje rezultaty gorsze, bądź co najwyżej zbliżone do dzieci uczęszczających do tradycyjnych szkół publicznych. Nie jest żadną edukacyjną tajemnicą, że publicznie dostępna edukacja pozwala na refleksyjne rozumienie otaczającej nas rzeczywistości, przez co należy rozumieć umiejętność kooperowania z innymi od nas, nietraktowanymi przedmiotowo ludźmi, oraz mniejszą podatność na propagandę, nierzadko generowaną dzisiaj przede wszystkim przez ludzi niewspółmiernie bogatych w stosunku do pozostałych. Czy zatem w ogóle istnieją obszary życia społecznego, w których bieda niepozwalająca na ucieczkę od dowolnej niedogodności daje się zdefiniować jako wolność? Bo, jak zauważa Lakoff, wciąż bagatelizujemy codzienność. Bieda, która skazuje na bezdomność, niemożliwość relokacji, przyzwoitego odżywiania się oraz utrzymywania stałego kontaktu z innymi, by próbować znaleźć pracę, nie daje się zdefiniować jako poszerzenie obszaru wolności i trzeba wyjątkowo złej woli, żeby próbować to robić.

Analogicznie rozumować powinniśmy w przypadku wszelkiego rodzaju dyskryminacji, problemów uzwiązkowienia pracowników czy nieodwracalnych prób poszukiwania lepszego życia przez imigrantów z różnych stron świata. Podobnie jak równość i wolność są wartościami z tego samego porządku afirmującego ludzkie różnice przy jednoczesnej zdolności do organizacji życia społecznego w sposób niedający nikomu powodów do arbitralnego wykorzystywania tych różnic, tak nie da się uniknąć związków z głębokim moralnym uwarunkowaniem problemów wolności kobiet do dysponowania własnym ciałem, kontroli reprodukcji, problemów nierówności płac i ścieżek awansu. Należy przy tym zauważyć, że wszystkie te nierówności odnosić się mogą również do mniejszości etnicznych, czy związanych z orientacją seksualną. Nonsensem nazywa Lakoff ramowanie typowe dla konserwatystów, w którym przedstawiają oni przedsiębiorców jako osoby tworzące miejsca pracy, w których dają (sic!) ją ludziom bezrobotnym. Choć nie pisze o tym wprost, w całym warunkowanym progresywistycznie ramowaniu organizacji życia społecznego wraca do zapomnianego już credo Lincolna, który w 1861 roku w orędziu o stanie państwa przypominał, że kapitał jest jedynie owocem pracy i jako taki zawsze będzie miał drugorzędne znaczenie na poziomie oceny sprawstwa doli i niedoli całych społeczeństw. To pracownicy są wytwórcami bogactwa tych, którzy je posiadają i choćby z tego powodu, powinniśmy o tym słyszeć częściej również dzisiaj. Tymczasem niczego podobnego we współczesnych demokracjach nie doświadczymy i, w rozumieniu Lakoffa, swego rodzaju skandalem jest fakt, że w dyskursie publicznym nie podkreślamy tego, że emerytury są odroczoną zapłatą za już wykonaną pracę, nie zaś dobrodziejstwem, o którym decydować powinni właściciele kapitału w dwustronnych rozmowach z instytucją państwa.

