Spis treści

Wstępniak: Bezpieczeństwo. Między sądzeniem a stanem rzeczy

Call for papers

Call for papers nr 6/2015: Współczesna młodzież. Współczesność młodzieży

Call for papers nr 7/2015: O przygodności religii w świecie postsekularnym

Dyskusja

Dyskusja o bezpieczeństwie – Sławomir Czapnik, Franciszek Czech, Wojciech Gizicki, Antoni Kamiński, Ryszard M. Machnikowski

Artykuły

Zaskakująca zmiana. Transformacje zagrożeń dla bezpieczeństwa i ich percepcji – Ryszard M. Machnikowski

Europejskie społeczeństwo ryzyka wobec kryzysu na Ukrainie – Piotr Pieńkowski

Bezpieczeństwo militarne Polski z perspektywy kulturowej. Przyczynek do rozważań o kulturze bezpieczeństwa – Michał Piekarski

W poszukiwaniu stałości. Polscy socjaliści XIX w. i potworna nowoczesność – Piotr Kuligowski

Zróżnicowanie zadań jednostek odpowiedzialnych za zwalczanie terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej – Natasza Duraj

Social Order and Network Security. Exploratory Research on TOR Hidden Network – Robert Stefański

Fotoeseje

Palestyna, kraj który leży w Izraelu – Tomasz Ferenc / Zdjęcia: Marek Domański, Tomasz Ferenc

Popobawa – Artur Gutowski

Recenzje

Od fluoryzacji wody do Iluminatów, czyli o strukturze teorii spiskowych. Recenzja książki Struktura Teorii Spiskowych. Antologia, pod red. Franciszka Czecha, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2014 – Robert Stefański

Co mają ze sobą wspólnego Lord Kitchener i Potato Pete? Recenzja książki Wojna, obraz, propaganda. Socjologiczna analiza plakatów wojennych, red. Tomasz Ferenc, Waldemar Dymarczyk, Piotr Chomczyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014 – Aleksandra Wysokińska

twozywo.art.pl

Bezpieczeństwo. Między sądzeniem a stanem rzeczy

Konrad Kubala
Piotr Pieńkowski

Jest jedno słowo-klucz, które pomaga, jak żadne inne, wyjaśniać otaczającą nas dzisiaj rzeczywistość. Tym słowem jest bezpieczeństwo – grzmiał 1 czerwca 2015 roku Guy Standing podczas autorskiego spotkania z czytelnikami w Łodzi. Z pewnością byłoby znakomicie, gdyby istniały terminy dające dostęp do rozumnego opracowania całej rzeczywistości. Niestety, co banalne, w obliczu wzrastającej złożoności świata, pozostaną one jedynie złudzeniem oraz oznaką odwiecznego marzenia o skutecznym skonceptualizowaniu rodzących się dokoła nas problemów. Niemniej, jesteśmy przekonani, że emfatyczna artykulacja Standinga przybliża nas w jakimś stopniu do rozpoznania stanu rzeczy. W związku z tym sądzimy, że zagadnieniu bezpieczeństwa należy przyglądać się z uwagą i metodycznie. Taki powzięliśmy zamiar inicjując prace nad piątym numerem „Władzy Sądzenia”.

Zgodnie z redakcyjną tradycją, we wstępniaku namawiamy do lektury poszczególnych artykułów, tak by wyrobić sobie własne zdanie dotyczące tytułowych zagadnień. Nie chcemy wprowadzać komunikacyjnych nieporozumień, niechaj sami czytelnicy ocenią zawartość przedstawianego im numeru. Musimy się jednak pokusić o kilka zdań komentarza do korespondencyjnej dyskusji, którą zaproponowaliśmy oraz do, paradoksalnie, obszernej, a de facto niepowstałej części numeru. Wielu z tropów, którymi można by podążać, opracowując zagadnienie bezpieczeństwa (zaproponowanych w publikowanym Call for Papers), nie zostało w numerze podjętych. Z tego punktu widzenia, domaga się on kontynuacji i byłoby znakomicie, gdyby w przyszłości udało się do tematu wrócić.

Bezpieczeństwo jest z całą pewnością, i daliśmy temu wyraz w zaproszeniu do nadsyłania tekstów, jednym z najistotniejszych i domagających się uwagi problemów. Dzieje się tak poniekąd dlatego, że realnie zawsze było dobrem pożądanym, którego obecność trudno przecenić, a stan nasycenia uznać za trwale satysfakcjonujący. Realnie istniejące zagrożenia rodziły potrzebę kooperacji wspólnot, ta zaś pociągała za sobą polityczną instytucjonalizację odpowiedzi na istniejące ryzyka. W tym samym momencie, w którym odpowiedzi zyskały charakter rozwiniętych strategii politycznych, bezpieczeństwo stało się zagadnieniem dużo bardziej złożonym – obok realnie istniejących zagrożeń, stanęły koncepcje prewencji oraz wyprzedzania niebezpieczeństw, które mogą (choć nie muszą) nas dotknąć. Tym samym, koncepcje te zarówno stymulowały, jak i niekiedy symulowały brak bezpieczeństwa.

Z drugiej strony, nic tak bardzo nie skomplikowało egzegezy zagadnienia bezpieczeństwa w nowożytności, jak dyskursywny zwrot w społecznym konstruowaniu rzeczywistości, który rozpoczął się wraz z różnie datowaną globalizacją życia na naszej planecie. Fakt, że partykularne/lokalne prawdy formuliczne wystawione zostały na konfrontację w świecie globalnych zależności powodował, że, by sparafrazować w tym miejscu Sloterdijka, bycie-w-świecie straciło cechy imponująco rozległego pozostawienia-bez-rozpatrzenia-wszystkiego-co-aktualnie-nie-może-być-wzięte-pod-uwagę. W „społeczeństwach cienkich ścian”, gdzie dyfuzja wszystkich informacji mierzona jest w nanosekundach i unieważnia nasze czasoprzestrzenne nawyki, tracimy kulturowe systemy immunologiczne. Niczego nie możemy być pewni, a już szczególnie nie powinniśmy się do prawd przywiązywać na zbyt długo. Zanurzeni w globalnym dyskursie, możemy oczywiście przyjmować postawy afirmacji dowolnych praktyk i zamieniać je w praktyki nie dające się traktować dyspozycyjnie. Ale jednocześnie musimy być pewni jednego – zawsze w pobliżu znajdzie się sufler, który krytycznie zreferuje nasze przywiązanie. Fakt, że, jakby to ujął Foucault, każdy rodzaj prawdy zawsze może okazać się błędem, nie może przynosić poznawczego ukontentowania. Możemy więc powiedzieć, że brak poczucia bezpieczeństwa (na poziomie tożsamości) jest wbudowany w logikę odtwarzania późnej/płynnej nowoczesności.

Jeśli (…) według aktualnej definicji pojęcie cywilizacji znaczy tyle co telerealizm (znowu Sloterdijk), a można argumentować na rzecz takiego ujęcia, to diametralnie zmieniają się okoliczności definiowania problemu bezpieczeństwa. Współcześnie niemożliwość wypowiedzi niezależnych od istniejących już dyskursów implikuje narodziny symultanicznych, samoodnoszących i multiplikujących się dyskursów o braku bezpieczeństwa. Te zaś generują wciąż wypiętrzającą się figurę wszechobejmującego niepokoju. Możemy zaryzykować tezę, że topos niepokojów i braku bezpieczeństwa cyklicznie oddziałujący na uniwersalną kulturę stał się jej kluczowym, codziennym elementem. Jest to owocem rzeczywistego pomieszania docierających do nas informacji o prawdziwych i nieprawdziwych zagrożeniach, z drugiej zaś strony, elementem osłabiania normatywnych regulacji stosunków pracy i obywatelstwa, które zwykliśmy nazywać prawami.

W globalnej rzeczywistości metawładzy kapitału światowego, w której człowiek staje się tylko jego adresem, szalenie trudno uprawiać politykę kwestionującą pojawienie się nowych ośrodków władzy (Beck). Świat, jaki wyłania się z tych relacji, wydaje się aseptyczny i coraz trudniejszy do zdomestyfikowania. Jednocześnie, bez względu na to czy nazwiemy go historycznym, czy też posthistorycznym, złożona zostaje w nim kompletnie bezużyteczna, bo przecież radykalnie nieprawdziwa obietnica komfortu dla wszystkich. To musi rodzić napięcia, które ciągną się od kryzysów psychosomatycznych jednostek do zorganizowanego globalnie terroryzmu, stanowiącego szczególną postać romantycznej odpowiedzi na zastany porządek światowy. Powstaje wrażenie, że nie mamy się gdzie schronić. Cynicznym zrządzeniem losu, sytuacja taka nie musi być przejmująco zła dla aktorów wciąż organizujących porządek polityczny. Poczucie utraty rzeczywistego wpływu na kształtujący się ład można kamuflować ogłaszaniem permanentnego stanu wyjątkowego, w trakcie którego prawa człowieka, obywatela czy pracownika stają się cichym zakładnikiem szeroko definiowanej „kwestii bezpieczeństwa”.

Czy podejmując tematykę bezpieczeństwa w nie-bezpiecznym świecie skazani jesteśmy na smutną i niewdzięczną rolę dokumentalistów ludzkiego cierpienia, strachu i opresji? Z pewnością taka pesymistyczna diagnoza byłaby zaledwie półprawdą. Jak słusznie zauważyli nasi dyskutanci, zagrożenie, kryzys, ryzyko, stanowią nie tylko ogranicznik rozwoju społeczeństw. Mogą być jednocześnie szansą, wyzwaniem, impulsem do przełamania stagnacji. Walka o swą podmiotowość możliwa jest nie tylko pomimo braku bezpieczeństwa – być może możliwa jest właśnie dlatego. Niespodziewanie nadaje to naszym rozważaniom paradoksalnie optymistyczny charakter!

Umiejętność zdystansowania się od własnych lęków i dokonanie ich (auto)analizy jest z pewnością czymś niezwykle trudnym, ale jednocześnie niezbędnym. Śledząc codzienne doniesienia medialne o wojnach, zamachach, kataklizmach, często myślimy fragmentarycznie, hasłowo: World Trade Center! Afganistan! Fukushima! Donbas! Ale może te najgłośniejsze zagrożenia to tylko fantomy, od których jesteśmy bezpiecznie oddzieleni, a wynikająca z ciągłej ekspozycji na nowość desensytyzacja pozbawia nas już nawet empatii i owocuje obojętnością? Wszystko to bowiem przesłania nam (niekiedy groźniejsze!) nieupodmiotowione, co za tym idzie, mniej widoczne, zagrożenia bezosobowych sił kapitału, procesów demograficznych czy ekologicznych. Jaką strategię oporu wybrać wobec tego, co trudno nawet skonceptualizować?

Przyświecające tematowi numeru pojęcie bezpieczeństwa nie jest z pewnością czymś neutralnym. Określone działania na rzecz jego zapewnienia zwielokrotniają i dynamizują już istniejące konflikty społeczne, ekonomiczne, kulturowe. Wiązałoby to naszą centralną kategorię z klasycznymi w socjologii teoriami konfliktu. Jednocześnie, jak dostrzegają to zarówno nasi dyskutanci, jak i autorzy tekstów, nadchodzącym zadaniem dla socjologii będzie włączenie do jej paradygmatów dorobku innych nauk społecznych, w myśl – być może nieco nadużywanego – postulatu interdyscyplinarności. Identyfikacja ograniczeń poznawczych z tym związanych wydaje sie być ważnym wyzwaniem dla podejmujących te problemy.

Osobiście jesteśmy przekonani, że nasza propozycja nie stanowi monologicznego opracowania dzięki pracom wizualnym oraz foto-esejom, za które chcielibyśmy serdecznie podziękować Mariuszowi Liblowi, Tomaszowi Ferencowi oraz Arturowi Gutowskiemu. Jeszcze niedawno, prace Twożywa na łamach „Władzy Sądzenia” były tylko marzeniami. Liczymy na to, że nasi czytelnicy znajdą w tej części kontrapunkt w stosunku do większości artykułów opracowanych w paradygmacie bezpieczeństwa narodowego. Ponieważ ostateczny kształt oddanego Państwu do rąk numeru, oraz kierunek, w którym redakcyjnie zmierzamy, nieskromnie określimy satysfakcjonującym, wszystkim Autorom/Autorkom i Recenzentom/Recenzentkom składamy stokrotne podziękowania. Zapraszamy do lektury.

Konrad Kubala

Afiliacja Autora:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno – Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź

E-mail: suspenso@o2.pl

Piotr Pieńkowski

Afiliacja Autora:

Zakład Socjologii Ogólnej, Instytut Socjologii, Uniwersytet Wrocławski

E-mail: piotr.pienkowski@uwr.edu.pl

Cytowanie

Konrad Kubala, Piotr Pieńkowski, (2015), Wstępniak. Bezpieczeństwo. Między sądzeniem a stanem rzeczy, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 3–5 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Call for papers nr 6/2015
Współczesna młodzież. Współczesność młodzieży

Młodzież jako oddzielna kategoria społeczna i sprawczy podmiot zbiorowy pojawia się w literaturze przedmiotowej, a wraz z nią w życiu przeżywanym, stosunkowo późno bo w XIX wieku. Nie to jest jednak powodem, który sprawia, że szczególnie trudno charakteryzować ją w sposób zamknięty. Wpływ społecznych okoliczności na okresy dzieciństwa i dorosłości, trzeba w wypadku młodzieży uzupełnić nadwyżką symboliczną wynikającą z jej mitotwórczego potencjału. W kulturze zachodniej przypisujemy młodzieży szczególnego rodzaju atrybut. Ujmując rzecz w kategoriach Mannheimowskich, należałoby powiedzieć, że chcemy wierzyć w to, że młodzież jako wyobrażony podmiot zbiorowy nosi w sobie energię pozwalającą urzeczywistnić jakiegoś rodzaju utopię „rozsadzającą” otaczającą nas rzeczywistość.

Jednocześnie, z uwagi na systemowe uwarunkowania, jesteśmy zmuszeni nieustannie weryfikować przekonanie o szczególnego rodzaju sprawczości, przypisanej niejako antropologicznie jednostkom w okresie adolescencji. Kolonizacja świata przez kapitał powoduje, że dzisiaj szczególnie trudno jest oczekiwać prezentowania postaw etosowych, które kiedyś przypisywane były ludziom młodym. Wydaje się, że coraz bardziej ryzykownie jest podzielać wiarę Marii Ossowskiej, która pisząc o wzorze obywatela w ustroju demokratycznym pisała: (…) O wieku dojrzewania starsi zwykli mówić pobłażliwie. Kto wie jednak, czy to nie jest wiek, w którym, pod pewnymi przynajmniej względami, jesteśmy najlepsi? Toteż nie wahajmy się włączyć do wzoru naszego demokraty twórczego fermentu tego okresu, jego buntowniczej niemożności pogodzenia się ze złem i każmy człowiekowi, którego portretujemy, ten cenny niepokój nosić w sobie aż do śmierci.

Klasyczna refleksja o młodzieży uwzględniać musi próbę odpowiedzi na pytanie o to, czy znajduje się ona w sytuacji wspólnoty położenia, wspólnoty pokoleniowej czy też jedności pokoleniowej. Od odpowiedzi na pytanie o charakter więzi konstytuujących podmiot zbiorowy, o którym mowa, zależy całokształt dyskursu o młodzieży. Samo położenie nie czyni z niej żadnej szczególnej kategorii społecznej. Jedność pokoleniowa wymaga zaś empirycznych świadectw rezygnacji z interesu partykularnego na rzecz wspólnoty, co szczególnie dzisiaj, brzmieć może jak zaklęcie wypowiadane w niezrozumiałym już prawie dla nikogo języku. W związku z tym, należałoby zaryzykować tezę, że ekonomizacja poszczególnych systemów życia społecznego faktycznie prowadzi do trwałego uwiądu solidaryzmu i wspólnotowości, a tym samym, że medialnie, i nierzadko akademicko, konstruowane „pokolenia” mają charakter wyłącznie fantomowy.

W szóstym numerze „Władzy Sądzenia” chcielibyśmy podjąć wywołaną tematykę, a zakres szczegółowy zagadnień zdefiniować wokół czterech pól: aktywności zawodowej, subkulturowości, komunikacji i polityczności. Mówiąc o młodzieży w kontekście aktywności zawodowej, krążymy, być może ślepo, między zagadnieniami prekariatu i klasy kreatywnej. Można, i chyba należy, zadać pytanie o to, dlaczego te dwa określenia organizują nam dyskurs o młodzieży, a tym samym, naszą wyobraźnię o jej podstawowych problemach. Czy jest to wynikiem wspomnianych wyżej problemów? Czy fascynacja kreatywnością znajdującą wyraz w przedsiębiorczości typu „start up” nie jest tylko lustrzanym odbiciem problemów niepewności zatrudnienia? Czy istotnie ten rodzaj materialnego warunkowania znosi szansę na występowanie zjawiska pokoleniowości w jego poważnym wymiarze?

O subkulturach zwykło się mówić w podobny sposób – umiera ich kolektywnie obowiązujący etos, etykiety „subkultur” używamy zaś wyłącznie z czystego przyzwyczajenia, bądź intelektualnego lenistwa, nie posiadając na podorędziu lepszych określeń. Czy istotnie można postawić taką tezę? Jakie są jej źródła? Czy i jak dalece powinniśmy przyzwyczajać się do używania określonych terminów (takich jak subkultura), podczas kiedy życie społeczne, będące zawsze in statu nascendi, być może unieważnia nasze przywiązania? Na ile style życia oraz sposoby spędzania wolnego czasu przez młodzież pozwalają mówić o istnieniu subkultur w ich tradycyjnym wymiarze?

Nawykowo wpadamy też w definiowanie fenomenu młodzieży poprzez sposoby komunikacji, po które sięga. Młodzież jest w tym przypadku utożsamiana ze zbiorowością, która zamienia życie realne na wirtualne. Opis ten ma jednak, w sposób mniej lub bardziej ukryty, charakter normatywny. Mówiąc o życiu realnym mamy najczęściej na myśli jakiś rodzaj podmiotowego uczestnictwa w kształtowaniu naszego otoczenia, z przestrzenią wirtualną konotowane jest zwyczajowo odhumanizowane uczestnictwo o charakterze biernym. Na ile, i czy w ogóle, takie potoczne intuicje oddają rzeczywisty charakter komunikacji społecznej wśród młodzieży? Czy „zanurzenie w sieci” pozwala mówić o nowym rodzaju więzi społecznych? Jeśli tak, to czy niesie ono ze sobą jakiś rodzaj trwale prezentowanego etosu? Na ile zjawisko komunikacji internetowej wśród młodzieży sprzyja postępującej indywidualizacji i prywatyzacji życia społecznego, a na ile może im zapobiegać?

I w końcu, jak wszystkie wspomniane wyżej okoliczności wpływają na polityczną aktywność młodzieży? Czy młodzież, jak niemała część społeczeństwa, deklaruje apolityczność (bądź antypolityczność) z tych samych powodów, co dorośli? Czego przejawem jest wyróżniający się wśród młodzieży rodzaj aktywności publicznej, związany z uczestnictwem w miejskich ruchach społecznych? Czy chęć uczestnictwa w realizacji „narracji konkretnych” jest istotnie wyrazem apolityczności, czy też świadectwem dominacji określonego rodzaju ideologii?

Zapraszamy do nadsyłania tekstów, w których będziecie Państwo podejmować zasygnalizowane problemy, bądź stawiać nowe. Cztery wskazane powyżej problemy stanowią jedynie tropy i sugestie, z którymi można i warto polemizować. Żywimy nadzieję, że wspólnie z autorami uda się nam częściowo dokonać rzeczywistego rozpoznania pola problemów z zakresu dzisiejszej socjologii młodzieży. Chcielibyśmy by opracowanie tych zagadnień przybrało również charakter wypowiedzi eseistycznych i artystycznych. Artykuły, eseje, zdjęcia i inne prace prosimy przesyłać do 31 sierpnia 2015 r. Redaktorką kolejnego numeru czasopisma „Władza Sądzenia” (6/2015) będzie Karolina Messyasz. Serdecznie zapraszamy.

Termin nadsyłania: 31 sierpnia 2015

Adres: wladzasadzenia@gmail.com

Strona internetowa:
www.wladzasadzenia.pl

Z pozdrowieniami

Redakcja WS

Fot. Barbara Ober-Domagalska

Call for papers nr 7/2015
O przygodności religii w świecie postsekularnym

Szanowni Państwo,

W jednym z kolejnych numerów „Władzy Sądzenia” chcielibyśmy zająć się problematyką religii w społeczeństwie postnowoczesnym. Zagadnienie to pozostaje wyzwaniem dla nauk społecznych, konstytuuje zarazem pole dla różnego rodzaju prognoz. Z jednej strony w literaturze przedmiotu sugeruje się, że zeświecczenie postępuje, czego dowodem ma być coraz bardziej zracjonalizowana świadomość współczesnego człowieka, czy pojawienie się nowego ateizmu i ruchów go popularyzujących. Z drugiej zaś, coraz częściej wskazuje się na zjawiska świadczące o tym, że religia czy szerzej – myślenie religijne dalej trwają, a w niektórych przypadkach się rozwijają. Dobrym tego przykładem jest tzw. nowa duchowość. Od paru dekad daje się zaobserwować rosnącą lawinowo literaturę w tym względzie. Przedmiotem rozważań nie są już tylko nowe ruchy religijne, ale także tzw. inteligencja duchowa, doświadczenia mistyczne, doznania towarzyszące człowiekowi w procesie umierania itd. Wydaje się, że owa ekspansja prac poświęconych duchowości może stanowić jakąś odpowiedź na niepokój towarzyszący społeczeństwu ryzyka, na lęk dotykający zwłaszcza zamożne społeczeństwa, skoncentrowane dotąd na materialnym wymiarze rzeczywistości. Pytania, które będą stanowić oś naszej refleksji w tym względzie, można sformułować w następujący oto sposób:

- ▶ Czy religia nadal jest potrzebna współczesnemu człowiekowi? A jeśli nie ma już dziś dla niej miejsca, to jak ów człowiek ma radzić sobie z tą pustką powstałą po Bogu?

- ▶ W jaki sposób współcześnie doświadcza się i interpretuje traumatyczne wydarzenia, przypominające o przygodności ludzkiej egzystencji, które w przeszłości wyjaśniane były w duchu religijnym?

- ▶ Czy religia jest dziś w stanie natchnąć, uwieść tych, którzy urodzili się i wychowali w świeckim społeczeństwie?

- ▶ Czy doświadczenie transcendencji ma jednoznacznie religijny charakter? Czy jesteśmy w stanie je wyrazić nie odwołując się do religijnego języka?

Religia to też instytucje religijne. Z jednej strony można mówić o ich kryzysie. Z drugiej zaś, cały czas powstają nowe formy organizowania religijności, bardziej elastyczne i być może lepiej dopasowane do potrzeb dzisiejszych wiernych. Z tym zagadnieniem wiążą się następujące, interesujące nas pytania:

- ▶ Czy w zindywidualizowanym społeczeństwie możliwe jest uczestnictwo w zbiorowych, zinstytucjonalizowanych formach religijności? A może współczesny człowiek nie jest już w stanie doświadczać sacrum inaczej niż samodzielnie?

- ▶ Czy w dającej się wyobrazić przyszłości czeka nas zanik instytucji religijnych? A może mamy do czynienia jedynie z okresem ich kryzysu, z którego wyjdą mocniejsze?

- ▶ Czy tradycja religijna jeszcze coś dziś znaczy? A może jest jedynie dodatkiem, incydentalnie wzbogacającym ludzkie życie, zwłaszcza w momentach przełomowych?

Trudno mówić o dzisiejszej religii i religijności bez uwzględnienia kontekstu politycznego. Religia jest siłą, która w przeszłości chroniła porządek społeczny, a także ten porządek – w określonych warunkach – burzyła. Jak jest dzisiaj? Jaki wpływ na tę funkcję religii ma proces globalizacji? Nasza refleksję wyznaczają w tym przypadku następujące pytania:

- ▶ Jakie jest dziś miejsce religii w przestrzeni publicznej?

- ▶ Na ile religia i instytucje religijne pomagają swoim wiernym uporać się z problemami wynikającymi z funkcjonowania we współczesnym świecie?

- ▶ Czy religia jest dziś siłą wyzwalającą z opresji, czy raczej siłą do tej opresji się przyczyniającą?

- ▶ W jaki sposób globalizacja wpływa na nasz sposób myślenia o religii? Czy w wyniku dostępu do wielu prawd religijnych wiara staje się bardziej synkretyczna, a może przeciwnie – ulega zamknięciu na obce wpływy?

Postawione przez nas pytania w żaden sposób nie wyczerpują dyskusji na temat miejsca religii we współczesnym świecie. Nie należy ich traktować jako sztywnych ram wyznaczających ramy refleksji. Są one raczej przyczynkiem do zastanowienia się, wyrażenia własnej opinii na interesujący nas temat. Zachęcamy zatem do nadsyłania tekstów, które tej problematyki dotyczą.

Termin nadsyłania tekstów: 31.10.2015

Wytyczne dla autorów: http://wladzasadzenia.pl/informacje-dla-autorek-i-autorow/

Adres: ws.religia@gmail.com

Strona internetowa:
www.wladzasadzenia.pl

Redaktorzy numeru: Radek Tyrała, Łukasz Kutyło, Barbara Ober-Domagalska

twozywo.art.pl

Dyskusja o bezpieczeństwie

Prezentujemy zapis dyskusji powstały w wyniku korespondencji z: Sławomirem Czapnikem, Franciszkiem Czechem, Wojciechem Gizickim, Antonim Kamińskim i Ryszardem M. Machnikowskim

Władza Sądzenia: Współcześnie, Europa stoi w obliczu wielu kryzysów, między innymi finansowego, towarzyszącego nam od 2008 roku, czy od niedawna konfliktu na Ukrainie. Czy negatywne doświadczenia z nimi związane, jak i sama retoryka kryzysu, będą nam towarzyszyć już zawsze?

Sławomir Czapnik: Antoni Słonimski w jednym ze swoich felietonów opisywał pewnego generała, przekonanego, że ludzie toną, gdyż żywią przeświadczenie o swej ciężkości, która ciągnie ich w dół. Wydaje się, że część europejskich elit przypomina owego wojskowego. Wielu ludzi – na pozór inteligentnych, w każdym razie uchodzących za specjalistów w swej dziedzinie – bezwiednie lub z premedytacją twierdzi, że wystarczy przestać używać kategorii kryzysu, aby sprawy zaczęły iść w dobrym kierunku. Taki woluntaryzm może wywoływać ironiczny uśmiech, lecz w gruncie rzeczy jest bardzo groźny.

Przypomnijmy, że pojęcie kryzysu nie jest samo w sobie negatywne, kryzys to po prostu stan przesilenia. Przeżywający go organizm może stoczyć się w odmęty choroby lub wyzdrowieć i uodpornić się na daną chorobę. Kryzys ekonomiczny, który dotknął wiele państw, w tym europejskich, warto postrzegać w kategoriach materializmu dialektycznego. Problemy gospodarcze, z którymi musi się borykać wiele krajów na Starym Kontynencie, faktycznie biorą się ze sposobu, w jaki kapitalistyczna gospodarka światowa wychodziła z kryzysu lat 1970. Wtedy złamano siłę związków zawodowych, a pensje zaczęły stanowić coraz mniejszy odsetek PKB. Pojawił się zatem istotny problem popytu na wytworzone towary. Rozwiązano go w prosty sposób – zachęcano do konsumpcji na kredyt, czyli wydawania pieniędzy, których jeszcze się nie zarobiło. W Stanach Zjednoczonych machina konsumpcji została naoliwiona przez wtórne hipoteki na domy: ich wartość przez lata nieustannie rosła, lecz nie mogła rosnąć w nieskończoność i w pewnym momencie bańka spekulacyjna pękła. Wartość wymienną domów przedłożona nad wartość użytkową – miliony osób, w tym zwłaszcza kobiet i kolorowych z nizin społecznych – zostało wyeksmitowanych.

Konflikt na Ukrainie to osobny rozdział: można go postrzegać przez pryzmat wyraźnych zmian geopolitycznych. Rosja, bez względu na to, czy to się komuś podoba czy też wywołuje w nim awersję, wraca do gry jako mocarstwo regionalne z globalnymi aspiracjami. Na tle państw powstałych po upadku Związku Radzieckiego jawi się ona jako dość atrakcyjne miejsce do życia. Świadczą o tym, zauważa francuski demograf Emmanuel Todd, twarde dane – w Rosji żyje się coraz dłużej, a dzietność Rosjanek rośnie (skądinąd jest wyższa niż Polek).

Franciszek Czech: Sądzę, że w możliwych do wyobrażenia ramach czasowych retoryka kryzysu będzie powracać z większą lub mniejszą siłą. Warto przy tym zauważyć, że kryzys nie jest współcześnie rozumiany zgodnie z greckim źródłosłowem jako moment przewartościowania i głębokich zmian. Traktuje się go raczej jako sytuację awaryjną, w której trzeba podjąć natychmiastowe działania, aby życie toczyło się zwykłym trybem i nie stracić tego, co się już ma. W klimacie intelektualnym, który wytworzył się wraz z upadkiem idei postępu, tak rozumiana kategoria kryzysu stała się jedną z głównych klisz interpretacyjnych dla rozmaitych niepożądanych wydarzeń i procesów. Modernistyczny optymizm historiozoficzny, w ramach którego niekorzystne wydarzenia traktowano jako przejściowe przeszkody na drodze do idealnego ładu społecznego, w znacznym stopniu się wyczerpał. Osłabła też nadająca metafizyczny sens cierpieniu perspektywa religijna, w której niekorzystne zjawiska traktowano jako momenty próby. Brak dłużej perspektywy historiozoficznej i postrzeganie problemów jedynie przez pryzmat aktualnej sytuacji, prowadzi do przekonania, że żyjemy w czasach chronicznego kryzysu i traumy. Mieszkańcy najbardziej rozwiniętych państw dostrzegają przede wszystkim to, co można stracić. Jeżeli nie dostrzega się perspektyw wzrostu, to zwraca się uwagę na te osiągnięcia, które są już zagrożone. W Polsce ten syndrom jest również obecny, chociaż nie jest on tak wyrazisty, ponieważ wciąż funkcjonuje paradygmat „gonienia Europy”. Generalnie jednak kategorie ryzyka i kryzysu doskonale się wpisują w kondycję postmodernistyczną. W tym sensie Belinda Clyton nie bez racji zauważa, że „definicyjnym nastrojem ponowoczesności jest strach”, co oczywiście nie oznacza automatycznie, że wszystko można do niego sprowadzić.

Wojciech Gizicki: Kryzysy były zawsze wpisane w dzieje Europy. Nie inaczej było przez ostatnie kilkadziesiąt lat. To prawda, że wcześniej nie były one tak wyraźne jak teraz. Z tego powodu Europejczycy żyli w przeświadczeniu, że nic złego nie może już ich spotkać, że integracja europejska przynosi wszelkie rozwiązania problemów. Dodatkowo elity dość często przekonywały, że żyjemy w najbardziej bezpiecznym miejscu na Ziemi. W dużej mierze było to słuszne założenie. Europa po II wojnie światowej dość udanie radziła sobie z problemami. Nie znaczy to jednak, że ich nie było oraz że nie należy być czujnym. Wojna na Bałkanach pokazała już w zdecydowany sposób jak groźne mogą być lekceważone wcześniej uprzedzenia i autorytaryzmy. Niestety nie wyciągnięto z tego należytych wniosków. Owo uśpienie czujności i przeświadczenie o skutecznej realizacji kantowskiej idei „wiecznego pokoju” nie służyło należycie przygotowaniu państw i społeczeństwa w Europie na nadchodzące trudności. Integracja europejska jest słusznym przedsięwzięciem. Jakkolwiek jednak nie może być celem samym w sobie, w którym zakłada się zrealizowanie idei federalistycznej, gdzie państwa będą jedynie tłem dla „superpaństwa europejskiego”, gdzie największą rolę odgrywałyby i tak dwa mocarstwa europejskie (Niemcy i Francja). Nie udało się jak dotąd ukształtować narodu europejskiego, społeczeństwo w Europie jest poważnie zróżnicowane. Mamy potężny kryzys demograficzny, który zmusza do coraz bardziej aktywnego otwarcia na migrantów. To z kolei prowadzi do wielu sporów i konfliktów międzykulturowych.

twozywo.art.pl

Antoni Kamiński: Każdy kryzys ma swą specyfikę. Spośród wymienionych w pytaniu, kryzys finansowy wiąże się z eksperymentem ustrojowym obejmującym część państw-członków UE, będącym próbą stworzenia wspólnej waluty w ramach układu państw względnie suwerennych pod względem polityki fiskalnej. Jest to problem wewnętrzny wynikły z instytucjonalnej słabości projektu strefy euro. Zarówno jego przyczyny, jak i skutki mają charakter polityczno-gospodarczy. Może on zagrażać przyszłości integracji europejskiej, ale jest to kryzys strukturalny w jej ramach. Zatem, o ile wywoła racjonalny proces identyfikacji przyczyn, wypracowania koncepcji usunięcia ich, a wreszcie – negocjacji służących przekonaniu zainteresowanych stron o potrzebie jej przyjęcia, to uruchomi się proces uczenia, którego kryzysy są nierozdzielnym elementem. Historia integracji europejskiej jest w znacznej mierze historią kolejnych kryzysów i ich przezwyciężania. Kryzys w strefie euro jest zjawiskiem „normalnym”, zawsze towarzyszącym rozwojowi, ale czasem też rozpadowi systemów organizacyjnych.

Konflikt na Ukrainie jest zewnętrzny wobec UE i wykracza swą skalą poza ramy polityki regionalnej i europejskiej sensu stricto. Zarazem wiąże się z naturą procesu integracji europejskiej oraz z utożsamieniem członkostwa w UE z udziałem w cywilizacji Zachodu. Jego przyczyną jest zróżnicowany przebieg procesów zmian ustrojowych w pokomunistycznym świecie oraz trudność Rosjan z pogodzeniem się z utratą przez ich kraj części terytorium i statusu światowego supermocarstwa. Kiedy raz się pojawił ani Rosja, ani żadne inne państwo europejskie, ani cała UE nie ma jednostronnie kontroli nad jego przebiegiem. Jego unikalność, skala oraz niepewność co do jego natury i możliwych skutków użycia dostępnych narzędzi polityczno-militarnych i ekonomicznych powodują, że brak jest jednoznacznych, przekonujących recept na opanowanie go. Jego przyczyny obejmują różne sfery życia społecznego, a jego eskalacja może prowadzić do konfliktu zbrojnego w skali globalnej. Jego trwanie w obecnej postaci może prowadzić do rozkładu państwa ukraińskiego, co pociągnie za sobą destabilizację społeczno-polityczną Rosji oraz fale migracji w kierunku zachodnim, na której absorbcję kraje sąsiednie, Unia Europejska, a nawet świat zachodni nie są przygotowane. Potencjał zagrożeń związanych z rosyjską polityką wobec Ukrainy jest nieporównywalnie większy niż potencjał kryzysu w strefie euro podobnie jak trudności w znalezieniu odpowiednich środków jego opanowania.

Polityka Moskwy wobec Ukrainy jest nie tylko pogwałceniem prawa międzynarodowego oraz jej międzynarodowych zobowiązań, co zdarza się w polityce mocarstw wobec słabszych sąsiadów, ale potencjalnie może wywołać polityczno-gospodarczo-militarną zapaść na ogromnym, strategicznie ważnym obszarze kontynentu euroazjatyckiego. Dotyczy to nie tylko stosunków w układzie Rosja – USA – Europa, ale także, pośrednio, napiętej sytuacji w regionie Pacyfiku, gdzie Chiny konkurują o pozycję hegemona z USA. Współwystępowanie tych dwu pól konfliktu powoduje, że ryzyko światowej katastrofy należy poważnie traktować.

Ryszard M. Machnikowski: Nawiązując do słów Kisiela: „to nie kryzys, to rezultat”. Kryzys finansowy w Europie związany jest w znacznej mierze z błędną decyzją przyjęcia wspólnej waluty przez państwa, które nie spełniały elementarnych kryteriów unii walutowej – do strefy Euro weszły państwa o zupełnie odmiennych gospodarkach oraz kulturze gospodarowania. Kryzys finansowy (pomijam tu globalne przyczyny) jest więc skutkiem decyzji, która miała charakter ideologiczny; przy braku podstaw ekonomicznych włączenia wszystkich państw do unii walutowej ten „eksperyment na żywej tkance ludności” nie miał prawa się udać. Dopóki nie ustaną przyczyny, dopóty kryzys będzie trwał, a skoro nie ustały, więc trwa.

Konflikt na Ukrainie jest z kolei efektem próby (jak dziś widać, także nieudanej) traktowania Rosji jak „normalnego” państwa europejskiego. W obu przypadkach przyczyną jest więc szerokie zamykanie oczu na rzeczywistość i podejmowanie decyzji na podstawie ideologicznie motywowanych iluzji, ma więc w znacznej mierze „epistemologiczny” charakter. Ponieważ w dalszym ciągu zarówno w pierwszym jak i w drugim przypadku europejska klasa rządząca uparcie odmawia kontaktu z rzeczywistością i kurczowo trzyma się swoich iluzji, negatywne konsekwencje będą tylko narastać i będą nam towarzyszyć zawsze w tym sensie, że ich efektem będzie zasadnicza i trwała rewizja porządku europejskiego powstałego po zakończeniu tzw. „zimnej wojny”, zarówno w wymiarze politycznym, jak i gospodarczym. Oczywiście, charakter tego „porządku” wciąż jest nieprzesądzony, można się jednak spodziewać kolejnych destruktywnych działań Federacji Rosyjskiej, na które Europa nie będzie w stanie nic poradzić.

Wariant minimum to kontynuowanie agresji różnymi środkami na Ukrainie, wariant maximum to agresja na obszarze NATO, rozpad tej organizacji i w konsekwencji zapewne i rozpad UE w takiej formie, jaką znamy.

WS: Wydarzenia w redakcji Charlie Hebdo na nowo wywołały dyskusję na temat stosunku Zachodu do własnej tożsamości. Jaka przyszłość stoi przed społeczeństwami wielokulturowymi?

Sławomir Czapnik: Pytanie o tożsamość Zachodu sprawia pewne kłopoty. Po pierwsze, jak dokładnie wyznaczyć, kto jest częścią Zachodu, a kogo z niego należy wyłączyć. Po drugie, nie jest jasne, czy twór zwany Zachodem – a jak można domniemywać, składający się z setek milionów ludzi – jest na tyle spójny, by rzeczowo stosować do jego elementów duże kwantyfikatory. Po trzecie, należy zastosować zmienną czasu – tożsamość nie jest niczym danym raz na zawsze, jest ona w każdym pokoleniu reprodukowana, ale nigdy nie w pełni, zawsze z pewnymi obocznościami.

Ludzie sami tworzą swoją historię, lecz w warunkach im danych, których nie wybierali – te słowa Karola Marksa z Osiemnastego Brumaire’a Ludwika Bonaparte przychodzą mi do głowy, gdy zastanawiam się nad kwestią perspektyw społeczeństw wielokulturowych. Nazbyt łatwo zapomina się, że społeczeństwa wielokulturowe w gruncie rzeczy nie są – jak zdają się milcząco zakładać ich apologeci – efektem świadomych decyzji, które promowałyby multikulturalizm, lecz stanowią odsunięte w czasie pokłosie imperializmu i kolonializmu, co dotyczy głównie Wielkiej Brytanii i Francji. Niemcy niezwykle chętnie przyjmowały przez dekady gastarbeiterów z Turcji czy Jugosławii nie w ramach pokuty za rasistowski hitleryzm, lecz poszukując robotników do pracy w fabrykach, czy też na stanowiskach, które dla rodowitych Niemców nie były atrakcyjne (np. śmieciarzy). Kraje zachodnie pożądały siły roboczej, lecz przyjechali ludzie – ze swoimi obyczajami, kulturą i religią. Rację ma Terry Eagleton, który w książce Po co nam kultura? pisze: W pewnym sensie multikulturalizm jest bez wątpienia po prostu późnym, ironicznym zwrotem jednej i tej samej opowieści. Bezpiecznie schowane za tarczą jednolitej tożsamości kulturowej państwa narodowe wytworzyły podmioty kolonialne, których potomkowie przybyli później jako imigranci, zagrażając jedności kulturowej stanowiącej podstawę niegdysiejszego imperium. Rzecz jasna, multikulturalizm nie może być wymówką, za którą kryje się ucisk lub krzywda kogokolwiek (zwłaszcza tych najsłabszych); to, że w niektórych społecznościach kultywuje się pewne niehumanitarne praktyki (jak tzw. zabójstwa honorowe, przemoc domowa czy okaleczanie dziewczynek) nie może oznaczać przyzwolenia na takie zachowania. Jak każde naruszenie fundamentalnych i niezbywalnych (chciałoby się rzec: naturalnych) praw człowieka powinny one być karane.

twozywo.art.pl

Franciszek Czech: Z perspektywy czasu coraz wyraźniej widać, że – przynajmniej z polskiej perspektywy – atak na redakcję francuskiego tygodnika niczego nie zmienił, a jego wpływ na tożsamość i postawy obywateli krajów Zachodu był ograniczony. Tożsamość ta wciąż pozostaje – jeżeli w ogóle można mówić o jednej tożsamości – w tak różnych wielokulturowych krajach Europy jak Francja, Włochy i Wielka Brytania – niezwykle sfragmentaryzowana. Współtworzą ją między innymi ciągle ścierające się racje zwolenników i przeciwników multikulturalizmu jako ideologii głoszącej korzyści ze współistnienia wielu kultur oraz konieczność podtrzymywania dobrych relacji między nimi. Na to nakładają się rozbieżności między poszczególnymi współtworzącymi społeczeństwa Zachodu grupami kulturowymi. Przywołane podziały są nieusuwalne, a różnice na tyle głębokie, że stanowią pole potencjalnych konfliktów ideologiczno-politycznych. Dlatego moim zdaniem nie dojdzie do jakichś zasadniczych i radykalnych przemian, chociaż co jakiś czas wybuchać będą gwałtowne spory i pojawiać się będą postulaty radykalnego przedefiniowania polityki wielokulturowości. W społeczeństwach o różnych modelach wielokulturowości mogą mieć one różny przebieg, ale wbrew zapowiedziom nie będzie końca kontestowanej polityki wielokulturowości. Większe piętno odcisną długofalowe przemiany demograficzne, kiedy utrzymujący się trend imigracji do Europy doprowadzi stopniowo do przeobrażenia się sceny politycznej. Innymi słowy, mobilizacja polityczna i powstanie partii reprezentujących przede wszystkim interesy (kolejnych pokoleń) imigrantów może być czynnikiem, który głębiej zmieni społeczeństwa wielokulturowe niż pojedyncze akty terroru.

Wojciech Gizicki: Reakcja na tragiczne wydarzenia w Paryżu była niezwykle nośna politycznie i społecznie. Zbyt nośna. W tym samym czasie świat zmagał się m.in. tragedią chrześcijan na Bliskim Wschodzie, gdzie liczba ofiar była znacznie większa oraz utrzymywaniem się tragedii wojennej na Ukrainie. Te jednak wydarzenia pozostały w cieniu demonstracji paryskiej.

Tożsamość Europy jest wielce dyskusyjna. Nie bardzo można obronić tezę, że Europa wie kim jest i czego chce… Jej specyfikę i przez wieki trwałą tożsamość ukształtowały dziedzictwo grecko-rzymskie i chrześcijańskie. Współcześnie, zwłaszcza w przypadku tego drugiego, wyraźnie się to kwestionuje, nawet zwalcza! Europa ustami tzw. Elit, zgodnie z poprawnością polityczną próbuje napisać własną, współczesną „tożsamość”. Ma być ona oparta na nowoczesnej retoryce, prawodawstwie i obyczajowości, które w znacznym stopniu podkreślają indywidualność i wolność człowieka, prawa mniejszości. Z drugiej zaś strony kwestionują tradycyjne wartości i prawa dużych grup społecznych, przywiązanych do konserwatywnych, sprawdzonych przez wieki zasad, norm, wartości. Przykładem tego są m.in. spory o krzyż w przestrzeni publicznej, przekonanie o uprawomocnieniu dyskusji o gender (płci kulturowej), związkach homoseksualnych, prawa do aborcji i eutanazji traktowanych jako prawa człowieka! Nie jest to optymistyczna wizja. Społeczeństwa pozaeuropejskie, głównie muzułmańskie, których w Europie jest coraz więcej nie mają takich problemów. Wiedzą w zdecydowanym stopniu kim są, czego oczekują, jakie wyznają wartości. Musi to powodować zderzenie z kulturą europejską, przeżywającą przy tym wyraźny kryzys. Powstaje pytanie: co chcemy jeszcze obronić i czy wiemy po co mamy to robić?

Antoni Kamiński: Pytanie dotyczy stosunku części zachodnich elit polityczno-intelektualnych do dorobku kulturalnego Zachodu, a także innych cywilizacji. Cywilizacja zachodnia na skutek zbiegu różnych okoliczności i często dramatycznych wydarzeń, szeroko analizowanych w naukach społecznych, stworzyła podstawy współczesnego ładu globalnego. W istotnej mierze zawdzięcza ona swe zwycięstwo uniwersalnemu systemowi wartości, szacunkowi dla jednostki ludzkiej i jej wolności. W praktyce wartości te były często gwałcone, niemniej trwały one głęboko zakorzenione w sferze normatywnej. W żadnej innej cywilizacji ludzkiej nie wystąpiły one tak wyraziście.

Systemy polityczne, które rozwinęły się na gruncie tej cywilizacji umożliwiły rozwój demokracji wraz ze swobodą krytyki, dotyczącej nie tylko szczegółów polityki poszczególnych państw, ale i podstaw cywilizacji. Pojawiła się też klasa intelektualistów, która z krytyki uczyniła swe główne zajęcie. Temu krytycznemu nastawieniu cywilizacja Zachodu zawdzięcza swą zdolność rozwoju przez uczenie się i poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań dla nękających ją problemów. Ma to jednak także skutki negatywne. Joseph Schumpeter zauważył, że w odróżnieniu od przedsiębiorców, intelektualiści nie ponoszą odpowiedzialności za produkty swojej działalności. Nie wynika stąd postulat ograniczania wolności poszukiwań intelektualnych. Należy jednak krytycznie przyglądać się dominującym modom intelektualnym, bo wpływają one na zachowania jednostek i narodów. A często są tworem ludzi pozbawionych samokrytycyzmu, aroganckich i niedokształconych.

Kiedy przed wielu laty, kiedy jedno z duńskich pism satyrycznych umieściło karykatury Mahometa, uznałem to za skandal i nadużycie. Przedmiotem debaty publicznej mogą być wszelkie przekonania i oceny, które poddają się falsyfikacji, czyli racjonalnej weryfikacji w kategoriach prawdy i fałszu. Wierzenia religijne do tej dziedziny nie należą – można je przyjąć, albo nie, ale w przypadku wielkich religii, które mają swe źródło w „objawieniu”, takie postępowanie jest niedostępne. Można badać naukowo efekty społeczno-gospodarcze i polityczne religii, ale ich teologiczne podstawy takiemu badaniu się nie poddają. Teologia jest nauką tylko w ramach założeń wynikających z „prawdy objawionej”, które jako takie nie podlegają falsyfikacji.

Szacunek dla współobywateli i bliźnich wymaga, by nie poniżać ich przez naśmiewanie się z ich wierzeń. Dotyczy to w tej samej mierze religii mahometańskiej, co judaizmu, czy chrześcijaństwa. Praktykując wolność, należy brać pod uwagę istnienie innych, równoważnych wartości – należy więc samoograniczać się. Jest to problem odpowiedzialności za krzywdy nie tylko fizyczne i materialne, ale też moralne, jakie nasze działania mogą przynieść innym.

Niezależnie od przekonań i stosunku do religii jest oczywiste, że cywilizacja europejska wyrosła na gruncie chrześcijaństwa. Stawia to sprawę adaptacji kulturalnej zamieszkującej państwa Europy mniejszości z obszaru cywilizacji islamskiej. Ludzie ci opuścili kraje ojczyste w poszukiwaniu lepszej egzystencji. Często żyją w izolowanych enklawach i zdarza się, że nie chcą poddać się prawom i obyczajom społeczeństw, które ich przyjęły, demonstrując postawy wrogie wobec ich obyczajów i praw. Jednak warto pamiętać, że obecność mniejszości, przy skutecznej ich asymilacji, wzbogaca także kulturę kraju przyjmującego. W historii Polski, szczególnie w okresie I Rzeczpospolitej, taki wzbogacający wpływ miały mniejszości tatarska, ormiańska, czy żydowska.

Państwa przyjmujące uchodźców powinny otaczać ich opieką i pomóc w adaptacji do warunków w miejscu zamieszkania, ale też wymagać w zamian podporządkowania się przez nie obowiązującym w nich zasadom współżycia społecznego. W innym przypadku uzasadnione powinno być przesiedlenie do kraju pochodzenia – większość powinna szanować kulturową specyfikę mniejszości, ale nie ma powodu, by się jej podporządkowała. Granice absurdu przekroczyła na przykład Wielka Brytania godząc się, by społeczność muzułmańska rządziła się tam prawem szariatu. Problem mniejszości muzułmańskiej stał się szczególnie trudny w takich krajach, jak Francja, Wielka Brytania, Niemcy, czy Włochy. W Polsce w dalszym ciągu jest on łatwy do racjonalnego opanowania.

Ryszard M. Machnikowski: Europejska część Zachodu nie wie już dziś, jaka jest jej tożsamość, także i w tym przypadku próbuje tworzyć sztuczne konstrukty nie oparte na żadnych fundamentach społecznych. Żaden z modeli domniemanej „multikulturowości” nie daje w efekcie harmonijnej współpracy społeczności, każdy generuje napięcia społeczne i konflikt. Ponieważ państwa i społeczeństwa zachodnie wciąż nie dysponują skutecznymi narzędziami redukowania tych konfliktów będą się one nakładać na siebie i zwiększać, prowadząc do zasadniczego wybuchu społecznego w przyszłości.

WS: Bezpieczeństwo, jak każda wartość, ma swoją cenę. Jak wiele naszych wolności i komu jesteśmy w stanie poświęcić w imię unikania zagrożeń?

Sławomir Czapnik: Wolność można postrzegać w trzech wymiarach – podmiotowym, negatywnym i pozytywnym. Pierwszy jest najprostszy (przynajmniej dla demokraty): wolnością powinien cieszyć się każdy. Kłopoty zdają się jednak narastać, gdy pytamy o wolność od i do czego. Wydaje się, że ten, kto za cenę wolności pragnie bezpieczeństwa, nie jest wart ani jednego, ani drugiego. Sądzę, że rację ma Zygmunt Bauman, który rozróżnia safety (bezpieczeństwo cielesne) od security (bezpieczeństwa socjalnego). Państwo i jego agendy, coraz mocniej zwijające siatkę bezpieczeństwa socjalnego, skupia uwagę obywateli na bezpieczeństwie fizycznym, wywołując moralną panikę, np. związaną z używaniem przez młodzież tzw. dopalaczy czy wypuszczaniem na wolność ludzi, którym ćwierć wieku temu zamieniono karę śmierci na 25 lat więzienia, zwanymi przez media „bestiami”.

Franciszek Czech: Zgoda na ograniczanie wolności zależy w znacznym stopniu od wcześniejszych doświadczeń i spodziewanych zagrożeń. Potrafię sobie wyobrazić, że w sytuacjach nadzwyczajnego zagrożenia większość osób zgodzi się na radykalne ograniczenie wolności. Istnieje jednak moim zdaniem punkt, który nie zostanie przekroczony w państwach o długich tradycjach demokratycznych. Jest nim odebranie samego prawa do wolności. Obywatele rozwiniętych państw demokratycznych, w których zakorzeniły się idee wolności, indywidualizmu i społeczeństwa otwartego, mogą zgodzić się na czasowe ograniczenia wolności, ale nie na pozbawienie prawa do niej. Przywiązanie do tego zespołu idei ma niezwykle istotne konsekwencje. Jeżeli bowiem uzna się, że zagrożenie minęło albo zostało niewłaściwie ocenione, to uruchomiony zostanie proces przywracania szerszego zakresu wolności traktowanego jako coś należnego. Pewne elementy tego mechanizmu można było dostrzec w Stanach Zjednoczonych Ameryki po 11 września 2001 roku. W reakcji na zamachy wprowadzono ograniczającą niektóre wolności osobiste politykę antyterrorystyczną, którą symbolizował przyjęty przez kongres USA PATRIOT Act. Oprócz zaostrzenia procedur związanych z kontrolą graniczną umożliwiał on między innymi zwiększenie uprawnień służb specjalnych w inwigilowaniu obywateli podejrzanych o ewentualne związki z organizacjami terrorystycznymi. Jednak w następnych latach pojawiły się liczne głosy organizacji pozarządowych, że uprawnienia te są zbyt daleko idące. I dlatego w kolejnych latach niektóre procedury zostały obwarowane dodatkowymi wymogami mającymi zapobiec nadużyciom służb specjalnych. Głównym argumentem krytyków USA PATRIOT Act było właśnie naruszanie prawa do wolności.

Wojciech Gizicki: Konflikt na Ukrainie na nowo uświadomił realność zagrożeń we współczesnej Europie. Pojawiło się natychmiast pytanie o przygotowanie społeczeństwa do ewentualności obrony własnej ojczyzny. Zawodowa armia w rzeczywistość wojennej nie jest w stanie samodzielnie sprostać zagrożeniom zewnętrznym. Konieczne jest wsparcie całego narodu. Czy jesteśmy w stanie podołać wyzwaniom, co moglibyśmy/chcielibyśmy poświęcić? Trudno o jednoznaczną odpowiedź.

Z jednej strony państwo, nawet w czasie pokoju żąda coraz więcej wyrzeczeń i rości sobie prawo zagospodarowania całego życia społecznego. Nadregulacja prawna jest czasami przerażająca. Dotyczy to różnych sfer życia, m.in. życia rodzinnego. W imię bezpieczeństwa dziecka można je odebrać rodzicom, którzy są zbyt biedni w ocenie instytucji państwa! Z drugiej zaś podkreśla się prawa i wolności jednostki. Społeczeństwo domaga się bezpiecznego funkcjonowania w codziennych sprawach, bezpieczeństwa w czasie podróży samochodem, lotu samolotem. Nie akceptuje jednak wszechobecnego monitorowania przestrzeni publicznej, ścisłych kontroli podczas odpraw, itp.

Wychowywanie patriotyczne jest bardzo istotną częścią budowania tożsamości narodowej i ugruntowywania bezpieczeństwa. Coraz większa rzesza młodych ludzi z oddaniem angażuje się w różnorakie inicjatywy. Bardzo popularne jest m.in. wychowanie proobronne przy szkołach średnich i uczelniach wyższych. Czy jednak jest to wystarczający kapitał społeczny w ramach budowania przestrzeni bezpieczeństwa państwa? Czy młodzież żyjąca w pełni w duchu atrakcyjnego i wygodnego konsumpcjonizmu jest zdolna do podjęcia odpowiedzialności za obronę własnej ojczyzny? Trzeba jasno stwierdzić, że nie jesteśmy w stanie funkcjonować w sterylnym, wolnym od zagrożeń środowisku. Musimy umieć odeprzeć zagrożenie, w każdej postaci!

Antoni Kamiński: Karl Popper przytoczył następującą anegdotę o pewnym orzeczeniu sądu brytyjskiego. Podsądny był oskarżony o uderzenie w nos sąsiada. Bronił się, że korzystając ze swego prawa do wolności, machał rękami w różnych kierunkach i nie jest jego winą, że nos sąsiada znalazł się akurat na drodze jego ręki. Sędzia wydał wyrok skazujący argumentując, że granicą wolności jego ruchów był nos jego sąsiada. Wynika stąd, że granicą dla naszej wolności są równe prawa innych ludzi.

Podobnie wygląda to z nieco innej perspektywy. W wielu wypadkach korzystanie przez nas z wolności nie powoduje kosztów, w szerokim rozumieniu tego słowa, dla innych. Problem pojawia się, gdy koszty takie powstają. W warunkach rynku, by strawestować powiedzenie Miltona Friedmana, każdy „płaci za swoje obiady”. Jest tak, jeśli pominąć tzw. „koszty zewnętrzne” działania podmiotów gospodarczych, które ponosi społeczeństwo. Wychodząc poza ramy gospodarki i rynku, pojawia się pytanie, w jakim stopniu i kiedy uzasadnione jest, by społeczeństwo ponosiło koszty korzystania z wolności przez jednostki i środowiska w swym łonie. Dotyczy to, np., „tęczy” na pl. Zbawiciela w Warszawie.

Z punktu widzenia problematyki bezpieczeństwa mamy do czynienia z zagadnieniem poważniejszym: w jakim stopniu i czy w ogóle uzasadnione jest łamanie praw człowieka, a w tym prawa do wolności, w obliczu poważnych zagrożeń bezpieczeństwa społeczności, np. terroryzmu. Czy uzasadnione jest stosowanie tortur, gdy osoba może posiadać informację dotyczące działań narażających życie i zdrowie wielu osób? Czy uzasadnione jest długotrwałe odosobnienie bez wyroku sądu, kiedy osoba, przebywając na wolności, może takie zagrożenie stworzyć? Jednym słowem: czy jest tak, że sytuacje nadzwyczajne usprawiedliwiają użycie nadzwyczajnych środków?

Z punktu widzenia radykalnych zwolenników praworządności, odpowiedź na te wszystkie pytania brzmi – nie! Cóż jednak powiedziałby taki zwolennik, gdyby to jego najbliżsi znaleźli się w sytuacji bezpośredniego zagrożenia, a w rękach policji znalazł się ktoś, kto posiada informację mogącą temu zapobiec, ale nie chce jej udzielić? Konsekwentny radykał prawny powinien nawet wtedy podtrzymać swoje negatywne stanowisko: nie można łamać praw jednostki nawet wtedy, kiedy może to służyć interesowi większości. Postawa ta, jako normatywna, nie poddaje się dyskusji.

Inna obawa dotyczy opinii, że stosowanie środków nadzwyczajnych może doprowadzić do sytuacji, w której stają się rutyną i będą stosowane również w sytuacjach, które tego nie uzasadniają. Tego argumentu nie należy lekceważyć. Nie wynika stąd postulat ich całkowitego wykluczenia, o ile można zapewnić skuteczne środki zapewnienia ich wyjątkowości. Zakładając, że takimi środkami dysponuje się, wyjątkowe sytuacje mogą uzasadnić stosowanie wyjątkowych środków.

W dyskusjach nad stosowaniem tortur pojawia się wreszcie argument, że nie należy ich stosować nie tylko dlatego, że naruszają zasadę praworządności i gwałcą prawa człowieka, ale także dlatego, że są nieskuteczne. Stosuje się je nie ze względów pragmatycznych, lecz z motywu zemsty lub chęci wyładowania najgorszych instynktów człowieka. Niewątpliwie stosowaniu tortur zawsze towarzyszy element patologii, ale fakty wydają się przeczyć tezie o ich nieskuteczności. Gestapo i Abvehra uzyskały dzięki nim całkiem bogatą informację na temat Polskiego Państwa Podziemnego, chociaż zdarzali się też ludzie, którzy wytrzymali ciężkie tortury.

Na koniec, jeszcze jedna uwaga. Zwalczając dążenia wolnościowe Czeczenów, Rosjanie wymordowali lub pośrednio spowodowali śmierć ponad dwudziestu procent populacji Czeczenii. Nie wywołało to większych protestów ze strony środowisk, które piętnują stosowanie tortur przez Amerykanów. Obserwując dyskusje na ten temat, należy brać pod uwagę skłonność ich uczestników do stosowania podwójnych standardów.

Ryszard M. Machnikowski: Tzw. „wojna z terrorem” narzuciła społeczeństwom zachodnim nowe formy publicznej kontroli i pozbawianie prywatności, tym samym także pewnej części swobód i wolności obywatelskich. Skumulowane to jest z oddolną zmianą społeczną dobrowolnie włączającą część dawnej „strefy prywatnej” w „strefę publiczną” – poprzez powstanie takich form komunikacji jaką jest Facebook oraz inne portale społecznościowe. Częściowo sami, a częściowo zmuszeni do tego przez okoliczności zewnętrzne oddaliśmy spory zakres wolności instytucjom państwowym i korporacjom prywatnym. Ponieważ proces ten ma „spontaniczny” charakter i cały czas trwa, trudno jest obecnie nakreślić limity, warto jednak zauważyć, że nigdy w historii podmioty państwowe (instytucje bezpieczeństwa państwa) oraz prywatne (firmy internetowe) nie miały tak olbrzymiego i tak łatwego dostępu do dobrowolnie dostarczanych przez jednostki informacji o sobie i swoim życiu. Końcowym efektem może być funkcjonowanie prawdziwie „orwellowskiego” świata wykorzystującego najnowsze zdobycze technologiczne. Byłby to świat w którym nieustannie, 24/7/365 poddani bylibyśmy obserwacji bądź to przez instytucje państwowe, bądź też przez korporacje. Oznaczałoby to ostateczny kres ludzkiej wolności na rzecz swoistego „partnerstwa prywatno-publicznego”.

WS: Społeczeństwo w stanie zagrożenia nie jest w stanie w pełni rozwijać swych potencjałów. Co grozi Polakom, czego się boją, a co jest tylko medialnym konstruktem?

Sławomir Czapnik: Mam nadzieję, że Polacy mimo rozlicznych prób straszenia ich wszelkimi możliwymi plagami, przynajmniej w pewnej mierze zachowali rozsądek. W kapitalistycznym społeczeństwie, przeoranym przez neoliberalną politykę gospodarczą, podstawowym zmartwieniem zwykłych: Kowalskiej i Nowaka jest to, czy będzie on w stanie na godnym poziomie utrzymać siebie i swoich najbliższych. Oczywiście rację miał Thorstein Veblen, że zwykle oznacza to trochę wyższy status niż obecny, że zwykle porównujemy się do tych, którzy są wyżej w hierarchii od nas. W sytuacji, gdy miliony Polaków wyemigrowały, kolejne miliony zastanawiają się nad tym krokiem, odpowiedź na pytanie, czego się boimy, jest poniekąd zrozumiała sama przez się – nasze państwo nie daje wielu obywatelom szans na rozwój. Miliony Polaków zasila szeregi prekariatu, pracując na umowach słusznie zwanych śmieciowymi. Kapitał gniewu, lęku i niezadowolenia rośnie – prędzej czy później znajdzie się polityk (rzecz jasna, głośno powtarzający, że politykiem nie jest, a polityką – zwłaszcza w wydaniu partyjnym – brzydzi się jak wszyscy wokół), który przemieni go w kapitał poparcia dla siebie. Istnieje prawdopodobieństwo graniczące z pewnością, że ten scenariusz prędzej lub później się ziści: być może wcześniej niż się większości wydaje.

Franciszek Czech: Nie zgodzę się ze stwierdzeniem, że strach, zagrożenie czymś, zawsze musi być czynnikiem blokującym albo spowalniającym rozwój. Strach może mobilizować do pożytecznych działań. Już Antoni Kępiński przyrównywał lęk do potrzebnego sygnału alarmowego, który jedynie w pewnych sytuacjach zaczyna szwankować i nieustannie dzwonić. Uważam, że w dyskursie publicznym zbyt szybko przechodzi się od dostrzeżenia niepokoju do przekonania, że on ma niepożądany wpływ.

Strach jest reakcją psychiczną, która pojawia się, kiedy dostrzegamy, że zagrożone są istotne dla nas wartości. W związku z tym, że współczesne społeczeństwo polskie staje się coraz bardziej zindywidualizowane i wewnętrznie zróżnicowane, wielorakie są też obawy. Na przykład spora grupa osób obawia się zawłaszczania władzy przez Platformę Obywatelską, a inna niemała grupa dojścia do władzy Prawa i Sprawiedliwości (co więcej, część obywateli podziela obie te obawy). To nie przypadek, że tego samego emocjonalnego argumentu o „pełzającym zamachu stanu” używali w różnych okolicznościach zarówno Adam Michnik i Janusz Palikot, myśląc o rządach PiS, oraz Adam Hofman czy Tomasz Terlikowski w odniesieniu do rządów PO. W artykule Strach w epoce późnej nowoczesności opublikowanym w czasopiśmie „Politeja” starałem się wykazać, że profil szeroko podzielanych przez Polaków niepokojów silnie wiąże się z warunkami, w jakich żyjemy. Wciąż niezwykle istotne są obawy związane z zagrożeniem wartości materialnych. Obawy związane ze stratą pracy i perspektywą braku środków na najpilniejsze wydatki nadal są istotnym źródłem niepokojów. Jednocześnie rosną enklawy, w których większą rolę odgrywają niepokoje związane z zagrożeniem wartości postmaterialnych. Wśród nich istotną rolę odgrywają na przykład obawy związane ze stanem środowiska naturalnego. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku profesor Joanna Kurczewska w ramach badań przeprowadzonych na potrzeby książki Patriotyzm(y) polskich polityków poprosiła parlamentarzystów o napisanie pierwszych słów odezwy do narodu w znajdującego się w sytuacji zagrożenia. Wszyscy proszeni wyobrazili sobie, że jest to wojna z którymś z sąsiadów Polski. Nikomu nie przyszło do głowy, że zagrożeniem wymagającym odezwy mogłaby być katastrofa ekologiczna czy zamach terrorystyczny niewielkiej grupy osób. Warto byłoby powtórzyć te badania, ponieważ tradycyjne geopolityczne poczucie zagrożenia wciąż zapewne jest silne, zwłaszcza w okresie agresywnej polityki Rosji, ale jednak mogło się sporo pozmieniać w hierarchii zagrożeń w ostatnich dwudziestu latach.

W tym miejscu należałoby jeszcze zaznaczyć, że niepokoje w ogóle są konsekwencjami konstruktów medialnych i nie tylko medialnych. Jak bowiem wskazywał już Epiktet, człowieka przerażają nie rzeczy same w sobie, lecz jego wyobrażenia o rzeczach. Od tego nie da się uciec. Inna sprawa, że część tych konstruktów ma charakter koordynowanych przedsięwzięć mających wywołać panikę moralną i osłabić pozycję określonych podmiotów albo scementować więź społeczną. Tak się dzieje chociażby w przypadku przywołanego strachu przed rządami dwóch największych partii w Polsce.

Wojciech Gizicki: Problemów jest wiele, z uwagi na formę wypowiedzi należy ograniczyć się jedynie do kilku.

Można być brutalnie szczerym i stwierdzić, że Polakom grozi wymarcie! Współczynnik dzietności mamy jeden z najniższych w świecie[1]. W związku ze spadkiem populacji w najbliższych latach czeka nas konieczność realizacji polityki migracyjnej. Czy jesteśmy gotowi na przyjęcie wielu tysięcy imigrantów z obcych kulturowo społeczeństw? Problem ten w zasadzie nie pojawia się w szerszej i poważnej skali w bieżącej polityce oraz w przekazie medialnym! Państwo musi podjąć szersze działania promujące dzietność a społeczeństwo traktować dzieci jako wielką wartość. Media muszą odegrać przy tym pozytywną rolę. Kreowanie np. w serialach tylko wiecznie szczęśliwego i bogatego singla nie jest oczekiwaną i normalną sytuacją społeczną!

Boimy się samotności i starości. Jednak co robimy by wspierać i rozwijać rodziny wielopokoleniowe? Jak zagospodarowujemy tę przestrzeń i jak promujemy tradycyjne wartości w tym wymiarze? Nie jest rzeczą łatwą całkowicie bezkonfliktowe układanie relacji międzypokoleniowych. Jednak z drugiej strony nie sposób w dłużej perspektywie zapewnić optymalną opiekę i zainteresowanie ze strony najbliższych bez zdrowych i empatycznych relacji rodzinnych. W Europie coraz częściej opieka nad ludźmi starszymi jest domeną instytucji państwa. Czy chcemy by w Polsce model ten też obowiązywał?

Ne brak w Polsce konfliktów społecznych i wielkich sporów. Jednak czy tak wielka polaryzacja postaw i poglądów na rzeczywistość polityczno-społeczną jaka ma miejsce szczególnie od 2007 roku jest rzeczywistością? Czy nie została przypadkiem wykreowana i jest skutecznie podtrzymywana przez media w służbie politykom? Każdy z nas ma szerokie grono rodzinne, bliskich i znajomych. W oczywisty sposób występują w tych środowiskach określone różnice. Nie sposób jednak stwierdzić by były one tak wielkie by utrudniały codzienne funkcjonowanie i realizowanie wspólnych celów! Można zatem postawić tezę, że ów permanentny spór „Polaków z Polakami” jaki obserwujemy w mediach służy określonym celom politycznym. Jest to najtańsza i najbardziej skuteczna forma zbijania kapitału politycznego i utrzymywania władzy, stanowisk i pozycji politycznych, po każdej ze stron. Czy nie zmarnowany został entuzjazm i uniesienie narodowe jakie towarzyszyło społeczeństwu w czasie odchodzenia Jana Pawła II w 2005 i po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku? Owa jedność jaką wykazywaliśmy przy tych trudnych momentach mogła stanowić okazję do budowania trwałej jedności narodowej, została jednak skutecznie zmarnowana! Polska zwarta i zjednoczona społecznie odgrywała w historii istotna rolę, skłócona i podzielona popadała w poważne trudności…

Antoni Kamiński: Co do twierdzenia zawartego w zdaniu poprzedzającym pytanie to co najmniej równie prawdziwe jest twierdzenie inne: dopiero w stanie zagrożenia społeczeństwo jest w stanie w pełni rozwinąć swój potencjał. Wszystko zależy od rodzaju zagrożenia, jego powagi oraz stopnia integracji społeczeństwa i jakości jego przywództwa. To przenosi zagadnienie z poziomu psychologii społecznej na poziom instytucji.

Samo pytanie zaś odnosi się ponownie do psychologii społecznej. W tym kontekście warto zauważyć, że zagrożenia, które są bezpośrednio odczuwane przez społeczeństwo i prowokują jego niepokój, wcale nie muszą być tymi, które są najbardziej niebezpieczne dla jego trwania i rozwoju. Po drugie, o ile część zagrożeń ma charakter lokalny lub krajowy, o tyle inne mogą znajdować się całkowicie poza naszą kontrolą i świadomością. Co więcej, właśnie te zagrożenia mogą być najpoważniejsze. Jest to temat sam w sobie, więc na tym poprzestanę.

Ryszard M. Machnikowski: Polacy boją się biedy, bezrobocia, chorób, niesprawiedliwości. Od relatywnie krótkiego okresu (niecały rok) boją się też zagrożeń militarnych – konfliktu zbrojnego, terroryzmu. Wszystkie te zagrożenia są zarówno „realne”, jak też są „konstruktem społecznym”. Nie do końca zresztą podzielam tezę tego pytania – stan zagrożenia sprzyja niekiedy rozwijaniu swoich potencjałów, a właśnie stan „bezpieczeństwa” może mu nie sprzyjać.

WS: Z jednej strony obserwujemy coraz większą popularność tematyki bezpieczeństwa w naukach społecznych, z drugiej, przez wiele lat była ona (przynajmniej w socjologii) nieobecna. Jakie zadania stoją przed współczesnymi badaczami, zorientowanymi na rozpoznawanie społecznych lęków i niepokojów?

Sławomir Czapnik: Jako uczestnik sporej liczby konferencji o bezpieczeństwie mogę ze smutkiem stwierdzić, że tematyka bezpieczeństwa w naukach społecznych i humanistycznych jest traktowana nader pobieżnie. Ilość nadal nie przechodzi w jakość. Co gorsza, rozmywają się granice między badaczem a ekspertem, co wprowadza chaos i wątpliwości co do statusu pewnych osób – kiedy jest im to wygodne, odgrywają one role bezstronnych naukowców, w innej sytuacji pracują na zlecenie władz czy też prywatnych ośrodków badawczych. Jako uczony reprezentujący podejście krytyczne nie mogę też nie zauważyć, że milcząco przyjmowane założenie, że to co dobre dla państwa, jest też dobre dla społeczeństwa, zubaża obszar badań. Najdobitniej o tym świadczy beztroskie nawoływanie władz polskich do wydawania ogromnym sum na zbrojenia. Po pierwsze, nawet gdybyśmy w militaryzacji prześcignęli Koreę Północną, nasz potencjał wojskowy nadal będzie w porównaniu z rosyjskim – a Rosja służy jako straszak – nikły. Po drugie, jak zauważył pięciogwiazdkowy generał i prezydent Stanów Zjednoczonych, Dwight Eisenhower, każda rakieta i okręt wojenny to mniej szkół i szpitali. Po trzecie, Polska jest tak zapóźnionym cywilizacyjnie państwem, że wielomiliardowe wydatki militarne są wręcz obsceniczne i amoralne. Po czwarte, dotychczasowe wydatki zbrojeniowe okazały się w dużej mierze irracjonalne i zamiast poprawić obronność kraju służyły napełnianiu kieszeni koncernów, najczęściej zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich.

Franciszek Czech: Przywołane w pytaniu zagadnienia bezpieczeństwa (ale też ryzyka) oraz strachu i lęku mają wspólne punkty, ale stanowią one też problemy podejmowane w różnych paradygmatach. Najprościej można powiedzieć, że bezpieczeństwo zazwyczaj traktowane jest jako obiektywny stan rzeczy i analizowane przez politologów, ekonomistów oraz badaczy stosunków międzynarodowych (na przykład konstruktywistyczna teoria sekurytyzacji rozwijana w ostatniej z wymienionych dyscyplin już wyłamuje się z tego obiektywistycznego wzorca). Natomiast strach i lęk mają bardziej subiektywny wymiar i są przede wszystkim przedmiotem badań psychologów, neuropsychologów, kognitywistów, ale też i antropologów (wystarczy przywołać tu prace Mary Douglas). Na gruncie socjologii, gdzie przenikają się ujęcia subiektywistyczne i obiektywistyczne, można byłoby szukać mostów między tymi dwoma perspektywami. Do tego jednak konieczne jest śledzenie stanu badań w innych dyscyplinach, nie będące zresztą jakąś wydumaną dyrektywą w czasach nasilającej się interdyscyplinarności. Mimo to mam wrażenie, że zwłaszcza kiedy mowa o emocjach, w tym o strachu, tak się nie dzieje. W różnych artykułach socjologicznych i, nazwijmy to, publicystyczno-socjologicznych wciąż można spotkać się na przykład z kartezjuszowskim rozumieniem emocji jako przeciwieństwa myślenia racjonalnego. Emocje traktowane są jako przeszkody w racjonalnej ocenie sytuacji i dlatego uznawane są za czynnik ograniczający rozwój lub wręcz destrukcyjny. Często nawet wyobraża się emocje właśnie jako wybuchy albo ataki (np. złości albo paniki), które najlepiej byłoby po prostu wyeliminować. Tymczasem między innymi za sprawą badań neurologicznych zaczęto w zupełnie odmienny sposób patrzeć na emocje. Antonio Damasio w pracy pod wymownym tytułem Błąd Kartezjusza oraz liczni inni badacze dostarczyli wiele dowodów na rzecz stanowiska, że emocje stanowią funkcjonalny i wręcz nieodzowny element poznania ściśle sprzężony z racjonalnym myśleniem. Dotyczy to również strachu. Dlatego w badaniach nad takimi zagadnieniami jak bezpieczeństwo, poczucia zagrożenia, strach, lęk niezbędna jest ściślejsza współpraca socjologów z przedstawicielami innych dyscyplin.

Wojciech Gizicki: Badanie procesów zachodzących w obszarze bezpieczeństwa wymaga podejścia interdyscyplinarnego. Wyzwaniem jakie stoi przed badaczami jest więc skuteczne i trwałe wyjście z okopanych stanowisk poszczególnych dyscyplin, które chciały zagospodarować przestrzeń społeczną jedynie własnymi teoriami i metodami. Pozimnowojenna rzeczywistość bezpieczeństwa nie jest już jedynie osadzona w perspektywie militarnej. Wymaga badania z pozycji prawnej, społecznej, gospodarczej, kulturowej, itp. Stąd też konieczna jest symbioza i dyfuzja w nauce!

Antoni Kamiński: Mam trudność z ustosunkowaniem się do tak postawionego problemu. Kiedy studiowałem socjologię w latach 60., współwystępowały w niej na równych prawach dwie orientacje: makro i mikro. Orientacja makro czerpała z teorii marksistowskiej, ale współistniała z nią i konkurowała tradycja nawiązująca do Webera. Interesowała mnie przede wszystkim ta ostatnia i tak to pozostało. Mam wrażenie, że po rewolucji kulturalnej na uniwersytetach zachodnich, socjologia oddała to pole naukom politycznym i ekonomii instytucjonalnej. Symbolem tego poddania się było opuszczenie w 1968 r. przez kilku wybitnych socjologów Wydziału Socjologii Uniwersytetu w Berkeley i przejście do Wydziału Nauk Politycznych tej uczelni. Byli to uczeni tej miary, co m.in. Martin S. Lipset i Harold Wilensky. Przyczyną tego była nieprzyjazna postawa studentów socjologii wobec nich oraz zachęta ówczesnego dziekana Wydziału Nauk Politycznych – Aarona Wildavsky’ego. Po 1968 r. na wydziałach socjologii zaczęła dominować teoria krytyczna, fenomenologia, a także psychologia społeczna.

Opinia, że dopiero ostatnio wzrasta popularność problematyki bezpieczeństwa w naukach społecznych nie jest zasadna. Kwestie bezpieczeństwa zawsze były kluczowe w teorii stosunków międzynarodowych i, generalnie, w naukach politycznych; z nieco innej perspektywy – także w ekonomii. Sprowadzenie problematyki bezpieczeństwa do zagadnień lęków i niepokojów sugeruje irracjonalność obaw, a przecież wiele z nich jest racjonalnie uzasadnionych. Można wskazać sytuacje i okresy historyczne, kiedy nastroje społeczne przyjmowały charakter zbiorowych nerwic. Warunki do nich prowadzące są bez wątpienia interesującym przedmiotem badań. Nie wydaje mi się, by tak było obecnie w przypadku społeczeństwa polskiego, społeczeństw zachodu Europy, czy amerykańskiego. Jeżeli gdzieś takie irracjonalne postawy występują to chyba w największym stopniu w Rosji.

W każdym razie nasuwa się pytanie, czy zagrożenia dla bezpieczeństwa współczesnych społeczeństw wynikają z obiektywnych konfliktów interesów, które nie dają się opanować w ramach istniejących układów instytucjonalnych, czy też są wynikiem irracjonalnych nastrojów społecznych? W ostatnim przypadku operacjonalizacja problemu w kategoriach psychologii społecznej ma uzasadnienie, chociaż nie znam przypadków, by mogły z tego wyniknąć, sensowne wskazówki praktyczne. Warto zauważyć, że wspomniane na wstępie przykłady zagrożeń dla bezpieczeństwa społeczeństw mają charakter względnie obiektywny, tj. nie są wynikiem lęków i niepokojów społeczeństw, ale raczej racjonalnych polityk państw narodowych. Co więcej, nawet kiedy przesłanką racjonalnych polityk są irracjonalne nastroje społeczne, to można je korygować jedynie przy pomocy racjonalnych środków.

Zapewne jest też tak, że skoro układy instytucjonalne projektuje się przy założeniu racjonalności społecznych zachowań, to z założenia muszą być one bezradne w obliczu zachowań irracjonalnych. Stojąc na gruncie podejścia instytucjonalnego, można przyjąć, że w obliczu takich sytuacji sensowne jest dążenie do zinternalizowania przez irracjonalnie motywowanych aktorów kosztów ich zachowań, co nie zawsze jest możliwe. A badać można oczywiście wszystko.

Ryszard M. Machnikowski: Takie jak przed każdym socjologiem. Trafnie zbadać społeczną percepcję tych lęków i niepokojów, dynamikę zmian, zweryfikować swoje koncepty teoretyczne, by móc wyjaśnić społeczne zachowania jednostek postawionych w obliczu nowych i starych zagrożeń.

Sławomir Czapnik – doktor politologii, adiunkt w Instytucie Politologii Uniwersytetu Opolskiego. Zainteresowania badawcze: myśl Karola Marksa i marksizm, komunikowanie społeczne, bezpieczeństwo, terroryzm. Autor około 40 publikacji, w tym monografii Władza, media i pieniądze. Amerykańska ekonomia polityczna komunikowania (wybrane zagadnienia) (2014), współredaktor trzech książek w przygotowaniu – dotyczącej religii w Polsce, płynnej nowoczesności i Izraela.

Afiliacja Autora:

Zakład Studiów Europejskich, Instytut Politologii, Uniwersytet Opolski

E-mail: slawomir.czapnik@o2.pl

Franciszek Czech – dr, socjolog i politolog, pracownik Instytutu Studiów Międzykulturowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest autorem monografii Koszmarne scenariusze. Socjologiczne studium konstruowania lęku w dyskursie globalizacyjnym (Kraków 2010). Ostatnio pod jego redakcją ukazała się antologia przekładów Struktura teorii spiskowych (Kraków 2014) oraz monografia Spiskowe narracje i metanrracje (Kraków 2015).

Afiliacja Autora:

Zakład Teorii Kultury, Instytut Studiów Międzykulturowych, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych, Uniwersytet Jagielloński

Wojciech Gizicki – (ur. 1976) dr hab., stopień doktora habilitowanego w dyscyplinie nauki o bezpieczeństwie nadany w 2014 r. przez Radę Wydziału Bezpieczeństwa Narodowego Akademii Obrony Narodowej w Warszawie. Zainteresowania naukowe związane są głównie z problematyką bezpieczeństwa, integracji europejskiej oraz współpracy regionalnej w ramach Grupy Wyszehradzkiej (V4). Autor, redaktor lub współredaktor 18 książek i kilkudziesięciu artykułów naukowych. Organizator 17 konferencji naukowych, w tym 6 międzynarodowych, badań i seminariów naukowych, realizator projektów  krajowych (np. Ministerstwo Skarbu) i europejskich (np. INTERREG). Stypendia, staże i wizyty naukowe m.in. w Londynie, Debreczynie, Brnie, Kijowie, Trnawie. Sądeczanin z pochodzenia i przekonania. Pomysłodawca i organizator corocznego, międzynarodowego projektu naukowego pt. Interdyscyplinarne Sądeckie Dysputy Naukowe. Założyciel i Przewodniczący Rady Instytutu Sądecko-Lubelskiego, organizacji pozarządowej zajmującej się promowaniem demokracji i społeczeństwa obywatelskiego: www.isl.org.pl Redaktor naukowy serii Człowiek–Społeczeństwo–Państwo w Wydawnictwie Adam Marszałek.

Afiliacja Autora:

Katedra Stosunków Międzynarodowych, Instytut Nauk Politycznych i Spraw Międzynarodowych, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

E-mail: wgizicki@kul.pl

Antoni Kamiński – Prof. dr hab., socjolog, profesor zwyczajny, kierownik Zakładu Bezpieczeństwa Międzynarodowego i Studiów Strategicznych w Instytucie Studiów Politycznych PAN, specjalizuje się w takich zagadnieniach jak instytucje polityczno-gospodarcze oraz studia strategiczne. W latach 1999–2001 prezes zarządu Transparency International Polska. Stypendysta: w latach 1975–1976 – postdoctoral fellowship ASP ACLS, 1988–1989 – senior research fellow WPT&PA w Bloomington, 1994 – fellow JIIA, 1996 – fellow WWC, visiting professorships: 1980–1981 – University of British Columbia, 2006 – Princeton University, East China Normal University. Wykładał w: Ameryce, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Japonii, Ukrainie, Białorusi, Chinach. Ostatnie publikacje książkowe: (z Bartłomiejem Kamińskim) Korupcja rządów: państwa pokomunistyczne wobec globalizacji (Warszawa 2004) oraz Polityka bez strategii. Bezpieczeństwo Europy Środkowo-Wschodniej w perspektywie globalnej (współautor i red. naukowy, Warszawa 2008), Dezercja elit. Konsolidacja ustroju politycznego pokomunistycznej Polski (Warszawa: ISP PAN, 2014).

Afiliacja Autora:

Zakład Bezpieczeństwa Międzynarodowego i Studiów Strategicznych, Instytut Studiów Politycznych PAN

E-mail: antonikaminski@yahoo.com

Ryszard M. Machnikowski – dr hab. prof. nadzw. UŁ (2011), pracownik Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych UŁ (wcześniej Instytutu) od 1996 r., Soros FCO Scholar w Hertford College, Oxford University (1992–93), Fulbright Junior Scholar w Columbia University in the City of New York (1993–94), Ekspert Zewnętrzny National Forecast Program Poland 2020, Ekspert Zagraniczny CSFRS – francuskiej badawczej instytucji państwowej Conseil Superieur de la Formation et de la Recherche Strategique, członek Conseil Scientifique Studiów Magisterskich w zakresie kryminologii na Conservatoire National des Arts et Métiers w Paryżu, uczestnik Countering Lone Actor Terrorism (CLAT) network koordynowanej przez Institute for Strategic Dialogue w Londynie, autor 3 monografii i 48 artykułów i recenzji naukowych oraz ponad 50 artykułów publicystycznych z zakresu socjologii wiedzy, stosunków międzynarodowych, globalizacji, relacji transatlantyckich, globalnego terroryzmu i bezpieczeństwa.

Afiliacja Autora:

Katedra Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Uniwersytet Łódzki

E-mail: rmachnikowski@gmail.com

Cytowanie:

Czapnik Sławomir, Czech Franciszek, Gizicki Wojciech, Kamiński Antoni, Machnikowski Ryszard M., (2015), Dyskusja o bezpieczeństwie, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 17–34 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

1 Wg World FactBook, publikacji przygotowywanej przez CIA, w 2013 r. Polska zajmowała 212 miejsce (na 224 państwa) w rankingu dzietności ze współczynnikiem 1,32!!!

twozywo.art.pl

Zaskakująca zmiana. Transformacje zagrożeń dla bezpieczeństwa i ich percepcji

Ryszard M. Machnikowski
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Artykuł porusza problem zmian zarówno w stanie bezpieczeństwa jak i społecznej percepcji zagrożeń będących efektem zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 r. oraz rosyjskiej agresji na Ukrainę, rozpoczętej aneksją Krymu w marcu 2014 r. Oba te wydarzenia były zaskoczeniem zarówno dla publiczności, jak i większości ekspertów i profesjonalnych komentatorów i doprowadziły do przemian świadomości społecznej dotyczącej obszaru bezpieczeństwa. Ponadto wydarzenia te wymusiły reakcje, które doprowadziły do powstania nowych zagrożeń, takich jak inwigilacja elektroniczna na masową skalę czy też wojna z Rosją.

Słowa kluczowe:

Bezpieczeństwo, zagrożenie, atak terrorystyczny, agresja zbrojna, zaskoczenie, percepcja, zmiana.

Wstęp

Bezpieczeństwo państw oraz społeczeństw, zarówno w wymiarze „obiektywnym” jak i „subiektywnym” jest procesem dynamicznym, podlegającym ciągłej zmianie. Społeczna percepcja stanu bezpieczeństwa jest również zmienna i zależy od wielu czynników – zwykle nieco inaczej te kwestie postrzegają specjaliści, inaczej zwykli obywatele, niemający pogłębionej wiedzy na ten temat. Mimo różnicy w posiadanej wiedzy i doświadczeniu, obie te grupy – eksperci oraz „przeciętni” obserwatorzy – mają zazwyczaj znaczne problemy z przewidywaniem zasadniczych zmian i odstępstw od aktualnego trendu – najczęściej przewidywania dotyczące przyszłości oparte są na prostej ekstrapolacji stanu aktualnego, wg zasady „przyszłość to teraźniejszość, tylko trochę bardziej”. Nie może to dziwić, umysł ludzki ma zwykle problemy z wyobrażeniem sobie fundamentalnych zmian i odstępstw od bieżącego stanu rzeczy, nawet jeśli procesy mogące doprowadzić do takich zmian są już dostrzegalne. Gdy zasadnicze zmiany nadchodzą, budzą z reguły powszechne zaskoczenie, a także strach związany z niepewnością wynikającą z nowej, nieprzewidywanej sytuacji. W artykule tym chcę zwrócić uwagę na dwie chyba najbardziej znaczące transformacje polityczne, które wpłynęły na głęboką i zasadniczą zmianę percepcji zagrożeń, a przy tym radykalnie obniżyły stan bezpieczeństwa dotkniętych nimi państw i społeczeństw. Są to konsekwencje zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 r. oraz rosyjskiej agresji na Ukrainę – trudno znaleźć w XXI wieku inne przykłady równie znaczących wydarzeń, których oddziaływanie byłoby równie fundamentalne, a które jednocześnie były równie nagłe i niespodziewane.

Zamachy z 11 września 2001 r.

Pierwszy przypadek dotyczy zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 r. U progu nadchodzącego XXI wieku terroryzm był wprawdzie w kręgach eksperckich postrzegany jako jedno z możliwych poważniejszych zagrożeń współczesnego świata, jednak zarówno forma tego ataku, jak i jego skala zszokowała niemal wszystkich obserwatorów. Choć niektórzy specjaliści i analitycy już wcześniej zwracali uwagę na niebezpieczeństwa płynące z działań sunnickich radykałów (wskazywano, że mają oni siły i środki by atakować amerykańskie „interesy”), jednak znaczący atak terrorystyczny na samym terytorium USA dość powszechnie uważany był za mało prawdopodobny. Przypuszczano, że do ataku na obiekty amerykańskie lub obywateli tego państwa może dojść, ale za granicą, a celem będą elementy infrastruktury militarnej lub dyplomatycznej – predykcje te opierano na wcześniejszych zdarzeniach takich jak zamachy na ambasady amerykańskie w Kenii i Tanzanii w sierpniu 1998 r. oraz atak na niszczyciel USS Cole w Jemenie w październiku 2000 r. Także amerykańskie społeczeństwo czuło się dość bezpiecznie na terytorium własnego kraju, mimo złych doświadczeń z amerykańskim prawicowym ekstremizmem, odpowiedzialnym za zamach terrorystyczny w Oklahoma City w 1995 r. FBI oraz inne służby specjalne skupiły wtedy swoją uwagę na zagrożeniu płynącym ze strony środowisk amerykańskiej skrajnej prawicy i uważnie je monitorowały. Środowiska islamskich radykałów w USA, inwigilowane po zamachu na World Trade Center z lutego 1993 r., były wówczas oceniane jako niezbyt rozległe i nie upatrywano w nich egzystencjalnego zagrożenia dla kraju. Ani amerykańskie władze, ani społeczeństwo nie były więc dobrze przygotowane na sytuację, w której ataku na terytorium amerykańskim może dokonać grupa przybyszów z zagranicy, obywateli krajów uznawanych za sojuszników Ameryki w regionie Bliskiego Wschodu (Arabia Saudyjska, Egipt), z których część przyjechała z zaprzyjaźnionego kraju europejskiego, jakim był RFN (zamachu z 11 września dokonała tzw. komórka hamburska Al Kaidy). Niemal nikt nie wyobrażał także sobie, że zamachowcy zechcą wybrać samoloty jako latające bomby, które zostaną użyte do zniszczenia symboli amerykańskiej potęgi ekonomicznej (wieże WTC), militarnej (Pentagon) i politycznej (Biały Dom lub budynek Kongresu, które miały być celem czwartego samolotu, który rozbił się w polu w Pennsylvanii).

Znacznie więcej wyobraźni wykazali w tym zakresie autorzy książek political fiction, jak np. Tom Clancy – autor licznych książek pokazujących różne warianty możliwych zagrożeń dla bezpieczeństwa Ameryki i Zachodu, w tym Długu honorowego, w którym samolot pasażerski niszczy budynek Kongresu, czy hollywoodzcy scenarzyści, jak Edward Zwick, Lawrence Right i Menno Meyjes, współtwórcy niemal równie profetycznego jak powieści Clancy’ego filmu pt. The Siege (znany w Polsce jako Stan oblężenia). Obdarzeni wyobraźnią i wyczuciem politycznym pisarze i scenarzyści wyobrazili sobie „niewyobrażalne”, które ziściło się w dniu 11 września 2001 r. Potrafili oni dostrzec procesy, które umknęły uwadze większości amerykańskich decydentów oraz części środowiska badaczy zjawiska sunnickiego ekstremizmu (np. Kepel, 2003). Praca pisarzy i scenarzystów, polegająca na wymyślaniu możliwych, lecz wydawałoby się mało prawdopodobnych historii i sprzedawaniu wytworów swej wyobraźni pod postacią sensacyjnej literatury czy filmu, jest wielką zaletą, gdyż bez ryzyka „ośmieszenia się” pozwala na rozważanie najbardziej nawet szokujących wariantów rozwoju sytuacji.

Szok i przerażenie, jakie wzbudził atak z 11 września 2001 r. w USA i w innych częściach świata był po części związany ze skalą zniszczeń, jakich udało się terrorystom dokonać, jednak przede wszystkim był spowodowany przez zaskakujący i niespodziewany charakter tego wydarzenia, które stało się przełomem na skalę historyczną. Pobudziło ono procesy, których konsekwencje odczuwamy do dziś, a podjęte wówczas działania mające na celu zapobieżenie podobnej sytuacji w przyszłości, stały się zarzewiem nowych, jeszcze poważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa. Zagrożenie płynące ze strony muzułmańskich radykałów zostało uznane za pierwszoplanowe przez nową amerykańską administrację, a prezydent George W. Bush ogłosił wkrótce po 11 września „globalną wojnę z terrorem”. W jej ramach przyznano amerykańskim służbom specjalnym nowe, daleko idące uprawnienia, obejmujące możliwość niemal nieskrępowanej inwigilacji na masową skalę, szczególnie w przestrzeni elektronicznej, dokonywania porwań (określanych jako extraordinary renditions) i bezterminowego przetrzymywania a nawet „torturowania” podejrzanych o działalność terrorystyczną na całym świecie. Aby zapewnić bezpieczeństwo Amerykanom, stworzono tym samym podstawy pod nowe zagrożenia dla wolności i swobód liberalnego zachodniego społeczeństwa i ograniczono podstawowe prawa jednostki, takie jak prawo do prywatności czy prawo do procesu sądowego. Skalę procederu inwigilacji społeczeństw, dokonywanych przez amerykańskie służby wywiadu elektronicznego i sygnałowego, ujawnił w pełni dopiero Edward Snowden, pracownik CIA i NSA, który przez Chiny zbiegł do Rosji (Greenwald, 2014). To, co przez wielu było również uznawane za wytwór fantazji, zostało ostatecznie potwierdzone – amerykańskie służby mają zdolność dostępu, analizy i przechowywania gigantycznej liczby danych tworzonych przez użytkowników cyberprzestrzeni – sieci komórkowej oraz Internetu.