Z rozdziałów nowych, interesujących, ważnych i korespondujących z akademickimi bestselerami roku 2014 należy wspomnieć część dotyczącą najnowszej książki Thomasa Piketty’ego Kapitalizm w XXI wieku. Czytelnik Lakoffa otrzymuje lekcję systemowych przyczyn wciąż przyspieszających i powiększających się nierówności odnoszących się nie tylko do różnic dochodowych, ale przede wszystkim tych, które dotyczą akumulacji bogactwa jako takiego. Wykład rozpoczyna się od tyleż banalnych, co zasadniczych uwag odnoszących się do związków akumulacji kapitału z wolnością nabywania dóbr, podróżowania, korzystania z życia kulturalnego, itp. Otwarciu tego kognitywistycznego skrótu z bardzo obszernej książki Piketty’ego towarzyszy pytanie o strukturę systemu zysków dystrybuowanych pomiędzy wytwórcami dóbr – pracownikami oraz pozostałymi podmiotami. Na uwagę zasługuje dająca się zaobserwować w poszczególnych okresach historycznych w gospodarkach narodowych przewaga bogactwa będącego pochodną reinwestowanego kapitału w stosunku bogactwa będącego wynikiem wysiłku fizycznego. Z wyjątkiem okresu 1913–1980, nie udaje się wskazać przewagi drugiego rodzaju bogactwa dającego realne szanse na masowy awans społeczny. Mając na uwadze wartości, które są podstawą każdego rodzaju zaangażowania politycznego, należy podkreślać tyleż alarmujące liczby ilustrujące wspomniane różnice, co sugestywny fakt kurczenia się w dzisiejszych okolicznościach różnych rodzajów wolności. W sytuacji kiedy 80% obywateli Stanów Zjednoczonych posiada tylko 11,1% całości zakumulowanego w społeczeństwie bogactwa, ich jakość życia wraz z wpływem na amerykański system polityczny maleje i tylko w technicznym tego słowa znaczeniu pozostają równi. Systemowe efekty przewagi bogactwa o charakterze reinwestycyjnym przekładają się na niewspółmiernie duży wpływ bogatych lobbujących coraz skuteczniej w krajowych parlamentach na rzecz rozwiązań ułatwiających im dalsze inwestowanie. Nie trzeba dodawać, że inwestycje te nie są motywowane społeczną odpowiedzialnością biznesu. Zawężona akumulacja bogactwa prowadzi do skutecznej kontroli dyskursu publicznego a więc możliwości ramowania poszczególnych rozwiązań politycznych w sposób niesprzyjający większości obywateli.

Ponadto jednym z głównych systemowych efektów dominacji „bogactwa reinwestycyjnego” jest regularne osłabianie satysfakcji płynącej z wykonywania pracy owocującej produkcją dóbr czy świadczeniem usług, na których w istocie opiera się organizacja życia społecznego. Konsekwentne stosowanie terminu „efficiency” definiowanego wyłącznie w kategoriach maksymalizacji zysków finansowych prowadzi zarówno do niższych wynagrodzeń za tego rodzaju pracę wraz z daleko idącą niepewnością odnoszącą się do sytuacji rynku pracy i tym samym życia prywatnego, jak i do likwidowania stanowisk pracy będącego konsekwencją komputeryzacji i mechanizacji. Tendencje te pozostają zbieżne z włączaniem klasy menadżerskiej do klasy ludzi reinwestujących bogactwo, czyniąc z nich kategorię pracowników zabiegających o to, by maksymalnie redukować przepływ bogactwa w kierunku pracowników, którzy są jego źródłem. Lakoff polemizuje z receptami poprawy takiej sytuacji w postaci podniesienia płac minimalnych, krajowych programów rozwoju infrastruktury, czy lepszej sieci ubezpieczeń społecznych. Jego sceptycyzm wynika z przekonania powtarzanego niemal na każdej stronie podręcznika, że dziesiątki faktów (tutaj liczb) powtarzanych przez, sięgnijmy po amerykańskie określenie, progresywnych akademików nie są w stanie zmieniać rzeczywistości społecznej. Jego zdaniem bez radykalnej zmiany ramowania opartego na wartościach nie będziemy w stanie wywołać politycznego efektu w postaci bardziej równomiernej dystrybucji dóbr. A podstawą tego ramowania powinien być powtarzany w nieskończoność wywód dotyczący konsekwencji ucieczki bogactwa reinwestycyjnego, tj. redukcji publicznych środków, dzięki którym satysfakcjonujące życie nie jest przywilejem wąskiej grupy ludzi. Niższe wpływy do państwowych budżetów oznaczają m.in. „edukacyjny rozbój” w sferze szkolnictwa każdego szczebla, które przestaje być oświeceniowo zorientowane na formowanie refleksyjnych obywateli współkształtujących swoje otoczenie a zaczyna być programowane na bezkrytyczne odtwarzanie ról społecznych, leżących u podstaw systemowego porządku. Role te nie przewidują troski o obszar rzeczy wspólnych, nie przewidują socjalizacji do postaw rozumiejących, nie przewidują solidarności międzyludzkiej, czy choćby międzypokoleniowej, zapoznają podstawowy dla rozwoju życia społecznego fakt – że to, co prywatne, zależy od tego, co publiczne. Systemowe efekty funkcjonowania gospodarek opartych na bogactwie reinwestycyjnym opisane przez Piketty’ego są zdaniem Lakoffa druzgocące. Znoszą kwestię odpowiedzialności wewnątrz wspólnot, podsuwając w zamian urojone obrazy bogactwa dostępne każdej zaradnej, przedsiębiorczej jednostce.

Mamy zatem u Lakoffa, podobnie jak u wspominanego wyżej klasyka myśli socjologicznej Millsa, wyraźne rozgraniczenie pomiędzy rozumnością i racjonalnością. Jeśli zakłada się daleko idące różnice związane z funkcjami, do których rozum można przypisać, zakłada się jednocześnie różne typy racjonalności, zakłada się, że różnie można ją rozumieć. Nie znajdujemy w przewodniku Lakoffa technicznej definicji terminu racjonalności, niemniej wyraźnie ujawnia się w jego postulatach oraz krytyce aspekt aksjo-normatywny. Znajdujemy u niego ścisły związek pomiędzy ideami rozumu i wolności, co więcej, są to idee wzajemnie warunkujące się. Bez względu na to, czy autor Nie myśl o słoniu pisze o zarządzaniu współczesnymi politykami przez korporacje czy zaangażowaniu w militarne interwencje oraz wojny, zawsze ponawia pytanie o związki rzekomo racjonalnych wyjaśnień, które możemy usłyszeć od polityków, a sferą indywidualnej wolności, tak bardzo hołubionej na gruncie amerykańskiej kultury politycznej.

Na koniec tej krótkiej recenzji ostatniego wydania Nie myśl o słoniu chciałbym wrócić do wspomnianego tekstu Wojciecha Balucha. Przy całym krytycyzmie dla elitarnego protekcjonalizmu wobec mas, autor gani elity za polityczną poprawność schlebiania większości. Jeśli dobrze rozumiem intencje autora, powinniśmy nazywać rzeczy po imieniu, czyli niedojrzałość mas nazywać niedojrzałością, nie zaś różnicami opinii, przekonań i wartości. Jak sądzę, pozwalałoby to w opinii Balucha intencjonalnie kształtować pożądany kształt rzeczywistości. Wypada więc pozostawić czytelnika z pytaniami: czy to aby nie jedna z najczęściej powtarzanych przez konserwatystów ram we współczesnym dyskursie o gospodarce i społeczeństwie? Czy, kierując się podpowiedziami Danny’ego Dorlinga, optując za jednym z pięciu, starych jak kapitalizm i długo praktykowanych przekonań – elitaryzm jest wydajny i zbudowany na kompetencjach, wykluczenie społeczne jest potrzebne z uwagi na aspekt motywacyjny, uprzedzenia są naturalne, zachłanność jest dobra a rozpacz nieunikniona – nie przyczyniamy się, często nieświadomie, do rozkwitu pozostałych (zob. Injustice. Why Social Inequality Still Persists)? A jeśli zgodzimy się z Dorlingiem, to wypada zadać ostatnie pytanie: czy praktyka oparta na tych przekonaniach poszerza zakres wolności, czy też, do czego George Lakoff namawia na każdej stronie swojego przewodnika, należy zabrać się do mozolnego nazywania świata w inny, bardziej odpowiadający naszym wartościom, sposób.

Konrad Kubala – dr nauk humanistycznych, adiunkt, pracownik Katedry Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ. Interesuje się praktycznymi i teoretycznymi problemami funkcjonowania komunikacji politycznej w demokracjach liberalnych, wpływem dyskursu publicznego na powstawanie dominujących form „racjonalności” oraz ekonomizacją powszechnych postaci „refleksyjności zinstytucjonalizowanej”. Zdeklarowany zwolennik poszukiwania źródeł prywatnych trosk w społecznej strukturze oraz publicznych definicjach rzeczywistości.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź

e-mail: suspenso@o2.pl

Cytowanie:

Kubala, Konrad, (2015), Odpowiedzialność za Innego, głupcze!, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 173–181 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Pomniki wojenne.
Ich wieloznaczność i wielofunkcyjność

Marcin Kotras
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki
Marek Domański, Tomasz Ferenc (red.), Pomniki wojenne. Formy Miejsca Pamięć
Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi, Łódź 2016