Możliwe działanie takiego systemu inwigilacji społeczeństwa od dawna było jednak przedstawiane w kulturze popularnej przez demaskatorskie teksty o niemal mitycznym amerykańskim systemie Echelon, czy przez Hollywood, gdzie powstał np. interesujący obraz fabularny Tony’ego Scotta pod tytułem (nomen omen) Enemy of the State (w Polsce znany jako Wróg publiczny), pokazujący właśnie niemal nieograniczone sposoby inwigilacji jednostki przez państwo w tworzącym się wówczas społeczeństwie Sieci. W celu skutecznej ochrony swoich obywateli, instytucje państwowe rozwinęły pełen asortyment technologii elektronicznego nadzoru, przy których kontrola nad społeczeństwem przedstawiona przez George’a Orwella w jego wizjonerskim dziele 1984 wydaje się być nader skromna.

Kolejnym elementem amerykańskiej reakcji na zamach z 11 września 2001 r. była seria interwencji militarnych w świecie muzułmańskim, których skutki nasiliły jedynie zjawiska, które w ten sposób usiłowano zwalczyć. Amerykańskie inwazje na Afganistan, a później na Irak obaliły co prawda reżimy talibów i Saddama Husajna, Amerykanom nie udało się jednak stworzyć podstaw do „stabilizacji” tych regionów – przeciwnie, ich działania podsyciły jedynie chaos i wrogość w krajach przesyconych konfliktami. Chaos ten doprowadził do tzw. „arabskiej wiosny ludów” – szeregu rebelii i przewrotów, których efektem była dalsza destabilizacja obszaru MENA (Middle East & North Africa). Co ciekawe, „arabska wiosna” rozpoczęła się z marginalnym udziałem sunnickich radykałów – i początkowo sprzyjała szerzenia „wartości zachodnich” – wolności i demokracji. Jednak wstrzemięźliwa postawa Zachodu i brak jakiejkolwiek strategii postępowania wobec zmian, widoczny u amerykańskiej administracji prezydenta Baracka Obamy spowodował, że inicjatywę przejęli dżihadyści, którym udało się doprowadzić do utworzenia Kalifatu na obszarze Syrii oraz Iraku i dalej destabilizować przyległe regiony, a nawet poszerzyć swoje oddziaływanie w muzułmańskiej ummie, w tym także w Europie.

Efektem trwającej już niemal 15 lat „globalnej wojny z terrorem” (przemianowanej przez prezydenta Obamę na overseas contingency operations) jest więc znaczące poszerzenie bazy społecznej dla sunnickiego ekstremizmu w świecie islamu, który dzięki procesom demograficznym, przyśpieszonym przez zjawisko globalizacji, obejmuje dziś także świat Zachodu, w tym Europę. W efekcie zagrożenie terrorystyczne, które próbowano ograniczyć działaniami militarnymi znacząco wzrosło a dżihadystom udało się nie tylko przetrwać kontratak Zachodu po zamachach z 11 września, ale odnieść wielki sukces poprzez utworzenie struktur „państwowych” pod postacią odbudowanego na ziemiach Syrii i Iraku nowego Kalifatu. Powstanie tzw. Państwa Islamskiego na obszarze Lewantu, z którym sprzymierzają się liczne grupy dżihadystyczne działające w Afryce oraz Azji jest, jak dotąd, symbolem największego tryumfu muzułmańskich radykałów i jednocześnie największym niepowodzeniem Zachodu, przyćmiewającym zamachy z 11 września 2001 r.

Koncentrowanie uwagi na militarnych sposobach walki z sunnickim ekstremizmem i zlekceważenie przyczyn skuteczności jego propagandowego i ideologicznego oddziaływania spowodowało, że Zachód wciąż pozostaje rażąco bezradny wobec skuteczności medialnego przekazu islamistów. Skutecznie oddziałują oni na wyobraźnię swoich zwolenników na całym świecie, gdyż Zachód nie jest w stanie przeciwstawić żadnej alternatywnej propozycji ideologicznej i wygasić ten radykalny nurt islamu. Efektem tego jest postępująca destabilizacja kolejnych obszarów Bliskiego Wschodu, Afryki, Azji, ale też i Europy, której skutkiem są regularne masakry lokalnej ludności dokonywane przez dżihadystów na opanowanych lub atakowanych terytoriach, wzmożona rekrutacja do struktur partyzancko – terrorystycznych na całym świecie oraz do Państwa Islamskiego, a także pobudzenie pewnej części muzułmańskiej ummy, która coraz bardziej otwarcie wspiera zbrojny dżihad. Można się spodziewać, że rezultatem procesów, które dziś obserwujemy, będą kolejne ataki terrorystyczne wymierzone w Zachód, które wymuszą wprowadzenie kolejnych nowoczesnych technologii kontroli populacji, jeszcze bardziej ograniczających prawa i wolności jednostki w zachodnich społeczeństwach. Być może w nadchodzących dekadach zostaną one trwale pozbawione zarówno swobód, jak i bezpieczeństwa – w imię którego ogranicza się te pierwsze – jego zapewnienie staje się coraz trudniejsze, a w przyszłości może się okazać niemożliwe. Zatem skutek trwającej od niemal 15 lat „globalnej wojny z terrorem” jest odwrotny od zamierzonego – nie tylko zwiększyła ona znacząco zagrożenie terrorystyczne płynące ze strony sunnickich radykałów dla państw zachodnich, ale stała się wręcz zarzewiem „destabilizacji” samego Zachodu, a ponadto stworzyła nowe poważne zagrożenia dla praw i wolności jednostki. Zmiany te dokonują się w następstwie wydarzenia, którego nie spodziewała się ani większość ekspertów, ani postronnych obserwatorów.

Rosyjska agresja na Ukrainę

Drugi przypadek zmiany percepcji możliwych zagrożeń odnosi się do rosyjskiej agresji na Ukrainę, która była podobnym zaskoczeniem dla Europejczyków, jak zamachy z 11 września 2001 r. – dla Amerykanów. Gdyby ktoś przedstawił scenariusz rosyjskiej aneksji Krymu oraz wprowadzenia wojsk rosyjskich na wschód Ukrainy rok przed tymi wydarzeniami, dość powszechnie byłby oceniony jako niepoprawny fantasta oraz rusofob. Dobrym przykładem może być tu Polska, gdzie ani grono eksperckie (BBN, 2013), ani zdecydowana większość społeczeństwa (Pieńkowski, 2014)[1] nie obawiała się poważnych zagrożeń natury militarnej dla bezpieczeństwa kraju, mogących przyjść z „kierunku wschodniego”, ani nie uznawała za prawdopodobne zaistnienia poważnego konfliktu zbrojnego w pobliżu granic naszego państwa. Zagrożenia natury wojennej były traktowane jako „niewyobrażalne”, co prowadziło do lekceważenia kwestii stanu zdolności obronnych państwa polskiego w dyskursie publicznym. Ani władze, ani społeczeństwo nie uważały tej kwestii za problem priorytetowy warty wzmożonej dyskusji i mimo deklaracji o pilnej konieczności modernizacji polskiego wojska, działania na jej rzecz postępowały nader opornie.

Konflikt zbrojny toczący się od wiosny ubiegłego roku na Ukrainie zasadniczo zmienił percepcję możliwych zagrożeń dla państwa polskiego, zarówno wśród władz, ekspertów, jak i społeczeństwa. Kwestie zdolności obronnych naszego kraju, wiarygodności sojuszy oraz możliwych wariantów zagrożenia militarnego weszły nagle do dyskursu społecznego. Media zaczęły poświęcać wiele uwagi problemowi zagrożenia wojennego, a temat ten zagościł w dyskusjach zwykłych obywateli deliberujących, czy kraj jest przygotowany na zróżnicowane zagrożenia o charakterze militarnym. Okazało się też, że casus Ukrainy pokazał, że wojna toczona w pobliżu naszych granic może przyjmować różny charakter, odległy od „konwencjonalnego”. Karierę zaczęło robić określenie wojna „hybrydowa” czy wręcz „podprogowa”. Publicznie rozważano, czy Rosja zatrzyma się w swych agresywnych planach na rozbiorze Ukrainy, czy też zechce pójść dalej, tworząc zagrożenie dla innych sąsiednich państw (Mołdawia, kraje nadbałtyckie, Polska) a nawet NATO (Machnikowski, 2015). Medialne nagłówki „Wojna z Rosją?”, które do niedawna jeszcze byłyby komentowane jako przykład paranoi i „rusofobii” zawitały na pierwsze strony portali internetowych, a nawet gazet. Obawiano się, że dalsza eskalacja konfliktu na Ukrainie może doprowadzić do jego „rozlania się” na cały region – czy to w wyniku przypadku, czy celowych działań. Prowokacyjne loty rosyjskich bombowców u granic przestrzeni powietrznej państw NATO kazały obawiać się wybuchu konfliktu, który z konwencjonalnego przeistoczy się w nuklearny. Nagłym priorytetem okazało się unowocześnienie sił zbrojnych Rzeczypospolitej, oraz dostosowanie ich do współczesnych zagrożeń, by dać tym samym minimum szansy na skuteczną obronę kraju. Można dziś zasadnie postawić hipotezę, że konflikt na Ukrainie wpłynął znacząco na percepcję zagrożeń dla bezpieczeństwa Polski, regionu oraz Europy. Kolejny raz rzeczywistość, zaskakując zdecydowaną większość obserwatorów, zmieniła stan świadomości społecznej i tym samym hierarchię priorytetów państwa i społeczeństwa, wymuszając reakcję na nową sytuację, której prawie nikt się wcześniej nie spodziewał.

Zaskoczenie – dla kogo?

W tym kontekście należy postawić pytanie, czy zaskoczenie wywołane zamachami z 11 września 2001 r. oraz rosyjską agresją na Ukrainę nie jest w pełni uzasadnione – w świecie może dojść potencjalnie do wielu zmian, których nie sposób przewidzieć – wszystkie możliwe warianty rozwoju wydarzeń nie mogą się przecież ziścić i spora część zachodzących zmian w istocie może mieć zaskakujący charakter. Z całą pewnością wyżej wspomniane transformacje mogły być zaskoczeniem dla postronnych obserwatorów, których wiedza i doświadczenie nie mogły obejmować obszarów, w których do nich doszło – trudno wymagać, by wszyscy mieli specjalistyczną wiedzę dotyczącą zagrożeń płynących z ewolucji sunnickiego ekstremizmu czy rosyjskiej polityki zagranicznej. Wytłumaczenie to nie może jednak, co oczywiste, dotyczyć przewidywań ekspertów opłacanych, by poddawać poszczególne aspekty rzeczywistości wnikliwej analizie. A jednak także oni, w większości, nie przewidywali możliwości dokonania zamachów terrorystycznych w USA czy aneksji Krymu przez Rosję i jej dalszej akcji militarnego „destabilizowania” Ukrainy. Nie stało się jednak tak dlatego, że NIKT z grona ekspertów nie dopuszczał takiej możliwości. W USA w jednej z instytucji powołanej do monitorowania i przeciwdziałania zagrożeniu terrorystycznemu czyli w CIA w 1996 r. powołano „eksperymentalną” jednostkę, której celem było śledzenie poczynań Osamy bin Ladena i jego organizacji – była to tzw. Bin Laden Issue Station, nazywana Alec station, której pierwszym dowódcą był doświadczony analityk Michael Scheuer. Personel tej jednostki był nazywany w CIA „bandą Mansona”, ze względu na fanatyczną jakoby wiarę, że Bin Laden stanowi poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych. Scheuerowi udało się przekonać kierownictwo CIA do podjęcia pewnych działań przeciwko Bin Ladenowi i jego organizacji, które jednak okazały się dalece niewystarczające, by nie dopuścić do zamachów z 11 września. W 2003 r. Michael Scheuer opublikował, jako Anonim, książkę pt. Through Our Enemies’ Eyes: Osama bin Laden, Radical Islam & the Future of America. (Anonim, 2003), którą zaczął pisać po ustąpieniu ze stanowiska w 1999 r. i w której zawarł swoje przemyślenia na temat radykalnego islamu. Wskazuje w niej m. in. na przyczyny, które spowodowały, że władze i społeczeństwo Ameryki zostały zaskoczone niszczącym atakiem na Nowy Jork i Waszyngton.

Gdy chodzi o rosyjskie działania na Ukrainie, także i w tym przypadku można zauważyć, że zanim do nich doszło, dostępne były analizy wskazujące na rosnącą agresywność rosyjskiej polityki, szczególnie wobec państw dawnego ZSRS, jak i na rosyjskie plany mające na celu doprowadzenie do powstania nowego, wielobiegunowego porządku (np. Kaczmarski, 2009; Kuczyński, 2009; Lucas, 2008; Van Herpen, 2014). Dostępny zasób wiedzy na ten temat pozwalał więc na podjęcie prób przewidywań dotyczących kwestii możliwych form reakcji Rosji na próby włączenia się przez Ukrainę w obręb oddziaływania politycznego i ekonomicznego świata zachodniego. Jednak wiedza ta była lekceważona przez mainstream ekspercki, podtrzymujący założenia o rosnącej pozytywnej roli Rosji w rozwiązywaniu europejskich problemów. Zakładano, że polityka tzw. resetu w kontaktach z Rosją doprowadzi do pozytywnej, z punktu widzenia świata zachodniego, ewolucji rosyjskiej polityki zagranicznej. Tym samym nieadekwatnie postrzegano zarówno cele polityki rosyjskiej, jak i formy jej realizacji i nie dostrzegano zagrożeń wynikających z działań Rosjan, mimo doświadczeń wojny gruzińsko – rosyjskiej z sierpnia 2008 r. (Asmus, 2011) Chciano wierzyć, że kraj ten będzie akceptował zachodnią politykę mimo, iż były podstawy by sądzić, że będzie bronił twardo swej racji stanu w obszarze „bliskiej zagranicy” stawiającej go w opozycji do działań zachodnich na Ukrainie. Nic więc dziwnego, że realne działania tego kraju musiały zaskoczyć ekspertów niespodziewających się gwałtownych działań ze strony Rosji. O ile w przypadku zamachów z 11 września 2001 r. można stwierdzić, że podjęto działania mające na celu ograniczenie zagrożeń wynikających z działalności Osamy bin Ladena i jego organizacji, lecz te okazały się niewystarczające, o tyle zagrożenia płynące z realizacji celów polityki rosyjskiej zostały niemal całkowicie zlekceważone. Dopiero zasadnicza zmiana sytuacji po wybuch konfliktu rosyjsko – ukraińskiego wymusiła podjęcie pewnych działań mających na celu lepsze przygotowanie naszego kraju na zagrożenia płynące z „kierunku wschodniego”.

Podsumowanie

Wydarzenia z roku 2001 i 2014 zasadniczo zmieniły sytuację bezpieczeństwa światowego, wymuszając poważną zmianę percepcji zagrożeń. Ataki z 11 września 2001 r. przestawiły amerykańską politykę zagraniczną na zupełnie nowe tory – jednym ze skutków ogłoszonej u progu nowego stulecia „globalnej wojny z terrorem” stało się utworzenie Kalifatu na obszarze Lewantu. Jego ekspansja i globalna popularność podniosła poziom zagrożenia terrorystycznego dla państw Zachodu na nienotowany dotąd poziom. Zaskoczone i zszokowane władze i społeczeństwa zostały zmuszone do akceptacji działań mających na celu poradzenie sobie z nowymi zagrożeniami. Rozwój technologii, mających na celu ochronę zachodnich społeczeństw przed dalszymi aktami terroru, doprowadził do przyzwolenia na ograniczanie fundamentalnych praw i wolności kultywowanych w zachodnich społeczeństwach. Tym samym islamscy radykałowie odnieśli podwójny sukces – doprowadzili do transformacji politycznej na Bliskim Wschodzie zgodnej z ich zamierzeniami oraz transformacji społecznej na Zachodzie, które sprzyjają ich interesom. Nie należy mieć wątpliwości, że zechcą zdyskontować te sukcesy także w przyszłości.

Dojście do władzy w Rosji Władimira Putina zmieniło, choć nie zasadniczo, cele rosyjskiej polityki zagranicznej. Stała się ona zagrożeniem nie tylko dla państw dawnego ZSRR, ale również dla europejskich państw sąsiadujących z Rosją. Rosyjskie działania wojenne na Ukrainie były zaskoczeniem dla tych krajów, w tym Polski, i wymusiły podjęcie aktywności mającej na celu przeciwdziałanie niebezpieczeństwom płynącym z działań rosyjskich. W jednym i drugim przypadku zmiana realna wymusiła zmianę percepcji zagrożeń przez większość ekspertów i społeczeństwa – doszło więc do istotnej zmiany świadomości społecznej. To, co kiedyś uchodziło za niepoprawną fantazję stało się elementem codzienności – zagrożenie „megazamachem” terrorystycznym, zagrożenie totalną inwigilacją, przynajmniej w Sieci, zagrożenie wojną z Rosją – wszystko to mogło być przed jesienią 2001 r. (lub wiosną 2014 r.) co najwyżej kanwą scenariusza dobrego filmu lub książki z gatunku political fiction. Dziś jest elementem naszej codzienności. Pokazuje to skalę zmiany jaka zaszła zarówno w świecie, jak i w ludzkiej świadomości. A przyszłość rysuje się, gdy weźmie się pod uwagę wyżej omawiane względy, jeszcze ciekawsza.

Ryszard M. Machnikowski – dr hab. prof. nadzw. UŁ (2011), pracownik Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych UŁ (wcześniej Instytutu) od 1996 r., Soros FCO Scholar w Hertford College, Oxford University (1992–93), Fulbright Junior Scholar w Columbia University in the City of New York (1993–94), Ekspert Zewnętrzny National Forecast Program Poland 2020, Ekspert Zagraniczny CSFRS – francuskiej badawczej instytucji państwowej Conseil Superieur de la Formation et de la Recherche Strategique, członek Conseil Scientifique Studiów Magisterskich w zakresie kryminologii na Conservatoire National des Arts et Métiers w Paryżu, uczestnik Countering Lone Actor Terrorism (CLAT) network koordynowanej przez Institute for Strategic Dialogue w Londynie, autor 3 monografii i 48 artykułów i recenzji naukowych oraz ponad 50 artykułów publicystycznych z zakresu socjologii wiedzy, stosunków międzynarodowych, globalizacji, relacji transatlantyckich, globalnego terroryzmu i bezpieczeństwa.

Afiliacja Autora:

Katedra Studiów Brytyjskich i Krajów Wspólnoty Brytyjskiej, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Uniwersytet Łódzki

E-mail: rmachnikowski@gmail.com

Bibliografia:

Asmus, R. (2011). Mała wojna, która wstrząsnęła światem. Gruzja, Rosja i przyszłość Zachodu. Warszawa: Res Publica Nowa.

BBN. (2013). Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego RP, http://www.spbn.gov.pl/, [dostęp 31.01.2015].

Greenwald, G. (2014). Snowden. Nigdzie się nie ukryjesz. Warszawa: Agora.

Kaczmarski, M. (2009). Rosyjski rewizjonizm wobec Zachodu. Warszawa: Prace OSW, nr 33.

Kuczyński, G. (2009). „Strategia Rosji wobec Zachodu”. Bezpieczeństwo narodowe, I – II.

Lucas, E. (2008). Nowa zimna wojna, Warszawa: Rebis.

Kepel, G. (2003). Święta wojna. Ekspansja i upadek fundamentalizmu muzułmańskiego. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie: Dialog.

Machnikowski, R. (2015). „NATO and the Ukraine – Russian armed conflict”.w: R Czulda, M. Madej (red.) Newcomers no more. Contemporary NATO and the Future of Enlargment from the Perspective of “Post-Cold War” Members. Brussels.

Pieńkowski, P. (2014). Bezpieczeństwo narodowe w świadomości społeczności Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Van Herpen, Marcel H. (2014). Wojny Putina, Warszawa: Prószyński Media.

Cytowanie:

Machnikowski Ryszard M., (2015), Zaskakująca zmiana. Transformacje stanu bezpieczeństwa i jego percepcji, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 37–45 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Unexpected Change. Transformation of Threats to the Security and their Perception

Summary:

Article covers the problem of changes of both security and social perception of dangers resulting from terrorist attacks on September 11, 2001 and Russian aggression in Ukraine started with the annexation of Crimea in March 2014. Both these events had been a huge surprise for the public as well as for the majority of experts and professional commentators and led to the transformation of social consciousness in the area of security. Moreover, these events forced the reaction which was a cause of new dangers for the affected societies, among them mass electronic surveillance or war with Russia.

Keywords: security, threat, terrorist attack, military aggression, surprise, perception, change.

1 Wprawdzie badania dr Piotra Pieńkowskiego ograniczyły się do Wrocławia można jednak przypuszczać, że podobne badanie przeprowadzone w tym czasie w całym kraju nie przyniosłoby decydująco odmiennych rezultatów.

twozywo.art.pl

Europejskie społeczeństwo ryzyka wobec kryzysu na Ukrainie

Piotr Pieńkowski
Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt:

Celem artykułu jest analiza europejskiego społeczeństwa ryzyka i jego reakcji na kryzys ukraiński w perspektywie teorii społeczeństwa światowego ryzyka i Europy kosmopolitycznej Ulricha Becka. Opisano kalendarium konfliktu, wskazując na najważniejsze wydarzenia od listopada 2013 do kwietnia 2015. Następnie, w perspektywie modernizacji refleksyjnej dokonano analizy pojęcia europejskiego społeczeństwo ryzyka oraz obywatelskiej modernizacji Ukrainy. Kolejno, wykorzystując typologię wojen Becka dokonano opisu konfliktu na Ukrainie. Teraźniejszość i przyszłość europejskiego społeczeństwa ryzyka rozważono opisując konflikty o ryzyko, politykę wybranych państw a także możliwe konsekwencje dla ukraińskiej, europejskiej i zachodniej jedności.

Słowa kluczowe:

społeczeństwo ryzyka, Europa, Ukraina, Rosja, kryzys, socjologia bezpieczeństwa, Ulrich Beck.

Wstęp

Siłą napędową Europy były od zawsze jej wewnętrzne i zewnętrzne sprzeczności. Z jednej strony, między członkami europejskich instytucji (współcześnie przede wszystkim Unii Europejskiej) istniała konieczność przezwyciężania różnic gospodarczych, politycznych i społecznych, owocująca nowymi rozwiązaniami instytucjonalnymi, modelami integracji, ewolucją systemu politycznego. Z drugiej, chcąc stać się podmiotowym graczem o ambicjach globalnych, należało orientować się także na to, co dzieje się w bliższym i dalszym sąsiedztwie, a nawet na innych kontynentach. Często również to co zewnętrzne stawało się tym co wewnętrzne, a przykładami mogą być kolejne rozszerzenia Wspólnoty o nowych członków, a także współpraca z państwami aspirującymi do zostania nimi. Jednym z takich państw była w roku 2013 Ukraina.

Kryzys ukraiński („konflikt”, „wojna”, „rewolucja” – tempo zmian powoduje, iż pojęcia nie nadążają za rzeczywistością, a treść kryjąca się za nimi bywa zbyt niebezpieczna, by ją przywoływać w dosłownym rozumieniu) wywołany został brakiem podpisania przez ówcześnie urzędującego prezydenta Wiktora Janukowycza umowy stowarzyszeniowej i umowy o utworzeniu strefy wolnego handlu z Unią Europejską. Doszło do rewolucji na Majdanie, a następnie konfliktu zbrojnego z Rosją i wspomaganymi przez nią separatystami, w konsekwencji okrojone zostało ukraińskie terytorium. Kryzys ten jest jednym z najpoważniejszych wyzwań dla Unii Europejskiej od początku jej istnienia. Jest to jednocześnie przejaw ryzykownej rzeczywistości współczesnych społeczeństw, wynik procesu drugiej (późnej) nowoczesności. Stąd proponuję wprowadzić termin „europejskie społeczeństwo ryzyka”, jako określenie sytuacji państw europejskich stojących wobec konieczności przywrócenia utraconego bezpieczeństwa. Samookreślenie się europejskiego społeczeństwa ryzyka wobec konfliktu na Ukrainie czynię zaś tematem niniejszego artykułu.

Swą analizę zamierzam przeprowadzić w następujących krokach. Po pierwsze, scharakteryzuję krótko przebieg kryzysu na Ukrainie, jako ramy czasowe przyjmując okres od podjęcia decyzji o niepodpisaniu umowy stowarzyszeniowej (listopad 2013) do względnej stabilizacji w kwietniu 2015. Po drugie, rozważę adekwatność pojęcia „europejskie społeczeństwo ryzyka” do opisu obecnego stanu Europy zagrożonej kryzysem ukraińskim. W trzecim punkcie przeanalizuję Euromajdan z perspektywy rozwoju obywatelskości jako konsekwencji procesów modernizacyjnych. Następnie, zwrócę uwagę na charakter wojny i innych form zorganizowanej przemocy, jakie mają miejsce na Ukrainie. Kolejno analizuję teraźniejszość i przyszłość europejskiego społeczeństwa ryzyka, wskazując na jego konflikty, postawy wybranych państw i potencjalne scenariusze dla jedności (ukraińskiej, europejskiej, zachodniej). Prace kończę podsumowaniem.

Kryzys na Ukrainie 2013–2015

Z perspektywy teorii społeczeństwa ryzyka historia zatoczyła koło: od katastrofy w Czarnobylu (obwód kijowski), która uświadomiła nam wszystkim kruchość naszej cywilizacji i jej podatność na zagrożenia sfery ekologicznej, po konflikt na Ukrainie (którego symbolem jest kijowski Plac Niepodległości, Euromajdan), będący radykalnym zwrotem w dotychczasowej architekturze bezpieczeństwa europejskiego, przede wszystkim w wymiarze politycznym i militarnym. Spróbuję w tym punkcie krótko wskazać na najważniejsze zdarzenia z lat ukraińskiego kryzysu 2013–2015, które składają się na najnowszą historię europejskiego społeczeństwa ryzyka.

21 listopada 2013 r. na kijowskim Placu (Majdanie) Niepodległości zgromadziły się tłumy protestujące przeciwko decyzji ukraińskich władz o niepodpisaniu umów: stowarzyszeniowej i o utworzeniu strefy wolnego handlu z Unią Europejską. W kolejnych dniach rosła liczba protestujących na Majdanie, a także rozpoczęły się demonstracje w innych miastach. 30 listopada dochodzi do pierwszych starć z policją, w kolejnych tygodniach następuje eskalacja protestów. W styczniu 2014 r. padają pierwsze ofiary, przede wszystkim po stronie protestujących. 18 lutego dochodzi do nieudanego szturmu sił rządowych na Majdan, walki trwają kilka dni, aż do podpisania porozumienia w dniu 21 lutego (między innymi dzięki interwencji ministrów spraw zagranicznych Francji, Niemiec i Polski – Laurenta Fabiusa, Franka-Waltera Steinmeiera oraz Radosława Sikorskiego). Prezydent Wiktor Janukowycz ucieka z kraju, wobec czego 22 lutego Rada Najwyższa podejmuje uchwałę o odsunięciu go od władzy, wybierając tymczasowo Ołeksandra Turczynowa na stanowisko pełniącego obowiązki Prezydenta Ukrainy. 27 lutego 2014 r. utworzony zostaje także gabinet Arsenija Jaceniuka.

Wydarzenia na Ukrainie spotkały się z negatywną reakcją Rosji. 1 marca 2014 r. Rada Federacji przyjęła wniosek Władimira Putina dotyczący zgody na użycie sił zbrojnych na Ukrainie. Już wcześniej na Krymie pojawili się żołnierze pozbawieni dystynkcji i oznak przynależności państwowej (tak zwane „zielone ludziki”), opanowujący lotniska. Rada Najwyższa Republiki Autonomicznej Krymu oraz Rada Miejska Sewastopola ogłosiły niepodległość Krymu 11 marca, a pięć dni później sami mieszkańcy znaczną większością głosów zadecydowali w referendum (przy braku zewnętrznych obserwatorów) o przyłączeniu się do Federacji Rosyjskiej. Wszystko to przy bierności większości oddziałów ukraińskich na Krymie, z których znaczna część przeszła na stronę rosyjską, z dowódcą marynarki wojennej kontradmirałem Denisem Berezowskim na czele. Aneksja Krymu nie została uznana przez Radę Europy i Zgromadzenie Ogólne ONZ. Na Rosję nałożono sankcje wizowe i ekonomiczne, jednocześnie Unia Europejska zaoferowała Ukrainie pomoc finansową. 21 marca doszło wreszcie do podpisania politycznej części umowy stowarzyszeniowej między Ukrainą i Unią (pozostała część została podpisana 27 czerwca).

Do wybuchu prorosyjskiego buntu doszło także na wschodzie Ukrainy, w obwodach Donieckim i Ługańskim. 6 kwietnia 2014 r. proklamowano niepodległość Donieckiej Republiki Ludowej, 27 kwietnia Ługańskiej RL. Porewolucyjne władze ukraińskie ogłosiły 13 kwietnia „operację antyterrorystyczną” (ATO), mającą przywrócić stan sprzed secesji. W następnych tygodniach dochodziło do licznych starć zbrojnych, które nie przyniosły rozstrzygnięcia. W tym samym czasie, w Genewie, pokój próbowali wynegocjować ministrowie spraw zagranicznych Rosji i Ukrainy – Siergiej Ławrow i Andrij Deszczycia, szefowa unijnej dyplomacji Catherine Ashton oraz sekretarz stanu USA John Kerry. Ustalenia szczytu nie były jednak przestrzegane. 11 maja mieszkańcy obu republik opowiedzieli się w referendum (nielegalnym według władz centralnych) za suwerennością i przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej. Niecałe dwa tygodnie później, 24 maja, republiki złączyły się w Federacyjną Republikę Noworosji.

Jednocześnie instytucjonalizowano przemiany polityczne w Kijowie. Istniała bowiem konieczność znalezienia demokratycznej legitymizacji dla nowych władz. 25 maja wybory prezydenckie na Ukrainie (w których nie brali udziału mieszkańcy Krymu oraz większość mieszkańców Donbasu) wygrał w pierwszej turze Petro Poroszenko, jego blok uzyskał także najwięcej mandatów w wyborach parlamentarnych z 26 października (premierem pozostał Arsenij Jaceniuk).

17 lipca 2014 r. uwagę opinii międzynarodowej przyciągnęła także, mająca miejsce na Ukrainie, katastrofa Boeinga 777 malezyjskich linii lotniczych Malaysia Airlines (MH17). Zdecydowaną większość pasażerów stanowili obywatele Holandii, ogłoszono tam żałobę narodową. Prawdopodobną przyczyną było omyłkowe zestrzelenie go przez separatystów za pomocą rosyjskiego rakietowego systemu przeciwlotniczego Buk. Jednocześnie, Rosja oskarża o zestrzelenie samolotu Ukraińców. Śledztwo trwa do dziś i nie przyniosło jednoznacznego rozstrzygnięcia. Katastrofa ta spowodowała zaostrzenie sankcji wobec Federacji Rosyjskiej ze strony Unii.

W dniach 4–5 września 2014 r. odbył się szczyt NATO w Newport. Postanowiono na nim wzmocnić wschodnią flankę Sojuszu i – przynajmniej deklaratywnie – zwiększyć bezpieczeństwo najbardziej narażonych członków. Ustalenia obejmowały między innymi aktualizację planów ewentualnościowych, organizację wspólnych ćwiczeń, zwiększenie sojuszniczej obecności w regionie i rozbudowę infrastruktury. Wsparto także Ukrainę, przeznaczając na jej rzecz skromne fundusze. Szczyt nie koncentrował się wyłącznie na tematyce ukraińskiego kryzysu, omawiano również problemy Afganistanu, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Na miejsce kolejnego szczytu w roku 2016 wybrano Polskę.

Wobec przedłużających się walk, a zwłaszcza otwarcia przez Rosję (której regularne oddziały wkroczyły 24 sierpnia na Ukrainę) nowego frontu w okolicach Mariupola, postanowiono szukać możliwości zawieszenia broni. 5 września 2014 r. weszło w życie porozumienie w Mińsku, zawarte między Ukrainą, Rosją oraz Doniecką i Ługańską Republiką Ludową, pod auspicjami OBWE. Nie doprowadziło ono do zakończenia walk, 19 września podpisano zatem kolejne memorandum mające zatrzymać działania wojsk po obu stronach. Także i ono zostało ostatecznie złamane. Następną próbą przywrócenia pokoju było porozumienie mińskie z 12 lutego 2015 r., wynegocjowane przez przywódców Ukrainy, Rosji, Niemiec i Francji (tzw. Mińsk 2). Pomimo iż nie rozwiązało ono w sposób kompletny sprawy pokoju na wschodzie Ukrainy, przyczyniło sie do utrzymania względnego spokoju i znacznej redukcji liczby ofiar po obu stronach (stan na kwiecień 2015). Treść porozumień jest dość niekorzystna dla Ukrainy (de facto traci ona swe wschodnie obwody a także kilkadziesiąt mniejszych miast w okolicach linii frontu), jednocześnie także Rosji nie udało się zrealizować wszystkich swych celów geopolitycznych.

Europejskie społeczeństwo ryzyka – o możliwości pojęcia

Pojęcie „społeczeństwa ryzyka” już u samego zarania budziło wiele kontrowersji (Beck, 2012, s. 7). Jednym z poważniejszych zarzutów była nieadekwatność stosowania tego terminu w stosunku do innych niż niemieckie społeczeństw. Co więcej, sama Republika Federalna Niemiec była raczej „stającym się” społeczeństwem ryzyka, „w transformacji”, niż w pełni podręcznikowym przykładem teorii Becka. Tym bardziej zatem nie były nim inne, mniej rozwinięte społeczeństwa europejskie. Dziś, niemal 30 lat po ogłoszeniu tej teorii, wiemy, iż społeczeństwami ryzyka są także społeczeństwo brytyjskie walczące z BSE, społeczeństwo chińskie dotknięte epidemią SARS (Cichocki, 2005) czy kraje afrykańskie zmagające się z konsekwencjami „klimatycznej katastrofy” (Giddens, 2010, s. 217). Są nimi w oczywisty sposób także społeczeństwa polskie czy ukraińskie.

Zasadne jest wręcz mówienie nie tylko o pojedynczych społeczeństwach będących (mogących stać się) społeczeństwami ryzyka, ale po prostu o jednym społeczeństwie światowego ryzyka. Globalne ryzyka mają charakter unifikujący, wymuszają współpracę między różnorodnymi podmiotami, z drugiej strony dynamizują nowe sprzeczności i ujawniają nieznane wcześniej konflikty. Jednocześnie, niekiedy mogą one pozostawać tylko i wyłącznie w sferze potencjalności, nie tracąc przez to swej mocy oddziaływania. Inscenizacja katastrof wymusza „polityczne antycypacje, działania i reakcje” (Beck, 2012, s. 24). To właśnie postrzeganie zjawisk jako niebezpiecznych i ryzykownych jest ważniejsze od ich obiektywnego charakteru – „zaciera się rozróżnienie ryzyka i jego kulturowego postrzegania” (Beck, 2012, s. 26).

Co jest źródłem zagrożeń? Niektóre z nich mają charakter niezamierzony, są skutkami ubocznymi modernizacji (kryzysy finansowe i ekologiczne); inne są zamierzone, celowe (terroryzm) (Beck, 2012, s. 289). Zaciera się granica między bezpieczeństwem i niebezpieczeństwem. W społeczeństwie światowego ryzyka, „stan normalny i stan wyjątkowy zachodzą na siebie”, przekraczając społeczne, przestrzenne i czasowe granice (Beck, 2012, ss. 116–118). Jaką receptę proponuje Ulrich Beck? W społeczeństwie światowego ryzyka winna obowiązywać logika kosmopolitycznej Realpolitik opartej na odrzuceniu unilateralizmu, współpracy w rozwiązywaniu globalnych problemów, poszanowaniu organizacji międzynarodowych (Beck, 2012, ss. 296–297).

Bliskoznacznym pojęciem, któremu Ulrich Beck (wraz z Edgarem Grande) poświęcił osobną książkę, jest Europa kosmopolityczna. Europa to „otwarty projekt polityczny”, jest zinstytucjonalizowaną krytyką samej siebie, ma swój aspekt wewnętrzny (instytucje) i zewnętrzny (polityka światowa), jest dynamicznym procesem europeizacji, stanowi „zmienną architekturę umów i sojuszy” (w momencie współczesnym autorom książki były to Unia Europejska, Rada Europy, Organizacja Współpracy Gospodarczej w Europie, Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu, NATO, Unia Zachodnioeuropejska, Europejska Agencja Kosmiczna, Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, EUREKA i inne – Beck, Grande, 2009, ss. 33–39). Kosmopolityzm odnosi się z kolei do zasady, by „postrzegać Innych jako różnych oraz jako równych”, co odróżnia go zarówno od uniwersalizmu (dającego pierwszeństwo jedności nad różnicami), jak i nacjonalizmu (likwidującego różnice wewnętrzne i wytwarzającego zewnętrzne); zasada „albo-albo” zostaje zastąpiona przez „zarówno, jak też” (Beck, Grande, 2009, ss. 43–44). Tylko poprzez kosmopolityzm można zjednoczyć Europę jednocześnie zachowując jej różnorodność.

Według autorów, Unii Europejskiej grozi scenariusz rozpadu (jego przyczynami będą nieudana integracja nowo przyjętych członków, brak reform i demokratyzacji europejskich instytucji, renacjonalizacja polityki i podział UE na obozy) oraz stagnacji (nie uda się osiągnąć kolejnego poziomu integracji, zreformować neoliberalnej przestrzeni rynkowej, poszerzyć kompetencji Wspólnoty, zwłaszcza w obszarze polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, a więc zrealizować legitymizowanych demokratycznie aspiracji politycznych); rozwiązaniem jest właśnie scenariusz kosmopolityzacji (integracja gospodarcza poszerzonej Unii, kształtowanie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, umacnianie relacji z USA; także: umocnienie europejskiego społeczeństwa obywatelskiego, przejście do postnarodowego modelu demokracji, wprowadzenie kosmopolitycznej podstawy integracji i ustanowienie Europy główną siłą globalnego kosmopolityzmu) (Beck, Grande, 2009, ss. 356–358). Nowa Unia winna być ufundowana na cieszącej się społeczną legitymizacją konstytucji.

Europejskie społeczeństwo ryzyka byłoby zatem, z jednej strony, sumą narodowych społeczeństw ryzyka i jednocześnie wykształcającym się z nich europejskim demosem, z drugiej natomiast szczególnym wariantem społeczeństwa światowego ryzyka, ograniczonym do swoistej całości społecznej, politycznej i geograficznej, jaką jest europejska zmienna konstelacja państw i organizacji (z Unią Europejską i NATO na czele). Jednocześnie, nie powinno się go utożsamiać z Europą kosmopolityczną. W tym ostatnim pojęciu zawarty jest bowiem optymizm i marzenie, który po kryzysie na Ukrainie jest zdecydowanie nieuzasadniony. Przeciwnie, europejskie społeczeństwo ryzyka to zarazem jedność z pojęciem Europy kosmopolitycznej (jedność terytorialna, instytucjonalna, kulturowa, historyczna), ale jednocześnie (przede wszystkim) jej antyteza (egoizm państw, wynikające z niego niespójne polityki, krucha europejska solidarność, wielowymiarowy kryzys, niezrealizowanie postulatu kosmopolityzmu).

Ukraina stanowi otoczenie zewnętrzne europejskiego społeczeństwa ryzyka (tak jak są nim Stany Zjednoczone, Rosja, Bliski Wschód czy Chiny), jednocześnie jego bezpośredniego sąsiada. Jest zatem z jednej strony przedmiotem jego działań (umowa stowarzyszeniowa i umowa o utworzeniu strefy wolnego handlu), z drugiej zaś stanowi źródło dynamicznych zmian wewnątrz europejskiego społeczeństwa ryzyka (spór na temat jedności europejskiej, polityki wobec Rosji, efektywności sankcji, gotowości do podjęcia działań militarnych). Sam kryzys ukraiński można wręcz postrzegać w kategoriach próby zintegrowania społeczeństwa ukraińskiego w europejskie społeczeństwo ryzyka („dialektyka otwierania i zamykania granic” – Beck, Grande, 2009, s. 406), zablokowanej przez innego zewnętrznego aktora (Federacje Rosyjską), zagrożonego utratą swych wpływów.

Obywatelskość Euromajdanu

Samoorganizację społeczeństwa na Euromajdanie można rozpatrywać w kategoriach postępującej obywatelskości, która z kolei jest efektem procesów modernizacyjnych. „Renesans podmiotowości politycznej” zaczął się już w latach 80. XX wieku na Zachodzie, obejmując różnorodne inicjatywy zorientowane przede wszystkim na kwestie ochrony środowiska (Beck, Giddens, Lash, 2009, s. 34). Wiele cech wspólnych z takimi ruchami miały także ruchy antykomunistyczne w bloku wschodnim, wyrazem tej samej opozycji „działające społeczeństwo” kontra „pozbawiona legitymizacji władza” były protesty z listopada 2013 r. Istnieje zatem historyczna analogia między emancypacją narodów Europy Środkowo-Wschodniej w okresie „jesieni ludów” a „Rewolucją Godności” na Ukrainie, dotycząca warunków startowych społeczeństwa, powszechności mobilizacji czy zjednoczenia różnorodnych środowisk w imię wspólnego celu.

Zgodnie z klasycznym założeniem refleksyjnej teorii nowoczesności[1], „im w większym stopniu społeczeństwa się modernizują, tym bardziej aktywne jednostki (podmioty) nabywają zdolność wywierania wpływu na społeczne warunki swojego istnienia i stwarzania sobie takiej możliwości” (Beck i in., 2009, s. 225). Modyfikując to założenie, przyczyn proeuropejskiej rewolucji na Majdanie należałoby upatrywać nie wprost w modernizacji (Ukraina jest społeczeństwem zdecydowanie mniej zmodernizowanym od społeczeństw Zachodu i to nawet w perspektywie pierwszej, prostej modernizacji), ale w różnicy między wynikającymi z modernizacji aspiracjami obywateli (relatywnie wysokimi), a zinstytucjonalizowanymi drogami ich realizacji (znacznie ograniczonymi), a także w skali ujawnionych przez refleksyjność barier i konfliktów (znacznej). Ta różnica jest, w oczywisty sposób, zdecydowanie większa niż w krajach europejskiego społeczeństwa ryzyka. Jednocześnie, postulowana przez protestujących integracja z Unią Europejską jest jednym ze sposobów na modernizacyjne przyspieszenie, demokratyzację i upodmiotowienie oraz likwidację strukturalnych ograniczeń.

Chcąc zachować niezbędny w takich przypadkach obiektywizm badawczy, warto również zwrócić uwagę na (często pomijaną) podmiotowość wschodnich regionów, „rosyjską wiosnę”. Z pewnością nie sposób traktować ich jako w pełni autonomicznych całości społeczno-politycznych, oczywista jest ich zależność od rosyjskiego wsparcia ekonomicznego, militarnego i politycznego. Jednocześnie, istnieją strukturalne warunki sprzyjające autonomizacji Donieckiej i Ługańskiej Republiki Ludowej. Zaliczyć do nich można odmienność etniczną, językową (dominuje rosyjskojęzyczność), poczucie ekonomicznego wyzysku, postulowanie federalizacji państwa, silne poparcie dla Wiktora Janukowycza i brak akceptacji dla rewolucji z 2014 roku.

Procesy modernizacyjne sprzyjające rozwojowi świadomości narodowej Ukraińców mają także swoje negatywne skutki (dialektyka postępu). Niepokój budzą doniesienia o gloryfikacji członków organizacji OUN/UPA, stosowanie przez oddziały ochotnicze totalitarnej symboliki, informacje o łamaniu przez nich praw człowieka (Amnesty, 2014), brutalność w stosunku do przeciwnika (wydarzenia w Odessie z 2 maja 2014) a także ograniczanie praw mniejszości (np. anulowanie ustawy uprzywilejowującej języki mniejszości narodowych). Oczywiście, niektóre z tych zarzutów (a także inne, niewymienione powyżej) postawić należy także drugiej stronie konfliktu. Nastrojom nacjonalistycznym sprzyjać będą oderwanie od Ukrainy rosyjskojęzycznych regionów (zwiększy to jednolitość etniczną państwa), poczucie porzucenia przez Zachód (który z sojusznika stanie sie wrogiem) a także kryzys ekonomiczny (sprzyjający szukaniu wewnętrznego wroga w celu przywrócenia jedności i rozładowania napięcia).

„Odczuwana wojna, odczuwany pokój”

Tytuł jednego z rozdziałów Społeczeństwa światowego ryzyka – „Odczuwana wojna, odczuwany pokój” – wydaje się być właściwym określeniem sytuacji europejskiego społeczeństwa ryzyka wobec kryzysu na Ukrainie. Z jednej strony, temat realnej i potencjalnej wojny zdaje się dominować w większości przekazów medialnych, z drugiej jednak, nic się nie zmieniło – życie toczy się jak dawniej, panuje pokój, a w rywalizacji wyborczej mamy jak zwykle tę samą „demokratyczną nudę”. Sprzeczność ta nie dotyczy mieszkańców Ukrainy, boleśnie doświadczających namacalności wojny, śmierci bliskich i zniszczeń wojennych. Spróbuję przyjrzeć się temu konfliktowi z perspektywy trzech wyróżnionych przez Ulricha Becka form wojny i zorganizowanej przemocy: dawnej wojny, nowej wojny (przemocy sprywatyzowanej) oraz wojny wirtualnej; czwarta kategoria, zglobalizowane ryzyko terroru, w moim przekonaniu nie ma odniesienia do wydarzeń na Ukrainie (Beck, 2012, ss. 213–216).

Po pierwsze, konflikt na Ukrainie ma w sobie wiele z tak zwanej „dawnej wojny”, charakterystycznej dla XX wieku. Starcia toczą zatem konwencjonalne rodzaje wojsk (piechota, czołgi, wojska rakietowe i artyleria, lotnictwo), istnieje linia frontu, prowadzony jest ochotniczy i przymusowy pobór do wojska, siły zbrojne podlegają odpowiednim organom politycznym, istnieje między obiema stronami konfliktu symetria. W odróżnieniu jednak od klasycznych konfliktów, brak tu formalnie wypowiedzianej wojny. Co więcej, Kreml długi czas zaprzeczał temu, iż rosyjscy żołnierze biorą udział w konflikcie, choć oczywiście zapewnieniom tym nie można było dawać wiary. Formalne ogłoszenie stanu wojny i zerwanie stosunków dyplomatycznych jest jednak niekorzystne dla obu stron.