Książka Pomniki wojenne. Formy Miejsca Pamięć to ambitne przedsięwzięcie zarówno pod względem merytorycznym, jak i edycyjnym. Autorki i autorzy, których publikacje zostały zamieszczone w tym tomie reprezentują różne dyscypliny naukowe (socjologia, filozofia, kulturoznawstwo) i dziedziny sztuki (fotografia, formy audiowizualne). Redaktorami tej publikacji są Marek Domański i Tomasz Ferenc. Postawili oni przed sobą ambitne zadanie przygotowania czegoś więcej niż po prostu fotograficznej dokumentacji wzbogaconej o opis odnoszącej się do wojennych pomników rozsianych w przestrzeni społecznej. W tym przypadku bowiem pomnik (wojenny i antywojenny) traktowany jest jako kulturowy fenomen i z tej perspektywy przez każdego z autorów poddawany jest analizie. Pomniki występują tu w roli swoistych węzłów łączących czasy minione z teraźniejszością i przyszłością. Można również w tym miejscu przywołać jedną z tez Michela Foucaulta – twierdzi on, że historia, pamięć o niej, czy zrozumienie wydarzeń, które kiedyś miały miejsce, zależy od teraźniejszych interpretacji (Foucault & Gordon, 1980) (Foucault, 2002).

Jednym z zadań jakie stawiali sobie redaktorzy było stworzenie pojęciowej mapy służącej do analizy tego rodzaju obiektów w przestrzeni społecznej. Świadomi polifoniczności znaczeń, jakie siłą rzeczy można przypisywać tym konstrukcjom, z postawionego zadania wywiązują się w sposób znakomity. Lektura poszczególnych tekstów pozwala na odtworzenie siatki pojęć i analitycznych ścieżek służących do analizy tego typu kulturowych przedstawień. Co więcej autorzy nie narzucają określonej wersji interpretacji, sugerując jedynie możliwe kierunki odczytania pomnikowej symboliki.

Każdy artykuł zawiera informacje odnoszące się do kontekstu, w jakim dany pomnik powstał. Ich budowie towarzyszyła bowiem różna logika i motywacje. Upamiętniały uczestników krwawych wydarzeń, miejsca wojennych batalii, przestrzegały przed okrucieństwem wojny, były (są) wreszcie próbą ocalenia pamięci o ludziach i wydarzeniach tworzących tę wielką i tę lokalną historię. Ciekawe i inspirujące są uwagi autorów dotyczącego tego jak zmieniała się rola, znaczenie i funkcja poszczególnych pomników. Książka w pewnym sensie opisuje więc nasze zmagania z pamięcią. Jak zauważa Burszta: (…) pamięć komunikatywna tworzona przez uczestników wydarzeń jest zamieniana na tę wytwarzaną przez historyków czy wreszcie interpretatorów np. elity symboliczne (…) Powstaje pamięć kulturowa bazująca na zinstytucjonalizowanej mnemotechnice, która to zamienia pamięć historyczną w symboliczne figury warte pamiętania (…) (Burszta, 2013, pp. 245–246).

Niezwykle ważną częścią książki są fotografie, na których możemy zobaczyć opisywane pomniki. Pokazywane są one z różnych perspektyw i ujęć, niekiedy widzimy w dużym zbliżeniu ich detale. Zdjęcia te same w sobie są wystarczającym powodem, aby sięgnąć po tę publikację. Z powodzeniem mogłyby stanowić autonomiczną część w postaci albumu.

W artykule Tomasza Ferenca Austerlitz, Lipsk, Waterloo: pokój, tryumf, naród autor zajmuje się pomnikami związanymi z kampaniami napoleońskimi. Wymienione w tytule miejsca związane są z jednymi z największych bitew w historii Europy, gdzie życie traciło za każdym razem kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy. Pomniki te zbiorczo potraktować można jako odnoszące się do „kultu wojny” (choć monument w Austerlitz nosi nazwę „Pomnik Pokoju”). Choć ich formy architektoniczne są różne (gigantomania w Lipsku, forma kurhanu w Austerlitz, figura lwa w Waterloo) łączy je wszystkie monumentalizm i pewnym sensie realizacyjny rozmach. Ich zadaniem było upamiętnienie tamtych wydarzeń oraz wysłanie swoistego sygnału dla następnych pokoleń, rodzaju przestrogi przed konsekwencjami wojny. Historyczny i ustrojowy kontekst powodował, że znaczenie ideologiczne pomników ulegało zmianie. Chyba najlepiej widać to na przykładzie pomnika Lipsku, który zarówno przez nazistów, jak później przez władze Niemieckiej Republiki Demokratycznej wykorzystywany był w procesie legitymizacji władzy i konstruowania „właściwej” wersji historii. Obecnie same pomniki, jak i tereny oraz miejscowości wokół nich stały się swego rodzaju ośrodkami skupienia dla fascynatów wojen napoleońskich, w tym uczestników tzw. grup rekonstrukcyjnych, którzy w tych miejscach odgrywają sceny toczących się tam bitew. Funkcja komemoracji koresponduje więc z funkcją ekonomiczną – pomniki stają się atrakcjami turystycznymi generującymi znaczący dochód dla lokalnych społeczności.

W innym tekście Ferenca w tym tomie Hamburg: Nawet jeśli będziemy musieli umrzeć… opis i analiza trzech niemieckich pomników wojennych stanowi egzemplifikację niemieckiego dyskursu o pamięci. Jeden z nich, pochodzący z 1931 roku, to żałobny pylon przypominający o wielkiej stracie i daninie życia złożonej przez niemieckich żołnierzy w wojnie prusko-francuskiej i I wojnie światowej. Drugi to pomnik z 1936 roku, zgodny z ideologią faszystów, mający być odpowiedzią na nie dość patriotyczną i motywacyjną wymowę pylona. Nad postaciami maszerujących żołnierzy umieszczona została inskrypcja: „Niemcy muszą żyć, nawet jeśli my będziemy musieli umrzeć”. Jak trafnie zauważa autor: Słowa te dziś odczytujemy jako złowieszczą zapowiedź kataklizmu, który wkrótce miał się rozpętać (s. 167). Po wojnie zdecydowano się na pozostawienie tego monumentu, ale zapadła również decyzja o budowie tzw. kontrpomnika (Gegendenkmal). W swej przestrzennej formie odwołuje się on do nalotów dywanowych na Hamburg i masowej śmierci więźniów obozu koncentracyjnego z Neuengamme przewożonych na zatopionym przez Brytyjczyków okręcie Cap Arcona.

Przestrzeń w jakiej umiejscowione zostają pomniki w dużym stopniu może ukierunkowywać to w jaki sposób odbierana jest ich symbolika. Tego m.in. dotyczy tekst Siobhan Kattago. Autorka zajmuje się stojącym w Tallinie radzieckim pomnikiem „Aloszy” nazywanym przez Estończyków „Żołnierzem z brązu”. Pomnik stojący pierwotnie w centrum miasta był obiektem kultu dla rosyjskiej ludności mieszkającej w Estonii. Materializował rosyjską dumę i kulturową siłę. Siłą rzeczy więc monument ten powodował kolizję dwóch narracji, jednej (rosyjskiej) odwołującej się do Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i bohaterstwa radzieckich żołnierzy niosących wyzwolenie od faszyzmu i drugiej (estońskiej) mówiącej o byciem ofiarą historii i radzieckiej (rosyjskiej) agresji. Decyzja o przeniesieniu „Aloszy” na talliński cmentarz (wraz z prochami żołnierzy Armii Czerwonej) oraz usunięcie części komunistycznych symboli otworzyła nowy rozdział w historii tego pomnika. Uczyniła z niego w pewnym sensie rodzaj antypomnika. Stał się w ten sposób bliższy Grobowi Nieznanego Żołnierza, czyniąc zarazem śmierć bardziej demokratyczną. Gloryfikacja wojennej śmierci ustąpiła miejsca bardziej uniwersalnemu odwołaniu do żałoby, bez jednoznacznego wskazania na narodowe konotacje poległych.

Tekst Marka Domańskiego Sędziejowicka bitwa 1863–2015 dotyczy pomników powstałych na cmentarzu w Sędziejowicach upamiętniających potyczkę w czasie powstania styczniowego między rosyjskim oddziałem i powstańcami. Tytułowa bitwa dotyczy tym razem zmagań o pamięć i nadania określonego klucza interpretacyjnego do poprawnego odczytania historii przywołanej przez pomniki na sędziejowickim cmentarzu. Obelisk rosyjskiego okupanta stał się de facto czynnikiem aktywizującym lokalną wspólnotę. Autor tłumaczy w jaki sposób za pomocą zmian fizycznej przestrzeni (dostawianie kolejnych pomników) i rekonfiguracji symboliki Sędziejowice i ich mieszkańcy poszukują swej własnej historii, czy tożsamości. U Emila Durkheima tożsamość pojmowana jest jako reprodukcja wzorów kulturowych. W tym przypadku mogą to być kolejne pomniki i tablice będące formą kolektywistycznego ujęcia pamięci zbiorowej (Durkheim, 2010)