Po drugie, jest to przykład „nowej wojny” („zorganizowanej formy sprywatyzowanej przemocy”), toczonej z udziałem niepaństwowych aktorów. Niejasny status Donieckiej i Ługańskiej Republiki Ludowej sprzyja tworzeniu paramilitarnych bojówek, z nieostrą granicą między walczącym a cywilem. Są one także miejscem docelowym dla szukających zarobku najemników czy ideologicznie motywowanych radykałów. Także po stronie Kijowa, oprócz sił rządowych, własne oddziały tworzą oligarchowie, realizujący interesy bądź to zbieżne z państwowymi, bądź też zupełnie autonomiczne, a także mobilizują się ochotnicze bojówki. Prywatyzacji przemocy sprzyja też „domowy” charakter wojny, zacierający podział między „swoimi” i „obcymi”, po obu stronach barykady mogą walczyć ludzie będący bliskimi sąsiadami lub wręcz rodziną, a żaden pokój jeszcze przez wiele lat nie załagodzi powstałych w ten sposób podziałów.

Konflikt na Ukrainie to także przykład trzeciego typu konfliktu – „wirtualnej wojny”. Ma to dwojaki sens. Po pierwsze, chodzi o strategię minimalizacji strat w wyniku działań wojennych. Dotyczy to przede wszystkim krajów zachodnich, niechętnych do wysyłania własnych żołnierzy na linię frontu, ograniczających się do pomocy sprzętowej i finansowej. Wojna wirtualna dla Europejczyków jest w oczywisty sposób realna dla mieszkańców wschodnich regionów. Drugi sens tego pojęcia to kluczowa rola mass mediów w przedstawianiu konfliktu. Wiąże się z tym zaciekła wojna informacyjna (Darczewska, 2014), mobilizacja opinii publicznej przeciwko „terrorystom” (lub – według drugiej strony – „faszystom”), na rzecz „praw człowieka” (instrumentalnie traktowanych), nie jest także zaskoczeniem, iż kategorią szczególnie narażoną na śmierć są dziennikarze (Journalists, 2014). Nowym zjawiskiem jest masowa aktywność stron konfliktu na portalach społecznościowych.

Jako przykłady znaczenia mediów (zwłaszcza społecznościowych) w konflikcie na Ukrainie można podać choćby słynny filmik „I am a Ukrainian”, obejrzany przez ponad 8 milionów widzów, głównie dzięki udostępnianiu go przez samych odbiorców (repostowaniu). Przedstawia on młodą ukraińską kobietę, która informuje społeczność światową o motywach rewolucji na Majdanie. Upubliczniane były także filmy pokazujące niedolę ukraińskich jeńców – z jednej strony przedstawiały negatywnie stronę rosyjską jako niehumanitarną, z drugiej zastraszały potencjalnych ochotników i obniżały morale. Istnieje również dużo materiałów przedstawiających zwłoki żołnierzy i cywilów obu stron konfliktu, a także rannych i poszkodowanych w inny sposób. Dzięki portalom społecznościowym wojna nabrała charakteru konkretnego, personalnego, a przez to bardziej dramatycznego – słynna stała się historia ukraińskiego czołgisty (Aleksieja Chabana), który darował życie rosyjskiemu przeciwnikowi i napisał list do jego matki. Wielką popularnością cieszą się filmy z walk, publikowane na portalach YouTube oraz LiveLeak (ten ostatni jest bardziej liberalny w zakresie cenzury materiałów).

Przywołać tu należy jeszcze dwa inne pojęcia. Po pierwsze, konflikt na Ukrainie to także „wojna z ryzykiem” (Beck, 2012, s. 217). Oznacza to, z jednej strony, „zarządzanie globalnym ryzykiem” – w interesie Zachodu jest tak kształtować sytuację międzynarodową, by ukraiński kryzys nie stał się zarzewiem globalnego konfliktu czy choćby „globalnego ryzyka”. Stałoby się tak w przypadku katastrofy humanitarnej, upadku państwa, wzrostu transnarodowej przestępczości, kryzysu ekonomicznego i związanej z tym migracji, objęcia władzy przez grupy radykalne. Inne rozumienie wojny z ryzykiem to wspomniana wyżej redystrybucja (minimalizowanie strat po własnej stronie i maksymalizowanie ich po drugiej). Europejskie społeczeństwo ryzyka, podejmując kalkulację, dąży do takiego transferu ryzyka, który zminimalizuje straty po stronie Zachodu, dopuszczając je tylko jeśli nie będą widoczne dla opinii publicznej, której bronią jest delegitymizacja rządzących narażających życie „naszych chłopców”. Jedyną możliwą wojną jest więc wojna marginalna.

Po drugie, w dyskursie na temat tego konfliktu bardzo często pojawia się pojęcie wojny hybrydowej. Historycznie, jej przykładami mogą być działania w Afganistanie (podczas obu ostatnich wojen) czy w Iraku, a także w czasie wojny w Libanie w 2006 (Popescu, 2015). Oznacza ona splot działań regularnych i nieregularnych, także cyberwojnę, stosowanie elementów terroru, propagandy, często pozostaje formalnie niewypowiedziana. Definicja taka jest bardzo pojemna (może nawet w zbyt dużym stopniu), w dodatku przeniesiona z dyskursu naukowego do medialnego podlega dalszym zniekształceniom – stąd przyznaję prymat przywołanej powyżej typologii Ulricha Becka, nie negując jednocześnie sensu stosowania tego pojęcia przy większej dyscyplinie i systematyce pojęciowej.

Europejskie społeczeństwo ryzyka – teraźniejszość i przyszłość

Jaka teraźniejszość, jaka przyszłość, czeka europejskie społeczeństwo ryzyka w kontekście kryzysu na Ukrainie? Już dziś, musi ono rozwiązać konflikty wokół ryzyka, obejmujące jego definicję, metodę redukcji a także prawomocność jego definiowania. W przyszłości zaś, będzie musiało zmierzyć się ze skutkami ubocznymi dzisiaj podejmowanych decyzji dla późniejszej jedności Ukrainy, Europy a także całego Zachodu.

Pierwszy konflikt dotyczy samej definicji ryzyka. Europejskie społeczeństwo ryzyka musi zdefiniować, co jest dla niego potencjalnym zagrożeniem. Czy pokojowi zagraża rosyjski imperializm, czy może przeciwnie, to właśnie ingerencja w rosyjską strefę wpływów poprzez próbę integracji Ukrainy naruszyła kruchy ład postzimnowojenny? Czy żyjemy w przededniu III wojny światowej? Na ile rozszerzenie na wschód wzmocni wewnętrznie Unię, na ile zaś zdynamizuje już istniejące pęknięcia, pogłębi nierówności, rozmyje tożsamość, utrudni podejmowanie decyzji? Co jest priorytetowym zagrożeniem – kryzys w otoczeniu zewnętrznym europejskiego społeczeństwa ryzyka, czy wewnętrzne niepokoje związane ze wzrostem bezrobocia, obniżką PKB, rosnącym zadłużeniem i brakiem demokratycznej legitymizacji dla unijnych instytucji?

Drugi konflikt to spór o metody redukcji ryzyka związanego z kryzysem ukraińskim. Czy sankcje ekonomiczne nałożone na Rosję stanowią skuteczne narzędzie jej powstrzymywania, czy przeciwnie, wymuszą tym gwałtowniejszą reakcję militarną? Jakie koszty poniosą europejscy producenci i konsumenci, ilu poległych własnych żołnierzy jesteśmy w stanie zaakceptować (bez utraty poparcia dla rządzących), a ile wytrzyma rosyjskie społeczeństwo płacące cenę za politykę swego przywódcy? Czy zwiększanie potencjału militarnego przez europejskie społeczeństwo ryzyka będzie stanowić czynnik odstraszający agresora i stabilizujący pokój, czy odwrotnie, zgodnie z dylematem bezpieczeństwa, będzie odebrane przez Rosję jako eskalacja konfliktu? W jakim stopniu kontynuowanie dialogu z Rosją legitymizuje jej działania, a w jakim jej izolacja pozbawia Europę środków nacisku na nią? Jak odróżnić konsensualną politykę od budzącego złe skojarzenia appeasementu? Czy drugie porozumienie w Mińsku to inaczej drugie Monachium?

Trzeci konflikt dotyczy prawomocności definiowania ryzyka. Jakie forum jest odpowiednie dla rozwiązania kryzysu ukraińskiego (ONZ, OBWE, NATO, UE, poszczególne państwa)? Które państwa mają decydujący głos w negocjacjach, a zdanie których się pomija? Czy istnieje wciąż jeden europejski (a także zachodni) głos w sprawie konfliktu, unijna solidarność, czy tylko suma sprzecznych interesów poszczególnych państw, z których jedne są ważniejsze od drugich?

Spróbuję przyjrzeć się polityce państw europejskiego społeczeństwa ryzyka w kontekście tych trzech wymienionych konfliktów. Nie jest moim celem pełna charakterystyka każdego z nich z osobna, przekraczałaby ona, po pierwsze, ramy tego artykułu, po drugie, wymagałaby historycznego dystansu. Chodzi raczej o ogólną analizę postaw w kontekście omawianych tu konfliktów, ze zwróceniem uwagi na najistotniejsze kwestie. Kluczowe dla całokształtu polityki unijnej jest oczywiście stanowisko Niemiec. Przede wszystkim ze względu na swój potencjał gospodarczy, Niemcy zajęły „pozycję rozstrzygającego politycznie mocarstwa europejskiego” (Beck, 2013, s. 7). Dodać do tego należy także największy potencjał ludnościowy oraz centralne położenie i kluczową rolę w strukturach Unii, ograniczona jest natomiast ich zdolność do prowadzenia działań militarnych (Speck, 2015). Niemcy odpowiadają za kształt polityki sankcji państw Zachodu wobec Rosji – utrzymanie ich na takim poziomie, który umożliwia deeskalację konfliktu (Pond, Kundnani, 2015). Są w tym konsekwentne, pomimo wysiłków Putina wskazującego na straty ponoszone przez niemiecką gospodarkę. Można wręcz mówić o pewnym rozczarowaniu polityką Rosji, z którą od dawna łączyły je specjalne stosunki. Zwłaszcza widoczne jest to w kontekście początkowych reakcji na kryzys ukraiński, które były dużo bardziej umiarkowane, a przez to zwyczajnie nieskuteczne (Kwiatkowska-Drożdż, Popławski, 2014). Jednocześnie, jako zarzut wobec Niemiec wysunąć można marginalizację pozostałych państw unijnych (poza Francją), w tym zwłaszcza Polski, jak i samej Unii w negocjacjach z Rosją (Buras, 2014). Trudno również mówić o podmiotowym traktowaniu Ukrainy przez Niemcy.

Jak przedstawia się polityka pozostałych państw? Francji udało się uniknąć politycznej marginalizacji i wraz z Niemcami bierze aktywny udział w negocjacjach z Rosją. Wielkie kontrowersje wywoływało realizowanie przez nią kontraktu na sprzedaż Rosji dwóch okrętów desantowych typu Mistral. Ostatecznie realizacja kontraktu została zawieszona, w momencie pisania tego artykułu trwają negocjacje dotyczące odszkodowania. Więzi gospodarcze Francji z Rosją są bardzo silne, co zniechęca do konfrontacyjnej polityki (Magierowski, 2015). Przez długi czas w przypadku Francji można było zatem mówić o prymacie własnego interesu nad europejskim. Niechętne sankcjom są również Hiszpania, Włochy, Cypr czy Grecja, opowiadające się przede wszystkim za współpracą i dialogiem. Inne stanowisko zajęła Wielka Brytania, deklarując wsparcie sprzętowe dla Ukrainy i pomoc w szkoleniu wojsk. Nie odgrywa ona jednak aktywnej roli, co jest szczególnie rażące w kontekście bycia sygnatariuszem Memorandum Budapeszteńskiego o Gwarancjach Bezpieczeństwa, mającego gwarantować integralność terytorialną Ukrainy.

Wsparcie dla Ukrainy deklarowały również państwa Grupy Wyszehradzkiej (V4 – Polska, Czechy, Słowacja, Węgry), jednocześnie, wbrew deklaracjom jedności, zaznaczają się między nimi znaczne różnice (Gniazdowski, Gorszkowski, Sadecki, 2014). Największe poczucie zagrożenia wykazuje Polska, skądinąd po początkowej aktywności przestała ona odgrywać istotną rolę w negocjacjach w sprawie kryzysu ukraińskiego, które od dawna toczą się bez niej. Odwrotnie postrzegają sytuację Węgry, wykazując pragmatyczne podejście, a wręcz zbliżające się do Rosji wobec izolacji w Unii. Niechętne sankcjom wobec Rosji są także Czechy i Słowacja, które wraz z Austrią powołały „trójkąt sławkowski” (Kałan, 2015). Stawia to pod znakiem zapytania dalszy sens istnienia V4. Zagrożone przez Rosję czują się natomiast państwa bałtyckie (Litwa, Łotwa, Estonia), także ze względu na liczną mniejszość rosyjską, możliwą do wykorzystania w wojnie hybrydowej (Hyndle-Hussein, 2015). Również państwa nordyckie (Dania, Norwegia, Islandia, a także nienależące do NATO Szwecja i Finlandia, choć ta ostatnia niechętna polityce sankcji) intensyfikują współpracę wojskową w obliczu potencjalnego zagrożenia.

Do powyższego przeglądu warto dodać jeszcze kilka uwag. Po pierwsze, czym innym jest polityka państwa, a czym innym społeczne poparcie dla niej. To społeczeństwo przede wszystkim ponosi koszty sankcji, co za tym idzie, może hamować działania w kierunku ich zaostrzenia. Po drugie, w krajach demokratycznych w wyniku alternacji władzy polityka zagraniczna może zmienić swój wektor, przez co powyższy przegląd jest raczej zapisem aktualnego stanu, a niekoniecznie trwałych tendencji. Po trzecie, w polityce wewnętrznej państw europejskiego społeczeństwa ryzyka coraz większym poparciem cieszą się ruchy radykalne, niemające do Rosji wrogiego stosunku, bądź wręcz z nią sympatyzujące (węgierski Jobbik, francuski Front Narodowy, grecka Syriza czy hiszpańskie Podemos).

Wydarzenia z lat 2013–2015 i podejmowane w ich trakcie decyzje polityczne mogą wywołać także skutki uboczne (akcent przenoszony jest zatem z refleksyjności na refleksywność) w zakresie jedności Ukrainy, Europy (europejskiego społeczeństwa ryzyka) oraz Zachodu. Spróbuję przedstawić je jako dwie przeciwstawne hipotezy. W odniesieniu do samej Ukrainy, mogą wystąpić dwie możliwości: zniszczenie jedności narodowej Ukraińców, bądź też, odwrotnie, jej wzmocnienie. Z jednej strony, wydarzenia z lat 2013–2015 ujawniły skalę podziałów w społeczeństwie ukraińskim, co więcej, uległy one radykalizacji. W przyszłości państwo ukraińskie mierzyć się będzie musiało z wyzwaniem reintegracji tej części społeczeństwa, która, pozostając w jego granicach, otwarcie nie popiera władzy w Kijowie i nie akceptuje porewolucyjnych przemian. Z drugiej strony, walka z separatystami i Rosją może stać się ważnym elementem składowym nowej ukraińskiej tożsamości, wzmacniając ją i sprzyjając utrzymaniu jedności w duchu patriotycznym. Byłby to paradoksalny efekt putinowskiej ofensywy.

Także jeśli spojrzymy na jedność Europy, partykularne interesy poszczególnych państw mogą rozbijać europejską solidarność, bądź też przeciwnie, adekwatna odpowiedź na wyzwanie związane z konfliktem ukraińskim przyczyni się do wzmocnienia europejskiej jedności i wypracowania jasnych reguł dotyczących wspólnego realizowania polityki zagranicznej i obronnej. Istniejący obecnie konsensus w sprawie sankcji (pod względem ich przestrzegania, niekoniecznie popierania) jest czynnikiem integrującym, ale może być trudny do utrzymania w dłuższym okresie. Paradoksalnie, to właśnie sukcesy tej polityki, owocujące stabilizacją sytuacji na wschodzie Ukrainy, będą jednocześnie przesłanką ich zniesienia. Zadać należy także pytanie o długofalowe konsekwencje dominującej roli Niemiec w Europie – czy „niemiecka Europa” to stan przejściowy, czy trwały kierunek? Jest to istotne zwłaszcza wobec niezdolności Unii do odgrywania podmiotowej roli w tym konflikcie, a także w kontekście innych, opisanych powyżej regionalnych mechanizmów integracyjnych, przejmujących jej funkcje. Potencjał cywilizacyjnej atrakcyjności Unii Europejskiej nie znalazł swego równoważnika w sferze obronności i polityki zagranicznej (Sobczyk, 2015, ss. 56–57).

Wreszcie, z punktu widzenia transatlantyckiej jedności, kryzys na Ukrainie może być jej gwoździem do trumny, ze względu na rozmijające się drogi państw europejskich i USA od zakończenia zimnej wojny, a także z powodu globalnych aspiracji Stanów Zjednoczonych niemogących w pełni angażować się tylko w sprawy europejskie. Przeciwna hipoteza wskazywałaby raczej na konieczność odwrotu od polityki „resetu” w stosunkach amerykańsko-rosyjskich (co już się dokonało) i przynajmniej częściowego ograniczenia „piwotu” w stronę Pacyfiku. Stany Zjednoczone zdecydowanie potępiły Rosję, wprowadziły sankcje, jednak ze względu na geograficzną odległość oraz słabe powiązania gospodarcze, znaczenie tej decyzji jest ograniczone (wspomnieć tu jednak można o wysłaniu w kwietniu 2015 r. 300 spadochroniarzy z misją szkolenia wojsk ukraińskich). Powiązane z tym jest pytanie o przyszły charakter NATO: czy dojdzie do realokacji wojsk w kierunku wschodnim (czego skromnym początkiem jest tzw. „szpica”), a także jak będzie w przyszłości postrzegana przez nie Rosja.

Podsumowanie

Konflikt na Ukrainie przypomniał nam wszystkim o ryzykownym charakterze naszej rzeczywistości. Nie „koniec historii”, nie europejska jedność, ani też nie społeczeństwo światowe, ale europejskie społeczeństwo ryzyka mierzące się z zagrożeniami konwencjonalnymi, jak i zupełnie nowymi formami realnej i wirtualnej przemocy, stanowi dziś strukturalną ramę naszych doświadczeń. Z niebezpieczeństwami tego typu musimy sobie radzić, stosując zarówno dawne strategie zwiększania potencjału militarnego, ekonomicznego czy tworząc sojusze międzynarodowe, jak i działając w ramach nowych uwarunkowań antycypacji katastrofy i mierzenia się z niezamierzonymi efektami własnych polityk, szukając wsparcia dla swych działań w opinii publicznej zarówno krajowej jak i światowej.

Na kruchą jedność Zachodu warto spojrzeć uwzględniając zarówno obiektywne zróżnicowanie położenia wobec ryzyka poszczególnych państw (geograficzna bliskość Rosji i Ukrainy, historyczne doświadczenia konfliktu bądź współpracy z nimi, bieżący potencjał militarny, polityczny i gospodarczy oraz będące jego pochodną interesy), jak i subiektywne jego postrzeganie. Obecny kryzys europejskiego społeczeństwa ryzyka jest przykładem zderzenia kultur ryzyka (clash of risk cultures, Beck, 2012, s. 111–112). Postrzeganie Rosji jako ważnego zagrożenia przez jedne państwa, przez inne traktowane jest jako histeria, zaś analiza scenariuszy przyszłości nie jest motywowana wiedzą (której nie sposób posiąść; nie da się także eksperymentować „na zasadzie prób i błędów”), ale staje się kwestią wiary w istnienie (nieistnienie) ryzyka, kulturową różnicą w zakresie jego postrzegania.

Kryzysowa rzeczywistość AD 2015 nie sprowadza się tylko i wyłącznie do konfliktu na Ukrainie. Europejskie społeczeństwo ryzyka doświadcza różnorodnych kryzysów, wymienić tu można choćby kryzys ekonomiczny, polityczny, legitymizacji, demograficzny, aksjologiczny, geopolityczny, ekologiczny (Pieńkowski, 2014). Niepokój budzą także działania Państwa Islamskiego, terroryzm (czego przykładem był zamach na redakcję Charlie Hebdo), wzrost poparcia dla radykalnych ugrupowań, nielegalna imigracja i problem uchodźców z Południa (obecnie trwa spór dotyczący redystrybucji przyjmowanych imigrantów między państwa Unii, nie tylko te graniczne). Lęk i strach odczuwany jest też po prostu przez jednostki, stanowiąc prywatną, indywidualną reakcję na codzienne trudności, troski czy wyzwania w konstruowaniu swej biografii w niepewnym świecie.

Wreszcie, nie można zapominać o perspektywie historycznej i samoświadomości epoki. Konflikt na Ukrainie z jednej strony przypieczętował koniec ładu postzimnowojennego, z drugiej stał się odnowieniem niektórych z ram poprzedzającego go świata dwubiegunowego. Być może świat postzimnowojenny był tylko międzyepoką, czasem korekty, a rzeczywistość wraca w utarte schematy lat powojennych (choć z innymi granicami). Przeciw tej tezie przemawiałaby jednak słabość dzisiejszej Rosji w stosunku do dawnego ZSRR, nie tylko w zakresie realnego potencjału, ale także zdolności oddziaływania ideologicznego. Istnieje również konieczność uwzględniania roli i aktywności także niezachodnich aktorów polityki globalnej, przede wszystkim Chin (szachujących z jednej strony Rosję, z drugiej odciągających Stany Zjednoczone od Europy) oraz państw Bliskiego Wschodu (spadek cen ropy to istotny czynnik dzisiejszego kryzysu ekonomicznego Rosji). Warto również zwrócić uwagę, iż kryzys jedności Zachodu wynika także z samej jego istoty – zdecentralizowana (zwłaszcza w aspekcie polityki zagranicznej i obronnej) Unia Europejska i powiązane z nią partnerskimi relacjami Stany Zjednoczone, nigdy nie osiągną takiego stopnia monodecyzyjności, co scentralizowana Federacja Rosyjska. Zawsze też Unia Europejska preferowała „miękką” siłę od „twardej”.

Każda sytuacja zmiany modelu bezpieczeństwa jest przede wszystkim sytuacją niewiedzy z wszystkimi tego konsekwencjami – koniecznością jej organizowania, redukowania czy używania. Stąd kryzys na Ukrainie, a także kryzys europejskiego społeczeństwa ryzyka, mogą być rozwiązane tylko w wypadku adekwatnej odpowiedzi na tę konieczność. Stanowi to wyzwanie zarówno dla politycznych decydentów, postawionych w obliczu dawno niewidzianego zagrożenia wojną, jak i dla przedstawicieli nauk społecznych, szukających odpowiednich metod, teorii i języka, dla wyrażenia i opisania kryzysowej rzeczywistości drugiego dziesięciolecia XXI wieku.

Piotr Pieńkowski – doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent socjologii i politologii. Autor monografii Bezpieczeństwo narodowe w świadomości społeczności Wrocławia. Studium socjologiczne. Zainteresowania badawcze ogniskują się wokół problematyki socjologii bezpieczeństwa, ryzyka, cywilizacji i polityki. Obecnie jest stypendystą programu „Kształcenie wysoko wykwalifikowanych specjalistów dla sfery publicznej w wymiarze transeuropejskim” realizowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego.

Afiliacja Autora:

Zakład Socjologii Ogólnej, Instytut Socjologii, Uniwersytet Wrocławski

E-mail: piotr.pienkowski@uwr.edu.pl

Bibliografia:

Amnesty International Briefing (2014). Ukraine: Abuses and war crimes by the Aidar Volunteer Battalion in the north Luhansk region http://amnesty.org.pl/uploads/media/Briefing_Ajdar.pdf [dostęp 20.04.15]

Beck, U., Giddens, A., Lash, S. (2009). Modernizacja refleksyjna. Warszawa: PWN.

Beck, U., Grande, E. (2009). Europa kosmopolityczna. Społeczeństwo i polityka w drugiej nowoczesności. Warszawa: Scholar.

Beck, U. (2012). Społeczeństwo światowego ryzyka. W poszukiwaniu utraconego bezpieczeństwa. Warszawa: Scholar.

Beck, U. (2013). Niemiecka Europa. Nowe krajobrazy władzy pod znakiem kryzysu. Warszawa: PWN.

Buras, P. (2014). Has Germany sidelined Poland in Ukraine crisis negotiations? www.ecfr.eu/article/commentary_has_germany_sidelined_poland_in_ukraine_crisis_negotiations301 [dostęp 05.05.15].

Cichocki, P. (2005). Konteksty społeczeństwa ryzyka. Poznań: Humaniora.

Darczewska, J. (2014). Anatomia rosyjskiej wojny informacyjnej. Operacja krymska – studium przypadku. http://www.osw.waw.pl/sites/default/files/anatomia_rosyjskiej_wojny_informacyjnej.pdf [dostęp 21.04.15].

Giddens, A. (2010). Klimatyczna katastrofa. Warszawa: Prószyński i s-ka.

Gniazdowski, M., Gorszkowski, J., Sadecki, A. (2014). Wyszehradzka kakofonia wobec konfliktu rosyjsko-ukraińskiego. http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2014–09–10/wyszehradzka-kakofonia-wobec-konfliktu-rosyjsko-ukrainskiego [dostęp 05.05.15].

Hyndle-Hussein, J. (2015). Państwa bałtyckie wobec konfliktu na Ukrainie. http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2015–01–23/panstwa-baltyckie-wobec-konfliktu-na-ukrainie [dostęp 05.05.15].

Journalists… (2014). Journalists face violence, intimidation and psychological warfare in conflict areas in Ukraine says OSCE Representative. http://www.osce.org/fom/117785 [dostęp 21.04.15].

Kałan, D. (2015). Trójkąt sławkowski: konkurencja dla Wyszehradu? http://www.pism.pl/files/?id_plik=19250 [dostęp 05.05.15].

Kwiatkowska-Drożdż, A., Popławski, K. (2014). Niemcy wobec konfliktu rosyjsko-ukraińskiego – szok i niedowierzanie. http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2014–04–03/niemcy-wobec-konfliktu-rosyjsko-ukrainskiego-szok-i [dostęp 05.05.15].

Magierowski, M. (2015). Francja, Hiszpania, Włochy a Rosja. http://www.omp.org.pl/artykul.php?artykul=367 [dostęp 05.05.15].

Pieńkowski, P. (2014). Społeczeństwa Unii Europejskiej wobec kryzysów – aspekty funkcjonalne. W: M. Bodziany (red.), Społeczeństwo a wojna. Wojny – kryzys – bunty mas (ss. 309–324). Wrocław: WSO WL.

Pond, E., Kundnani, H. (2015). Germany’s Real Role in the Ukraine Crisis. https://www.foreignaffairs.com/articles/eastern-europe-caucasus/germany-s-real-role-ukraine-crisis [dostęp 05.05.15].

Popescu, N. (2015). Hybrid tactics: neither new nor only Russian. http://www.iss.europa.eu/uploads/media/Alert_4_hybrid_warfare.pdf [dostęp 22.04.15].

Sobczyk, K. (2015). Konflikt na Ukrainie – porażka czy szansa dla Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony UE?, Bezpieczeństwo Narodowe, I/201, 37–60 [pobrano z] http://www.bbn.gov.pl/ftp/dok/03/SOBCZYK_33–2015.pdf [dostęp 12.05.15].

Speck., U. (2015). German Power and the Ukraine Conflict. http://carnegieeurope.eu/2015/03/26/german-power-and-ukraine-conflict [dostęp 22.04.15].

Cytowanie:

Pieńkowski Piotr, (2015), Europejskie społeczeństwo ryzyka wobec kryzysu na Ukrainie, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 47–61 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

European Risk Society and The Crisis in Ukraine

Summary:

Main goal of this article is to analyse European risk society and its reaction on Ukrainian crisis in the perspective of Ulrich Beck’s theories of world risk society and cosmopolitan Europe. Conflict timeline was described, by pointing on the most important events since November 2013 till April 2015. Then, in the perspective of reflexive modernisation, the concept of European risk society was analysed, as well as civil modernisation of the Ukraine. Subsequently, by using Beck’s typology of wars, conflict in the Ukraine was described. The present and the future of European risk society was considered by describing conflicts of risk, policy of selected countries and possible consequences for Ukrainian, European and West unity.

Keywords: risk society, Europe, Ukraine, Russia, crisis, sociology of security, Ulrich Beck.

1 Zwracam tu uwagę na refleksyjny, nie refleksywny aspekt teorii modernizacji, niebędący w centrum zainteresowania Becka, choć również istotny.

twozywo.art.pl

Bezpieczeństwo militarne Polski z perspektywy kulturowej. Przyczynek do rozważań o kulturze bezpieczeństwa

Michał Piekarski
Uniwersytet Wrocławski

Abstrakt:

Praca jest próbą zbadania bezpieczeństwa militarnego Polski z perspektywy kulturowej. Koncepcja kultury strategicznej pozwala na wyjaśnienie polityki bezpieczeństwa współczesnej Polski, która zdominowana jest przez bezpieczeństwo militarne, a w tym sektorze – przez potencjał lądowy. Analiza kultury strategicznej wykazuje znaczące wpływy doświadczeń i mitów z czasów I Rzeczypospolitej, co tworzy środowisko niesprzyjające modernizacji sił zbrojnych i polityki bezpieczeństwa.

Słowa kluczowe:

bezpieczeństwo, siły zbrojne, kultura strategiczna.

Celem artykułu jest próba opisu sposobu w jaki w Polsce, po roku 1989 zagadnienia tzw. bezpieczeństwa militarnego, a zatem tej sfery bezpieczeństwa, która skoncentrowana jest na armii i sposobie jej użycia w celach politycznych, postrzegane były przez elity polityczne oraz wojskowe. Problematyka ta może być uważana za przynależną wyłącznie do dziedziny nauk o bezpieczeństwie, a zwłaszcza tzw. nauk wojskowych zajmujących się zasadniczo szczegółowymi kwestiami z zakresu organizacji sił zbrojnych, dowodzenia, techniki wojskowej oraz pokrewnych dziedzin.

Jednak dla uzyskania możliwie pełnego obrazu funkcjonowania państwa (jak również społeczeństwa) w tej sferze, niezbędne jest szersze spojrzenie, uwzględniające także inne obszary wiedzy naukowej – a do takich należy perspektywa oferowana przez studia nad kulturą bezpieczeństwa. Pod względem metodologicznym, wykorzystano oficjalne dokumenty, jak również artykuły i opracowania dostępne w niezależnej od Ministerstwa Obrony Narodowej prasie. Wreszcie istotnym, choć szczególnym, rodzajem źródeł są osobiste spostrzeżenia autora i wnioski wyciągnięte z wieloletnich kontaktów z osobami pełniącymi w różnym okresie i w różnym charakterze służbę wojskową.

Na potrzeby artykułu nie prowadzono jednak odrębnych badań empirycznych, ilościowych bądź jakościowych, choć wyraźnie widoczna jest potrzeba przeprowadzenia takowych.

Wieloaspektowe spojrzenie na bezpieczeństwo i armię

Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak każda tego rodzaju organizacja, mogą być – co jest już truizmem – opisywane z wielu perspektyw. Najbardziej szczegółową spośród nich jest oczywiście wiedza stricte wojskowa.

Jest to cały zakres informacji dotyczących sposobu postępowania żołnierza, zasad działania i obsługi przydzielonego mu wyposażenia i uzbrojenia, funkcjonowania żołnierza i całych struktur organizacyjnych (pododdziałów, oddziałów, związków taktycznych). W szczególności wyraźny jest w tym obszarze wiedzy cel jej gromadzenia, mianowicie przygotowanie sił zbrojnych do walki. Całe bowiem siły zbrojne są zorganizowane przede wszystkim w tym jednym celu, to znaczy w celu stosowania przemocy w imieniu państwa, co za tym idzie, każdy aspekt ich funkcjonowania wiąże się właśnie z ich efektywnością jako narzędzia przemocy.

Oczywiście, z punktu widzenia naukowego, wiedza wojskowa może być podzielona na obszary zainteresowania różnych nauk. Technika wojskowa sama w sobie jest przedmiotem, który bada całe spektrum nauk technicznych. Zachowanie żołnierza na polu walki może być przedmiotem zainteresowania nie tylko taktyki, ale także psychologii, socjologii i nauk prawnych.

W naukach społecznych, a zwłaszcza w nauce o stosunkach międzynarodowych, zagadnienia związane z wojskiem i siłami zbrojnymi zostały w sposób szczególny ujęty w tzw. realistycznym nurcie badań nad bezpieczeństwem. Jego klasyczni przedstawiciele jak Hans Morgenthau czy Joseph Nye wiążą bezpieczeństwo z pojęciem potęgi – także militarnej państwa. Postrzeganie bezpieczeństwa państwa przede wszystkim przez pryzmat jego potęgi, a zwłaszcza potencjału militarnego, jest jednak perspektywą wyraźnie zawężoną, a we współczesnej literaturze przedmiotu kładzie się nacisk na ukazanie wieloaspektowości problematyki bezpieczeństwa (Czaputowicz, 2012).

Z tych samych powodów, istotne jest spojrzenie na całość sił zbrojnych państwa – w tym przypadku Polski – z perspektywy nauk społecznych poprzez zadanie pytania o faktyczną rolę sił zbrojnych, wynikającą ze sposobu postrzegania wojska przez elity polityczne oraz wojskowe, co oznacza perspektywę kultury strategicznej.

Samo pojęcie kultury strategicznej może zostać zdefiniowane, w ślad za J. Snyderem, który pierwszy użył tego pojęcia, jako: (…) zbiór idei, emocjonalnych odruchów warunkowych i wzorców zachowań, który członkowie narodowej wspólnoty strategicznej nabyli poprzez edukację lub naśladownictwo i współdzielą ze sobą nawzajem w obszarze strategii [nuklearnej] (Gray, 2006, za: Snyder, 1977).

W kontekście zagadnień definicyjnych należy także zwrócić uwagę na opinię Colina S. Graya, który zwraca uwagę na fakt że pojęcie „kultury strategicznej” mieści się pomiędzy dwoma innymi kategoriami, mianowicie „kulturą publiczną” (polityczną) oraz kulturą organizacyjną wojska (Gray, 2006, s. 10).

Innymi słowy jest to poszukiwanie odpowiedzi jakich udziela sobie społeczeństwo i jego elity na pytania takie jak: Kim jesteśmy? Jakie jest nasze miejsce w otoczeniu innych państw? Co chcemy osiągnąć? To prowadzi do drugiego, a zatem analizy samej kultury strategicznej, a zatem do określenia zagrożeń postrzeganych przez elity (i co oczywiste, kim są owe elity, gdy mowa o sferze bezpieczeństwa) i preferowanych przez nie sposobów neutralizacji tychże zjawisk. Wreszcie trzecim poziomem jest sfera funkcjonowania samych służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa, w tym w szczególności sił zbrojnych. Te trzy poziomy analizy determinują strukturę tekstu.

Po pierwsze należy ocenić polską kulturę polityczną, w szczególności ogólną percepcję postrzegania przez społeczeństwo i jego elity państwa i jego zasadniczych celów politycznych.

Należy zwrócić uwagę na jeden istotny problem. Analiza tego rodzaju różni się od typowej analizy z zakresu bezpieczeństwa, zwłaszcza technicznej. Nie ma bowiem na celu określenia tego co jest obiektywnie istniejące. W przypadku badań nad, przykładowo, rolą broni pancernej, można poruszać się w świecie, który może być opisany do pewnego stopnia w sposób obiektywny, na przykład porównując charakterystykę pancerza wozu bojowego i istniejących środków przeciwpancernych. W tym przypadku jednak problemem nie jest to co jest obiektywnie istniejące. Problemem jest to, co jest postrzegane przez społeczeństwo i elity jako zagrożenie – nawet jeśli dane zjawisko nie występuje obiektywnie a preferowany sposób zapewnienia bezpieczeństwa jest obiektywnie nieskuteczny.

Obronność i społeczeństwo Polski w kontekście społecznym i historycznym

Polska jest państwem o szczególnej historii społecznej. Jej współczesne społeczeństwo, w przeciwieństwie do społeczeństw Europy Zachodniej, które przeszły klasyczny proces modernizacji, w toku którego wytworzyło się państwo narodowe i państwo przemysłowe (czy też jak syntetycznie ujmują to Tofflerowie – społeczeństwo drugiej fali) a następnie państwo i społeczeństwo przekształciły się w twory postnowoczesne, postnarodowe i postindustrialne (trzeciej fali), konstytuowało się w wyniku oddziaływania silnych zjawisk zewnętrznych, głęboko ingerujących w granice, strukturę społeczną oraz sam fakt istnienia bądź nieistnienia państwa.

Odwołując się do prac Jana Sowy (2011) oraz Andrzeja Ledera (2014) można opisać historię Polski od wieku XVII do okresu PRL jako okres w którym państwo polskie uległo przekształceniom w sposób, którego społeczeństwo (jakkolwiek rozumiane) nie zauważa. I Rzeczypospolita funkcjonowała jeszcze długo po tym, gdy wskutek zahamowania procesów modernizacji gospodarki i wewnętrznego rozkładu politycznego, przestała się liczyć na arenie międzynarodowej i stała się areną walk wewnętrznych oraz ingerencji obcych państw – do rozbiorów włącznie.

Procesy modernizacji – w tym przemysłowej – oraz zmiany społeczne – zachodziły w okresie kiedy Polska znajdowała się pod obcą, albo narzuconą przez obcych władzą. Miała miejsce industrializacja oraz powstanie państwa narodowego (i to w porównaniu z innymi państwami w Europie – wręcz jednolitego etnicznie), to drugie zjawisko w znacznej mierze miało miejsce wskutek awansu społecznego chłopów, z powodu eliminacji dotychczasowych elit (zwłaszcza szlachty i starego mieszczaństwa).

W sferze bezpieczeństwa ten okres ponad trzech wieków był czasem traumatycznym i naznaczonym klęskami. Słaba ekonomicznie Polska nie była w stanie wystawić armii odpowiadających potencjałem jakościowym ani ilościowym armiom swoich przeciwników. Jej siły zbrojne składały się głównie ze szlachty oraz żołnierzy najemnych, rola odgrywana przez chłopów była wysoce ograniczona, a pobór rekruta (piechota łanowa, piechota dymowa) był nieefektywny w stosunku do potrzeb. Dodatkowo znaczną siłę stanowiły formacje prywatne (magnackie). Stanowiło to znaczący kontrast wobec sytuacji w państwach ościennych, w których znaczenie formacji najemnych szybko spadało po wojnie trzydziestoletniej, ustępując miejsca armii narodowej.

Nie można także pominąć faktu, że w okresie gdy rozkwitały potęgi morskie państw Europy Zachodniej, wskutek czego później Piotr I zbudował zręby przyszłej rosyjskiej obecności na oceanach, Polska zupełnie zlekceważyła morski aspekt gospodarki i bezpieczeństwa. Powołanie jeszcze w szesnastym wieku floty kaperskiej, czy budowa okrętów za panowania Zygmunta III Wazy okazały się tylko wyjątkowymi epizodami w morskiej ignorancji państwa polskiego, a skutki tej ignorancji okazały się tragiczne w skutkach.

Tragiczne w skutkach okazały się także późniejsze próby odbudowy państwowości polskiej w drodze powstań. Należy zauważyć, że te próby – wobec braku faktycznych możliwości odniesienia zwycięstwa nad przeważającym przeciwnikiem, w sytuacji w której sprawa polska nie była istotnym elementem polityki innych mocarstw a trzej zaborcy nie byli ze sobą skonfliktowani – były z góry skazane na niepowodzenie.

Faktem jest że w omawianym okresie, miały miejsce sukcesy militarne. Jednak od połowy siedemnastego wieku trudno wskazać przykład wygranej wojny – a zatem osiągnięcia w drodze militarnej celów politycznych. Nawet sukcesy pierwszych lat istnienia II Rzeczypospolitej zostały osiągnięte w bardzo korzystnych warunkach, nie tyle dzięki własnemu potencjałowi, co wskutek znaczącego osłabienia sił niedawnych zaborców. Już wojna z bolszewikami zakończyła się tylko częściowym sukcesem, jakim był kompromisowy pokój ryski. Nie udało się bowiem zrealizować strategicznego zamiaru Józefa Piłsudskiego jakim było utworzenie „kordonu sanitarnego” pomiędzy Polską a Rosją.

Natomiast wrzesień roku 1939 okazał się klęską równie traumatyczną jak wcześniejszy zanik polskiej państwowości w wieku osiemnastym. Mimo buńczucznej postawy, mimo relatywnie dużych liczebnie sił zbrojnych, Polska została faktycznie pokonana w ciągu około dwóch tygodni – tyle wystarczyło Niemcom, aby zająć zachodnią część państwa, odciąć Polskę od Pomorza i otoczyć Warszawę oraz podejść pod Lwów. Nawet gdyby ZSRR pozostał bierny i nie miałaby miejsce agresja ze Wschodu, to trudno sądzić aby udało się utrzymać tzw. przedmoście rumuńskie, o jakimkolwiek zwrocie zaczepnym nie wspominając. Oznaczało to bowiem oddanie przemysłu, miast, ludności Niemcom przy czekaniu na interwencję z zewnątrz w postaci pomocy Anglii i Francji.

Należy jednak zauważyć, że zwłaszcza po traumie jaką dla polskiego społeczeństwa (czyli de facto szlachty), to właśnie powstania, i to regularnie powtarzane, były najbardziej wyraźną próbą odzyskania niepodległości, przy czym wydarzenia z lat 1918–1920 mogą być interpretowane jako ogólnonarodowe powstanie – także w przypadku wojny roku 1920, zwłaszcza zważywszy na ogólny charakter walk i masową mobilizację ochotniczą. To prowadzi do pytania o źródła i racjonalność takich wyborów, zwłaszcza w obliczu zdarzenia szczególnego jakim było Powstanie Warszawskie. Był to bowiem ostatni jak dotąd epizod tego rodzaju w historii Polski, który z trudem poddaje się interpretacji w kategoriach racjonalnych decyzji wojskowych i politycznych, zarówno z uwagi na czytelny już wówczas układ sił wśród zwycięzców jak i tym bardziej czytelną dla ówczesnych decydentów słabość militarną (przede wszystkim – brak broni) mających wziąć udział w walkach sił Armii Krajowej.

Nie ulega wątpliwości, że kolejne zrywy powstańcze wobec znacznie silniejszych przeciwników były aktami desperackimi. Nie ulega także wątpliwości, że potencjalny wybór innej drogi musiał wiązać się ze ścieżką modernizacyjną. Dotyczyło to także sił zbrojnych.

Pojawia się tutaj jeden z prawdopodobnie najważniejszych elementów polskiej kultury strategicznej. Figura szlachcica, sarmackiego obywatela-żołnierza do której nie bez powodu nawiązywał w pisanych ku pokrzepieniu serc Sienkiewicz, została bowiem przetworzona w postać dwudziestowiecznego obywatela-powstańca. Jest to bowiem casus osoby która jest zobowiązana (i chętna) do stosowania przemocy, jednak w odróżnieniu od zachodnich koncepcji obywatela-żołnierza nie jest to typowy przedstawiciel społeczeństwa. Szlachcic należy do klasy wyższej, uprzywilejowanej ekonomicznie i politycznie, nadrzędnej wobec chłopstwa. Powstaniec należy do walczącej mniejszości, przyszłej elity rządzącej, nierzadko sam wywodzi się z wyższych warstwo społecznych (szlachta, mieszczaństwo). Nie jest to tylko kwestia mitu.

Dla przykładu, w I kompanii kadrowej w kadrze dowódczej znajdowały się takie osoby jak Jan Kazimierz Kruszewski (syn ziemianina, późniejszy generał), Tadeusz Adam Kasprzycki (kolejny późniejszy generał, studiował w Paryżu i Genewie), Stanisław Burhardt-Bukacki (syn powstańca styczniowego, także doszedł do stopnia generała dywizji), zaś tzw. ułańska siódemka składała się najwyraźniej wyłącznie z osób o pochodzeniu szlacheckim.

Natomiast w przypadku późniejszej konspiracji, a dokładniej żołnierzy batalionu „Zośka” Kedywu Armii Krajowej. Według badań T. Strzembosza dominowali w nim synowie dobrze sytuowanych rodzin inteligenckich, uczęszczający przed wojną do dobrych, a wręcz uważanych za elitarne, szkół (Strzembosz, 1982, ss. 372–294).

Pod względem wojskowym, figura szlachcica z szablą, także po transformacji w postać konspiratora z pistoletem, również pozwala na wyciągnięcie interesujących wniosków. Jest to bowiem postać osoby, która nie jest zawodowym żołnierzem. To osoba dla której zajęcie wojskowe jest ważne, ale nie jedyne, wobec innych zajęć i ról społecznych. Jest to osoba, która nie walczy w sposób typowy dla wojny toczonej przez państwa narodowe, nie jest żołnierzem masowej, uprzemysłowionej wojny. Wojna w okresie I Rzeczypospolitej dopiero ulegała tym przemianom. Wreszcie, osoba ta walczy głównie na „swoim” terytorium (co jest najwyraźniejsze w przypadku powstańców). Jest to także mężczyzna – w domyśle heteroseksualny, w życiu prywatnym mąż i ojciec.

Wyraźne jest więc oderwanie tych postaci od nowoczesności, a wręcz odrzucenia nowoczesności w zakresie wojskowości. Nie ma tutaj, mimo że figurę szlachcica i postać powstańca dzieli ponad dwieście lat burzliwej historii europejskich społeczeństw i armii, widocznego wpływu ogromnych przemian społecznych i technicznych, które uczyniły z europejskich armii masowe, zmechanizowane, industrialne narzędzia stosowania przemocy. W tych armiach rola „obywatela – żołnierza” dotyczy całego społeczeństwa, które ma zasilać armię i jej zaplecze (zwłaszcza przemysł zbrojeniowy) gotowymi do wszelkich wyrzeczeń i wyćwiczonymi w posłusznym wykonywaniu rozkazów ludźmi. Z powodu zapotrzebowania na dużą liczbę żołnierzy i robotników, nie ma tu miejsca na ograniczanie się do jednej klasy czy warstwy społecznej, kryterium tożsamości narodowej pozostaje jedynym obowiązującym. Zarazem, role kierujących machiną wojenną przejmują zawodowcy – starannie i długo szkoleni i ćwiczeni w sztuce kierowania ludźmi i zarządzania zjawiskami zachodzącymi na polu bitwy zdominowanym przez masowe armie. Wzrasta zapotrzebowanie na specjalistów od techniki wojskowej, sama wojna ulega wszak utechnicznieniu i to właśnie nowe środki techniczne – jak szybkostrzelna, a czasem wysoce mobilna artyleria, broń pancerna, wreszcie lotnictwo dominują na polu walki i decydują o zwycięstwie lub porażce. Biegłość we władaniu szablą lub butelką z benzyną przestają mieć jakiekolwiek znaczenie.