W innym ciekawym tekście Domański (Spomenik, pomniki byłej Jugosławii) opisuje w jaki sposób pomniki stały się ważnym elementem w budowaniu narodowej mitologii. W tym przypadku chodziło o: polityczną baśń, którą komunistyczny reżim stworzył, aby zjednoczyć narody południowosłowiańskie (s. 91). Bohaterem owej pomnikowej narracji jest więc naród, czy też wielka grupa etniczna. Pomniki przybrały formę abstrakcyjnych, gigantycznych i w zasadzie funkcjonalnie nieużytecznych konstruktów. Bez znajomości kontekstu ich powstania dzisiejsza wymowa tych geometrycznych form dla wielu oglądających może być trudna do odczytania. Tym bardziej, że chyba niewielu osobom zależy dziś na tym, aby ich symbolika była „właściwie” rozpoznana. Artykuł ilustrowany jest fotografiami Jana Kampenaersa. Robią one duże wrażenie. Zdjęcia pomników mogłyby być doskonałą ilustracją do opowiadań Ericha van Dänikena. Wyglądają jak pozostawione tysiące lat temu przez obce cywilizacje.

O innych obiektach pisze Domański w tekście zatytułowanym Tym, którzy zginęli na morzu – Das Marine-Ehrenmal. Opisywanymi tu pomnikami są strzelista wieża (połączona z budynkami muzealnymi) oraz okręt podwodny U-Boot U995 biorący udział w operacjach, a teraz pełniący rolę okrętu-muzeum. Znajdują się one w niemieckim mieście Leboe leżącym na bałtyckim wybrzeżu. Przyjeżdżający tu turyści, jak pisze autor, doceniają walory widokowe wieży, rzadziej interesując się historią jej powstania oraz jej symboliczną wymową.

Domański jest również autorem fotoeseju Samoloty. Ustawienie samolotu na cokole, nadaje mu cech pomnika. Zyskuje on w ten sposób nową wymowę symboliczną i ideologiczną. Taką rolę pełniły m.in. w Polsce Ludowej, gdzie symbolizowały potęgę militarną Układu Warszawskiego. Dziś funkcja ta się zmienia. Samoloty sprowadzone zostają niekiedy do roli „wabika” mającego zachęcić nas do zatankowania na znajdującej się przy nim stacji benzynowej.

Rolę pomników pełnić mogą również pozostałe po wojnie konstrukcje militarne, takie jak fortece, bunkry, czy schrony. Pisze o tym Maciej Rawluk w tekście Pomniki wojny. Przetrwały jako „pamiątka” tamtych czasów. Wkomponowane lub zupełnie niepasujące do otoczenia w jakim się znalazły są, jak określa to autor – quasi-pomnikami, które nie zostały jako takie wybudowane, ale nimi się stały.

Bywa, że miejsca i pozostałości po budowlach militarnych dają początek pomnikom wojennym. W takim miejscu, na ruinach twierdzy brzeskiej, stanął gigantyczny zespół pomnikowy Brzeska Twierdza-Bohater. Miał upamiętniać bohaterską obronę twierdzy, ale pełnił (być może przede wszystkim) funkcje propagandowe, formatując białoruską pamięć o przeszłości.

Istotnej kwestii dotyczy tekst Aleksandry Makowskiej-Ferenc, która zwraca uwagę, że dominujący w naszej kulturze jest patriarchalny sposób konceptualizowania wojennej historii. W tekście zatytułowanym (dwuznacznie) Kobietom i zwierzętom dziękujemy autorka przywołuje fakt, iż od lat 90. zwiększa się w Wielkiej Brytanii liczba pomników wojennych. Istotne jest to, że pół wieku po wydarzeniach, do których się odwołują, znajdują się wśród nich wyraźnie różniące się treścią od tej zwykle prezentowanej na tego typu monumentach. Swoją uwagę autorka poświęca pomnikom poświęconym zwierzętom biorącym udział w działaniach wojennych (pomnik Animals in War) oraz pomnikowi poświęconemu kobietom wykonującym „istotną pracę” (vital work) podczas wojny. Czy ten rodzaj treści i symboliki prezentowanej na pomnikach może pomóc w nowym odczytaniu historii? Autorkę cechuje tu ostrożny optymizm (jak się wydaje słusznie), zwłaszcza jeśli chodzi o stosowne wyeksponowanie roli kobiet. Celnym spostrzeżeniem jest to, że na poświęconym ich pracy (nie im bezpośrednio) pomniku, nie ma kobiet jako postaci, ale widzimy ich odwieszone na wieszak ubrania odwołujące się do ich ról (kostiumy robotnic, mundury).

W socjologicznej analizie dotyczącej społecznej funkcji pomników Anna Matuchniak-Krasuska podejmuje kilka interesujących wątków (Z Dłutowa do Dobiegniewa. Od kampanii wrześniowej do niewoli niemieckiej. Analiza socjologiczna pomników wojennych w środowiskach lokalnych). Autorka zwraca uwagę, że w przypadku pomników jako form kulturowych niosących pewien komunikat i pewne przesłanie, mamy do czynienia z ich zbiorowym, kolektywnym nadawcą. Celem jaki stawia sobie ów nadawca może być ocalenie wspomnień. Tego rodzaju wysiłek, próbę odbudowy pamięci, podejmować mogą sami uczestnicy wydarzeń, które chcą przywołać. Autorka zwraca też uwagę na kwestię kompetencji kulturowych, w tym znajomość historii, która może okazać się niezbędna do odczytania oraz zrozumienia symboli i ikonografii pomników. W artykule socjologicznej analizie poddane są różne typy pomników: zrekonstruowany bombowiec („Łoś”), nagrobki cmentarne, kamienne głazy, tablice. Jednym z monumentów (i jedynym przedstawiającym ludzką sylwetkę) jest pomnik Żołnierz Września „Woldenberczyk” przypominający dramatyczne losy polskich żołnierzy, którzy dostali się do niewoli w trakcie obrony wrześniowej. Wszystkie one w jakimś sensie stają się częścią lokalnych wspólnot, gdzie zostały ustawione. Jak w zakończeniu tekstu pisze autorka (odwołując się do koncepcji samotności sztuki Marcina Czerwińskiego): pomniki nie są samotne, ani społecznie, ani przestrzenne (s. 89).

Dynamika zmian politycznych i kulturowych powoduje również, że pomnik staje się (za)pomnikiem. Okazuje się być niewidocznym nie tylko dla ludzi z zewnątrz, ale i dla lokalnego środowiska. Tego dotyczył prezentowany w książce projekt Krzysztofa Pijarskiego „(Za)pomniki”. Jak pisze sam autor są one zawieszone między pamięcią i niepamięcią (s. 127). Tracą swą pierwotną funkcję, wymowę, bądź niewielu już o niej pamięta. Nie tracą jednak swego konfliktowego potencjału, czego przykładem mogą być pomniki gloryfikujące władzę ludową, czy też te upamiętniające walczących o jej utrwalanie.

Zmagania z pamięcią są również przedmiotem rozważań w tekście Natalii Krzyżanowskiej Pomiędzy pamięcią i zapominaniem: (anty)pomnik jako (nie)pamięć uprzedmiotowiona. Autorka za teoretyczne tło swych rozważań przyjmuje między innymi tezy zawarte w Społecznych ramach pamięci Maurice’a Halbwachsa mówiące o tym, że to w społeczeństwie człowiek nabywa wspomnienia, rozpoznaje je i lokalizuje. Skoro więc nasza pamięć ma źródła kolektywne, to również i zapominanie jest procesem grupowym. Wracając raz jeszcze do cytowanego na początku recenzji – Wojciecha Burszty, można powiedzieć, że pamięć kulturowa staje się dziś ważniejsza niż komunikacyjna. Nie ma często wśród nas tych, którzy mogliby nam przekazać relacje o tamtych wydarzeniach. Pomnik pełni więc rolę wizualizacji naszej pamięci. Ulokowany w przestrzeni miasta ma nam o czymś (o kimś) przypominać. Interesujące uwagi w tekście dotyczą koncepcji (anty)pomnika jako przykładu zakwestionowania tradycyjnej monumentalnej formy oraz artystycznej niezgody na niewidoczność pomników w miejskich przestrzeniach. Formy te – często kontrowersyjne i ewoluujące – pokazują istotę dynamiki zmian naszej pamięci kulturowej.