Wraz z kolejnymi przemianami armie Zachodu przekształciły się w siły postindustrialne, w których środki techniczne, w tym przeznaczone do gromadzenia, analizy, dystrybucji informacji oraz pozwalające na precyzyjne rażenie przeciwnika są podstawowymi narzędziami, ważniejszymi niż sama zdolność do rażenia przeciwnika. Skutkiem tego jest odejście od modelu masowej armii i przejście do armii złożonej przede wszystkim z żołnierzy zawodowych, nierzadko uzupełnianej przez pracowników cywilnych. W tym momencie obserwowane są kolejne konsekwencje dla statusu wojownika. Nie jest to bowiem typowy żołnierz frontowy (piechur, kawalerzysta, artylerzysta) z własnej woli lub przymusu wyrwany z codziennego życia lub służący dla potwierdzenia bądź udowodnienia swojego statusu społecznego. Jest to po prostu zawodowy żołnierz lub pracownik cywilny, kobieta lub mężczyzna. Osoby te cechują się wysokimi kwalifikacjami i są poddane długotrwałej selekcji.

Klasycznym przykładem są tutaj działania sił morskich lub lotniczych, które mogą wpływać na bieg konfliktów zbrojnych właśnie poprzez precyzyjne stosowanie siły, nawet na bardzo dużych odległościach (rzędu setek i tysięcy kilometrów), gdzie kluczowe są właśnie umiejętności radzenia sobie z nowoczesną techniką (Toffler i Toffler, 1998) .

Konsekwencje dla współczesnych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

Nie ulega wątpliwości, że w roku 1989, gdy opozycja rozpoczęła przejmowanie władzy, sprawy bezpieczeństwa były traktowane w sposób szczególny. Charakterystyczne jest to, że nie wiązało się to z zagrożeniem bezpośrednią ingerencją z zewnątrz. Fakt, że do tranzycji doszło w drodze pozytywnej kooperacji pomiędzy władzą a opozycją, odgrywał kluczową rolę w traktowaniu wojska, ale także innych służb mundurowych przez elity opozycyjne. Kluczowe bowiem dla tego procesu było przecież stanowisko samych decydentów wojska i aparatu MSW, którzy dysponowali potencjałem mogącym proces transformacji zatrzymać w sposób siłowy, i można sądzić, że takie próby miałyby miejsce gdyby politycy wywodzący się z opozycji dążyli do działań odwetowych wobec żołnierzy i funkcjonariuszy.

Weryfikacja – w dodatku dobrowolna – objęła jedynie funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Nie miały miejsce żadne inne poważne zmiany kadrowe. W pierwszym składzie rządu Tadeusza Mazowieckiego ministrem spraw wewnętrznych (i wicepremierem) był gen. broni Czesław Kiszczak, ministrem obrony narodowej – gen. armii Florian Siwicki, do końca X kadencji Sejmu istniał także Klub Posłów Wojskowych. O ile Ministerstwo Spraw Wewnętrznych już w 1990 roku przeszło w ręce solidarnościowego ministra Krzysztofa Kozłowskiego, to od 1990 do roku 1992 stanowisko ministra obrony zajmował, pozostający wciąż w służbie czynnej adm. Piotr Kołodziejczyk. Istotną symboliczną zmianą była zmiana treści roty przysięgi wojskowej (żołnierze będący w służbie czynnej musieli zresztą składać wówczas ponowną przysięgę wojskową) , kasacja korpusu osobowego oficerów polityczno-wychowawczych oraz utworzenie Odrynariatu Polowego.

Lech Wałęsa w okresie swojej prezydentury był osobą, która dążyła do traktowania nieformalnych i formalnych wpływów w służbach mundurowych jako istotnych wizerunkowo części swojej prezydentury. Należy jednak zauważyć, że pomimo różnych widocznych powiązań (gdzie media wskazywały także na szczególną rolę jego zaufanego podwładnego, M. Wachowskiego) i czasem szczególnych koncepcji, jak powołania liczącej 50 tysięcy żołnierzy Gwardii Narodowej podległej bezpośrednio prezydentowi (Kurski, 1993).

Poza tzw. sprawą Oleksego, a więc oskarżeniem ówcześnie urzędującego premiera o szpiegostwo na rzecz Rosji, które nie zostało potwierdzone na drodze procesu sądowego, trudno wskazać takie przypadki, w których faktycznie dochodziło do sytuacji niebezpiecznych dla porządku demokratycznego. Spory toczone we wczesnych latach dziewięćdziesiątych miały raczej charakter ambicjonalny i personalny, z tzw. obiadem drawskim na czele (Krzemień 2000) .

Trzeba przy tym zauważyć, ze grono polityków, publicystów czy innych osób zajmujących się sprawami bezpieczeństwa i obronności poza samym wojskiem, a zwłaszcza w środowiskach postsolidarnościowych, było bardzo ograniczone, co stwarzało sporą swobodę działania (w tym lobbingu) samym służbom. Natomiast w środowiskach lewicy postkomunistycznej, oprócz dawnych funkcjonariuszy i działaczy PZPR również silny był wpływ osób wywodzących się z wojska i służb mundurowych.

Trudno wskazać w związku z tym faktyczne zmiany w zakresie postrzegania sił zbrojnych. Dokumenty doktrynalne ograniczają się bowiem do ogólnikowych sformułowań o obronie państwa, i w ślad za tym utrzymywano liczne i przeznaczone do użycia w konflikcie konwencjonalnym siły zbrojne. Przykładowo, przyjęta 21 lutego 1990 roku „Doktryna Obronna Rzeczypospolitej Polskiej” jest dokumentem osadzonym jeszcze w realiach późnych lat osiemdziesiątych. Pochodzące z roku 1992 „Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa oraz polityka bezpieczeństwa i strategia obronna Rzeczypospolitej Polskiej” czy przyjęte w roku 2000 „Strategia Bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej” oraz „Strategia Obronności Rzeczypospolitej Polskiej”, jako zasadnicze zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa w dalszym ciągu postrzegają agresję militarną na dużą skalę. Innego rodzaju zagrożenia są wspomniane jedynie bardzo ogólnikowo. Późniejsze dokumenty jak „Strategia Bezpieczeństwa Narodowego” z roku 2007 są dojrzalszą diagnozą środowiska bezpieczeństwa, w której uwzględnia się szersze spektrum zagrożeń i mechanizmów implementacji polityki bezpieczeństwa, ale ponownie wyraźny jest bardzo silny nacisk kładziony na bezpieczeństwo militarne i obronę przed agresją, dobitnie potwierdzony w tzw. „Doktrynie Komorowskiego”, gdzie wzywa się do znaczącego ograniczenia wszelkiego zewnętrznego zaangażowania militarnego i koncentracji na obronie własnego terytorium (BBN 2015, Koziej, 2013). Miały oczywiście miejsce pewne przesunięcia i reformy strukturalne, ale trudno doszukać się w nich faktycznej zmiany podejścia do postrzegania sił zbrojnych i ich roli w państwie.

Symptomatyczne w tym kontekście są pochodzące z roku 1997 wypowiedzi R. Szeremietiewa, prawicowego polityka, wiceministra obrony narodowej w latach 1992–1993 i 1997–2001, w których zapowiadane jest stworzenie takich sił zbrojnych, które w razie wojny zostałyby rozwinięte do stanu (…) 1,5 do 2 milionów żołnierzy (sic) z czego 1,5 miliona mieliby stanowić rezerwiści z tzw. wojsk obrony terytorialnej, poddani obowiązkowemu trzymiesięcznemu szkoleniu w czasie pokoju (w ramach zasadniczej służby wojskowej), którzy później (…) doskonalili by swoje rzemiosło w okresowych szkoleniach, przygotowywując się do obrony swego rodzinnego domu (Kiński i Zalewski, 1997).

Dla porównania, według dostępnych danych, Wojsko Polskie w chwili wejścia do NATO (w roku 1999) liczyło 240 tysięcy żołnierzy, z czego 140 tysięcy stanowili żołnierze poborowi i nadterminowi. Wojska Lądowe liczyły 142 tysiące żołnierzy, zgrupowanych m.in. w 9 dywizjach (pancernych, zmechanizowanych i kawalerii powietrznej). Zaczęto także tworzyć siły obrony terytorialnej. Była to więc armia silna liczebnie, o czym świadczy także uzbrojenie: 1717 czołgów, 1367 bojowych wozów piechoty, ponad 1200 dział i moździerzy o kalibrze ponad 100 milimetrów (oraz m.in. 711 dział o kalibrze 85 mm), ponad 250 samolotów bojowych. Należy zauważyć, że znaczna część uzbrojenia była przestarzała (np. czołgi T-55, działa D-44) lub starzejąca się (armatohaubice 2S1 Goździk, bojowe wozy piechoty BWP-1). Lotnictwo wojskowe dysponowało 250 samolotami bojowymi z czego prawie połowę stanowiły przestarzałe już samoloty MiG-21 M (ok 106 maszyn, plus 26 takich samolotów w lotnictwie Marynarki Wojennej) oraz śmigłowce – głównie lekkie Mi-2, transportowe Mi-8 i 38 śmigłowców bojowych Mi-24 w lotnictwie Wojsk Lądowych. W Marynarce Wojennej znaczną część potencjału sił okrętowych stanowiły jednostki o wieku trzydziestu lat lub większym (AK 1999). To zestawienie nie uwzględnia innych elementów systemu obronnego państwa, a w szczególności jednostek wojskowych podlegających Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji, któremu podlegały Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe, Biuro Ochrony Rządu oraz jednostka specjalna GROM.

Należy zauważyć, ze w latach dziewięćdziesiątych podjęto kilka projektów modernizacyjnych w tym budowy nowego czołgu (program Goryl), samobieżnych armatohaubic (Regina) uzbrojenia przeciwlotniczego (programy Grom i Loara), czy pozyskania śmigłowców bojowych (Huzar) oraz pozyskania kołowych transporterów opancerzonych i pocisków przeciwpancernych. Ich rezultaty były zróżnicowane i widoczne dopiero po roku 2000.

W kolejnych latach procesy zmian w Siłach Zbrojnych miały głównie charakter redukcji. Według danych zgromadzonych przez portal militarium.net (2008a), W roku 2004 Wojsko Polskie liczyło etatowo 150 tysięcy żołnierzy (w tym 89 tysięcy w Wojskach Lądowych) uzbrojonych w m.in. 1005 czołgów (w tym 128 pozyskanych z Niemiec używanych czołgów Leopard 2A4 oraz 233 czołgi PT-91 – część to egzemplarze nowe, część to przebudowane do tego standardu czołgi T-72), 1321 bojowych wozów piechoty, 842 działa i moździerze o kalibrze powyżej 100 mm. Podjęte także zostały w roku 2002 decyzje o zakupie kierowanych pocisków przeciwpancernych i kołowych transporterów opancerzonych. W lotnictwie spośród odrzutowych samolotów bojowych, pozostały jedynie samoloty MiG-29 (których liczba uległa wówczas zwiększeniu, wskutek przejęcia samolotów tego typu z lotnictwa niemieckiego) oraz Su-22, pozostałe typy zostały uznane za nieperspektywiczne i wycofane. W tym okresie rozpoczęły się dostawy średnich samolotów transportowych CASA-295M, a w roku 2003 podjęto decyzję o zakupie wielozadaniowych samolotów bojowych F-16C.

Redukcje dotknęły także wojsk obrony przeciwlotniczej, choć w ich przypadku miała miejsce ograniczona modernizacja zestawów rakietowych, modernizacji uległo także wyposażenie wojsk radiotechnicznych (odpowiedzialnych za obserwację przestrzeni powietrznej przy użyciu stacji radiolokacyjnych). W Marynarce Wojennej modernizacja techniczna miała jeszcze bardziej ograniczony charakter, i dokonała się poprzez pozyskanie używanych okrętów (dwóch fregat rakietowych klasy „Olivier Hazard Perry” z USA, pięciu okrętów podwodnych klasy „Kobben” z Norwegii oraz adaptację do zadań okrętu wsparcia logistycznego przeznaczonej pierwotnie dla ZSRR pływającej stacji demagnetyzacyjnej, skutkiem czego powstał ORP „Kontradmirał Xawery Czernicki”).

Dwa lata później, liczba żołnierzy zawodowych wynosiła 76 tysięcy żołnierzy. Pod względem uzbrojenia, Wojsko Polskie posiadało: 957 czołgów, 1307 bojowych wozów piechoty, 868 dział i moździerzy o kalibrze powyżej 98 milimetrów. Sytuacja sprzętowa ani liczebność sił zbrojnych nie uległy więc zasadniczym zmianom (Militarium, 2008b).

W roku 2014 liczebność Sił Zbrojnych wynosiła według danych oficjalnych: 100 tysięcy żołnierzy z czego 47 tysięcy w Wojskach Lądowych, 16 tysięcy w Siłach Powietrznych, 7 tysięcy w Marynarce Wojennej i 28 tysięcy w pozostałych strukturach (Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych Wojska Specjalne, Żandarmeria Wojskowa, instytucje centralne MON, szkolnictwo wojskowe, wojskowa służba zdrowia). Liczba żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych (rezerwy czynnej) wynosiła etatowo 20 tysięcy. Głównym uzbrojeniem Wojsk Lądowych pozostają czołgi (w tym 128 Leopard 2A4 i 119 Leopard 2A5, 232 PT-91 232 T-72), bojowe wozy piechoty (ok 1200 BWP-1 i ok 670 KTO „Rosomak”), działa samobieżne i moździerze (342 działa 2S1, 111 dział typu „Dana” 8 typu „Krab”). W lotnictwie oprócz już używanych Su-22 i Mig-29 główną siłą stało się 48 samolotów F-16. W Marynarce Wojennej zauważalne było pojawienie się brzegowej jednostki bojowej, jaką jest Nadbrzeżny Dywizjon Rakietowy (rozbudowywany do stanu Nadbrzeżnej Jednostki Rakietowej, złożonej z dwóch dywizjonów) oraz prace modernizacyjne na niektórych okrętach (w tym doposażenie okrętów proj. 660 w broń rakietową[1]).

Wreszcie w ostatnich latach podjęto kolejne prace modernizacyjne, w tym mające na celu pozyskanie rakietowych systemów przeciwlotniczych bliskiego i średniego zasięgu, systemów artylerii rakietowej dalekiego zasięgu, moździerzy samobieżnych, gąsienicowych bojowych wozów piechoty, śmigłowców wielozadaniowych i okrętów – niszczycieli min oraz patrolowców, jak również okrętów podwodnych. Nasiliły się także postulaty odbudowy sił obrony terytorialnej[2] i podjęte zostały kroki w celu zacieśnienia współpracy z organizacjami paramilitarnymi.

Faktem jest że w analizowanym okresie miały miejsce przemiany strukturalne, przede wszystkim redukcja liczby dywizji, brygad i samodzielnych pułków, jak również innych, mniejszych oddziałów i pododdziałów. Niektóre jednostki wojskowe i struktury były likwidowane, inne tworzone. Zmieniała się także liczba okręgów wojskowych, aż do ich likwidacji. Zmiany te nie wpływają na ogólny obraz, należy je raczej interpretować przez pryzmat doraźnych rozwiązań[3].

Można także wskazać inne obszary aktywności wojskowej. W szczególności lata 2002–2015 to okres szczególnego zaangażowania Wojska Polskiego w misje zagraniczne, przede wszystkim w Iraku, Afganistanie, w Zatoce Perskiej i na Morzu Śródziemnym. W odróżnieniu od misji pokojowych, te działania miały charakter działań przeciwterrorystycznych i przeciwpartyzanckich, typowo bojowy co stanowiło o ich odmienności względem wcześniejszych operacji zagranicznych. Stanowiło to znaczące nowe doświadczenie dla Wojska Polskiego, armii, która od zakończenia walk z podziemiem antykomunistycznym i ukraińskimi nacjonalistami w latach czterdziestych funkcjonowała niemal wyłącznie w warunkach pokojowych. Konieczność wykonywania zadań bojowych, w odmiennych warunkach politycznych, społecznych, geograficznych i z użyciem odmiennego wyposażenia należy uznać za cenne doświadczenie, mimo specyficznych okoliczności istotne i częściowo przyśpieszające procesy przemian (przede wszystkim w sferze mentalnej) w Siłach Zbrojnych.

Drugim ważnym obszarem przemian była emancypacja sił specjalnych do rangi odrębnego rodzaju sił zbrojnych. Było to działanie podejmowane wyraźnie pod presją zmieniających się uwarunkowań zewnętrznych i mające wyraźne cechy adaptacji wojska do nowych wyzwań.

Podsumowanie: kulturowe konsekwencje dla Sił Zbrojnych

Jakie wnioski można wyciągnąć z tego długiego zestawienia liczby żołnierzy i typów uzbrojenia w obszarze kultury organizacyjnej wojska, kultury strategicznej i politycznej?

Co jest oczywiste, widoczny jest wyraźny konserwatyzm jeśli chodzi o faktyczną (a nie deklarowaną jedynie) politykę obronną. Utrzymywane były i są duże liczebnie siły zbrojne, w których dominowały tradycyjne komponenty – wojska pancerne, zmechanizowane, artyleria, siły obrony terytorialnej. Charakterystyczne jest to, że zmiany w liczebności i strukturze – zwłaszcza kolejne redukcje – można przypisywać nie zaplanowanym reformom, ale konieczności wycofywania z linii sprzętu, którego dalsza eksploatacja z powodów technicznych była już absolutnie niemożliwa lub znacząco nieopłacalna. Ten sprzęt, który można jeszcze utrzymać w służbie, pozwala natomiast uzasadniać konieczność istnienia kolejnych jednostek wojskowych, co za tym idzie liczbę etatów żołnierzy zawodowych, stanowisk dowódczych, co z kolei przekłada się na takie czynniki jak: prestiż, szanse awansu, w tym w szczególności na stopnie w korpusie generałów. Ponadto istotne są także czynniki socjalne wynikające z faktu, ze likwidacja jednostki wojskowej wymusza na żołnierzach zawodowych zmianę miejsca pełnienia służby lub odejście do cywila, zatem sytuację mało komfortową życiowo[4]. Dla lokalnych społeczności – zwłaszcza w tzw. „zielonych garnizonach” gdzie wojsko jest głównym pracodawcą – likwidacja jednostki wojskowej może mieć katastrofalne skutki ekonomiczne, co oczywiście sprawia, że na decyzje dotyczące obronności usiłują wpływać parlamentarzyści i przedstawiciele samorządów lokalnych.

Widać to w szczególności w przypadku lotnictwa, które wymaga szczególnie dużych nakładów na utrzymanie skomplikowanego sprzętu latającego oraz służącego im zaplecza. Ceną za zaniedbania w tym obszarze są sytuacje nadzwyczajne (katastrofy), które przyciągają uwagę mediów i opinii publicznej, a także niezdolność do wykonywania zadań nawet w razie pozornie prozaicznych problemów technicznych lub operacyjnych. Skutkiem tego, inwestycje miały charakter reanimacyjny i polegały w znacznej mierze na uzupełnianiu tych zdolności których już nie dało się inaczej (np. poprzez doraźne ograniczone modernizacje) utrzymać. Tak stało się z zakupem samolotów F-16 który nastąpił po wycofaniu wszystkich samolotów typu MiG-21 i MiG-23, gdy polskie lotnictwo pozostało tylko z niewielką liczbą samolotów myśliwskich MiG-29. Niestety podobna polityka prowadzona wskutek lotnictwa transportowego, gdzie na kryzys sprzętowy nałożył się kryzys kadrowy, zakończyła się katastrofą z dnia 10 kwietnia 2010 roku[5].

Jest bowiem oczywiste, że w przypadku takich elementów Sił Zbrojnych, które są zależne od szeregu skomplikowanych systemów technicznych, które nie poddają się presji wynikającej właśnie z tradycyjnej kultury, ponieważ nie da się w żaden sposób zastąpić techniki i właściwej jej eksploatacji improwizacją, odwagą czy brawurą w tradycyjnym rozumieniu[6], widoczny jest wyraźnie konflikt pomiędzy obiektywnymi potrzebami państwa i jego armii a kulturą strategiczną.

W Polsce oznacza to także brak zrozumienia dla zmian w zjawisku konfliktu zbrojnego, gdyż akceptacja tych faktów jest sprzeczna z zakodowaną w polskiej kulturze wizją wojny i rolą jaką wypełnia żołnierz. Ma to szereg konsekwencji, choćby związanych z problemem służby wojskowej kobiet, które to zagadnienie zasługuje na odrębne opracowanie z perspektywy kultury strategicznej. Obecność kobiet w wojsku jest często interpretowana przez żołnierzy jako objaw „politycznej poprawności”, a zdarza się obecność kobiet jest eksponowana z powodów wyłącznie wizerunkowych. Taka sytuacja, co oczywiste w znaczący sposób może utrudnić rozwój zawodowy kobiet-żołnierzy i wręcz zniechęcić kobiety o adekwatnych predyspozycjach i motywacji do podjęcia lub kontynuowania służby wojskowej. Trudno natomiast dopatrzyć się szerszej refleksji dotyczącej miejsca kobiet w siłach zbrojnych, jaka stała się udziałem sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych po doświadczeniach konfliktów w Iraku i Afganistanie[7]. Dotyczy to nie tylko roli kobiet we własnych siłach zbrojnych, ale także percepcji ich roli w ogóle. Jeśli bowiem walka postrzegana jest przez żołnierzy jako rzecz wyłącznie męska, to automatycznie wpływa to na takie postrzeganie przeciwnika, a we współczesnych konfliktach asymetrycznych kobiety biorą bardzo aktywny udział. Widoczny jest zatem kolejny konflikt pomiędzy rzeczywistością konfliktu zbrojnego a kulturą.

Znacznie szerszym problemem jest fakt, że polska kultura strategiczna ignoruje niemal zupełnie problem bezpieczeństwa morskiego państwa. Jak wynika z analiz potencjału sił okrętowych, regres Marynarki Wojennej w okresie po 1945 zaczął się już w latach siedemdziesiątych, a proces ten może doprowadzić do agonii tego rodzaju sił zbrojnych. Udział wydatków na Marynarkę Wojenną w latach 1999–2009 w budżecie MON spadł z 8% do 2,9% (Sołkiewicz, red., 2015).

Stoi to w rażącej sprzeczności z sytuacją globalną, gdzie znaczenie gospodarki morskiej jest kluczowe dla współczesnych państw. Dotyczy to zarówno transportu morskiego, jak i innych form ekonomicznej eksploatacji, w tym wydobycia surowców energetycznych z dna morskiego oraz jako źródła energii odnawialnej (morskie farmy wiatrowe). Mimo że w polskiej polityce zagranicznej deklaratywnie zwraca się szczególną uwagę na bezpieczeństwo energetyczne państwa, postrzegane głównie w kategoriach uniezależnienia się od importu ropy i gazu ziemnego z Rosji, a budowa gazociągu na dnia Bałtyku z Rosji do Niemiec wywołała bardzo emocjonalne reakcje i podjęto w Polsce budowę portu mającego służyć do przeładunku importowanego drogą morską gazu, to w ślad za tym nie szła modernizacja sił morskich. Obecne programy pozyskania nowych okrętów są w tym kontekście podejmowanym w ostatniej chwili działaniem reanimacyjnym.

Ponownie, jest to problem szerszy niż tylko decyzje wojskowe i techniczne. I Rzeczypospolita i jej elity zlekceważyły morze, w czasie gdy żegluga morska i handel napędzały mechanizmy modernizacyjne w Europie Zachodniej. Okres II Rzeczypospolitej i jej ogromny wysiłek modernizacyjny – walka o dostęp do morza, budowa portu w Gdyni, stworzenie floty wojennej i handlowej oraz okres budowy znaczącego potencjału morskiego po 1945 roku, gdy Polska objęła w posiadanie znacznie większy niż przedwojenne 123 kilometry odcinek wybrzeża Bałtyku można interpretować jako próbę dogonienia rozwiniętych państw. Ten proces modernizacji został po roku 1989 w znacznym stopniu zatrzymany, a jego efekty niemal zaprzepaszczone. Gospodarka morska pozostaje poza polem widzenia mediów, społeczeństwa i polityków. Może być to oznaka – także w przypadku bezpieczeństwa morskiego państwa – swoistej konserwatywnej reakcji, próby eliminacji z pola widzenia tego rodzaju sił zbrojnych, który jest z uwagi na swoją specyfikę znacząco odmienny od sił lądowych i który nie pasuje do wizji i pojęć zakorzenionych w głębokiej przeszłości.

Reasumując, omawiane zjawiska w sferze bezpieczeństwa w konfrontacji z kwestiami kulturowymi budzą istotny niepokój. Pojawia się, aktualne zwłaszcza w kontekście wydarzeń na Ukrainie pytanie o to, w jakim stopniu polska kultura strategiczna stwarza warunki do działań adekwatnych do pojawiających się współcześnie wyzwań i zagrożeń, a w jakim zakresie zachęca do działań nieadekwatnych, wynikających z przywiązania do wartości i pojęć z przeszłości. Można wstępnie ocenić, choć wymaga to dalszych badań, że obecnie dominuje konserwatywne podejście do problemów bezpieczeństwa, co ma przemożny wpływ na podejmowane decyzje, także w najbliższej przeszłości. Pojawia się także pytanie na ile efektywne będą procesy modernizacji technicznej, jeśli nie ulegnie zmianie ich kontekst kulturowy.

Michał Piekarski – dr, adiunkt w Pracowni Koordynacji Badań i Dydaktyki Bezpieczeństwa Narodowego Instytutu Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Wrocławskiego. Zajmuje się problematyką sił specjalnych, bezpieczeństwa wewnętrznego Polski, bezpieczeństwa Unii Europejskiej oraz ewolucją Wojska Polskiego po roku 1989. Autor książki Bezpieczeństwo wewnętrzne Polski w latach 1989–2013. Wybrane aspekty (Warszawa 2013).

Afiliacja Autora:

Pracownia Koordynacji Badań i Dydaktyki Bezpieczeństwa, Narodowy Instytut Studiów Międzynarodowych, Uniwersytet Wrocławski

E-mail: michal.piekarski@uwr.edu.pl

Bibliografia:

Czaputowicz, J. (2012). Bezpieczeństwo międzynarodowe. Współczesne koncepcje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Koziej, S. (2013). „Doktryna Komorowskiego” – czyli priorytet dla obrony własnego terytorium. Pobrane z http://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/4549,Doktryna-Komorowskiego-czyli-priorytet-dla-obrony-wlasnego-terytorium.html, 15.05.2015.

Sołkiewicz, H. (2015). Ewolucyjny rozwój sił okrętowych Marynarki Wojennej w latach 1945 – 2010. Gdynia: Akademia Marynarki Wojennej. Wydział Dowodzenia i Operacji Morskich.

Sowa, J. (2011). Fantomowe ciało króla. Kraków: Universitas.

Kiński, A., Zalewski, K. (1997). Jakie Wojsko Polskie? Wywiad z dr Romualdem Szeremietiewem, Nowa Technika Wojskowa, 11/1997, 4–5.

AK, (1999) . Nowi członkowie NATO, Nowa Technika Wojskowa, 04/1999, 9–10.

Strategia Bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, przyjęta na posiedzeniu Rady Ministrów 4 stycznia 2000 roku.

Strzembosz, T. (1983). Oddziały Szturmowe konspiracyjnej Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Gray, Colin S. (2006). Out of the Wilderness. Prime Time for Strategic Cultire. Fort Belvior: Defence Threat Reduction Agency.

Leder, A. (2014). Prześniona Rewolucja. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Kurski, J. (1993). Wachowski, Mieczysław. Szef Kancelarii Prezydenta Lecha Wałęsy,

Gazeta Wyborcza, 20.02.1993.

Toffler, H., Toffler, A. (1982). Wojna i Antywojna. Warszawa.

Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, Priorytety Prezydentury Bronisława Komorowskiego – „Doktryna Komorowskiego” (2015. Pobrano z http://bbn.gov.pl/pl/prezydenta-rp/priorytety-prezydentury/5968,Priorytety-prezydentury-quotDoktryna-Komorowskiegoquot.html 15.05.2015

Uchwała Komitetu Obrony Kraju z dnia 21 lutego 1990 roku w sprawie doktryny obronnej

Rzeczypospolitej Polskiej.

Krzemień, E. Wojsko: Obiad drawski 1994 „Gazeta Wyborcza” 20.12.2000.

Militarium.net Wojsko Polskie ad 2004 (2008). Pobrano z: http://web.archive.org/web/20120520134412/http://militarium.net/viewart.php?aid=423

Militarium.net Wojsko Polskie ad 2006 (2008). Pobrano z :
http://web.archive.org/web/20120520130144/http://militarium.net/viewart.php?aid=424.

Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa oraz polityka bezpieczeństwa i strategia obronna Rzeczypospolitej Polskiej przyjęte przez Komitet Obrony Kraju w dniu 2.11.1992, Warszawa 1992.

Cytowanie:

Piekarski Michał, (2015), Bezpieczeństwo militarne Polski z perspektywy kulturowej. Przyczynek do rozważań o kulturze bezpieczeństwa, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 63–77 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Poland's Military Security: Analysis from Perspective of Strategic Culture

Summary:

Purpose of this article is to examine Poland’s military security from cultural standpoint. Concept of strategic culture offers interesting explanation of security policy of contemporary Poland which is dominated by military security and in military sector, heavily concentrated on land power. In terms of culture, it is clearly seen that Polish strategic culture, deeply rooted in pre-modern times is very conservative and does not creates environment permitting modernization of armed forces and national security policy.

Keywords: security, armed forces, strategic culture.

1 Okręty te, zbudowane na początku lat dziewięćdziesiątych, czekały na swoje zasadnicze uzbrojenie prawie dwadzieścia lat

2 Pięć utworzonych na przełomie XX i XXI wieku brygad OT po kilku latach zredukowano do stanu batalionów i rozformowano do roku 2007. Już w 2003 roku uznano ten plan za „chybiony” gdyż jednostki wyposażone w wyeksploatowany sprzęt o niskiej wartości bojowej Jedną z tych jednostek (23 Śląską Brygadę OT) rozformowano w roku 2003 karnie w związku z rażącymi naruszeniami dyscypliny wojskowej

3 Zmiany te były rozmaicie odbierane w samym wojsku, nieoficjalnie często interpretowane są jako wyraz realizacji partykularnych interesów osób lub grup (zmiana struktury oznacza zmiany etatów, co otwiera lub zamyka szanse na awanse, zwłaszcza generalskie).

4 Wiąże się to z kilkoma czynnikami. Jednym z nich jest oczywiście sama konieczność adaptacji do nowych obowiązków a w razie odejścia ze służby – odmiennej roli społecznej. Kolejnymi problemami są sytuacja na rynku mieszkaniowym (dostępność mieszkań służbowych była i jest bardzo zróżnicowana w zależności od garnizonu) oraz na rynku pracy i edukacji (co dotyczyło członków rodzin żołnierzy). Nie bez znaczenia jest także groźba naruszenia już zbudowanych nieformalnych więzi i struktur społecznych.

5 Charakterystyczne zresztą jest, że w próbach wyjaśnienia tej katastrofy poprzez koncepcję spisku, widoczny jest element niedowierzania, wręcz zaprzeczania rzeczywistości jeśli chodzi o kwalifikacje załogi i jej decyzje. W tych koncepcjach polski żołnierz „nie może” być źle wyszkolony, „nie może” popełniać błędu, ergo: samolot rozbił się wskutek zamachu.

6 W przypadku wojen przednowoczesnych (Tofflerowskiej I fali) gdy walczące strony używały głównie broni białej, uzupełnianej jedynie przez broń palną czy artylerię, takie cechy jak determinacja, pomysłowość, odwaga, wręcz szaleńcza odwaga mogły mieć istotne znaczenie na polu walki, gdyż walczące strony posługiwały się porównywalną, prymitywną bronią. Obecnie trudno mówić o znaczeniu tych czynników na polu walki nasyconym techniką, gdzie nierzadko (jak w okresie operacji „Pustynna Burza”) jedna ze stron dysponuje przytłaczającą przewagą techniczną. Trudno wymagać, aby żołnierze wykazywali się odwagą i nadrabiali tak braki w wyposażeniu w sytuacji gdy nie są w stanie nawet wykryć przeciwnika zanim ten zada im poważne straty.

7 W polskich siłach zbrojnych nie są widoczne zmiany, które w tym zakresie zostały wprowadzone w Stanach Zjednoczonych, gdzie obecnie trwa proces otwarcia wszystkich specjalności wojskowych dla kobiet i gdzie wskutek doświadczeń irackich i afgańskich zwrócono uwagę na rolę, jaką kobiety odgrywają w działaniach niekonwencjonalnych. Utworzono m.in. specjalne zespoły odpowiedzialne za interakcje z żeńską częścią populacji – Female Engagement Teams i Cultural Support Teams, w ostatnie w siłach specjalnych.

twozywo.art.pl

W poszukiwaniu stałości. Polscy socjaliści XIX w. i potworna nowoczesność

Piotr Kuligowski
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

Abstrakt:

Celem tekstu jest wskazanie, że genezy polskiej myśli socjalistycznej w XIX w. można upatrywać w braku stabilności i bezpieczeństwa. W celu udowodnienia tej tezy posługuję argumentacją składającą się z trzech zasadniczych części. Po pierwsze, rekonstruuję niepokoje i fobie, które znajdowały odbicie w publicystyce pierwszych polskich socjalistów, przede wszystkim w kręgu Wielkiej Emigracji. Po drugie ukazuję, w jaki sposób polscy socjaliści starali się stworzyć nowy język opisu zjawisk politycznych, który próbowali oprzeć na sztywnych zasadach (Prawda, Jedność itp.). Po trzecie wreszcie argumentuję, że narzędziami, służącymi okiełznaniu procesów społecznych i przezwyciężeniu niepewności miały być z jednej strony wspólnoty, oparte na zasadach pierwotnego chrześcijaństwa, z drugiej zaś – ludowo-narodowa wspólnota, stojąca na czele państwa.

Słowa kluczowe:

bezpieczeństwo, lud, Polska, socjalizm, stabilność, Wielka Emigracja.

Nowoczesność wielokrotnie była ukazywana za pomocą metafory bestii. Figurą Lewiatana posłużył się Hobbes, Karol Marks porównywał kapitalizm do wampira i cyborga, a dla Maxa Horkheimera i Theodora Adorno alegorią nowoczesności była bitwa Odyseusza z potworami. Nic dziwnego, że niejako a contrario utopiści, radykalnie zrywający z zastanym porządkiem, chętnie w wizjach idealnych państw zwracali uwagę na problem zapewnienia bezpieczeństwa. Tomasz Morus tej roli podporządkował nawet sferę natury – położenie wyspy i jej uwarunkowania geograficzne miały potęgować poczucie bezpieczeństwa Utopian (1993, ss. 59–60). Także polski utopista i zwolennik radykalnego oświecenia Wojciech Gutkowski w swej Podróży do Kalopei podkreślał, że w państwie Kalopów (…) każde miasto pograniczne jest fortecą (1956, s. 126). O pokolenie późniejsi od Gutkowskiego socjaliści właśnie w swoistych „fortecach”, czyli wspólnotowych instytucjach, opartych na wartościach chrześcijańskich i ludowo-narodowych, chcieli ukryć się przed monstrami nowoczesności.

Celem artykułu jest obrona tezy, że polski socjalizm u swego zarania był reakcją obronną na gwałtowność zmian, dokonujących się w początkach XIX w. Innymi słowy, w tekście chcę pokazać, że polscy radykałowie pierwszych dekad wieku XIX poszukiwali nowych idei, które pomogłyby im porządkować zastany, skomplikowany, niepewny świat. Poszukiwania te odbywały się na różnych poziomach teoretycznej refleksji: od prób analizy otaczającej rzeczywistości, poprzez tworzenie nowego języka, za pomocą którego można by ją opisać, aż po śmiałe plany unarodowienia ludu i utworzenia niepodległego państwa, które chroniłoby przed niepewnościami. Ten radykalnie wspólnotowy projekt zapewnić miał kotwice pewności[1], czyli życiową stabilność, sztywną, religijno-narodową tożsamość i całościowy światopogląd. Dlatego też, posługując się terminem „bezpieczeństwo”, zamierzam traktować je szeroko, odnosząc to pojęcie zarówno do sfery materialnej, jak i tożsamościowej. Całościowy światopogląd, oparty na trwałych podstawach, tworzył w ramach tego sposobu myślenia synergię z dążeniem do poprawy sytuacji bytowej szerokich mas ludności, poprzez energiczne działania przyszłego, ludowego państwa.

Problemy te były napędzane przez niepewności, towarzyszące pierwszym polskim socjalistom w XIX w. Niepewności owe wynikały zaś przede wszystkim z faktu utraty przez Polskę niepodległości, a zostały spotęgowane koniecznością emigracji tysięcy osób po upadku powstania listopadowego w 1831 r. oraz, w konsekwencji, zetknięciem z zachodnim światem rodzącego się przemysłowego kapitalizmu. Proponowane przeze mnie ujęcie genezy polskiej myśli socjalistycznej w tym okresie otwiera pole do przemyślenia istniejących kategorii typologicznych, stosowanych w analizach tego nurtu. Często przywoływane w literaturze pojęcie „socjalizmu utopijnego” jest bowiem niewystarczające z uwagi na fakt, że utopia była w ramach analizowanych przeze mnie koncepcji jedynie jednym z elementów poszukiwania stałości i bezpieczeństwa. Ponadto, zebrany materiał empiryczny pozwala wskazać, że o ile znaczna część polskiej lewicy w XIX w. buntowała się przeciwko płynności, o tyle współczesne środowiska lewicy nie wahają się przed adaptowaniem nowoczesnych i ponowoczesnych niepewności w służbę optymizmowi.

Argumentacja, przedstawiona w niniejszym tekście, składa się z trzech części. Pierwsza to próba rekonstrukcji diagnoz, które pojawiały się w publicystyce pierwszych polskich socjalistów po powstaniu listopadowym. Spoiwem dla tych diagnoz były peryferyjne, szlacheckie fobie, które uznaję za istotną przyczynę analitycznej niemocy socjalistycznych publicystów w zetknięciu z nowoczesnymi realiami Zachodu. Przerażenie pierwszych polskich socjalistów, wywołane obserwacjami rodzącego się industrialnego kapitalizmu i związanych z nim gwałtownych procesów społecznych, było potęgowane przez trudną sytuację materialną wielu emigrantów. W efekcie jednak, w ich refleksji stopniowo na znaczeniu zyskiwała problematyka związana z pracą i zmianami społecznymi. W celu zmierzenia się z tymi problemami konieczne okazało się wynalezienie nowego języka, który posłużyłby do opisu rzeczywistości. Druga część służyć będzie ukazaniu, jak za pomocą pojęć, czerpanych głównie ze sfery religijnej (jak Jedność, Zbawienie, Miłość i Prawda), polscy socjaliści w XIX w. starali się nie tylko opisywać, ale także zmieniać świat. Tej praktyce teoretycznej towarzyszyło, jak w słynnej jedenastej tezie Marksa o Feuerbachu, silne przekonanie o sprawczej mocy pojęć. Aczkolwiek, inaczej niż niemiecki filozof, byli oni przeświadczeni o ponadczasowej doniosłości wypracowywanych idei. Wreszcie, ostatnia część to rekonstrukcja bardziej całościowego programu, sformułowanego przez polskich socjalistów, a nakierowanego na przezwyciężenie nowoczesnych niepewności. Rozwiązań poszukiwano w inspiracjach, czerpanych ze wspólnotowo interpretowanego chrześcijaństwa, oraz w dążeniu do wykreowania unarodowionego ludu (nowoczesnego, egalitarnego narodu politycznego), który byłby zdolny do przejęcia władzy w odrodzonym państwie i pokierowania nim w sposób, który pozwoliłby na uniknięcie pułapek nowoczesności. W zakończeniu wskażę, iż proponowana przeze mnie interpretacja genezy socjalizmu służyć może redefinicji kategorii „socjalizmu utopijnego” oraz krótko zrekapituluję zasadnicze wnioski.

By spełnić te założenia, poruszać się będę głównie na polu historii idei. Idee bowiem, a także składające się na nie pojęcia i pojedyncze słowa, nie tworzą – w moim przekonaniu –esencjalnych i ponadczasowych sensów. Przeciwnie, jak wskazywał Quentin Skinner, są one czytelne przede wszystkim dla ówcześnie działających aktorów. Innymi słowy, historia idei nie powinna być traktowana jako katalog pojęć i idei elementarnych, tylko jako historia użycia pojęć w wypowiedziach i znaczenia czynów, które wykonywano, komunikując określone treści (Skinner, 2014, ss. 127–169). Refleksje twórcy szkoły historii idei z Cambridge chciałbym uzupełnić o pojęcie ideologii. W Ideologii niemieckiej Karol Marks i Fryderyk Engels uznali, że wszelkie idee są materią, w której jak w lustrze odbijają się konkretne stosunki społeczne (Marks i Engels, 1961). Rozwijając tę kwestię Karl Mannheim doszedł do wniosku, że badanie wszelkich twierdzeń politycznych wymaga odkrycia ich społecznego umocowania, czyli perspektywy, z której oglądany świat jest taki, a nie inny. Tym samym idee polityczne pozostają w toku nieustannego tworzenia się, nieustannej płynności (Mannheim, 1992, s. 137). Analizując zgromadzony korpus tekstów, będę więc starał się zobaczyć ludzi, skrytych w pojęciach, w formie i treści komunikatów.

Socjalizm przeciwko egoizmowi

Przez polski socjalizm w XIX w. rozumiem nurt, który narodził się w kręgach Wielkiej Emigracji po powstaniu listopadowym, w latach 30. XIX w. Początkowo pojęcie „socjalizm” miało dość ogólnikowe znaczenie i było rozumiane raczej jako prąd etyczny przeciwstawny egoizmowi (Ciołkoszowie, 1966, s. 154; Lud Polski…, 1854, s. 3). Emanacją tego nurtu były takie np. środowiska, jak Gromady Ludu Polskiego czy radykalne skrzydło lewicującego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (tworzone zresztą głównie przez rozłamowców z GLP, takich jak Stanisław Worcell czy Tadeusz Krępowiecki). Przede wszystkim jednak socjalizm w tym czasie to grono politycznie niezależnych myślicieli, zajmujących się głównie wydawaniem czasopism. Zgodnie przez badaczy za najbardziej radykalnego i konsekwentnego uważany jest Ludwik Królikowski (Lubecki 1921, ss. 431–458; Sikora, 1972; Walicki, 2009, s. 43). Był to myśliciel chłopskiego pochodzenia, wydawca „Polski Chrystusowej”, uznający pierwotne gminy chrześcijańskie za najdoskonalszą emanację socjalizmu. Istotny był także wkład Edmunda Chojeckiego czy Jana Czyńskiego – uważnych obserwatorów życia robotniczego i dynamicznych przemian XIX-wiecznej gospodarki. Czyński, podobnie jak Królikowski, chętnie odwoływał się do sfery religijności, a pod koniec życia w Londynie utworzył Zjednoczenie Polskich Pracowników – grupę o charakterze samopomocowym, z którą współpracował także wydawca „Polski Chrystusowej” (Ciołkoszowie, 1966, s. 221). Chojecki z kolei w młodości inspirował się myślą Pierre’a Josepha Proudhona, lecz w latach 60. XIX w. przekonał się do liberalizmu. Ciekawym myślicielem socjalistycznym był również Adam Gurowski, współzałożyciel TDP, który jednak szybko zerwał ze tym ugrupowaniem i po kilku latach stał się zdeklarowanym zwolennikiem Rosji, przekonanym, że jest to państwo, które najlepiej nadaje się do przeprowadzenia w nim socjalistycznej transformacji. Rzecz jasna takie stanowisko skazało go na całkowity ostracyzm w gronie polskich lewicowców (i nie tylko). W okresie nieco późniejszym należy odnotować twórczość Ludwika Bulewskiego, który proponował rozwiązania socjalistyczne w wersji Proudhonowskiej. Ciekawym myślicielem był również Władysław Dzwonkowski, który – mimo wypracowania systemu przekonań, bardzo zbliżonego do koncepcji socjalistycznych – odżegnywał się od takiej kategoryzacji swoich poglądów (1862, s. 27). Niemniej, późniejsi badacze zaliczają go w poczet polskich socjalistów (Ciołkoszowie, 1972, ss. 262–264). Zwrócę wreszcie uwagę na teoretyczną aktywność wydawcy paryskiej „Pobudki” Bolesława Limanowskiego, współzałożyciela Polskiej Partii Socjalistycznej. Choć przytaczany miesięcznik wychodził na przełomie lat 80. i 90. XIX w., a więc znacznie później niż większość przytaczanych przeze mnie tekstów, to jednak zasadne wydaje się potraktowanie koncepcji Limanowskiego jako zbliżonych do tych, które formułowano w kręgach Wielkiej Emigracji w okresie międzypowstaniowym. Spośród socjalistów funkcjonujących na ziemiach polskich wymienić trzeba natomiast przede wszystkim spiskowców, dążących do wywołania powstania w latach 40. (jak ks. Piotr Ściegienny).

Za socjalistów uważam więc, po pierwsze tych, którzy zostali uznani za socjalistów w tradycji historiograficznej, po drugie zaś tych, którzy kwestionowali status quo w zakresie kwestii własności (przede wszystkim własności ziemi) i domagali się jej przekształcenia w drodze rewolucji. Ponadto socjaliści, mimo czerpania środków retorycznych z chrześcijaństwa, w zasadzie gremialnie atakowali Kościół instytucjonalny. Wreszcie, charakteryzowało ich odrzucenie geopolitycznego ładu, ustalonego na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. Ład ten, oparty na zasadach legitymizmu i restauracji, zasadzał się na przekonaniu o możliwości powrotu do stanu sprzed rewolucji francuskiej. Architekci wiedeńskiego porządku kilka miesięcy po zamknięci obrad powołali do życia Święte Przymierze – sojusz monarchów, wymierzony w ruchy rewolucyjne. Siłą rzeczy, każdy ówczesny rewolucjonista, nawet jeśli nie podnosił daleko idących haseł społecznych i ekonomicznych, musiał zakwestionować ustalenia, poczynione w roku 1815.

Wśród badaczy, którzy zajmowali się dziejami polskiej myśli politycznej i rodzimych ruchów radykalnych, pojawiło się kilka zasadniczych stanowisk odnośnie genezy polskiego socjalizmu. Wskazywano przede wszystkim na kwestię braku niepodległej Polski, która wpłynęła stymulująco na rozwój lewicujących intuicji i emancypacyjnych refleksji (Ciołkoszowie, 1966, s. 11; Buszko, 1967, s. 7; Żychowski, 1976, s. 32; Brock, 1977, ss. 3–4; Tomasiewicz, 2014, s. 13). Drugim istotnym elementem, na który historycy zwracali uwagę, była świadomość tragicznej sytuacji polskiego chłopstwa (silna zwłaszcza u socjalistów chłopskiego pochodzenia), która rodziła konieczność przeprowadzenia daleko idących reform gospodarczych w celu mobilizacji wsi do udziału w powstaniu (Ciołkoszowie, 1966, s. 11; Buszko, 1967, s. 7; Żychowski, 1976, s. 22; Tomasiewicz, 2014, s. 13). Trzecim czynnikiem, sprzyjającym narodzinom polskiego socjalizmu, miałyby być wpływy myśli Zachodniej i – szerzej – samo zjawisko Wielkiej Emigracji, związane z wieloletnim pobytem we Francji czy w Wielkiej Brytanii i obserwacją tamtejszych realiów[2]. Badacze podkreślali inspiracje koncepcjami François-Noëla Babeufa (Buszko, 1967, s. 8), Filipa Buonarrotiego (Tomasiewcz, 2014, s. 13) i Claude’a Saint-Simona (Żychowski, 1972, s. 11). W historiografii zwracano też uwagę na ideowe inspiracje, które czerpali polscy emigranci w Albionie od brytyjskich radykałów (Marchlewicz, 2008, s. 299). Ale również, analizując tę kwestię jakby od drugiej strony, niektórzy autorzy dostrzegali podobieństwo pierwszych polskich socjalistów do rosyjskich narodników (Brock, 1977; Mencwel, 2009, s. 134). Wreszcie, część badaczy wskazuje generalnie na ideowy klimat, jaki wytworzyła epoka romantycznych rewolucji, który w sposób naturalny sprzyjać miałby rozwojowi egalitarnych, kolektywnych i rewolucyjnych idei (Borejsza, 1963, s. 5; Ciołkoszowie, 1966, ss. 4–5).