Symboliką i semantyką formy pomnika w swoim tekście zajmuje się Aleksandra Ubertowska (Rzeźba w polu historii i nostalgii. Holocaust-Mahnmal Rachel Whiteread). Niemieckie słowo Mahnmal oznacza „pomnik ku przestrodze” i często stosowany jest do pomników odnoszących się do Holocaustu. Taka też idea związana jest z wiedeńskim pomnikiem stojącym w centrum Judenplatzu. Ma formę geometrycznej bryły, kostki („kub”) będącej odlewem biblioteki. Dokoła mamy ciągnące się rzędy książek (zwrócone grzbietem do wnętrza pomnika), a na jednej ze ścian na trwale zamknięte dwuskrzydłowe drzwi. Nie poznamy więc zawartości biblioteki, zgromadzonych w niej książek, skrywanej tajemnicy. Autorka zwraca uwagę na wielowątkową symbolikę pomnika oraz jego nabytą wielofunkcyjność (symboliczny grobowiec, dzieło sztuki, „ławka” na której przysiadają turyści).

Ciekawym głosem prezentowanym w książce jest projekt Bartłomieja Talagi (Pomniki wojenne w Skierniewicach). Celem autora jest dokonanie dekonstrukcji pomników wojennych stojących w Skierniewicach. Zachęca on nas do przyjrzenia się pomnikom z różnych perspektyw, płaszczyzn, czy po prostu punktów widzenia (patrzenia). Wykorzystuje do tego fotografie pomników, które zamienia na siatki makiet, z których można złożyć trójwymiarowe bryły. Przypominają one papierowe siatki modeli, z których w dzieciństwie składaliśmy różne modele budowli, czy samochodów. W ten sposób nasza uwaga koncentruje na często niedostrzegalnych detalach, w inny sposób patrzymy na samą formę pomnika, jego konstrukcję. Nie sposób jednak nie dostrzec, że w ten sposób pomnik wojenny sprowadzony być może do czegoś niepoważnego, zabawki, modelu, który możemy sobie ustawić na regale z książkami.

Na koniec warto jeszcze raz podkreślić estetyczne walory publikacji, czyli znakomite fotografie ilustrujące poszczególne artykuły. Tego rodzaju publikacje wykraczają poza „albumowy” bądź „reporterski” charakter prezentujący ślady naszej pamięci i kultury przenoszone za pomocą pomników. Rozbudowany naukowy komentarz nadaje książce charakter opracowania akademickiego. Należy liczyć, że to nie ostatnie słowo autorów. Niezwykle ciekawe byłyby opracowania dotyczące pomników spoza naszego kręgu kulturowego. Jako że redaktorzy tomu są łodzianami, być może warte rozważenia byłoby zamieszczenie w kolejnych opracowaniach tekstów i zdjęć związanych z cmentarzem w Gadce Starej, gdzie znajduje się jeden z najbardziej interesujących w Polsce cmentarzy wojennych.

Marcin Kotras – doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Swoje zainteresowania badawcze koncentruje na języku polityki i procesach instytucjonalizacji w polityce. Autor książki „Przywództwo polityczne na poziomie regionu. Przykład województwa łódzkiego”. Redaktor prowadzący w czasopiśmie „Władza sądzenia” i sekretarz redakcji „Folia Sociologica”.

Afiliacja:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii

Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź

e-mail: kotras@o2.pl

Bibliografia

Burszta, W. (2013). Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. (I). Warszawa: Wydawnictwo Iskry.

Durkheim, E. (2010). Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii. (A. Zadrożyńska, Trans.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Foucault, M. (2002). Archeologia wiedzy. (A. Siemek, Trans.). Warszawa: De Agostini : “Altaya.”

Foucault, M., & Gordon, C. (1980). Power/knowledge: selected interviews and other writings, 1972–1977 (1st American ed). New York: Pantheon Books.

Cytowanie:

Kotras, Marcin, (2015), Pomniki wojenne. Ich wieloznaczność i wielofunkcyjność, „Władza Sądzenia”, nr 7, ss. 183–188 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelna: Danuta Walczak-Duraj

Redaktorzy prowadzący: Konrad Kubala, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Sekretarz redakcji: Karolina Messyasz

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Kooperatywa.org

podziękowania

Grafika na okładce: czy.sciec.pl

Redakcja pragnie serdecznie podziękować Grupie Twożywo i Mariuszowi Liblowi za możliwość wykorzystania grafik w niniejszym numerze.