Zagadkowy wiek XIX

W tej części chcę przeanalizować diagnozy, jakie ówcześni socjaliści stawiali społecznej rzeczywistości, którą nie tylko obserwowali, przypatrując się najważniejszym wydarzeniom i ruchom społecznym, ale której także doświadczali, osobiście borykając się z utratą stabilizacji, biedą i koniecznością ciężkiej pracy. Sądzę, że XIX-wieczna, dynamicznie zmieniająca się gospodarka i struktura społeczna, przekraczała ich możliwości analityczne, co znajdowało wyraz w często pojawiającej się w publicystyce metaforze „zagadki”. Z tego też powodu pozostawali oni ambiwalentni np. wobec ruchów społecznych – z jednej strony wypatrywali na horyzoncie rewolucji, z drugiej zaś w jakiejś mierze obawiali się nadmiernej, nieokiełznanej aktywności klas ludowych. W sposobie, w jaki polscy socjaliści – a pewnie i przedstawiciele pozostałych nurtów politycznych w tym okresie – percypowali ówczesną sytuację gospodarczą i polityczną silnie uwidaczniają się typowo szlacheckie fobie. Jak wskazuje Andrzej Sepkowski, polscy emigranci po powstaniu listopadowym, wśród których dominowali przedstawiciele szlachty, obawiali się Zachodniego industrializmu i sądzili, że rozwiązania rustykalne są lepsze od nieludzkiego i brudnego przemysłu (1997, s. 48). Wiązało się to także z afirmacją prawa natury i generalnie sfery natury jako takiej, którą postrzegano jako potężny żywioł, górujący nad cywilizacją.

Pozytywne nacechowanie natury miało swe konsekwencje w programowej wręcz niechęci wielu polskich socjalistów doby międzypowstaniowej, a nawet lat 70. i 80. XIX w., do miast jako takich. Królikowskiego w miastach uderzała ich nieludzkość i niemal genetyczna egoistyczność („Polska Chrystusowa”, 1842, s. 46–47)[3], Chojeckiego zaś raziły brud i piekielność ośrodków przemysłowych Francji i Belgii (1849, s. 114). Obawiano się także obcości miast, które – zgodnie z ówczesnymi wyobrażeniami – powstały na ziemiach polskich za sprawą przybycia nad Wisłę osadników z Niemiec. Co za tym idzie uważano, że rozwój ośrodków miejskich na ziemiach polskich może przyczynić się do przebudowy struktury gospodarczej Polski na modłę zachodnią, ze wszystkimi, negatywnymi tego konsekwencjami[4]. Jeszcze w 1891 r. anonimowy autor na szpaltach „Pobudki”, ironizując na temat pogardliwego stosunku niektórych środowisk miejskich do wsi, pisał, że w rozumieniu miejskich elit: (…) lud wiejski to bydło, które tylko dyktatura miast może wprowadzić na drogę postępu („Pobudka”, 1891, s. 4). Publicyści socjalistyczni w XIX w. bronili wsi jako takiej, gdyż kojarzyła im się z ogólnie pojmowaną stabilizacją, a jej utrata, spowodowana koniecznością emigracji i narastaniem nowych trendów społeczno-gospodarczych, była doświadczeniem traumatycznym.

Potworność miasta wiązała się więc nie tylko, a nawet nie przede wszystkim, z jego wymiarem estetycznym. Rzecz miała głównie wymiar polityczny i ekonomiczny. Polskich socjalistów uderzał obraz pauperyzacji szerokich warstw społeczeństwa. Na łamach redagowanego przez Czyńskiego „Echa Miast Polskich” zwracano uwagę na rozruchy, mające miejsce na Śląsku w 1844 r. Owe niepokoje były związane z nieurodzajem (Miller, 1953, s. 58). Tymczasem anonimowy autor za ich przyczynę uznawał (…) złe urządzenie pracy, pociągające za sobą choroby społeczne. (…) Połączyć węzłem solidarności kapitalistów, naczelników rękodzieł z pracującymi, oto jest zagadka sprawiedliwości – sądził publicysta pisma (zapewne sam Czyński) („Echo Miast Polskich”, 1844, s. 1). Podobnie zorganizowanie pracy za zagadkę wieku uznawał Gurowski („Przyszłość”, 1834, s. 21). Póki co jednak, żaden z nich nie potrafił wyartykułować bardziej konkretnych postulatów reform społecznych, które pozwoliłyby na przezwyciężenie owej niepokojącej „zagadki”. Chojecki, zgłębiając fenomen Wiosny Ludów, ograniczył się do stwierdzenia, że Francja zmierza już ku rozwiązaniu zagadki społecznej (1849, ss. 236–237). Jednocześnie w jego analizie znalazły się także typowe dla peryferyjnego umocowania polskich emigrantów wątki, związane z tęsknotą za stabilnym, rustykalnym ładem. Stwierdził on bowiem, że (…) żywioły budownicze ludzkości, czyli towarzyskość, wspólność przechowuje – niepodminowana jeszcze przez nowoczesność – Słowiańszczyzna, przypisując jej tym samym szczególną misję (1849, s. 356). Tak ujmowana Słowiańszczyzna kojarzyła się oczywiście z rustykalną idyllą, przez co silnie kontrastowała z egoistycznym, przemysłowym, miejskim światem Zachodu.

Związany z tym światem, światem rodzącego się, industrialnego kapitalizmu, pauperyzm był przez twórców polskich idei socjalistycznych doświadczany nie tylko przez obserwację gwałtownych, nieznanych wcześniej napięć społecznych i realiów ówczesnego życia. Bieda była często ich codziennym doświadczeniem. Zjawisko to egzemplifikowane jest zazwyczaj przez dość często cytowany fragment wspomnień Tomasza Teodora Jeża (Zygmunta Miłkowskiego), który następująco charakteryzował jadłospis jednego z głównych ideologów GLP, Stanisława Worcella: (…) herbata z tartiną rano, kawałek mięsa z jarzyną i szklanka piwa half and half (czytaj: haf end haf) na obiad, herbata wieczorem (Jeż, 1904, s. 14). Z biedą zmagał się także inny istotny myśliciel GLP, Tadeusz Krępowiecki. Zmuszony do monotonnej, wielogodzinnej pracy, polegającej przede wszystkim na kręceniu kołowrotem, szybko stracił zdrowie i umarł na serce w wieku 49 lat (Łukaszewicz, 1954). Trafnie trudną sytuację bytową polskich emigrantów na terenie Wielkiej Brytanii scharakteryzował Krzysztof Marchlewicz: (…) Zmuszeni do zarabiania na chleb pracą fizyczną potomkowie karmazynowej szlachty, podlascy chłopi rzuceni w gwar jednej z największych metropolii świata, młodsi i starsi mężczyźni wyrwani z dawnych środowisk społecznych, próbujący odnaleźć się w obcym kulturowo kraju… Choćby z tych powodów nie powinno dziwić opisywanie przez nich własnego położenia słowami świadczącymi o poczuciu wyjątkowości sytuacji (2008, 225). Wyjątkowość jednak należałoby tu potraktować pejoratywnie, jako wyrwanie z bezpiecznego otoczenia i wrzucenie w ocean chaosu.

Mogłoby się zatem wydawać, że XIX-wieczni socjaliści wypatrywać będą na horyzoncie ruchu rewolucyjnego, który byłby zdolny radykalnie przebudować ten niezrozumiały dla nich świat. Jednak w analizach fenomenu rewolucji ujawnia się ich ambiwalencja, co skądinąd znajduje odzwierciedlenie w nieprecyzyjnym rozumieniu samego terminu „rewolucja”, który oznaczał wszelką gwałtowną zmianę władzy. Stąd też terminem tym posługiwano się do analizy wydarzeń z Francji z lat 1789–1794, jak i walk, toczonych na ziemiach polskich w latach 1830–1831. Zasadniczo zatem rewolucję, rozumianą w kontekście walki o niepodległość Polski, postrzegano jako zjawisko pozytywne i pożądane, natomiast znacznie mniej optymistycznie traktowano rewolucję jako zjawisko, zdolne przebudować rzeczywistość społeczną.

Dlatego też Wiktor Heltman, jeden z założycieli i głównych teoretyków TDP, pisał wprost, że (…) Polska to rewolucja (Heltman, 1965, s. 111). Z kolei Franciszek Ksawery Zawadzki z efemerycznego Zboru Bratniego Tymczasowego stwierdzał: (…) Nie jest Polakiem, kto nie jest rewolucjonistą i tylko rewolucjonista może być Polakiem (za: Żychowski, 1976, s. 35). Dzwonkowski zaś, polemizując z obawami części polskich elit politycznych w odniesieniu do umasowienia polityki i polskiej rewolucji, ironizował na temat ich obaw, używając do tego celu po raz kolejny powracającego motywu zagadki. Sarkastycznie rekonstruując idee konserwatystów, pisał: (…) Polska, zagadkowa to potęga, to światło przykryte garnkiem, my je przeczuwamy, ale nie znając gatunku, natury tego światła, nikt nie śmie rozbić skorupy co i jak szeroko się z niej wyleje (Dzwonkowski, 1862, s. 3). Słowa te jednak mógłby odnieść częściowo także i do myślicieli z konserwatyzmem bynajmniej niezwiązanych.

Królikowski, rozumiejąc, że rewolucja może pobudzić nieznane dotąd siły, ujmował jej fenomen następująco: (…) wszelka rewolucja ludowa jest tchnieniem Bożym, które wybucha społecznym grzmotem i wstrząsa ku Żywotowi zdrętwiałe Narody. Biada temu, kto Rewolucji nie popiera tak, jak Bogu służyć powinien! („Polska Chrystusowa”, 1846, s. 167). Nieco wcześniej, bo jeszcze w dobie powstania listopadowego, lewicujący Józefat Ostrowski zajmował się analizą natury rewolucji – rewolucyjnego morza. W jego ujęciu rewolucja francuska w istocie była przerażająca, ale nie wszystkie rewolucje muszą tak wyglądać. Rewolucja ta (…) dała stanowczą przewagę wyobrażeniom nowym i (…) zadała śmiertelny cios zasadom monarchicznym i arystokratycznym. (…) Dziś lud, a raczej jego reprezentanci, zdobyli wyższość nad władzą, nad prawami, nazwanymi boskimi. Dawniej władza była reprezentowana przez królów, dziś – przez narody. Obecnie rewolucje nie muszą już wywracać, ich celem jest (…) wyobrażenia już rozwinione, już uwierzone, już upowszechnione, wprowadzać do konstytucji, do politycznego życia narodu („Kuryer Polski”, 1830, s. 4). Znamienne, że już wkrótce po napisaniu tych słów, emigracyjna rzeczywistość zweryfikowała optymistyczne przekonania autora o istnieniu rzeczonych „uwierzonych wyobrażeń”. Okazało się bowiem, że w polscy socjaliści są dość bezradni wobec szeregu zjawisk, takich jak rozwój przemysłu, urbanizacja i tworzenie się ruchów rewolucyjnych.

Jedność z Prawdą to Zbawienie…

Ich niemoc wynikała przede wszystkim z braku języka, który pozwalałby na analizowanie dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości. Stanęli oni zatem przed koniecznością utworzenia siatki pojęciowej, która umożliwiałaby im opisywanie i zmienianie świata. Dawne terminy, odziedziczone po Rzeczpospolitej szlacheckiej, były już niewystarczające albo wymagały zdecydowanej redefinicji. Z tego też powodu XIX-wieczni radykałowie chętnie sięgali do języka religijnego. Taki zabieg można oczywiście wyjaśniać pewną bezalternatywnością – z powodu braku dostępu do terminologii, typowej dla ekonomii czy nauk społecznych, socjaliści zostali zmuszeni do czerpania z języka religijnego. Chcę jednak zaproponować nieco inną interpretację. Otóż tego rodzaju frazeologia, w przeciwieństwie do „suchego”, „technicznego” języka, typowego dla naukowego opisu, wiązała się z konkretnymi emocjami, nadawała ideom politycznym wzniosłość, nie pozostawiała przestrzeni dla wątpliwości czy kompromisu, słowem: umożliwiała zarzucenie kotwicy pewności. Stąd właśnie brało się częste posługiwanie się tak silnie nacechowanymi słowami, jak Braterstwo, Jedność, Prawda, Zbawienie etc. (zawsze pisanymi wielką literą), a także niechęć do ewentualnej rewizji wypracowanych koncepcji.

Ze zrekonstruowanym w poprzedniej części tekstu zagubieniem w nowej rzeczywistości silnie wiązało się przekonanie o rozerwaniu dawnych więzi ludzkich (Szacki, 1962, s. 188). Socjaliści twierdzili, że przyszło im żyć w epoce (…) powszechnego rozpadnięcia się dzisiejszych towarzystw ludzkich (Lud polski…, 1854, s. 52). Czyniąc taką konstatację, przyjęli jednocześnie na siebie zobowiązanie ponownego poukładania rozrzuconych elementów. By tego dokonać, musieli stworzyć solidny fundament, na którym takie przedsięwzięcie mogłoby się oprzeć. Wysunięto zatem, w opozycji do „rozerwanych więzi”, zasadę Jedności. W redagowanym przez Królikowskiego piśmie „Zbratnienie” już na pierwszej stronie umieszczono motto: : (…) Wszelkie Królestwo, wszelkie miasto, i wszelki dom w sobie rozdzielony, nie ostoi się i upadnie: do Jedności więc przede wszystkim, Bracia, do Jedności!… („Zbratnienie”, 1847, s. 1). Także poemat tego autora pt. Pochwała rodu gęsiego rozpoczyna się od słów (…) Miłość z Prawdą to Zbawienie; ale tylko przez Zbratnienie, czyli – odzierając te słowa z religijnego sztafażu – solidarność i idee socjalistyczne to lepsza przyszłość, ale tę osiągnąć można tylko poprzez tworzenie stowarzyszeń i wspólnot (Królikowski, 1862, s. 1). Zdaniem Gurowskiego natomiast (…) głęboko w czuciach naszych odzywa się potrzeba stowarzyszenia, współmyślenia, współdziałania („Przyszłość”, 1834, s. 2).

Warto postawić pytanie, czy zasadzie Jedności nadawano skonkretyzowany sens. Otóż przede wszystkim oznaczała ona co innego na ziemiach polskich, a co innego w rozpolitykowanych kręgach emigracyjnych. Działający na kielecczyźnie w latach 40. socjalistyczny ks. Ściegienny, posługując się sfingowaną bullą papieża Grzegorza XVI, nawoływał do solidarności na potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa. Nawiązując do przemocy panów polskich i rosyjskich alegorycznie wskazywał, że chłopi zamieszkujący daną wieś wspólnie powinni występować przeciwko złodziejskim bandom, które na nich napadają, a nie pojedynczo bronić tylko swoich własnych gospodarstw (Ściegienny, 1925, s. 2). Metaforę „złodzieja” należy tu oczywiście rozumieć szeroko: jako szlachtę, żyjącą z pańszczyzny, jako rządy zaborcze, tłumiące polskie wystąpienia rewolucyjne, a także jako wysoką hierarchię kościelną, legitymizującą „legalne”, a więc narzucone Polsce władze, i potępiającą polskie powstania.

Wśród emigrantów natomiast Jedność odnosiła się nie tyle do kwestii społecznych, ile czysto politycznych, i oznaczała dążenie do zebrania wszystkich polskich tułaczy w jednym ugrupowaniu o spójnym programie, które zapewniłoby mu większą skuteczność działania, a także możliwość objęcia Polaków, przebywających na Zachodzie, systemem zasiłków i rozbudowanej samopomocy. Spierano się jednak co do zasad, na których takie zjednoczenie miałoby się oprzeć. Publicyści „Demokraty Polskiego”, głównego organu prasowego TDP, przekonywali, że zjednoczenie osób, wyznających zasady arystokratyczne z tymi, którzy są demokratami, nie może się powieść („Demokrata Polski”, 1837/1838, s. 37). Ideowa pryncypialność była więc dużo istotniejsza, niż organizacyjna skuteczność[5].

Wielkie przywiązanie do zasad społecznych, wypracowywanych w kręgach emigracyjnych stowarzyszeń, deklarował także Zenon Świętosławski. Ten czołowy ideolog GLP w latach 40. XIX w. nawet kilka lat po formalnym rozwiązaniu Gromad zachował wierność zasadniczym formułom politycznym, wypracowanym podczas funkcjonowania grupy. W przypisach do wydanego przez siebie zbioru dokumentów GLP stwierdził on, że (…) zła przeszłość bezpowrotnie minęła. A jeżeli już przed parą tysięcy lat zalecano nam, żeby starej szaty społecznej nowemi nie rwać łatami, lecz całą nową przywdziać, toć już dziś Bóg jak obrós [sic!] zwinął i nie minie lat wiele, a nikt już nie znajdzie tego co było, jeno wszystko świeże, a po świeżemu świat strojąc, strojmyż go po Bożemu (Lud polski…, 1854, s. 396). Podobnie Bulewski podkreślał, że socjalista to ktoś, kto dostrzega konieczność oparcia rzeczywistości społecznej na trwałych podstawach, a nie na przypadkowej konfiguracji różnych czynników (Bulewski, 1867, s. 83). Także Królikowski pragnął (…) przed przystąpieniem do tworzenia jego [Królestwa Bożego na ziemi – P.K.], poznać wprzód i oznaczyć ów odwieczny wzór społeczeński, który jest z Boga („Polska Chrystusowa”, 1845, s. 214). W publicystyce TDP dochodziło wręcz do absolutyzacji zasad. Anonimowy publicysta Towarzystwa na kartach „Demokraty Polskiego” stwierdzał, że w przyszłej, niepodległej Polsce, panować powinny zasady, a nie ludzie („Demokrata Polski”, 1837/1838, s. 13). Co ciekawe jednak, Gurowski, uzasadniając swą decyzję o odejściu z TDP, pisał, że celem tej organizacji było przysposabianie siebie i innych do pojęcia przyszłości, nastąpiło jednak (…) rozstrzelenie w ideach, pojęciach, owej wielkiej towarzyskiej prawdy („Przyszłość”, 1834, s. 1). Do rozbratu z tą organizację skłoniła go zatem konstatacja, jakoby TDP porzuciła praktykę teoretyczną, zmierzającą do uporządkowania świata i odkrycia stałych, rządzących nim zasad.

Usilne poszukiwanie możliwości przezwyciężenia ograniczeń rzeczywistości zastanej poprzez poszukiwanie zasad, które można by zastosować w politycznej aktywności, wiązało się także z polityczną redefinicją pojęcia Prawdy. Nieprzypadkowo niektórzy autorzy manifestów politycznych podpisywali się pseudonimami, w których nazwiska tworzono od słowa „Prawda”: Bulewski swe teksty sygnował jako Ludomił Prawdzic, Henryk Kamieński – jako Filaret Prawdowski. Prawdę starano się wypracowywać w ogniu polemik. I choć postawiona przez Zbigniewa Przychodniaka teza, jakoby polemiki, toczone w kręgach Wielkiej Emigracji, polegać miały nie na gromieniu przeciwników, tylko na cierpliwym dochodzeniu do Prawdy przy wzajemnym poszanowaniu polemizujących stron (Przychodniak, 2004, ss. 19–22) jest chyba nieco na wyrost, to jednak przyznać trzeba, że ówcześni myśliciele socjalistyczni rzeczywiście cechowali się dużym przywiązaniem do pojęć, a nawet nadawali im moc sprawczą[6]. Świadczą o tym choćby podtytuły istotnych pism, wydawanych przez lewicowe kręgi Wielkiej Emigracji: „Demokrata Polski” był oto pismem polemicznym, „Polska Chrystusowa” zaś – pismem poświęconym zasadom społecznym. Z kolei w manifestach, wydawanych przez GLP, chciano przemawiać (…) językiem rozżarzającym tlejący się ogień (Lud polski…, 1854, s. 7), bo, jak stwierdzano: (…) Wierzymy w cnotę Ludu […] Serca ich są czyste, nieskalane; trzeba tylko słowa odpowiedniego ich uczuciom (Lud polski…, 1854, s. 65). Wiarę w moc słów dobitnie unaoczniają też takie sformułowania Gromadzian, jak (…) w słowach ust moich jest miecz (Lud polski…, 1854, s. 229). Rzecz jasna, tego typu przekonania wiązały się z optymizmem poznawczym. Czyński posunął się wręcz do stwierdzenia, że pogląd, jakoby poznanie praw boskich nie było dla człowieka możliwe, jest proweniencji pogańskiej, uznając za (…) bałwochwalskie uprzedzenie, że Bóg jest niepojęty, niedocieczony, nieodgadniony, że rozum ludzki nie potrafi przebić zasłony co Prawdę zakrywa („Polska Chrystusowa”, 1845, s. 395). Uznanie przekonań politycznych za Prawdę było więc z punktu widzenia XIX-wiecznych socjalistów racjonalne, zaś konsekwencją tego działania było odrzucenie jakichkolwiek relatywizacji na rzecz wiary w słuszność wypracowanych idei.

Zrekonstruowane w tym podrozdziale, a wypracowane w celu przełamania XIX-wiecznych niepewności, główne pojęcia, charakterystyczne dla myśli socjalistycznej tego okresu, tworzyły podstawę pod zasadniczy projekt polityczny, który stał u fundamentu tych koncepcji – odzyskania przez Polskę niepodległości za pomocą rewolucyjno-niepodległościowego poruszenia ludu, działającego w myśl zasad swoiście rozumianego chrześcijaństwa. Umożliwiłoby to przezwyciężenie towarzyszących socjalistom fobii w kilku aspektach – możliwy byłby powrót do kraju i takie nim pokierowanie, by uniknąć typowych dla Zachodu zjawisk.

Chrystus i Polska jako kotwice pewności

W tej części wskazać chcę na dwa całościowe projekty, które służyć miały przebudowie rzeczywistości w kierunku przezwyciężenia niepewności, naszkicowanych w podrozdziale pierwszym. Nadzieję taką polscy XIX-wieczni socjaliści pokładali w interpretowanym wspólnotowo chrześcijaństwie i w koncepcji unarodowienia ludu. Zwieńczeniem tych idei, formułowanych przy użyciu omówionych powyżej pojęć, miała być odrodzona Polska. Rzecz jasna, nie będę detalicznie omawiał każdej z dwóch form teoretycznej aktywności w łonie polskiej myśli politycznej, gdyż wymagałoby to pewnie napisania obszernej monografii. Skupię się natomiast na tych aspektach, które wiążą się najściślej z dążeniem do odzyskania utraconej stabilizacji i wyleczenia z traumy, którą wywołało zderzenie z nowoczesnością.

Wyłonienie kategorii Prawdy i potępienie wszystkiego, co prawdą nie jest, pokrywało się z – pojawiającą się już kilkakrotnie powyżej – frazeologią, nawiązującą do chrześcijaństwa. Nie ma w tym przypadku, gdyż tę religię traktowano jako najdoskonalszy, bo obdarzony boską legitymizacją, prąd wspólnotowy, a Biblię – jako manifest wspólnotowości. Przy okazji też, zważywszy na fakt, że publikacje prasowe były w połowie XIX w. jedyną jeszcze nie masową, ale już nie elitarną, formą mediów, spore znaczenie dla ich odbioru miał fakt, że religijna frazeologia nadawała tekstom szczególnie podniosły charakter. Zresztą wiele z tych publikacji nie tylko w treści, ale także w formie, nawiązywało do modlitw czy książeczek do nabożeństwa. Modlitwy własnego autorstwa, zawierające prośby o przemiany społeczne, sporządzało wielu lewicowych myślicieli. Prośbę o boską interwencję, o (…) wyrwanie ludzi od bojaźni, sformułował Królikowski („Polska Chrystusowa”, 1846, ss. 518–519). Podobnie rękopis z treścią samodzielnie sporządzonej modlitwy pozostawił po sobie ważny ideolog TDP, Jan Nepomucen Janowski. Prosił on Boga, by był tarczą dla polskiego, uciśnionego ludu (b.d., k. 83). Prawdopodobnie owa religijność nie była jedynie deklaratywna. Socjaliści bowiem niejednokrotnie byli głęboko wierzący: sztandarowym przykładem jest tu oczywiście ks. Ściegienny, ale gorliwość w praktykach religijnych cechowała także np. Świętosławskiego (Jeż, 1904, ss. 37–43). Było to oczywiście chrześcijaństwo swoiście pojmowane. Warto raz jeszcze podkreślić, iż osoby, o których tu mowa, nigdy nie pogodziły się z Kościołem instytucjonalnym i pozostawały wyraźnie niechętne wobec wyższego duchowieństwa, które – realizując swoje interesy – nierzadko współpracowało z monarchami i wspierało ich w petryfikowaniu europejskiego ładu. Świadczy o tym najlepiej encyklika Cum primum papieża Grzegorza XVI z 1832 r., potępiająca powstanie listopadowe jako występek wobec legalnej władzy.

Inspirujący dla socjalistów był biblijny duch, a zwłaszcza nawiązania do pierwotnego chrześcijaństwa. Królikowski, osadzając swe koncepcje na takich właśnie podstawach[7], atakował TDP, jako tych, którzy (…) napisali sobie nową czysto-filozoficzną ewangelię, i nazwali się demokracją, centralizacją, sekcjami („Polska Chrystusowa”, 1842, s. 180). Uważał on bowiem, że (…) W dzisiejszym położeniu ujarzmionych Ludów żadna teologia, żadna filozofia, żadna teoria, żadna konstytucja, żaden prawodawca, żaden zbawiciel, żaden prorok ani mesjasz, nie jest potrzebny do ich Zbawienia wiecznego; ale jedynie tylko organizacja społeczna, według przykazania i wzoru podanego od Chrystusa, to jest według Służby Bożej i Braterstwa Jego Żywotem określonego („Polska Chrystusowa”, 1846, s. 13). Także Świętosławski we wspólnocie kościelnej upatrywał wzorca całościowej przebudowy rzeczywistości. Jego propozycja przemian, zawarta w Ustawach Kościoła Powszechnego, w 1844 r. stała się oficjalnym dokumentem programowym GLP. Sformułowany przez Świętosławskiego projekt Kościoła Powszechnego zakładał m.in. walkę z pogaństwem (szeroko rozumianym), uwspólnienie ziemi i jej owoców jako należących do Boga oraz realizację ewangelicznych zasad Miłości i Braterstwa we wszystkich sferach życia (Lud Polski…, 1854, ss. 277–302).

Obok chrześcijaństwa za filar wspólnotowości i fundament przemiany uznano naród. W przeciwieństwie jednak do zasad religii, które wystarczyło na jedynie zreinterpretować, naród wymagał stworzenia od nowa. Co istotne, polscy socjaliści dokonali daleko idącej redefinicji tego pojęcia w odniesieniu do wcześniejszego okresu. O ile bowiem w wieku XVIII i generalnie w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej naród polityczny ograniczał się jedynie do stanu szlacheckiego, o tyle socjaliści byli przekonani nie tylko o konieczności rozszerzenia desygnatu tego pojęcia na całe społeczeństwo, ale także o tym, że wyczerpała się już rola szlachty w procesie dziejowym i że to lud powinien pokierować odrodzoną Polską.

Lud nie doczekał się żadnej całościowej definicji w publicystyce pierwszych polskich socjalistów. Pojęcie to miało szerokie znaczenie i było używane w odniesieniu do grup, które dotąd były pozbawione podmiotowości, a które jednak – w przeciwieństwie do kosmopolitycznej magnaterii – postrzegano jako bastion uczuć narodowych, ostoję narodowej identyfikacji (Brock, 1972, ss. 66–67), a nawet narodowej historii (Julkowska, 2004, s. 33). W tym więc sensie lud-naród (pojęcie, ukute w opozycji do narodu szlacheckiego), powstający na wezwanie tych, którzy posiedli Prawdę, czyli Apostołów (jak nazywali siebie socjaliści, ale także romantyczni radykałowie niepodnoszący haseł stricte społecznych), walcząc o niepodległość, realizowałby swoje interesy. Interesy te dotyczyć miały jednak nie tylko uwłaszczenia i zniesienia pańszczyzny. Przede wszystkim lud-naród miałby, w ustroju wszechwładztwa ludu, uchwycić stery rządów w niepodległej Polsce i potraktować państwo jako instrument przemian społecznych, za pomocą którego da się wyeliminować wszystkie XIX-wieczne bolączki. Przyszły rząd w takim państwie powinien być szybki i sprężysty, (…) aby z prędkością i potęgą gromu Bożego w miejsca palcem Ludu wytknięte uderzał; powinien być narzędziem, (…) przez któreby Naród nasz z Wolą Boga zgodną a mocną wolę swoją pojedynczym cząstkom swym ogłaszał i potężny głos swój na zewnątrz wydawał (Lud polski…, 1854, ss. 262–263). Socjalistyczna wizja ludowej władzy była na tyle radykalna, że w niektórych wersjach zawierała nawet postulat zniesienia prawa pisanego na rzecz przekonania, że Bóg (…) wypisuje prawa na sercu ludu (Ludwik Królikowski…, 1980, s. 53). Co istotne, tak ukierunkowana aktywność ludu nie budziła już ambiwalencji podobnych do tych, z którymi w polskiej myśli socjalistycznej XIX w. wiązało się pojęcie rewolucji. Przeciwnie: wyobrażano sobie, że w ramach niepodległego państwa spontaniczna kreatywność ludu, a nie elit, czy – jak w bonapartyzmie – transcendentnej jednostki, może przebudować rzeczywistość w sposób oczekiwany, czyli odpowiedzieć na lęki, związane z rozproszkowaniem i prekaryzacją wielu sfer życia (Temkinowa, 1963, s. 213). Wszak to właśnie usilne podkreślanie przez Królikowskiego, że wolność to naczelna zasada wspólnoty socjalistycznej, stało się kością niezgody między nim a Etiennem Cabetem, liderem masowego ruchu ikaryjskiego (Sikora, 1980, s. XV).

Trzeba jednak podkreślić, że pojęcie narodu, czyli owego ludowego suwerena, nie ograniczało się jeszcze wówczas do etnosu. W wyobrażeniach GLP Rzeczpospolita miała obejmować wszystkie narody sławiańskie (Lud polski…, 1854, s. 305–306). Gromadzianie nie byli w tych poglądach odosobnieni – także przedstawiciele umiarkowanego skrzydła TDP, a nawet konserwatyści z obozu ks. Adama Czartoryskiego stali na stanowisku, że Polska powinna być federacją wszystkich Słowian od Bałtyku po Adriatyk (Kołodziejczyk, 1914). Kwestia niepodległości Polski była oto wmontowana we wspólnotowy, socjalistyczny, umocowany także w sferze sacrum program przemian. Zapewnić miała bezpieczną, przewidywalną przyszłość na kilku poziomach – od prostego zakończenia emigracyjnej tułaczki, poprzez zburzenie reakcyjnego ładu w Europie i umożliwienie odbudowy niepodległej Polski, aż po rozwiązanie problemów społecznych za pomocą śmiałych interwencji kierowanego przez lud państwa.

Od niepewności do optymizmu

W tekście wskazałem, że przyczyn wyłonienia się polskiej refleksji socjalistycznej w latach 30. XIX w. można poszukiwać w poczuciu utraty szeroko pojmowanego bezpieczeństwa i życiowej stabilności, które przejawiało się w braku samodzielnego organizmu państwowego, w wypchnięciu tysięcy osób poza ziemie polskie i ich pauperyzacji na Zachodzie, wreszcie – w przyspieszającej dynamice przemian społecznych i gospodarczych, które wymykały się ramom poznawczym ówczesnych radykałów. By udowodnić tę tezę, posłużyłem się trojaką argumentacją. Po pierwsze, wskazałem na zasadnicze powody utraty poczucia bezpieczeństwa, które syntetyzowały się w ramach metafory „zagadki społecznej”. Po drugie, wskazałem na pracę teoretyczną, która zaowocowała powstaniem pojęć, takich jak np. Jedność i Prawda. Były to kotwice pewności, na których oparto dalszą refleksję. Trzecia zasadnicza część tekstu poświęcona była wskazaniu, iż refleksja ta oscylowała wokół kwestii takich, jak szukanie inspiracji w pierwotnym chrześcijaństwie czy dążenie do unarodowienia ludu i oddanie mu steru niepodległego państwa.

Powyższe rozważania są próbą nowego odczytania genezy polskiej myśli socjalistycznej, aczkolwiek zebrany i omówiony materiał empiryczny pozwala na ostrożne sformułowanie kilku wniosków o nieco bardziej ogólnym charakterze. Przede wszystkim, przytoczone myśli, fragmenty manifestów i stosowane w nich pojęcia pozwalają na wskazanie, że socjalizm w swych początkach był nie tylko – a nawet nie przede wszystkim – ruchem, wypisującym na swych sztandarach kwestię bezpieczeństwa w najbardziej materialnej, czysto bytowej formie. Niegdysiejszym myślicielom, rozwijającym ten nurt, szło raczej o wykoncypowanie stabilnych zasad, które pozwoliłyby na wyjaśnienie, nadanie sensu i przekształcenie zbyt skomplikowanego dla nich świata. I nie ma bynajmniej paradoksu w tym, że ten konkretny element łączy poniekąd ówczesnych socjalistów z konserwatystami. Wszakże, jak wskazywał Szacki w odniesieniu do szlacheckich rewolucjonistów, czyli osób, które przygotowały nurt pod narodziny socjalizmu – w pewnych sferach bliżsi radykałom byli konserwatyści, interesujący się przeszłością i posługujący frazeologią narodową, niż okcydentalnie nastawieni liberałowie, operujący filozofią progresywizmu (1962, s. 147).

Nadto, będąca podstawą kształtującej się refleksji socjalistycznej kwestia bezpieczeństwa pozwala na poszukiwanie nowych kategorii typologicznych dla tego nurtu. Sądzę, że wyciągnięte tu wnioski umożliwiają postawienie w nowym świetle kategorii socjalizmu utopijnego, która pojawiła się po raz pierwszy w Manifeście komunistycznym, a następnie zdobyła sporą popularność w bogatej dla tego obszaru badawczego historiografii okresu PRL-u. Jak wykazałem, utopia nie była finalnym produktem (wczesno)socjalistycznej refleksji. Raczej działała ona w służbie poszukiwania stałego, stabilnego fundamentu pod wypracowywane zasady. To nie ona determinowała, lecz była determinowana wyższą zasadą, zasadą bezpieczeństwa materialnego i tożsamościowego. Z drugiej strony, podejmowane przez analizowanych myślicieli próby przepracowania nowoczesności i formowane na kanwie owych prób wizje przyszłego świata skłaniają ku zakwestionowaniu zarzutu totalitarności, jaki bywa wobec tych koncepcji wysuwany. Nie ulega wątpliwości, że zasady nowego świata miały być jasne i sztywne. Jak wyimek z dystopii brzmią dziś słowa Świętosławskiego: (…) Wolę mieć tysiąc razy lepiej urządzenia podejrzywające każdego, przewidujące i zapobiegające złym skutkom usiłowań złych ludzi, aniżeli żyć jako ów Żyd, w ciągłym niedowierzaniu i podejrzewaniu (Lud Polski…, 1854, s. 332). Nie ulega też wątpliwości, że wiele z utopijnych wspólnot, zakładanych głównie na terenie Stanów Zjednoczonych, rozpadło się właśnie z powodu kuriozalnych zasad i niemal całkowitej kontroli ogółu mieszkańców takich struktur nad pojedynczymi ich członkami. Niemniej, także i ściśle ustalone zasady, uporządkowany dzień, planowe życie z podobnymi do siebie ludźmi traktowane były jako racjonalne (z punktu widzenia ichniej racjonalności) i stanowiły formę oporu wobec trudnej, chaotycznej, przemysłowej, nieludzkiej w zasadzie rzeczywistości wieku XIX.

Wreszcie, istotnym, nasuwającym się wnioskiem jest dostrzeżenie istotnego pęknięcia, jakie dokonało się w łonie lewicowej refleksji na przestrzeni minionych 150 lat. O ile bowiem socjaliści doby Wiosny Ludów, a nawet Komuny Paryskiej, nowoczesność kwestionowali, a przed jej monstrami chcieli kryć się na wspólnotowych wysepkach, rozsianych na oceanie egoistycznego, pogańskiego kapitalizmu, o tyle późniejsi myśliciele lewicowi w znacznie większej mierze pogodzili się z nowoczesnością, a nawet, jak postmoderniści, próbowali zaprząc typowe dla niej niepewności w służbę optymizmowi.

Piotr Kuligowski – doktorant w Zakładzie Myśli i Kultury Politycznej Instytutu Historii UAM. Historyk myśli politycznej i dziewiętnastowiecznik. Zainteresowania badawcze oscylują wokół historii polskiej myśli politycznej (przede wszystkim myśli socjalistycznej), a także ruchów rewolucyjnych. Interesuję się także procesami kształtowania nowoczesnej wspólnoty narodowej i opinii publicznej. Na peryferiach zainteresowań mieści się także historia pojęć i metodologia historii idei.

Afiliacja Autora:

Zakład Myśli i Kultury Politycznej, Instytut Historii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bibliografia:

Źródła:

Mniej znane papiery po J.N. Janowskim, Biblioteka Jagiellońska, rkps., sygn. 3687.

„Demokrata Polski”, 1837/1838. Tom I.

„Echo Miast Polskich”, 21/1844.

„Kuryer Polski”, 364/1830.

„Pobudka: czasopismo narodowo-socyalistyczne”, 1/1891.

„Przyszłość”. 1/1834. Paryż: Drukarnia Gisserni A. Pinard.

(1842). „Polska Chrystusowa: pismo poświęcone zasadom społecznym wydawane staraniem Ludwika Królikowskiego”. Tom I. Zeszyt pierwszy. Paryż: Księgarnia Sławiańska.

(1845). „Polska Chrystusowa: pismo poświęcone zasadom społecznym wydawane staraniem Ludwika Królikowskiego”. Tom I. Zeszyt drugi. Paryż: Księgarnia Sławiańska.

(1846). „Polska Chrystusowa: pismo poświęcone zasadom społecznym wydawane staraniem Ludwika Królikowskiego”. Tom II. Paryż: Księgarnia Sławiańska.

(1847). „Zbratnienie: pismo poświęcone sprawie polskiej, wydawane staraniem Braci Zjednoczonych”, Paryż: Księgarnia Sławiańska.

(1854). Lud polski w emigracji 1835–1846. Z. Świętosławski (red.). Jersey: Druk Powszechna.

(1980). Ludwik Królikowski. Wizje społecznego świata. A. Sikora (red.). Warszawa: Książka i Wiedza.

Bulewski, L. (1867). Wolność hasłem naszem!. Lipsk: W Komisie Księgarni Pawła Rhode.

Chojecki, E. (1849). Rewolucjoniści i stronnictwa wsteczne. Paryż: Nakładem Księgarni Bebra.

Dzwonkowski, W. (1862). Uwagi w kwestyi włościańskiej, ruskiej i żydowskiej z powodu obecnych wypadków. Paryż: W drukarni L. Martinet.

Gutkowski, W. (1956). Podróż do Kalopei. Z. Gross (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Heltman, W. (1965). Arystokracja i monarchizm. W: H.  zadkowska (red.). Demokracja polska na emigracji. Warszawa: Książka i Wiedza.

Jeż, T.T. (1904). Sylwety emigracyjne. Lwów: Słowo Polskie.

Królikowski, L. (1862). Pochwała rodu gęsiego przed obliczem Bożem ku przestrzodze i zbudowaniu braci szukających zbawienia wiecznego swojej Ojczyzny. Paryż: 1862.

Morus, T. (1993). Utopia. P.J. Smoczyński (red.). Lublin: Instytut Wydawniczy „Daimonion”.

Ściegienny, P. (1925). List Ojca Św. Grzegorza papieża. W: „Robotnik”, 162/1925.

Opracowania:

Baczko, B. (1955). Poglądy społeczno-polityczne i filozoficzne Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Warszawa: Książka i Wiedza.

Borejsza, J.W. (1963). W kręgu wielkich wygnańców (1848–1895). Warszawa: Książka i Wiedza.

Brock, P. (1972). Nationalism and populism in partitioned Poland. Selected essays. London: Orbis Books (London) Ltd.

Brock, P. (1977). Polish revolutionary populism: a study in agrarian socialist thought from the 1830s to the 1850s. Toronto – Buffalo: University of Toronto Press.

Burszta, W. (2013). Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa: Wydawnictwo „Iskry”.

Buszko, J. (1967). Narodziny ruchu socjalistycznego na ziemiach polskich. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Ciołkoszowie, L. i A. (1966). Zarys dziejów socjalizmu polskiego. Tom I. Londyn: Gryf Publications LTD.

Ciołkoszowie, L. i A. (1972). Zarys dziejów socjalizmu polskiego. Tom II. Londyn: Gryf Publications LTD.

Engels, F., Marks, K. (1961). Ideologia niemiecka. W: Dzieła. (s. 8–115). Warszawa: Książka i Wiedza.

Głębocki, H. (2012). „Diabeł Asmodeusz” w niebieskich binoklach i kraj przyszłości. Hr. Adam Gurowski i Rosja. Kraków: ARCANA.

Julkowska, V. (2004). Lelewel i romantycy – spór o rozumienie prawdy historycznej. W: P. Matusik, K. Marchlewicz (red.), Swoi i obcy: studia z dziejów myśli Wielkiej Emigracji. (s. 27–40). Poznań: Instytut Historii UAM.

Kołodziejczyk, E. (1914). Prądy słowianofilskie wśród Emigracyi Wielkiej 1830–1863. Kraków: Biblioteka Słowiańska.

Lubecki, K. (1921). Ludwik Królikowski. Wykład wygłoszony dnia 10 marca 1911 r. przez dra Kazimierza Lubeckiego. W: M. Straszewski (red.). Polska filozofia narodowa. Kraków: Gebethner i Spółka.

Łukaszewicz, W. (1954). Tadeusz Krępowiecki: żołnierz-rewolucjonista [1798–1847]. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.

Mannheim, K. (1992). Ideologia i utopia. Tłum. J. Miziński. Lublin: Wydawnictwo „Test”.

Marchlewicz, K. (2008). Wielka emigracja na Wyspach Brytyjskich (1831–1863). Poznań: Instytut Historii UAM.

Mencwel, A. (2009). Etos lewicy: esej o narodzinach kulturalizmu polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Miller, I. (1953). Ruch rewolucyjny i walka narodowa w Galicji w 1848 r. W: I. Miller, S. Szuster, Rok 1848 na ziemiach polskich (s. 58–94). Warszawa: Książka i Wiedza.

Przychodniak, Z. (2004). Style romantycznych polemik (Mickiewicz, Mochnacki, Ostrowski). W: P. Matusik, K. Marchlewicz (red.), Swoi i obcy: studia z dziejów myśli Wielkiej Emigracji. (s. 11–26). Poznań: Instytut Historii UAM.

Sepkowski, A. (1997). Utopie polskiego romantyzmu. Światopogląd a działanie. Piotrków Trybunalski: Wydawnictwo filii kieleckiej WSP w Piotrkowie Trybunalskim.

Sikora, A. (1972). Królikowski czyli szaleństwa konsekwencji. W: H. Temkinowa (red.). Ludwik Królikowski. Wybór pism. Warszawa: Książka i Wiedza.

Sikora, A. (1980). Wstęp. W: Ludwik Królikowski. Wizje społecznego świata. Warszawa: Książka i Wiedza.

Skinner, Q. (2014). Znaczenie i rozumienie w historii idei, Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM, 9/wiosna-lato 2013, tłum. Filip Biały, 127–169.

Szacki, J. (1962). Ojczyzna – naród – rewolucja. Problematyka narodowa w polskiej myśli szlacheckorewolucyjnej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Temkinowa, H. (1962). Gromady Ludu Polskiego (zarys ideologii). Warszawa: Książka i Wiedza.

Tomasiewcz, J. (2014). Po dwakroć niepokorni. Szkice z dziejów polskiej lewicy patriotycznej. Łódź: Stowarzyszenie „Obywatele obywatelom”.

Walicki, A. (2009). Filozofia polskiego romantyzmu. Kraków: Universitas.

Żychowski, M. (1976). Polska myśl socjalistyczna XIX i XX wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Cytowanie:

Kuligowski Piotr, (2015), W poszukiwaniu stałości. Polscy socjaliści XIX w. i potworna nowoczesność, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 79–95 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Looking for stability. Polish socialists in 19th century and the monstrous modernity

Summary:

Aim of article is indicate that origin of Polish socialist thought in 19th century can be sought in a leaks of stability and safety. To prove this argument I use the threefold arguments. Firstly, I reconstruct anxieties and phobias, which were reflected in papers of first Polish socialists, major in sphere of the Great Emigration. Secondly, I prove that they was trying to create new language for describe of political phenomena, which they wanted to base on rigid principles (like Truth, Unity etc.). Thirdly, I point that the tools, which was serving to curb of social processes and to overcome insecurities, were to be from one hand based on primary Christianity communities and from another hand the people-national community ruling of the state.

Keywords: people, Poland, safety, socialism, stability, the Great Emigration.

1 Metaforę tę zapożyczyłem od: Burszta, 2013.

2 Aczkolwiek warto podkreślić, iż w kontrze do PRL-owskiej historiografii Lidia i Adam Ciołkoszowie chętnie podkreślali, że socjalizm polski to jednak głównie wytwór miejscowych warunków. Stąd też wskazywali oni, że (…) Dojrzewając i bogacąc się w zetknięciu z socjalizmem zachodnio-europejskim, zachowała [polska myśl socjalistyczna – P.K.] własny charakter polski (Ciołkoszowie, 1966, s. 13). Świadczy to o tym, że ich dwutomowe dzieło jest raczej – roszczącym pretensje do naukowości – manifestem politycznym, niż wytworem historiografii proper.

3 Przy odwoływaniu się do tych tekstów prasowych, które traktuję jako źródło historyczne, przyjąłem zasadę cytowania tytułu czasopisma, a nie konkretnego artykułu. Jest to zgodne z przyjętą w wielu tekstach historycznych konwencją, wynika zaś z faktu, że często autorstwo jest domniemane (XIX-wieczni rzadko podpisywali swoje teksty) i że pojedyncze przywoływanie krótkich nieraz notek prasowych doprowadziłoby do zbędnego rozbudowania bibliografii.

4 Chociaż w latach 30. i 40. XIX w. wśród emigracyjnych myślicieli lewicowych pojawiały się także próby dostrzeżenia emancypacyjnego i narodowowyzwoleńczego potencjału miast. Gurowski np. głosił, że przyszłość należy do przemysłu i proletariuszy („Przyszłość”, 1834, s. 23), Czyński natomiast, w wydawanym przez siebie czasopiśmie „Echo Miast Polskich”, porównywał sytuację miejskich rzemieślników do chłopstwa i zwracał uwagę, że miasta odegrają rolę przemysłowego zaplecza dla polskich oddziałów powstańczych.

5 Sprawiło to zresztą, że wielu z nich pozostało samotnymi marzycielami, balansującymi na peryferiach wielkich ruchów politycznych owego czasu (np. czartystów, ikarystów czy I Międzynarodówki) i jeszcze przez wiele dziesięcioleci nie udało im się stworzyć bardziej masowych formacji, przekraczających liczbę kilku tysięcy członków.

6 Jednak nie przeszkadzało im to w odżegnywaniu się od filozofii jako takiej. Słusznie zwracał uwagę Bronisław Baczko, że TDP nie zajmowało się zagadnieniami filozoficznymi sensu stricte, aczkolwiek w jego działaniu kwestie światopoglądowe odgrywały doniosłą rolę (1955, s. 277).

7 Aczkolwiek istnieją także w literaturze sądy, jakoby chrześcijaństwo Królikowskiego było wyłącznie metaforą wspólnoty komunistycznej (Chmielowski, 1899, s. 66 za: Turowski, 1958, s. 9). Podobnie np. w odniesieniu do myśli politycznej Gurowskiego niektórzy badacze utrzymują, że jego chrześcijańskie metafory to tylko sztafaż – figura Boga w jego pismach miałaby zatem znaczyć tyle, co „prawa historii”, etc. (Głębocki, 2012, s. 589).

twozywo.art.pl

Zróżnicowanie zadań jednostek odpowiedzialnych za zwalczanie terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej

Natasza Duraj
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Zasadniczym celem opracowania jest zaprezentowanie zróżnicowania zadań jednostek odpowiedzialnych za zwalczanie terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej, w aspekcie zmian o charakterze społecznym, politycznym, ekonomicznym i militarnym, jakie miały miejsce od momentu rozpadu Związku Radzieckiego po ostatnie wydarzenia, związane z destabilizacją sytuacji na Ukrainie. Analiza tych zróżnicowań przedstawiona została w ogólnym kontekście bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej.

Słowa kluczowe:

bezpieczeństwo, antyterroryzm, jednostki specjalne, Federacja Rosyjska.

Wstęp

Podjęcie w opracowaniu problematyki dotyczącej zróżnicowania zadań jednostek w zwalczaniu terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej wiąże się w sposób zasadniczy z istotnymi zmianami, jakie miały miejsce w systemie społecznym, politycznym, ekonomicznym i militarnym w ostatnich latach w Rosji. Zmiany te związane są przede wszystkim ze zróżnicowaną strukturą społeczeństwa Federacji Rosyjskiej, jak również z problemem skali działań. Wspomnieć można chociażby o niezwykle aktualnym problemie złożonej tożsamości narodowej obywateli Federacji Rosyjskiej, a także o zróżnicowaniu religijnym mieszkańców Rosji. Różnice te powodują duże napięcia społeczne o podłożu politycznym i religijnym, co wywołuje brak poczucia bezpieczeństwa obywateli Federacji Rosyjskiej. Co więcej, społeczeństwo rosyjskie doświadcza od czasu rozpadu ZSRR wielu aktów terroru, co powoduje wzrost poczucia zagrożenia. Strach i lęk obywateli Federacji Rosyjskiej przed terroryzmem i ekstremizmem wzrósł szczególnie po aktach terrorystycznych, jakie miały miejsce w 2002 i 2004 roku.

Istniejące zróżnicowania społeczne, wzrost poczucia braku bezpieczeństwa obywateli Federacji Rosyjskiej oraz złożoność sytuacji geopolitycznej skłoniło autorkę artykułu do podjęcia analizy zagadnień odnoszących się do wzorców bezpieczeństwa narodowego, stanowiących podstawę ustawodawstwa Federacji Rosyjskiej. Punktem wyjścia do podjętej analizy jest charakterystyka tych aktów normatywnych Federacji Rosyjskiej, które wyznaczają kierunki działania państwa w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom Rosji. Ponadto w artykule wskazano na ważną rolę działań mieszczących się w szeroko pojętym antyterroryźmie, które stanowią podstawę funkcjonowania jednostek specjalnego przeznaczenia Federacji Rosyjskiej.

Istota bezpieczeństwa i bezpieczeństwa narodowego. Bezpieczeństwo narodowe Federacji Rosyjskiej

Bezpieczeństwo należy do uniwersalnych problemów, rozpatrywanych z punktu widzenia różnych dyscyplin naukowych. Jak podkreśla J. Świniarski, ludzie i złożone z nich wspólnoty dążyły, dążą i będą dążyć do urzeczywistniania bezpieczeństwa, które rozpatrywano w różny sposób, w zależności od uwarunkowań społecznych, historycznych i politycznych (Świniarski, 1999, s. 13; Świniarski, 2002, s. 117; Stańczyk, 1996, s. 12).

W Słowniku terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego bezpieczeństwo określone zostało w szerszym zakresie i ujęte jako: (…) gwarancja rozwoju społeczeństwa i jego przetrwania (Słownik terminów z zakresu …, 2002, s. 13). Zostało ono przyrównane do nietrwałego stanu, który wymaga ciągłej troski, ale daje poczucie pewności, gwarantuje jego zachowanie oraz daje szansę na przyszły rozwój (Słownik terminów z zakresu …, 2002, s. 13). Bezpieczeństwo może być zatem utożsamiane z pewnością, zabezpieczeniem przed czymś i można je utożsamiać zarówno z brakiem zagrożenia, jak i z ochroną przed zagrożeniem (Zięba, 1989, s. 5).

Bezpieczeństwo narodowe utożsamiane jest ze zdolnością narodu do ochrony jego wewnętrznych wartości przed zagrożeniami zewnętrznymi (Korzeniowski, 2010, s. 22). W. Fehler uważa, iż bezpieczeństwo narodowe we współczesnych koncepcjach można utożsamiać z oczekiwaniem społecznym dotyczącym zapewnienia możliwości korzystania z dobrobytu ekonomicznego, autonomii społecznej oraz określonego statusu politycznego (Fehler, 2002, s. 169). W opinii R. Wróblewskiego, bezpieczeństwo narodowe stanowi jeden z podstawowych wymiarów bytu i rozwoju społeczeństwa, określonym stosunkiem skali zagrożeń do wielkości potencjału obronnego, jaki społeczeństwo może przeciwstawić tym zagrożeniom (Wróblewski, 1991, s. 69). Inne ujęcie bezpieczeństwa narodowego proponuje W. Kitler, zdaniem którego bezpieczeństwo narodowe sprowadza się do zapewnienia bezpieczeństwa państwa jako instytucji politycznej oraz bezpieczeństwa społeczeństwa, jego życia i zdrowia, dziedzictwa kulturowego, dóbr materialnych i środowiska naturalnego (Kitler, 2006, s. 25).

Jak podkreśla S. Koziej, każda strategiczna koncepcja bezpieczeństwa narodowego winna składać się z dwóch zasadniczych części, takich jak: koncepcja strategii operacyjnej oraz koncepcja strategii preparacyjnej (przygotowawczej) (Koziej, 2011, s. 29). Strategię operacyjną bezpieczeństwa narodowego utożsamia on z działem strategii bezpieczeństwa państwa, który obejmuje zasady i sposoby osiągania celów strategicznych, mówiąc inaczej – realizacji operacyjnych zadań strategicznych – w przewidywanych warunkach bezpieczeństwa, obejmujący także określenie wymagań operacyjnych wobec systemu bezpieczeństwa narodowego. Natomiast strategię preparacyjną S. Koziej utożsamia z działem strategii bezpieczeństwa narodowego, który obejmuje zasady i sposoby przygotowania systemu bezpieczeństwa narodowego do wymagań wynikających ze strategii operacyjnej w dziedzinie bezpieczeństwa narodowego. Konstatując można stwierdzić, iż bezpieczeństwo narodowe może być utożsamiane z taką cechą układów zewnętrznych państwa, w którym nie występują żadne zagrożenia lub są one neutralizowane przez potencjał obronny danego państwa (Sułek, 1993, s. 135).

Fundamentem koncepcji bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej jest Ustawa Federalna z dnia 5 marca 1992 r. „O bezpieczeństwie” (Федеральный закон „О безопасности”). W Ustawie Federalnej bezpieczeństwo określone zostało jako stan, który zapewnia ochronę żywotnych interesów jednostek, społeczeństwa i państwa przed wewnętrznymi i zewnętrznymi zagrożeniami. Ustawa Federalna określa zarówno system bezpieczeństwa oraz pełnione przez niego funkcje, jak również porządkuje organizację, finansowanie organów zapewniających bezpieczeństwo i nadzór nad legalnością ich pracy. W Ustawie Federalnej z dnia 5 marca 1992 r. zawarto postanowienie, że tylko państwo jest tym podmiotem, który może zabiegać o bezpieczeństwo – przy czym może to czynić zróżnicowanymi środkami, adekwatnymi do stanu zagrożenia (Федеральный закон „О безопасности”).

Na mocy Ustawy Federalnej opracowana została Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej (Концепция национальной безопасности Российской Федерации). Koncepcja ta stanowi system poglądów, ukierunkowanych na zapewnienie bezpieczeństwa jednostki, społeczeństwa i państwa przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi – we wszystkich możliwych sferach działalności. Oprócz Koncepcji bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej wymienić należy Doktrynę Wojskową Federacji Rosyjskiej (Военная доктрина Российской Федерации).

Doktryna Wojskowa Federacji Rosyjskiej została ogłoszona przez Prezydenta Rosji w listopadzie 1993 r. (Указ Президента Российской Федерации от 2 ноября 1993 г. N 1833 „Oб основных положениях военной доктрины Российской Федерации”). Jest ona najważniejszą wykładnią oficjalnego stanowiska, określając wojskowo-polityczny, wojskowo-strategiczny i wojskowo-ekonomiczny fundament zapewnienia bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej.

W odróżnieniu od doktryny ZSRR, w której zawarto zapis dotyczący uderzenia jedynie w sytuacji otwartego konfliktu wojennego, w Doktrynie Wojskowej Federacji Rosyjskiej z 1993 r. przewidziano możliwość wyprzedzającego uderzenia jądrowego. W doktrynie tej uznano broń jądrową za środek umożliwiający zarówno powstrzymanie ewentualnego nieprzyjaciela przed agresją na Federację Rosyjską lub jej sojuszników, jak i zapewniający bezpieczeństwo wojskowe Rosji i jej sojuszników, czyli kraje, które podpisały 15.05.1992 r. w Taszkiencie „Układ o bezpieczeństwie zbiorowym WNP” (Armenia, Tadżykistan, Kazachstan, Kirgizja i Uzbekistan, a w okresie późniejszym – 24.12.1993 r. – także Gruzja, Białoruś i Azerbejdżan).

Kolejna wersja dokumentu Doktryny Wojskowej Federacji Rosyjskiej została podpisana przez Prezydenta FR w dniu 21.04.2000 r. Przyjęto w niej zapis, że Federacja Rosyjska prowadzi wspólną politykę obronną z Białorusią w ramach Państwa Związkowego, jak również dąży do wzmocnienia integracji wojskowej w perspektywie utworzenia wspólnej przestrzeni obronnej z państwami WNP w ramach systemu bezpieczeństwa zbiorowego. W Doktrynie ujęto katalog zagrożeń, który stworzony został na bazie doświadczeń Federacji Rosyjskiej, przede wszystkim podczas operacji wojskowej NATO w Kosowie i konfliktu w Republice Czeczeńskiej.

W dniu 26.12.2014 r. Prezydent Wł. Putin podpisał nową Doktrynę Wojskową Federacji Rosyjskiej. W Doktrynie za jedno z głównych zagrożeń dla Rosji uznany został wzrost potencjału siłowego Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, jak również zyskiwanie przez NATO globalnych funkcji, realizowanych z naruszeniem norm prawa międzynarodowego. Ponadto za realne zagrożenie dla bezpieczeństwa Rosji uznano przybliżenie wojskowej infrastruktury krajów-członków NATO do granic Federacji Rosyjskiej, w tym drogą dalszego rozszerzenia bloku. W Doktrynie wśród głównych czynników zagrożenia dla Federacji Rosyjskiej znalazły się m.in. takie czynniki jak: destabilizacja sytuacji w określonych państwach i regionach oraz podważanie globalnej i regionalnej stabilności, pretensje terytorialne do Federacji Rosyjskiej i jej sojuszników, mieszanie się w ich sprawy wewnętrzne, rozprzestrzenianie broni masowego rażenia, rakiet i technologii rakietowych, pojawienie się ognisk oraz eskalacja konfliktów zbrojnych na terytoriach państw sąsiadujących z Federacją Rosyjską i jej sojusznikami, czy wywrotowa działalność służb specjalnych i organizacji obcych państw i ich koalicji przeciwko Federacji Rosyjskiej.

Zadania organów władzy w przeciwdziałaniu zagrożeniom terrorystycznym na terytorium Federacji Rosyjskiej

Za pierwszy dokument regulujący zasady przeciwdziałania zagrożeniom terrorystycznym występującym na terytorium Federacji Rosyjskiej i zwalczanie tych zagrożeń należy uznać Ustawę Federalną „O walce z terroryzmem” (Федеральный закон „О борьбе с tерроризмом”).

W Ustawie Federalnej „O walce z terroryzmem” zdefiniowano prawne i organizacyjne podstawy walki z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej, określono tryb koordynowania działalności federalnych organów władzy wykonawczej, prowadzących walkę z terroryzmem, jak również organów władzy wykonawczej podmiotów Federacji Rosyjskiej, organizacji i instytucji społecznych niezależnie od form własności, osób urzędowych i poszczególnych obywateli Federacji Rosyjskiej, a także prawa, obowiązki i gwarancje obywateli Federacji Rosyjskiej w związku z prowadzeniem walki z terroryzmem.

Ustawa Federalna składa się z VIII rozdziałów i 29 artykułów. Została ona podpisana przez Prezydenta Federacji Rosyjskiej B. Jelcyna 25 lipca 1998 r.

W rozdziale I Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”, zatytułowanym „Przepisy ogólne”, ujęto przepisy, na które złożyły się: podstawy prawne walki z terroryzmem, podstawowe zasady walki z terroryzmem, podstawowe pojęcia odnoszące się do walki z terroryzmem oraz kwestię międzynarodowej współpracy Federacji Rosyjskiej w dziedzinie walki z terroryzmem.

W art. 2 Ustawy Federalnej zapisano, iż walka z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej opiera się na dziewięciu następujących zasadach:

1. legalności;

2. priorytetowości środków służących zapobieganiu terroryzmu;

3. nieuchronności kary za uprawianie działalności terrorystycznej;

4. kojarzenia jawnych i niejawnych metod walki z terroryzmem;

5. kompleksowego wykorzystania zapobiegawczych środków prawnych, politycznych, społeczno-ekonomicznych i propagandowych;

6. priorytetowości ochrony praw osób narażonych na niebezpieczeństwo wskutek akcji terrorystycznej;

7. minimalnych ustępstw na rzecz terrorysty;

8. jednoosobowego kierowania siłami i środkami wykorzystywanymi do operacji antyterrorystycznych;

9. zachowania maksymalnej dyskrecji w odniesieniu do informacji dotyczących technicznych i taktycznych metod prowadzenia operacji antyterrorystycznych, jak również składu uczestników wymienionych operacji.

Istotnym elementem Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem” było wprowadzenie w art. 3 rozdziału I „Przepisy ogólne” takich pojęć, jak: terroryzm, działalność terrorystyczna, międzynarodowa działalność terrorystyczna, akcja terrorystyczna, przestępstwa o charakterze terrorystycznym, terrorysta, grupa terrorystyczna, organizacja terrorystyczna, walka z terroryzmem, operacja antyterrorystyczna, strefa operacji antyterrorystycznej, zakładnik (zob. tabela 1).

Tabela 1. Podstawowe pojęcia dotyczące terroryzmu, ujęte w art. 3 Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”

Pojęcie

Opis

Terroryzm

Przemoc albo groźba jej użycia w stosunku do osób fizycznych lub organizacji, jak również zniszczenie (uszkodzenie) lub groźba zniszczenia (uszkodzenia) mienia i innych obiektów materialnych, stwarzające groźbę zagłady ludzi, wyrządzenia poważnych szkód materialnych bądź wywołania innych groźnych społecznie skutków, stosowane w celu naruszenia bezpieczeństwa publicznego, zastraszenia ludności lub wywarcia wpływu na organy władzy w celu podjęcia przez nie decyzji korzystnych dla terrorystów bądź zaspokojenia ich nieuzasadnionych roszczeń majątkowych i (lub) innych; zamach na życie męża stanu lub działacza społecznego, dokonany w celu położenia kresu jego państwowej lub innej działalności politycznej bądź z zemsty za prowadzenie takiej działalności; napaść na przedstawiciela państwa obcego lub pracownika organizacji międzynarodowej, korzystających z ochrony międzynarodowej, jak również na lokale służbowe bądź pojazdy osób korzystających z ochrony międzynarodowej, o ile czyn ten został popełniony w celu sprowokowania wojny lub skomplikowania stosunków międzynarodowych.

Działalność terrorystyczna

Działalność obejmująca:

1. organizowanie, planowanie, przygotowywanie i realizowanie akcji terrorystycznych;

2. podżeganie do akcji terrorystycznej, do stosowania przemocy wobec osób fizycznych lub organizacji, niszczenia obiektów materialnych w celach terrorystycznych;

3. organizowanie nielegalnej formacji zbrojnej, związku przestępczego (organizacji przestępczej), zorganizowanej grupy w celu dokonania akcji terrorystycznej, jak również udział w takiej akcji;

4. werbowanie, uzbrajanie, szkolenie i wykorzystywanie terrorystów;

5. finansowanie jawnie terrorystycznej organizacji lub grupy terrorystycznej bądź wspieranie ich w inny sposób.

Międzynarodowa działalność terrorystyczna

Działalność terrorystyczna uprawiana:

1 .przez terrorystę lub organizację terrorystyczną na terytorium więcej niż jednego państwa lub wyrządzającą szkodę interesom więcej niż jednego państwa;

2. przez obywateli jednego państwa w stosunku do obywateli innego państwa lub na terytorium innego państwa;

3. w wypadku, gdy zarówno terrorysta, jak i ofiara terroryzmu są obywatelami jednego i tego samego państwa lub różnych państw, lecz przestępstwo zostało popełnione poza granicami terytoriów tych państw.

Akcja terrorystyczna

Bezpośrednie popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym w postaci dokonania wybuchu, podpalenia, użycia lub groźby użycia jądrowych urządzeń wybuchowych, substancji radioaktywnych, chemicznych, biologicznych, wybuchowych, toksycznych, trujących, silnie działających i cuchnących; zniszczenia, uszkodzenia lub zaboru pojazdów lub innych obiektów; dokonania zamachu na życie męża stanu lub działacza społecznego, przedstawiciela narodowościowych, etnicznych, religijnych lub innych grup ludności; wzięcia zakładników, uprowadzenia człowieka; stworzenia zagrożenia dla życia, zdrowia lub mienia nieokreślonego kręgu osób poprzez stworzenie warunków do wystąpienia awarii i katastrof technicznych lub realnej groźby powstania takiego zagrożenia; rozpowszechnianie gróźb w jakiejkolwiek formie i przy użyciu jakichkolwiek środków; innych działań stwarzających groźbę zagłady ludzi, wyrządzenia poważnych szkód materialnych bądź wywołania innych groźnych społecznie skutków.

Przestępstwa o charakterze terrorystycznym

Przestępstwa przewidziane przez art. 205–208, 277 i 360 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej. Do przestępstw o charakterze terrorystycznym mogą być zaliczone także inne przestępstwa przewidziane przez Kodeks karny Federacji Rosyjskiej, o ile zostały popełnione w celach terrorystycznych. Odpowiedzialność za popełnienie takich przestępstw następuje zgodnie z Kodeksem karnym Federacji Rosyjskiej.

Terrorysta

Osoba zaangażowana w jakiejkolwiek formie w działalność terrorystyczną.

Grupa terrorystyczna

Grupa osób, które połączyły się w celu uprawiania działalności terrorystycznej.

Organizacja terrorystyczna

Organizacja stworzona w celu uprawiania działalności terrorystycznej lub dopuszczająca możliwość wykorzystania w swojej działalności terroryzmu. Organizacja zostaje uznana za terrorystyczną, jeżeli choćby tylko jedno z jej ogniw strukturalnych uprawia działalność terrorystyczną za wiedzą choćby tylko jednego z kierowniczych organów danej organizacji.

Walka z terroryzmem

Działalność mająca na celu zapobieganie, wykrywanie, udaremnianie i minimalizowanie skutków działalności terrorystycznej.

Operacja antyterrorystyczna

Specjalne przedsięwzięcia zmierzające do udaremnienia akcji terrorystycznej, zapewnienia bezpieczeństwa osobom fizycznym, unieszkodliwienia terrorystów, jak również zminimalizowania skutków akcji terrorystycznej.

Strefa operacji antyterrorystycznej

Poszczególne obszary lub akweny, pojazd, budynek, budowla, konstrukcja, lokal i przylegające do nich obszary lub akweny, w których granicach przeprowadzana jest wymieniona operacja.

Zakładnik

Osoba fizyczna, uprowadzona i (lub) przetrzymywana w celu wymuszenia na państwie, organizacji lub poszczególnych osobach jakiegokolwiek działania lub powstrzymania się od jakiegokolwiek działania jako warunku uwolnienia przetrzymywanej osoby.

Źródło: Art. 3 Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”.

W rozdziale II Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”, zatytułowanym „Podstawy organizacji walki z terroryzmem”, ujęto w sposób kompleksowy fundament organizacyjny walki z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej, opisując w rozdziale tym: cele walki z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej, podmioty prowadzące walkę z terroryzmem, kompetencje tych podmiotów, a także podstawowe funkcje podmiotów wykorzystywanych do walki z terroryzmem oraz kwestię wspierania organów prowadzących walkę z terroryzmem.

W art. 5, ujętym w rozdziale II Ustawy Federalnej, zapisane zostały cele walki z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej. Zgodnie z brzmieniem tego artykułu, walka z terroryzmem w Federacji Rosyjskiej prowadzona jest w celu:

1. ochrony jednostki, społeczeństwa i państwa przed terroryzmem;

2. zapobiegania, wykrywania i udaremniania działalności terrorystycznej oraz minimalizowania jej skutków;

3. wykrywania i usuwania przyczyn i warunków sprzyjających uprawianiu działalności terrorystycznej.

W art. 6 ust. 1 Ustawy Federalnej zapisano, iż głównym podmiotem kierownictwa walką z terroryzmem jest Rząd Federacji Rosyjskiej, który zapewnia niezbędne do tego siły, środki i zasoby. Ponadto, zgodnie z brzmieniem ust. 2 art. 6, federalne organy władzy wykonawczej uczestniczą w walce z terroryzmem w ramach swoich kompetencji, określonych przez ustawodawstwo federalne oraz inne normatywne akty prawne Federacji Rosyjskiej.

W ust. 3 wzmiankowanego artykułu wymienione zostały podmioty prowadzące bezpośrednią walkę z terroryzmem w ramach swoich kompetencji, do których zaliczone zostały:

- ▶ Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej;

- ▶ Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Federacji Rosyjskiej;

- ▶ Służba Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej;

- ▶ Federalna Służba Ochrony Federacji Rosyjskiej;

- ▶ Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej oraz

- ▶ Federalna Służba Graniczna Federacji Rosyjskiej.

Kompetencje wyżej wymienionych podmiotów zostały szczegółowo opisane w art. 7 ust. 1–7 Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”.

W myśl brzmienia ust. 4 art. 6 Ustawy Federalnej, także inne federalne organy władzy wykonawczej (których wykaz ustala Rząd Federacji Rosyjskiej) są podmiotami uczestniczącymi w zapobieganiu, wykrywaniu i udaremnianiu działalności terrorystycznej – w ramach swoich kompetencji.

W ust. 6 art. 6 ujęto zapis dotyczący powoływania – na podstawie decyzji Prezydenta Federacji Rosyjskiej lub uchwał Rządu Federacji Rosyjskiej – komisji antyterrorystycznych szczebla federalnego i regionalnego, których zadaniem jest koordynowanie działalności podmiotów prowadzących walkę z terroryzmem.

W rozdziale III Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”, zatytułowanym „Prowadzenie operacji antyterrorystycznej”, zawarto zapisy odnoszące się do kierowania operacją antyterrorystyczną, sił i środków niezbędnych do przeprowadzenia operacji antyterrorystycznej, reżimu prawnego w strefie operacji antyterrorystycznej, prowadzenia pertraktacji z terrorystami, informowania opinii publicznej o akcji terrorystycznej oraz zapis dotyczący zakończenia operacji antyterrorystycznej.

Rozdział IV Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”, zatytułowany „Zrekompensowanie szkody wyrządzonej wskutek akcji terrorystycznej i rehabilitacja socjalna osób, które ucierpiały wskutek akcji terrorystycznej”, składa się z dwóch artykułów. W art. 17 ujęto kwestie rekompensaty szkody wyrządzonej wskutek akcji terrorystycznej, natomiast w art. 18 zapisano postanowienia, odnoszące się do rehabilitacji socjalnej osób, które ucierpiały wskutek akcji terrorystycznej.

W rozdziale V Ustawy Federalnej „O walce z terroryzmem”, zatytułowanym „Prawna i socjalna ochrona osób uczestniczących w walce z terroryzmem”, określono kwestię odnoszącą się do osób uczestniczących w walce z terroryzmem, objętych ochroną prawną i ochroną socjalną, jak również kwestię dotyczącą zrekompensowania szkody osobom uczestniczącym w walce z terroryzmem, zwolnienia od odpowiedzialności za wyrządzenie szkody oraz kwestię korzystniejszego obliczania wysługi lat.

W rozdziale VI Ustawy Federalnej, zatytułowanym „Odpowiedzialność za udział w działalności terrorystycznej” opisane zostały następujące kwestie: odpowiedzialność za udział w działalności terrorystycznej, odrębności postępowania karnego i cywilnego w sprawach o działalność terrorystyczną oraz odpowiedzialność organizacji za działalność terrorystyczną.

Rozdział VII Ustawy Federalnej został zatytułowany „Kontrolowanie i nadzorowanie przestrzegania legalności w walce z terroryzmem”. Zawarto w nim dwie kwestie: kontrolowania walki z terroryzmem (art. 26) oraz nadzorowania przestrzegania legalności w walce z terroryzmem (art. 27 ust. 1–2). Stosownie do art. 26, w Federacji Rosyjskiej kontrolę nad walką z terroryzmem sprawują Prezydent Federacji Rosyjskiej i Rząd Federacji Rosyjskiej.

Rozdział VIII Ustawy Federalnej został zatytułowany „Przepisy końcowe”. Składa się on z dwóch artykułów – art. 28 „Uzgodnienie normatywnych aktów prawnych z niniejszą Ustawą Federalną” oraz art. 29 „Wejście w życie niniejszej Ustawy Federalnej”.

Ustawa została podpisana przez Prezydenta Federacji Rosyjskiej B. Jelcyna 25 lipca 1998 r.

Można stwierdzić, iż Ustawa Federalna „O walce z terroryzmem” stworzyła pojęcie przestępstwa o charakterze terrorystycznym, co prawda nie precyzując tego pojęcia, ale wskazując na zawarte w Kodeksie karnym Federacji Rosyjskiej konkretne przestępstwa, przewidziane w art. 205–208, 277 i 360 (art. 3 Ustawy Federalnej). Według wówczas obowiązującego stanu prawnego, przestępstwa o charakterze terrorystycznym stanowiły:

- ▶ terroryzm (art. 205 k.k. FR),

- ▶ wzięcie zakładnika (art. 206 k.k. FR),

- ▶ jawne fałszywe zawiadomienie o akcie terroryzmu (art. 207 k.k. FR),

- ▶ organizacja nielegalnej zbrojnej formacji lub udział w niej (art. 208 k.k. FR),

- ▶ zamach na życie działacza państwowego lub społecznego (art. 277 k.k. FR),

- ▶ napaść na osoby lub instytucje korzystające z międzynarodowej ochrony (art. 360 k.k. FR).

Zawarte w ustawie rozwiązania prawne zostały zmodyfikowane i uszczegółowione w przyjętej w roku 2006 Ustawie Federalnej „O przeciwdziałaniu terroryzmowi” (Федеральный закон от 6 марта 2006 г. N 35-ФЗ „О противодействии терроризму”). W ustawie tej uszczegółowiona została definicja terroryzmu, którą określono jako ideologię przemocy i praktycznego wpływania na decyzje rządu, samorządu lub organizacji międzynarodowych, przez zastraszenie ludności lub korzystania z innych form przemocy nielegalnych działań. Następnie dodano zapis, iż działalność terrorystyczna obejmuje następujące rodzaje działań: promowanie idei terroryzmu, rozpowszechnianie materiałów lub informacji, wezwania do podjęcia działań terrorystycznych lub uzasadnienia i podstawy do takich działań, podżeganie do podjęcia się przeprowadzenia aktu terroru oraz jego organizowanie, planowanie, szkolenie i finansowanie, tworzenie nielegalnych formacji zbrojnych, organizacji czy grupy przestępczej (i udział w jej strukturze) w celu przeprowadzenia aktu terroru oraz zatrudnienie, uzbrojenie, szkolenie i wykorzystanie terrorystów (Mickiewicz, 2010/2011, s. 12).

Wiodącą rolę w przeciwdziałaniu zagrożeniom terrorystycznym w Federacji Rosyjskiej odgrywa także wspomniany wcześniej Kodeks karny (Уголовный кодекс Российской Федерации). Nowy Kodeks karny Federacji Rosyjskiej wszedł w życie w roku 1997 i uznawany jest za symboliczny początek nowego kursu polityki kryminalnej Rosji ku doskonaleniu i korekcie środków prawokarnej reakcji na społecznie niebezpieczne czyny oraz optymalizacji działań w zakresie walki z przestępczością (Okulski, 2015, s. 67).

W Kodeksie karnym Federacji Rosyjskiej przestępstwa o charakterze terrorystycznym i/lub ekstremistycznym zostały zawarte w trzech jego rozdziałach, a mianowicie (Laskowska, 2010, s. 383):

- ▶ w rozdziale IX, zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu i porządkowi publicznemu” („Преступления против общественной безопасности и общественного порядка”), w części 24 „Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu” – w art. 205–206, 208 i 211 k.k. Federacji Rosyjskiej;

- ▶ w rozdziale X, noszącym tytuł „Przestępstwa przeciwko władzy państwowej” („Преступления против государственной власти”), w części 29 „Przestępstwa przeciwko podstawom ustroju konstytucyjnego i bezpieczeństwa państwa” – w art. 277–280, 2821 i 2822 k.k. Federacji Rosyjskiej;

- ▶ w rozdziale XII, zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości („Преступления против мира и безопасности человечества”), w części 34 „Przestępstwa przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości” – w art. 360 k.k. Federacji Rosyjskiej.

Za popełnienie przestępstw o charakterze terrorystycznym (i/lub ekstremistycznym) ustawodawca przewidział:

- ▶ kary o charakterze nieizolacyjnym – kary finansowe (karę grzywny), ograniczenie wolności, zakaz zajmowania określonego stanowiska lub zajmowania się określoną działalnością, karę prac przymusowych,

- ▶ kary o charakterze izolacyjnym: areszt, karę pozbawienia wolności w wymiarze do 20 lat czy dożywotnie pozbawienie wolności,

- ▶ karę śmierci.

Przestępstwa o charakterze terrorystycznym przewidziane art. 205–206, 208 i 211 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej, ujęte w rozdziale IX k.k. FR „Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu i porządkowi publicznemu”, ukierunkowane są na destabilizację i dezorganizację życia społecznego, naruszenie indywidualnych, społecznych i państwowych interesów w różnych dziedzinach życia (Laskowska, 2010, s. 386). Podmiotem wyżej opisanych przestępstw – zgodnie z brzmieniem art. 20 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej – są osoby, które ukończyły 16 lat, a także – w odniesieniu do art. 205 i 206 k.k. FR – osoby, które ukończyły 14 lat (art. 20 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej).

Przestępstwa przewidziane artykułami 277–280, 2821 i 2822 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej, ujęte w rozdziale X k.k. FR „Przestępstwa przeciwko władzy państwowej”, są ukierunkowane na dokonanie zamachu na podstawy ustroju państwowego, a także na wewnętrzne i zewnętrzne bezpieczeństwo państwa (Laskowska, 2010, s. 391). Podmiotem przestępstw są osoby, które ukończyły 16 lat (art. 20 k.k. FR).

Art. 360 Kodeksu karnego Federacji Rosyjskiej, ujęty w rozdziale XII „Przestępstwa przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości”, dotyczy przestępstwa o charakterze międzynarodowym, gdyż stanowi ono zamach na pokój i bezpieczeństwo ludzkości (Laskowska, 2010, s. 392). Podmiotem przestępstwa jest osoba fizyczna, która ukończyła 16 lat (art. 20 k.k. FR).

Oprócz wyżej wymienionych i opisanych przepisów, Kodeks karny Federacji Rosyjskiej zawiera jeszcze wiele innych artykułów, które nie odnoszą się w sposób bezpośredni do przestępstw o charakterze terrorystycznym, ale mogą ułatwiać prowadzenie działalności terrorystycznej lub sprzyjać osiąganiu celów terrorystycznych.

Miejsce i rola jednostek specjalnych w zwalczaniu terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej

Jednostki specjalne stanowią istotne ogniwo funkcjonujące w ramach służb specjalnych określonego państwa. Przyjmują one najczęściej postać specjalnych jednostek anyterrorystycznych, o zróżnicowanej strukturze i zadaniach, w zależności od kraju, okresu historycznego, skali zagrożenia oraz struktury społeczeństwa. W przypadku Federacji Rosyjskiej jednostki specjalne funkcjonują głównie w ramach aparatu centralnego, jakim jest Federalna Służba Bezpieczeństwa, którego zadaniem jest ochrona ustroju konstytucyjnego oraz walka z terroryzmem i politycznym ekstremizmem. Nie są to jednak jedyne jednostki, przeznaczone do walki z terroryzmem. Można bowiem twierdzić, iż zarówno służby specjalne Federacji Rosyjskiej, jak i rosyjskie jednostki specjalne posiadają rozbudowaną strukturę i zakres zadań.

Jednostkami specjalnymi, uczestniczącymi w zwalczaniu terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej, są Wojska Specjalnego Przeznaczenia (Войска Специального Назначения, B.СпH), określane skrótem „Specnaz” (Спецназ), stanowiące jednostki wchodzące w skład Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. Drugim rodzajem jednostek specjalnych są jednostki, podległe Centrum Specjalnego Przeznaczenia Federalnej Służby Bezpieczeństwa (CSN FSB – Центра специального назначения ФСБ Российской Федерации). Spośród nich najbardziej znanymi są: Jednostka Specjalna „Alfa” („Альфа”) (czyli Zarząd „A” (Управление „А”), określany także mianem „Grupy A” (группа „А”) oraz Jednostka Specjalna „Wympieł” („Вымпел”), określana także mianem Zarządu „W” (Управление „В”).

Wojska Specjalnego Przeznaczenia (Войска Специального Назначения, B.СпH), określane skrótem „Specnaz” (Спецназ), stanowią jednostki wchodzące w skład Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej powstały 17 maja 1992 r., a ich aktualna struktura – po kilkukrotnych modyfikacjach – opiera się na tradycyjnych kryteriach obszaru prowadzenia działań i rozróżnia jako samodzielne następujące rodzaje sił zbrojnych (Видывооружённых сил): Wojska Lądowe (Сухопутные войска – СВ), Siły Powietrzne (Военно – воздушные силы – ВВС) oraz Marynarka Wojenna (Военно-Морской Флот – ВМФ). Ponadto wyszczególnić należy samodzielne rodzaje wojsk (Рода войск), jakimi są: Wojska Rakietowe Strategicznego Przeznaczenia (Ракетные войска стратегического назначения – РВСН), Wojska Obrony Powietrzno – Kosmicznej (Войска воздушно – космической обороны – ВКО) oraz Wojska Powietrzno – Desantowe (Воздушно-десантные войска – ВДВ).

W powojennej historii ponowne sformowanie oddziałów Specnazu, choć pod inną nazwą, można wiązać z rokiem 1949. Specnaz, otoczony tajemnicą aż do końca trwania ZSRR, opierał się na obowiązkowej służbie wojskowej. Podstawową rolą tej formacji jest głębokie rozpoznanie, przy czym od żołnierzy wymaganych jest wiele innych umiejętności. W 1968 r. utworzono specjalny pułk szkolny Specnazu w Peczorze, przygotowujący do działań w Europie, a w roku 1970 powstał drugi pułk szkolny w Czircziku (Uzbekistan), przygotowujący do wypełniania akcji na terenie Azji oraz Bliskiego Wschodu.

Jednym z najbardziej znanych Oddziałów Specnazu był Oddział Specjalnego Przeznaczenia „Vityaz” (Отряд Специального Назначения „Витязь”), umiejscowiony w strukturze Wojsk Wewnętrznych Federacji Rosyjskiej (Внутренних Войск России). Jego przeznaczeniem było wykonywanie zadań antyterrorystycznych, odbijanie zakładników w momencie akcji, zatrzymania członków grup przestępczych, i – głównie – uczestnictwo w misjach typowych dla Specnazu Wojsk Wewnętrznych. Oddział Specjalnego Przeznaczenia „Vityaz” uczestniczył w wielu operacjach, w tym w tłumieniu konfliktów etnicznych na Kaukazie. Ponadto Oddział brał udział m.in. w tłumieniu moskiewskiego puczu (1991 r.), oraz odbijaniu zakładników na Dubrovce. Należy także wspomnieć o tym, iż Oddział Specjalnego Przeznaczenia „Vityaz” (wraz z innymi oddziałami Wojsk Wewnętrznych) został przerzucony w roku 1994 na terytorium Czeczenii.

Historię obecnych jednostek antyterrorystycznych Federacji Rosyjskiej należy wiązać z powstaniem przez MWD (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych) w Moskwie w grudniu 1977 r. Specjalnej Kompanii Antyterrorystycznej. Miała ona za zadanie zapobieganie problemów, jakich spodziewano się podczas Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w roku 1980. Tę Specjalną Kompanię Antyterrorystyczną można uznać za prekursorkę obecnego OMONu (ОМОН– Отряд милиции особого назначения), który został formalnie powołany do życia 3 października 1988 r. Jego jednostki powstawały w każdym większym mieście i w każdym obwodzie Rosji. Kilka batalionów OMON-u przybrało później własne nazwy, by wyróżnić się spośród wielu jednostek specjalnych.

Do głównych zadań OMON-u zaliczyć należy przede wszystkim: uczestnictwo w walce z przestępczością (w operacjach specjalnych), prewencja w sytuacjach możliwych masowych zakłóceń porządku publicznego, aktów terrorystycznych i zachowań ekstremistycznych czy uczestnictwo w operacjach antydywersyjnych i operacjach antyterrorystycznych (Gawęda, 2009, s. 39). W skład MWD wchodzą także jednostki СОБР (Специальный Отряд Быстрого Реагирования), czyli Specjalne Oddziały Szybkiego Reagowania, które wcześniej nosiły nazwę ОМСН (Отряд Милиции Специального Назначения) – Oddziału Milicji Specjalnego Przeznaczenia.

Jednostka Specjalna „Alfa” powstała 29 lipca 1974 r. i od II połowy lat 90. uczestniczyła w wielu operacjach antyterrorystycznych, przede wszystkim na Kaukazie. Jednostka ta jest przeznaczona do działań antyterrorystycznych, unieszkodliwiania niebezpiecznych przestępców, jak również wykorzystywana jest do ochrony władz państwowych Federacji Rosyjskiej. Za najbardziej spektakularną akcję „Alfy” (wraz z Jednostką „Wympeł”) uznać należy odbicie zakładników przetrzymywanych w październiku 2002 r. w budynku teatru na Dubrovce oraz przy odbijaniu zakładników w szkole nr 1 w Biesłanie. Jednostka Specjalna „Wympieł” („Вымпел”), określana także mianem Zarządu „W”, została sformowana 19 kwietnia 1981. Za czasów ZSRR „Wympieł” stanowił jednostkę KGB, przeznaczoną do działań za granicą, następnie został włączony w ramy FSB i używany był do wykonywania działań antyterrorystycznych na terenie Federacji Rosyjskiej. „Wympieł” uczestniczył w operacjach w takich krajach, jak m.in.: Afganistan, Angola, Mozambik, Nikaragua czy Laos.

Zakończenie

W ostatnich latach nastąpił znaczący wzrost zagrożenia terrorystycznego na terytorium Federacji Rosyjskiej. Spowodowane jest to przede wszystkim eskalacją problemów społeczno-gospodarczych oraz wzrostem aktywności ekstremistycznych organizacji, działających głównie na terytorium Czeczeni i Dagestanu.

Konflikty kreują patologię w regionach i w samej Rosji, powodując wzrost poczucia zagrożenia obywateli Federacji Rosyjskiej. Spośród największych zagrożeń dla mieszkańców Federacji Rosyjskiej wymienić należy: zamachy samobójcze z użyciem materiałów wybuchowych, wzrost przestępczości zorganizowanej czy niekontrolowany napływ imigrantów. Podkreślić należy, iż terroryści posiadają obecnie wystarczający zasób wiedzy, w jaki sposób należy bronić się przed standardowymi technikami oddziałów specjalnego przeznaczenia Federacji Rosyjskiej. Dlatego niezbędne wydaje się szukanie coraz to nowszych, doskonalszych rozwiązań zwalczania działań o charakterze terrorystycznym.

Natasza Duraj – dr hab., prof. nadzw. UŁ, kierownik Katedry Analizy i Strategii Przedsiębiorstwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tłumacz języka rosyjskiego dla potrzeb jednostek specjalnych. Zainteresowania: bezpieczeństwo finansowe, bezpieczeństwo ekonomiczne, bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo militarne, analiza finansowa, planowanie strategiczne, operacje antyterrorystyczne.

Afiliacja Autorki:

Katedra Analizy i Strategii Przedsiębiorstwa, Instytut Ekonomik Stosowanych i Informatyki, Wydział Ekonomiczno – Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

E-mail: durajnatasza@gmail.com

Bibliografia:

Fehler, W. (2002). O pojęciu bezpieczeństwa państwa. W: W. Śmiałek, J. Tymanowski (red.), Bezpieczeństwo państw i narodów w procesie integracji europejskiej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Gawęda, M. (2009). OMON – filar „drugiej armii”, Militarny Magazyn Specjalny „Komandos”, Nr 5/ 2009.

Kitler, W. (2006). Potrzeby i wyzwania w zakresie bezpieczeństwa społeczności lokalnej. W: W. Kitler, Z. Piątek, Realizacja zadań bezpieczeństwa przez samorząd terytorialny, Sandomierz.

Korzeniowski, L. (2010). Obiektywne i subiektywne kategorie bezpieczeństwa narodowego. W: J. Maciejewski, O. Nowaczyk (red.), Bezpieczeństwo narodowe a grupy dyspozycyjne. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Koziej, S. (2011). Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i historyczna ewolucja. „Bezpieczeństwo narodowe”, II-2011/18.

Laskowska, K. (2010). Przestępczość charakterze terrorystycznym w Rosji – wprowadzenie do problematyki, „Archiwum kryminologii”, tom XXXII.

Mickiewicz, P. (2010/2011). Bezpieczeństwo wewnętrzne Federacji Rosyjskiej w rozwiązaniach legislacyjnych i organizacyjnych, „Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego”, 2010/2011.

Okulski, M. (2015). Prace przymusowe – nowy rodzaj kary w rosyjskim prawie karnym, [w:] Ministerstwo Sprawiedliwości, www.ms.gov.pl /pl/probacja/2015

Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego. (2002). Warszawa: Wydawnictwo AON.

Stańczyk, J. (1996). Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa. Warszawa: ISP PAN.

Sułek, M. (1993). Potencjał gospodarczo-obronny – pojęcie, pomiar, decyzje. Warszawa: AON.

Świniarski, J. (1999). Filozoficzne podstawy edukacji dla bezpieczeństwa. Warszawa: MON.

Świniarski, J. (2002). Ku czwartemu modelowi bezpieczeństwa europejskiego. W: W. Śmiałek, J. Tymanowski (red.), Bezpieczeństwo państw i narodów w procesie integracji europejskiej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Wróblewski, R. (1991). Wybrane problemy diagnozy bezpieczeństwa narodowego. „Zeszyty Naukowe AON”, 1991, Nr 3/ 4.

Zięba, R. (1989). Pojęcia i istota bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, nr 10.

Закон Российской Федерации от 5 марта 1992 года N 2446-I „О безопасности”, Ведомости Съезда народных депутатов Российской Федерации и Верховного Совета Российской Федерации, 1992, N 15, ст. 769.

Концепция национальной безопасности Российской Федерации, Совет Безопасности Российской Федерации.

Уголовный кодекс Российской Федерации от 13 июня 1996 г. N 63-ФЗ.

Указ Президента Российской Федерации „О Мерах По Проtиводейсtвию Терроризму” от 15 февраля 2006 года N 116.

Указ Президента Российской Федерации от 2 ноября 1993 г. N 1833 „Oб основных положениях военной доктрины Российской Федерации”.

Федеральный закон „О борьбе с tерроризмом” 25 июля 1998 г. № 130–ФЗ (с изменениями от 7 августа 2000 г., 21 ноября 2002 г., 30 июня 2003 г., 22 августа 2004 г.), Совет Безопасности
Российской Федерации.

Федеральный законот 6 марта 2006 г. N 35-ФЗ „О противодействии терроризму” (c изменениями и дополнениямиот: 27 июля 2006 г., 8 ноября, 22, 30 декабря 2008 г., 27 июля, 28 декабря 2010 г., 3 мая, 8 ноября 2011 г., 23 июля, 2 ноября 2013 г.).

Cytowanie:

Duraj Natasza, (2015), Zróżnicowanie zadań jednostek odpowiedzialnych za zwalczanie terroryzmu na terytorium Federacji Rosyjskiej, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 97–110 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

The Diversity of Obligations and Responsibilities of the Formations Suppressing Terrorist Activities at the Russian Federation

Summary:

The main goal of this article is to present the different responsibilities of special forces on fighting terrorism in Russian Federation, and the social, political, economic and military changes on the way in which Russia has fought terrorism during the period from the Soviet era to the recent events, associated with the destabilization of the situation in the Ukraine. Presented problems are relating also to issues of the national security of the Russian Federation.

Keywords: security, antiterrorism, special forces, Russian Federation.

twozywo.art.pl

Social Order and Network Security. Exploratory Research on TOR Hidden Network

Robert Stefański
Uniwersytet Łódzki

Summary:

As Internet becomes to grow outside of its physical carriers, it gains more influence over various subsystems constituting the social system in general. This manifestation is especially visible in the economical plane, in which a certain symbiotic relationship between the world wide network and other outernet institutions and organizations first occurred. With Internet becoming the modern central hub and a binder for various system components, it is safe to assume, that events taking place over the web, may or will have repercussions in the non-virtual reality. It is already valid to point out, that although the borderline between virtual and non-virtual realities is less and less visible, it may be sometimes required to artificially introduce this distinction. By presenting some of the possible actions that individuals may take while using hidden network services, an attempt shall be made, to determine what the possible outcome of the existence of such structures within the Internet may be from sociological perspective.

Key words:
TOR, hidden network, social order, social security, system.

Economical background for erosion of the borderline between the virtual and non-virtual reality

In its very beginning the global communication network was based on several different infrastructures such as EBONE, EuropaNET, NSFNET, ARPANET[1] and many others scattered around the world. These various networks were interconnected with each other after implementing TCP/IP[2]. It is crucial to point out, that the physical fundament allowing this merge was NSFNET’s structure (Tanenbaum, 2003). NSF[3] was a nonprofit organization, which charter forbid commercial application of its creation. At the same time it became clear that the maintenance cost of the physical grid is quite high. NSF coerced MERIT, ICM and IBM into creating a non-profit company called Advanced Network Services in 1990, which took NSFNET over, and therefore created a loophole allowing commercial use of Internet’s resources (ibidem). As transactions made online became binding, it was required to implement certain legal regulations. Starting from this point the virtual and non-virtual realities began to merge on economical and normative planes.

With the commercialization of the medium, companies began to operate online. At the same time the increasing range of the Internet allowed more efficient use of advertisement. Additionally, based on income provided by the above, web providers are covering the cost of upkeep of the mediums infrastructure. This symbiotic relationship grows beyond the funding of the mediums physical carriers, as a huge variety of institutions are currently operating based or partially being based on internet resources. The newly formed integrated, electronical, global, realtime financial sector is a novelty (Castells, 2009) which not only emerged in its modern form after the marriage of the computer and telephone (Goban-Klas, 2006), but additionally has been made available to most of the population. The binding of the telephone and computer began with the creation of the second generation mobile devices, which was based on digital technology[4]. With time it became possible to merge digital mobile phone with Internet by implementing WAP (Wireless Application Protocol) which resulted in the creation of the third generation mobile devices. As the technology standing behind the Internet, mobile phones, computers and transmission speed is developed at an improbable rate, the medium itself began to incorporate traditional media forms, just as every new technology absorbs and molds the old one. At the same time it is crucial to point out, that the new technology does not annihilate previous achievements, it rather adapts them, as the old one is still being used to fulfill the tasks for which the new one is either unsuitable or uneconomical (Bolter, 1990). And so, not only services, but additionally newspapers[5], television, radio, social services, banking, shopping, cultural consumption and many more aspects of mankind’s activities have been incorporated into Internet’s structure and are now available on the screen of a device hidden in one’s pocket. And yet all of these still do exist in its corporeal, non-digital, outernet form. The borderline between the virtual and non-virtual realities is more and more vague, as media, institutions, organizations, and even social movements are now functioning in these two parallel planes, which are constantly becoming more economically bounded.

Internet as an extension of society

The term system refers in social sciences to an integrated whole, composed of various elements which are in a, more or less, equilibristic relation to one another. As an aggregate, this integrity needs to be clearly separated from other systems (Sztompka, 2005). With the creation of the global communication grid and worldwide financial structure, the borderline between separate totalities began to erode (Giddens, 2004). Global communication network is however, as described previously, scattered and not coherent. Various regulations apply in different parts of the world to both the medium itself, as well as to its users. For example, for copyright infringement in Poland a user may be sentenced to jail, while in the USA pirates are required to pay a fine of even up to 150 000 USD per instance. The global system, although mosaic, is none the less total. It is the opinion of the author, the Internet due to incorporation of other media and by emerging into a form of global market, became a binding medium for various subsystems scattered around the world. Just like the global communication network is an extension for an individual’s communicative and cognitive possibilities (McLuhan, 2004) the Internet may be considered, due to its transcendence, as a continuation of mankind and its organizational structure. By extending the collective consciousness, Internet became a slightly distorted reflection of existing outernet reality while becoming its adhesive[6].

The functionality and stability of every system, regardless of its kind, at a certain level of complexity needs to be maintained not only by informal but additionally by institutionalized forms of social control, which at least should be built based on a certain set of values functioning within the general population (Merton, 2002). Internet considered as a medium-type, binding system[7] on a global level, became a plane on which various activities of institutions, corporations, individuals and groups are being constantly monitored both informally, as well as by units designated to that particular task. These institutional forms of control are operating within the boundaries of a normative system, which needs to be codified and executed (Foucault, 2009) by comparing the existing factual state with the one considered as normatively perfect (Szenk, 2003), in order to ensure overall stability. Breaking or failing to comply with a certain set of rules, on a global or local level, may be interpreted as innovation, rebellion or withdrawal (Merton, 2002). As long as the scale of deviation is within the system’s tolerance, the system itself will remain stable. If this scale is, however, large enough and the undertaken activities differ greatly from the acknowledged set of rules to the point of disobedience, it may cog the system’s adaptive possibilities, leading to an overall structural failure (Szacki, 2002). As deviation is present in outernet reality, it also manifests itself within the XXI century metanetwork.

Introduction to hidden networks

It is true that Internet is not one coherent network, rather a network of networks, a metanetwork (Tanenbaum, 2003), which mosaicity was described in the first paragraph from the perspective of its physical carriers scattered around the globe. This frame of perception is however not fully comprehensive, as this particular feature of modern communications grid additionally manifests itself in its internal composition. Various networks may also be referring to different set of applications of the structures resources. And so satellite navigation, mobile grid, various local area networks, and finally hidden networks are all part of the enormous structure, that was referred to as Internet starting in the 80’s (ibid).

Hidden network is an online structure functioning within the Internet and yet remaining inaccessible to most of the users due to various factors. Some are simply unaware of its existence, others do not know how to gain access to it. The most distinguished feature of hidden networks is that they remain mostly outside of the range of formal control. Due to implemented cryptographic mechanisms, it is impossible to track a particular individual over the web and submit him or her to a form of punishment for breaking the law, unlike in more formalized areas of the Internet.

An example of such a hidden network is TOR[8], which protects its users anonymity by multiple layers of coding added to the data stream, and additionally rerouting the signal via various nodes. Data is being transmitted simultaneously to all nodes within the network, where the decryption key is only in one of them. After stripping the first layer of coding, the data is being transmitted again on the same basis until it reaches the designated server. Response is being transmitted based on the same principal.

Investigating TOR – methodological outline

As TOR’s main goal is to maintain its users anonymity over the web, they were more than unwilling to participate in any kind of research. This attitude arouses some suspicion. What content lies within? Why are some of the Internet users starting to migrate to hidden networks? And finally, can their actions possibly distort widely understood social order? Although a particular individual using TOR cannot be pinpointed over the web[9], the content of TOR pages can be accessed and analyzed. Based on that content an attempt has been made to recreate one’s possible actions, which were later on compared with the existing polish normative system. By fulfilling this task it was possible to declare, whether the page’s content needed to be considered illegal, and additionally it allowed to approximately determine if a user could be designated as a criminal, under certain circumstances.

At this point it is valid to point out several weaknesses of this method. Internet is a global structure and it may seem that referring to polish regulations is at least inadequate. It is however valid to point out that criminal acts, with the exception of war crimes, are no subject of interest to international law, as it mostly refers to local regulations (Królikowski, Wiliński i Izydorczyk, 2008). Nevertheless, some acts shall be condemned as similar on a moral basis, regardless of the legal system used for analysis.

As TOR cryptography voids using any kind of search engine, there is no full index of its content. It was possible to find certain pages thanks to parasites, containing links to other TOR sites. These links were provided with a short description, however most of them was out of date. Guessing a page name was also not possible, as TOR addresses are a chain of random letters, digits and marks ending with the suffix .onion. Therefore, no representativeness is to occur on any level.

Recreating possible users activities based on the pages content, was intended to remain within the possible virtual borders. However as Internet already reaches beyond its physical carriers, it was sometimes required to exceed beyond the strictly virtual reality, and anticipate actions that may occur in the real world. Nevertheless, these hypothetical actions were composed in an attempt to fulfill a process that began online, and assuming that an individual will try to complete what he has started.

Additionally there is no way to prove that the pages found within the TOR network are in fact real. A metaphor may be used, in which we are whispering to someone in a dark room, and he answers the same way. We know we are communicating, but we don’t know with whom. Also it is crucial to point out, that the research was finalized in June 2014, and some of the material may be out of date. Due to these limitations, the data gathered should be treated rather as an artifact and analyzed with caution.

Characteristics of selected TOR sites

In total fifty different TOR sites have been analyzed. They allowed the user to: purchase firearms, stolen goods or goods from an unknown source, fraud documents and currency, commissioning murder or virtual attack, money laundering or viewing child pornography. Aside from content and services that seem illegal at first sight, there are many sites offering fully legal and accepted services, such as forums, online hosting or e-mail services.

Within the TOR network two search engines exist, however using that term to describe these services is at least an overstatement. DuckDuckGo allows browsing the formalized areas of the Internet from within the TOR network, voiding the possibility to gather any user metadata and prohibiting tracking ones actions over the web. This service is however not capable of running a search within the TOR network itself. TORCH[10] on the other hand allows searching within the TOR network, it is however very inaccurate. At the time of conducting the research its effectiveness varied between 0,05% and 5%[11]. At this point it is valid to underline the existence of parasites, which contain links to other pages, provided with a short description of the content to be found. These sites allowed the research to continue as they were functioning as an equivalent to search engines. Although TOR network is quite rudimental due to its mechanics[12], it is possible to create an IRC[13] based social-like portal, where users have the possibility to interact directly with one another. They can add content to their own tab, however it is being automatically deleted after the user logs out. One of the most common utilities available within TOR network are bitcoin services. Bitcoin is a kind of virtual currency used for paying for various goods. The service provider usually requires a commission, which at the time of conducting the research was mostly 1% of the transactions value. Appointing a 3rd party to handle bitcoin transactions on one’s behalf allows to widen the possibilities of these TOR users, that have insufficient knowledge to operate the virtual currency themselves. It is valid to point out that bitcoin is not subjected to polish regulations. It can be however exchanged into “real world” currency (mostly USD). Additionally standardized TorShops began to appear, which basically are a template allowing to exchange one’s services or goods for bitcoins. It is valid to point out that the virtual currency is not characteristic only to hidden networks, but it additionally functions in non-hidden networks as well. Within the TOR network we can also encounter services that do not exist or are at least are not heard of in the non-hidden areas of the Internet, such as communication form for The New Yorker Magazine. It is a standard communication window, that one can use to send information to the editorial office, without the fear of being tracked over the web. Another kind of such a service is pastethis.i2p, thanks to which a user can send a short message to a particular IP address in a form of a web pop out. After reading it, the content vanishes permanently. There are also pages available, which are committed only to developing the TOR project. Within their content one may find additional tips on how to stay hidden within the Internet.

One of the most drastic content that is to be found within the TOR network are pictures and films with child pornography. Children are caught during sexual acts with their equals, as well as adults of both genders. Although producing such content, storing it or disseminating it in any form is strictly forbidden, things get a little more complicated when it comes down to analyzing the actions of the user. As per polish regulations storing this data in any kind of form is strictly forbidden. Legislator left room for no exceptions, including expert witnesses or prosecutor. As the data is being temporally stored within random access memory files, the user would commit a crime by default, even if he encountered such content unwillingly and by accident (Siwicki, 2011). It is however an informal practice to not punish the users who do not store such files on their hard drives or in other permanent forms (Verdict, 2012). This finds support in the opinion of Marek Mozgawa in his commentary to the article 202 of the penal code, who describes storing such or other data as […] saving certain content on an adequate, corporeal carrier e.g. CDs or magnetic tapes[14] (Mozgawa, 2013). On the other hand there are pages functioning within TOR hidden network, that present pictures with nude children. These pictures, although sometimes posed, present no sexual act or other form of sexual content. Children are shown while playing naked in the yard or while being on a nudist beach. As characteristics of the paragraph 202 of penal code are not fulfilled in this situation, I am forced to label this content as legal, even though a possibility of sexual stimulation exist for certain individuals. The last kind of activity that needs to be described while presenting child pornography within TOR network is a forum in which its users presented a huge variety of threads. Users exchanged fictional sex stories, described their real experiences related to sexual activities with children, they gave each other tips on how to avoid being caught by the authorities, how to lure children or how to dispose of a body. In relation to the article 18 paragraph 3 of the penal code such statements can be considered as aiding and abetting. Two things are crucial to point out, namely that such an aid needs to occur before or while the actual crime is committed and that no particular person needs to be addressed in order for the aid to be considered as guilty, since the phrase […] who with intent that another person commits a criminal act[15] does not impose such requirements. At the same time there was a thread present, in which the participants of the conversation admitted among themselves, that they are aware of their “illness”, and they exchanged ideas on how to avoid abusing children. Among presented ideas one could find propositions varying from solitude to chemical castration. Although not every thread may be considered as illegal, the forum as a whole needs to be labeled as functioning against polish legal system.

It is common in the TOR hidden network to create scattered wiki pages. These are generally slowly merging to become an alternative to officially functioning Wikipedia. Their content for each article is however much more extensive. For example under the phrase amphetamine in addition to information available in the official online encyclopedia, we will find links to distributors operating within hidden network, methods of home production and a list of suppliers offering required compounds.

Among some files available under certain links one can find for example a very interesting cookbook. The file contains approximately 600 recipes for breaking locks, creating homemade pipe bombs, traps, firearms and basic medicine. The file is basically a guerilla warfare manual. Another file is for example .50cal which is a manual for creating a .50 caliber sniper rifle using home power tools available in the local market. The content in this case is however fully legitimate. Nevertheless, creating such firearms in the real world is not.

Another peculiar thing that takes place in the hidden network is the possibility to purchase certain goods, that are or will be stolen for the buyer and sold for about half of the market price. This aspect requires no further explanation. However what if the source of these goods are unknown to the buyer? As per article 292 paragraph 1 of the penal code, […] who based on the circumstances may believe that certain goods were obtained illegally, purchases, helps to sell, accepts or helps to hide these goods, may be sentenced up to 2 years of prison[16].

Among other pages that have been encountered and labeled as illegal, one can find sites allowing, purchase of firearms and drugs with international shipping, money laundering, commissioning on-line attacks on 3rd party servers, and finally commissioning murder. Purchasing a firearm (presumably used as serial numbers on the side were wiped) or drugs is quite easy in the TOR network. One needs only to setup his bitcoin account, gather enough founds and pay by pasting a link to part of his virtual assets into the sellers page. Bitcoin can be mined by using various technics or purchased from a broker. At the time of conducting the research a used handgun was available for a virtual equivalent of less than 7 GBP. Ammunition was also available. What is most interesting, is that international shipping within The European Union was available for an additional fee of approximately 50 GBP[17]. Online drug stores selling marihuana, amphetamine and other substances were operating mostly in the USA, with no possibility to ship the requested merchandise outside of the US. It is however safe to assume that equivalents of such sites do exist for other markets around the globe. A cyber-attack on particular individual was available starting from 100 USD. The same kind of attack but against a corporate server was available starting from 350 USD. Commissioning an assassination was available via a website called The Hitman Network, starting from 10 000 USD. The service provider declined assassinating children and influential politicians. Service was available in the US, Canada and European Union. Purchasing illegal merchandise such as firearms and drugs is not prohibited itself. Nevertheless, possession of these items is. In order to prosecute individuals making such a purchase a different legal construction needs to be used. Following the article 13 paragraph 1 in relation to the article 263 paragraph 2 of the penal code (for firearms) and in relation to article 58 paragraph 1 of the Act on Counteracting Drug Addiction[18] in the case of illegal psychoactive substances, attempting possession can be and is in fact treated as a crime. Commissioning assassination creates even more possible legal scenarios. Needless to say, that is due to the mechanics of the contract being sealed, where the service provider would contact his employer within a certain time after receiving payment, it is possible to withdraw from the entire affair, until providing details of the target. Up to this point it is safe to assume that no crime occurs on the side of the employer. After providing such details, the contract is however sealed and therefore a crime is committed.

Last possible activity encountered over the TOR network was the potentiality to purchase forged money or documents. Possession of these items is not a crime for as long as there is no intention to use them. Creating such items is however illegal. Again a legal construction using article 18 paragraph 3 of the penal code would need to be used in order to prosecute such individuals.

Summary of the TOR exploration

During the research, twenty-four TOR sites have been labeled as functioning against polish regulations. Only in 15 cases possible user’s activities have been classified as illegal. This means that two possible scenarios exist, in which the content of a page is unwarranted, and yet one does not commit a crime by merely using the site, and that although the content is prohibited, one’s actions are legal to a certain degree. In this case the motive behind hiding ones identity within TOR is quite obvious. But what about the other 26 pages, where both the content and users activity cannot be classified as illegal from any perspective? During the research conducted for the purpose of authors thesis, certain aspects of the hidden network were compared with their counterpart from the official areas of the Internet. Outside of the hidden network most users are following a certain set of rules that are almost always described in the terms of use of the particular page. Why do people abide these set of rules, if most of them never read the terms of use? In the authors opinion it is a manifestation of conformism brought from outside of the web. As the regulation functioning within a non TOR web portal are merely an adaptation of functioning law, which is, or at least should be, based on a set of values functioning within the population, one knows these rules instinctively. But why to follow these set of norms while within the web? Following Erwing Goffman, an individual may go by a certain pattern of behavior, even if he does not necessarily accept it. This is because one is convinced that he is being watched by an invisible audience, that has the power to enforce the expected behavior if required (Goffman, 1981 following: Szacka, 2003). This would suggest that users either do not feel anonymous over the Internet, or that they have internalized the norms. The first explanation finds application in analyzing the behavior of TOR users who do not exceed the boundaries set by the society in the form of widely defined normative system.

Hidden networks – are they a threat?

As the borderline between outernet and internet reality erodes on several planes, every aspect of this bondage would need to be taken into account separately. On the economical plane there are various threats to modern social order, such as viruses which may lead to distortion of the cash flow between various markets based on Internet. Using bitcoin as a currency additionally influences the economical plane, as it is impossible (at least for the time being) to pay digital taxes. Cracking and commissioned online attacks may lead to disruption of the world’s communications network. Piracy influences incomes for artists and corporations, hyper-discourses taking place via Internet have impact on general views and perception of reality. All of this seems however less relevant than the possibility for a certain group of people or organizations to coordinate their actions over the web without any form of social control, regardless whether formal or informal.

Society from systemic perspective is based on various smaller subsystems, such as economical, political, legal or any other. These subsystems are required to adapt to possible changes, as they are constituting the society in its specific aspects. Each of these subsystems has a certain goal, that needs to be achieved in order to create overall stability. This can however only be done, if every individual, group and organization is subjected to the same set of rules created by the legislator (Hobbes, 1651). Executing these legal requirements with the aid of legal system has various functions, such as educational, disincentive, therapeutic and many more including reinforcing the opinion that the system is capable of maintaining order (Foucault, 2009). Without ensuring punishment for crime, the entire system based on compliance is sure to collapse. And yet a group of people remain (on a virtual plane and into certain extent) outside of the systemic grasp. Of course their actions are limited, and it remains possible to implement negative sanctions upon apprehending them in the outernet reality. Nevertheless, as long as these groups are operating within hidden networks, tracking them down by law enforcement is more than unlikely, as even if their actions sometimes may require to operate in the outernet reality, it is still necessary for the authorities to be aware of certain events. As long as they remain outside of formal control, they are undermining social order.

On the other hand, migration to hidden network can be interpreted as a form of escaping from legal limitations. This would suggest that people are losing faith into the legislators capabilities in general. Again this can be considered as a threat to the system, as authority’s position is being undermined by these users.

Perhaps total transparency, which can be obtained by further anchoring the reality into Internet, is the answer to the threats created by modern society? Another question remains unanswered: can man’s internal will to dominate over other beings be overcome, allowing the creation of such transparent society, where social control would not be monopolized but evenly distributed among the citizens?

Robert Stefański – mgr, jest absolwentem Instytutu Neofilologii i Komunikacji Społecznej Politechniki Koszalińskiej. W 2014 roku uzyskał tytuł magistra w Instytucie Socjologii Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Obecnie jest doktorantem w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. W toku swojej działalności naukowej koncentruje się na roli nowych mediów i globalnych struktur informatycznych w kształtowaniu nowego porządku społecznego.

Afiliacja Autora:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

E-mail: stefanski.robert@gmail.com

Bibliography:

Verdict, II AKa 171/12 (Appeal Court in Wrocław September 27, 2012).

Bolter, D. (1990). Człowiek Turinga. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Castells, M. (2009). Koniec tysiąclecia. Warszawa: PWN.

Foucault, M. (2009). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. Warszawa: ALETHEIA.

Giddens, A. (2004). Socjologia. Warszawa: PWN.

Goban-Klas, T. (2006). Cywilizacja medialna. Narodziny nowego społeczeństwa. In L. H. Haber, & M. Niezgoda, Społeczeństwo Informacyjne. Aspekty funkcjonalne i dysfunkcjonalne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagelliońskiego.

Hobbes, T. (1651). Lewiatan. Retrieved March 28, 2015, from XV Liceum Ogólnokształcące w Bydgoszczy: http://ftp.liceumxv.edu.pl/historia/PDF/Hobbes.pdf

Królikowski, M., Wiliński, P., & Izydorczyk, J. (2008). Podstawy prawa karnego międzynarodowego. Warszawa: Wolters Kluwer.

McLuhan, M. (2004). Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne.

Merton, R. (2002). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: PWN.

Mozgawa, M. (2013). Komentarz do art. 202 k.k. In M. Mozgawa, M. Budyn-Kulik, & P. Kozłowska-Kalisz, Kodeks karny. Praktyczny komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer.

Mission. (n.d.). Defence Advanced Research Projects Agency. Retrived June 7, 2015; from Defence Advanced Research Projects Agency: http://www.darpa.mil/about-us/mission

NSF at a Glance. (n.d.). Retrieved March 28, 2015, from National Science Foundation: http://www.nsf.gov/about/glance.jsp

Siwicki, M. (2011). Posiadanie pornografii dziecięcej. In Nielegalna i szkodliwa treść w Internecie. Aspekty prawnokarne. Warszawa: Wolters Kluwer.

Szacka, B. (2003). Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: OFICYNA – W” Naukowa.

Szacki, J. (2002). Historia myśli socjologicznej. Warszawa: PWN.

Szenk, J. (2003). Kontrola społeczna jako proces samoregulujący. Teoria i badania socjologiczne. Tyczyn: WSSG.

Sztompka, P. (2005). Socjologia zmian społecznych. Kraków: ZNAK.

Tanenbaum, A. (2003). Sieci komputerowe, Kompendium wiedzy na temat współczesnych sieci komputerowych. Gliwice: Helion.

Cytowanie:

Stefański Robert, (2015), Social Order and Network Security. Exploratory Research on TOR Hidden Network, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 113–124 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Porządek społeczny a bezpieczeństwo sieciowe. Badanie eksploracyjne sieci ukrytej TOR

Podsumowanie:

Wraz z rozwojem, Internet zaczął wykraczać poza swoje fizyczne nośniki, obejmując zasięgiem kolejne podsystemy konstytuujące system społeczny. Jest to szczególnie widoczne w płaszczyźnie ekonomicznej, w której po raz pierwszy zaistniała symbiotyczna relacja między siecią, a instytucjami i organizacjami poza sieciowymi. Ponieważ Internet, który stał się swoistym centrum, a jednocześnie spoiwem dla poszczególnych elementów składowych społeczeństwa, wykracza poza rzeczywistość wirtualną, zasadnym staje się przypuszczenie, że zdarzenia mające miejsce w sieci również znajdą swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości poza cyfrowej. Należy jednocześnie zauważyć, że rozróżnienie na rzeczywistość cyfrową i poza wirtualną jest obecnie bezzasadne, niemniej może być miejscami konieczne. Poprzez zestawienie możliwych działań jednostek w ramach sieci ukrytych, podjęta zostanie próba określenia możliwych skutków istnienia takich struktur w ramach Internetu z perspektywy socjologicznej.

Słowa kluczowe: TOR, sieci ukryte, porządek społeczny, bezpieczeństwo, system.

1 Advanced Research Projects Agency, currently called DARPA (Defence Advanced Research Projects Agency). […]The genesis of that mission and of DARPA itself dates to the launch of Sputnik in 1957, and a commitment by the United States that, from that time forward, it would be the initiator and not the victim of strategic technological surprises. Working with innovators inside and outside of government, DARPA has repeatedly delivered on that mission, transforming revolutionary concepts and even seeming impossibilities into practical capabilities. The ultimate results have included not only game-changing military capabilities such as precision weapons and stealth technology, but also such icons of modern civilian society such as the Internet, automated voice recognition and language translation, and Global Positioning System receivers small enough to embed in myriad consumer devices […] (Mission)

2 Transmission Control Protocol/Internet Protocol. A method of transmitting data between various networks. In the 70’s there were several different transmission protocols in use, making some of the networks incompatible. NSF switched its network entirely to TCP/IP from the very beginning. Soon other networks did the same. The protocol is used and developed even today (Tanenbaum, 2003).

3 […]The National Science Foundation (NSF) is an independent federal agency created by Congress in 1950 “to promote the progress of science; to advance the national health, prosperity, and welfare; to secure the national defense…” With an annual budget of $7.3 billion (FY 2015), we are the funding source for approximately 24 percent of all federally supported basic research conducted by America’s colleges and universities. In many fields such as mathematics, computer science and the social sciences, NSF is the major source of federal backing (NSF at a Glance)

4 In comparison to the first generation, which was based on analog technology.

5 Or maybe rather neewsfeed.

6 The Internet considered as a medium cannot be treated as a reflection of modern society, due to various factors, out of which digital exclusion is the most important. The under representativeness of certain groups is however not that significant while analyzing the phenomena from systemic perspective, as the mosaicity of the metanetwok structure at least partially reflects economical potential of certain areas. This is due the diversity within the potential to invest in the physical network grid in the non-virtual reality. Considering the erosion of the borderline between virtual and non-virtual, on the economical plane certain areas may be theoretically identified with its networks.

7 Or rather subsystem depending on the perspective. Assuming that the erosion of the borderline between virtual and non-virtual is complete, the newly developed global structure which is a total system, can be identified with the Internet itself. If this erosion is however not fulfilled, Internet can be considered only as a subsystem, while the system itself remains above.

8 The Onion Router, a multiplatform anonimus network, first released on 13th of September 2003.

9 For as long as the cryptographic mechanisms remains unsolved, and for as long as the individual is implementing all of the required security measures.

10 The Onion Router Search Engine.

11 As per description provided at the time of research available within TOR.

12 Due to implemented cryptography the transmission speed is limited, which results in TOR looking more like Internet from the late 80’s.

13 Internet Relay Chat – application allowing to transfer messages in form of text between groups or individuals that are connected at the time.

14 Free translation

15 Free translation from article 18 of the polish penal code.

16 Free translation

17 These values may have been slightly different, however the author is more than sure that purchasing a handgun at that time would cost no more than 55–60 GBP in total, shipping included.

18 Free translation

Fot. Marek Domański. Ten mur musi kiedyś upaść.

Palestyna, kraj który leży w Izraelu

Tomasz Ferenc
Uniwersytet Łódzki
Zdjęcia: Marek Domański, Tomasz Ferenc

Praktyki religijne w kraju Biblii na ogół pobudzają do ekskluzywizmu i dyskryminacji, nie do miłości i wielkoduszności. Nie ma drugiego miejsca na świecie, które tak jak Ziemia Święta potrafi uczynić człowieka cynicznym wobec religii (Shehadeh, 2014a, s. 186). Trudno byłoby zliczyć wszystkie nieszczęścia, które dotknęły mieszkańców tego obszaru z powodów różnic wyznawanej wiary. Ziemia Święta jest krainą męczenników, ziemią ludzi, którzy często w dobrej wierze robili i nadal robią straszne rzeczy. Ten proceder zaczęty w starożytności trwa do dziś. Kiedy kilka miesięcy temu zwiedzałem wzgórze świątynne, zobaczyłem ku mojemu zdziwieniu grupę Żydów, którzy otoczeni palestyńską ochroną przemykali wzdłuż murów. Poza patrolami izraelskich żołnierzy, raczej nie spotyka się tam żydowskich cywili, tym bardziej że decyzją naczelnego rabina mają oni zakaz odwiedzenia tego miejsca. Kiedy grupa została dostrzeżona przez arabskie dzieci te bez chwili zastanowienia zaczęły skandować Allah Akbar, Allah Akbar. To nie było wyznanie wiary, lecz forma walki, manifestowania swojej obecności i złości. Wzgórze świątynne stanowi symboliczne epicentrum konfliktu. Miejsce święte zarówno dla Arabów, jak i Żydów. Kiedy w 2000 roku ówczesny premier Izraela – Ariel Sharon postanowił je odwiedzić, Palestyńczycy odebrali to jako skrajną prowokację. Doszło do zamieszek, wkrótce wybuchła druga Intifada, zwana także Intifadą Al-Aksa.

Fot. Tomasz Ferenc. W drodze do Jerycha. Widok z okna taksówki na osiedla oplatające Jerozolimę.

Ja nigdy nie chciałem jechać do Ziemi Świętej, nie poszukiwałem religijnego oświecenia, nie obawiałem się, że dotknie mnie syndrom jerozolimski. Moim celem były dwa kraje usytuowane na jednym Terytorium: Izrael i Palestyna. Będąc zatem nieczułym na mistyczne ekstazy i pozostając trwale oddalonym od wszelkich religijnych korporacji pragnąłem zobaczyć jak wygląda miejsce zderzenia kultur, terytorium religijnego, politycznego, i społecznego konfliktu. Interesowało mnie Terytorium i zamieszkująca je populacja Żydów oraz Arabów, ale także,, w mniejszym stopniu chrześcijan, druzów, Koptów, Beduinów i innych. Terytorium, podzielone gęstą siatką widzialnych i niewidzianych granic. Terytorium dwóch narodów i dwóch państw, pozostających w stanie nieustannego napięcia.

Fot. M. Domański. Trudno, poza USA, znaleźć drugi kraj z tak olbrzymią ilością flag narodowych. Na zdjęciu Muzeum Żydowskiego Oporu w Akce.

Mocą traktatu podpisanego w Oslo na terenie Zachodniego Brzegu (West Bank) istnieją trzy strefy. Strefa A – znajduje się pod kontrolą autonomii palestyńskiej, w jej skład wchodzi 8 dużych miast, między innymi Ramallah, Jerycho, Hebron, Betlejem. Obywatele Izraela nie mają tam wstępu, jednak co powiem czas IDS (Israeli Defence Forces) podejmują dziania prewencyjne w postaci wojskowych rajdów. Strefa B – jest obszarem mieszanym, znajduje się pod palestyńską kontrolą cywilną i łączoną izraelsko-palestyńsko ochroną wojskową. Strefa C jest całkowicie kontrolowana przez Izrael. Obszar ten obejmuje wszystkie izraelskie osady na terenie Zachodniego Brzegu, który wraz ze strefą Gazy tworzy kraj zwany Palestyną, kraj który leży w Izraelu i jest całkowicie przez niego kontrolowany lub inaczej i dosadniej mówiąc – okupowany. Okupacja przybiera różne formy, a jedną z nich jest osadnictwo.

Fot. T. Ferenc. Hebron, palestyńskie miasto z kilkuset żydowskimi osadnikami mieszkającymi w strzeżonych osiedlach.

Osadnictwo na terenach Palestyny jest nieustanną przyczyną żydowsko – arabskich konfliktów. Osadnicy są przekonani, że mają autoryzowane starotestamentowym glejtem prawo, a nawet obowiązek zasiedlania tych terenów, Palestyńczycy uznają to za nieustanną inwazję i zawłaszczenie ich ziemi. Zasiedlenie, w opowieści mojego palestyńskiego znajomego, zazwyczaj wygląda w następujący sposób. Na wzgórzu pojawia się namiot, w którym mieszka pierwsza rodzina osadników. Wkrótce pojawiają się kolejne namioty. Po nich ustawiane są kontenery i pierwsze domy. W pewnym momencie teren jest grodzony. W szybkim tempie ten osadniczy obóz pionierów przeradza się w twierdzę otoczoną betonowym murem, wyposażoną w system kamer i wojskową ochronę. Całość dopełni system dróg szybkiego ruchu, który połączy nowo powstałe osiedle z innymi, które już wybudowano na terenie Palestyny. Osiedli tych jest aktualnie kilkaset, a łączące je drogi skutecznie tną palestyńskie terytorium. Ich budowniczowie przekształcają krajobraz, zupełnie nie licząc się z żadnymi innymi pozastrategicznymi czynnikami. Czynniki te to bezpieczeństwo z jednej strony ale i kontrola terytorium z drugiej. O osadnikach pisał także Mario Vargas Llosa, który kilkakrotnie odwiedzał Izrael i Palestynę. To oni jego zdaniem stanowią jedną z fundamentalnych przyczyn niezgody. Zwracał także uwagę na bezprawie jakiego dopuszczają się rządy Izraela w stosunku do ludności palestyńskiej. Na listę niegodziwości noblista wpisał: stosowanie odpowiedzialności zbiorowej i tortur, burzenie domów, zabijanie terrorystów kosztem śmierci cywilów, nielegalne zatrzymania, karykaturalne sądy, które wymierzają surowe wyroki, zanim obrona ma okazję zapoznać się z treścią oskarżenia…. (Llosa, 2007, s. 16). Izrael to bez wątpienia państwo w pełni demokratyczne, jedyne demokratyczne państwo w regionie. Jednak z dobrodziejstw demokratycznego systemu wyłączeni są mieszkający tam Arabowie. I choć wielu Żydów surowo krytykuje ten stan rzeczy, faktem pozostaje to, że ten demokratyczny kraj okupuje inny kraj, stosując wszelkie dostępne militarne, gospodarcze i polityczne środki. Dlatego też Szlomo Sand pisze: Czy bycie Żydem w państwie Izrael na początku XXI w. nie stanowi odpowiednika sytuacji Białego na południu Stanów Zjednoczonych w latach 50. XX w. lub sytuacji Francuzów w Algierii przed 1962 rokiem? (Sand, 2014, s. 121). W tej sytuacji Palestyńczyk pozostaje w państwie Izrael pariasem, pozbawionym większości praw i możliwości, jakimi dysponuje każdy Żyd.

Fot. M. Domański. Hebron. Przykład izraelskiej architektury militarnej.

Fot. M. Domański. Hebron. Strefa kontrolowana przez IDF od czasu drugiej Intifady, która wybuchła w 2000 roku.

Raja Shehadeh, palestyński pisarz, opisuje w swoich książkach warunki życia w okupowanym kraju. Jego teksty są lamentem nad utraconą ojczyzną, są skargą, wyrazem gniewu i poczucia bezsilności. W Palestyńskich wędrówkach ukazuje historię swojej wysiedlonej z Jafy rodziny. To kiedyś kwitnące arabskie miasto, zostało wchłonięte przez szybko rozrastający się Tel Awiw. Dziś jest rodzajem starówki, turystyczną atrakcją, skansenem. Dla Palestyńczyków to utracona ziemia przodków. Jednak głównym tematem tej książki jest przyroda i krajobraz oraz zmiany jakim ulegają prowadzące do nieuchronnej dewastacji (trzeba dodać, że pisarz ma pełną świadomość tego, że dzieło zniszczenia nie dokonuje się jedynie za sprawą rządu Izraela, aktywnie uczestniczą w nim także jego rodacy). Ukochany przez Shehadeha krajobraz wraz z rozwijaniem strategii osadnictwa na trwałe został przekształcony: Odbierano nam jeden szczyt za drugim i zakładano kolejne żydowskie osiedla, a potem łączono je ze sobą, tworząc tak zwane bloki osadnicze. Między tymi skupiskami budowano drogi i rezerwowano coraz większe przestrzenie wokół nich pod przyszłą zabudowę, pozbawiając w ten sposób kolejne wsie ziemi uprawnej, podstawy ich materialnego bytowania (Shehadeh, 2014a, s. 61). Drogi (szczególnie autostrady) zdaniem pisarza dzielą skuteczniej niż mury, które można zburzyć, podczas gdy droga zostaje – a wraz z nią cała towarzysząca jej infrastruktura. Budowanie dróg stało się elementem izraelskiej polityki okupacyjnej. Są one kontrolowane przez wojsko, usiane checkpointami. Dzięki nim łatwo jest kontrolować przepływ ludności, równie łatwo jest ten przepływ zablokować. W Jerozolimie, w arabskim hostelu naprzeciwko bramy damasceńskiej, wysłuchuję opowieści prawie 80-letniego mężczyzny, który wraz z żoną musiał zamieszkać w małym, obskurnym pokoiku. Musiał, ponieważ blokada dróg wprowadzona przez IDF wokół jego wioski spowodowała, że praktycznie nie mógł się z niej wydostać, a kiedy już się wydostał, nie mógł swobodnie wrócić. Porzucenie domu było jedyną szansą na przetrwanie, utrzymanie pracy, funkcjonowanie. Ten człowiek nie ma złudzeń, nie wierzy w żadne procesy pokojowe, jest pewien, że skoro przeżył już pięć wojen to zapewne będą następne i na jednej z nich straci życie. W jego opinii cyklicznie, co pewien czas, misterne plany politycznego i militarnego zwieszania broni będą tracić swoją skuteczność. Polecą kamienie i koktajle Mołotowa, nadlecą izraelskie samoloty, a po nich wjadą czołgi i wkroczą żołnierze. Wszystko zostanie zniszczone i znowu nadejdzie kilka lat względnego spokoju. Kiedy po kilku miesiącach ponownie znalazłem się w tym samych hotelu zobaczyłem jak szykuje posiłek i opowiada swoją historię kolejnym backpacersom.

Fot. M. Domański. Mur bezpieczeństwa widziany z Betlejem.

Mur, nazywany także przez przedstawicieli establishmentu izraelskiego barierą ochroną lub barierą bezpieczeństwa, stanowi najdobitniejszą manifestację aktualniej polityki segregacji na ternie Izraela/Palestyny. Oficjalnym celem postawienia muru miała być ochrona żydowskiej ludności cywilnej przez atakami palestyńskich terrorystów. Aktualne liczy on około 700 kilometrów długości (dla porównania mur berliński miał 155 kilometrów długości). Zbudowany jest z dziewięciometrowych żelbetowych płyt. Rozmieszczono na nim wieżyczki strażnicze, kamery, reflektory. Dla dotykowego zabezpieczenia ponad murem wznosi się jeszcze stalowa siatka, a gdzieniegdzie pojawiają się okopy i linie parapetów mające całkowicie uniemożliwić sforsowanie zapory. Mur przecina miasteczka, wsie, osady, oddziela rolników od ich ziemi, uczniów od szkół, chorych od szpitali, pracowników o miejsc zatrudnienia. Tych, którzy muszą go przekraczać skazuje na łaskę izraelskich żołnierzy, którzy na bramkach kontrolnych dysponują pełną, bezdyskusyjną, brutalną władzą. Przekraczając go kilkakrotnie (np. w drodze do Ramallah) miałem identyczne wrażenie jakie odniósł Llosa kilka lat wcześniej, odwiedzając te same miejsca. Otóż jego zdaniem wskazany przez izraelskich wojskowych i polityków cel stworzenia ochronnej zapory nie oddaje całej prawdy o istocie tej kuriozalnej konstrukcji. Jest nią raczej chęć zdobycia dla Izraela znacznej części okupowanych terytoriów, odgrodzenia jednych miast od drugich, tak aby stały się niemal gettami i poszatkowanie Zachodniego Brzegu w taki sposób, żeby ewentualne państwo palestyńskie na tych terenach urodziło się na wpół uduszone, skazane na totalny bezwład administracyjny i ekonomiczny (Llosa, 2007, s. 45). Zdaje się, że w naszym kraju powinniśmy dobrze znać i rozumieć te mechanizmy okupacyjne, których celem jest społeczna, kulturowa oraz ekonomiczna degradacja okupowanych. Jest zatem mur elementem strategii biopolitycznej, służy do tego aby zarządzać i terytorium i populacją.

Fot. M. Domański. Mur w Betlejem. W pobliżu znajduje się galeria z pracami Banksy'ego.

Izrael/Palestyna to obszar wzmożonej intensywności w każdym aspekcie: religijnym, kulturowym, politycznym, militarnym. Wielu Żydów lubi myśleć o swoim kraju jako o Wielkim Izraelu. Kraju, do którego powrócił z exodusu naród wybrany. Z kolei ultra ortodoksi, mieszkający na przykład w jerozolimskiej dzielnicy Mea Szearim, propagując judaizm negują syjonizm, uznając go za niezgodny z boską wolą, agresywny i niesprawiedliwy. Armia izraelska jest obiektem narodowej dumy i uwielbienia, bez wątpienia to dzięki niej ten niewielki kraj przetrwał do dziś. Wielokrotnie widziałem osoby, które fotografowały się z żołnierzami.

Fot. M. Domański. Wspólne zdjęcie żołnierzy pod ścianą płaczu.

Ci młodzi ludzie w oliwkowych mundurach prezentują się znakomicie, każdy z nich z przewieszonym przez ramię karabinem maszynowym jest żywym dowodem na witalność młodego państwa, na jego siłę i zdolność do mobilizacji. Chłopcy odbywają obowiązkową trzyletnią służbę wojskową, dziewczęta – dwuletnią. Żołnierze stacjonujący na terenach graniczących z autonomią palestyńską są wyposażeni w pełny bojowy rynsztunek i w każdej chwili mogą rozpocząć dowolną operację militarną. Gotowość, nieustanna gotowość, jest tym co wyróżnia tę armię, tym co czyni ją tak niesamowicie skuteczną i groźną.

Fot. T. Ferenc. Żołnierze IDF w Hebronie. Sobota jest dniem szczególnie wzmożonej ochrony osadników.

W Jerozolimie łatwo poczuć się jak w kraju frontowym. Liczba rozmaitych służby militarnych jest ogromna, także wielu cywili nosi broń palną. Czy prawdą jest to, co powiedział cytowany przez Llosę, Szlomo Ben Ami, że Izrael stał się państwem, które nie umie żyć w pokoju i nieustanie potrzebuje wojny? (2007, s. 90). A może forpocztą zmian są byli izraelscy żołnierze, którzy powołali do życia organizację Break the Silence i systematycznie informują oraz monitorują nadużycie siły wobec ludności palestyńskiej, pokazując działania armii na terenach okupowanych. Organizują także wycieczki do Hebronu, zachęcając, często nieświadomych rodaków, aby przyjrzeli się sytuacji z bliska.

Fot. T. Ferenc. Modlitwa żołnierzy IDF pod ścianą płaczu w Jerozolimie.

Na razie jest ich niewielu, ale to oni mogą w przyszłości doprowadzić do zmian, do zakończenia okupacji. Cytowany już Szlomo Sand w swojej książce o wymownym tytule Dlaczego przestałem być Żydem zdaje pytanie: Czy sam fakt nazywania siebie Żydem w Izraelu nie stanowi aktu przystąpienia do uprzywilejowanej kasty, dokonującej wokół siebie krzyczących niesprawiedliwości? (2014, s. 121). Sand wypisuje się z tego ekskluzywnego klubu, chce pozostać laickim Izraelczykiem, słusznie obawiając się, że państwa budowane na fundamencie religijnym nigdy nie będą pluralistyczne i w pełni demokratyczne. Jego utopijne marzenie aby Palestyńczyk – Izraelczyk czuł się w Tel Awiwie jak amerykański Żyd w Nowym Jorku wydaje się niestety być odległe do spełnienia. Raja Shehadeh nie ma złudzeń, że proces ten będzie trwał długo, jednak jest pewien, ze Izrael nie odniesie zwycięstwa nie tylko ze względu na tę odporność, którą nabyliśmy przez lata walki, lecz także prostszą prawdę, że tak jak rolnicy na południu – nigdzie się nie wybieramy (2014b, s. 247). Palestyńczycy nie mają dokąd pójść, pozostaną zatem na swojej ziemi. Podobnie uczynią Żydzi. Pozostaje mieć nadzieję, że obie te nacje z czasem będą mogły koegzystować w pokoju, stając się przykładem i wzorem dla całego świata. Aby tak się jednak stało Izrael musi porzucić swoją kolonialną politykę oraz zaślepiające poczucie wielkości, musi uznać to, że to niewielkie Terytorium leżące nad morzem Śródziemnym należy także do Palestyńczyków.

Fot. T. Ferenc. Nie tylko żołnierze są uzbrojeni w Izraelu. Na zdjęciu dodatkowa opieka wycieczki szkolnej do Jerozolimy.

Tomasz Ferenc (ur. 1973) – dr hab., pracuje w  Katedrze Socjologii Sztuki UŁ, wykłada w PWSFTviT. Jego zainteresowania koncentrują się wokół kultury wizualnej, badań biograficznych oraz problematyki emigracyjnej. Autor książek: Fotografia. Dyletanci, amatorzy i artyści [2004], za którą otrzymał nagrodę im. Stanisława Ossowskiego, Artysta jako Obcy. Socjologiczne studium polskich artystów na emigracji [2012], Artysta jako Obcy. Fotografie [2014]. Redaktor kilku antologii poświęconych propagandzie wizualnej i fotografii, w tym min. wraz z Krzysztofem Olechnickim Obrazy w Sieci. Socjologia i antropologia ikonosfery Internetu [2008], z Kazimierzem Kowalewiczem Interpretując fotografię. Śladami Susan Sontag [2009]. Uczestnik i kurator wystaw fotograficznych. Stypendysta fundacji tygodnia Polityka „Zostańcie z nami”. Uczestnik i współkoordynator interdyscyplinarnego projektu Architektura Przymusu.

Afiliacja Autora:

Katedra Socjologii Sztuki, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

E-mail: tomasz.ferenc@wp.pl

Literatura:

Shehedeh, R. (2014a). Palestyńskie wędrówki. Kraków: Wydawnictwo Karakter.

Shehedeh, R. (2014b). Dziennik czasu okupacji. Kraków: Wydawnictwo Karakter.

Vargas Llosa, M. (2007). Izrael – Palestyna. Pokój czy święta wojna. Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki.

Sand, S. (2014). Dlaczego przestałem być Żydem. Spojrzenie Izraelczyka. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Cytowanie:

Ferenc Tomasz, (2015), Palestyna, kraj który leży w Izraelu, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 127–140 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

Popobawa

Artur Gutowski

Określenie Popobawa inaczej shetani pojawiło się w 1965 roku na wyspie Pemba w Tanzanii. Pierwsze opisy były bardzo chaotyczne, z doniesień świadków nie można było stworzyć jednolitego wizerunku demona. Miało to miejsce w trakcie rewolucji politycznej, trwał właśnie przewrót: Anglicy oddali władzę. Powstała niepodległa Tanzania. Ludzie wyszli na ulice. Kraj przeżywał radość.

Lata dziewięćdziesiąte. Krótka informacja o skrzydlatym demonie pojawia się w lokalnej gazecie. Wyspę opanowała masowa histeria. Napłynęły setki raportów. Są podobne odnośnie miejsca, wyglądu i charakteru ataku.

Gwałt. Shitane stosuje przemoc seksualną. To jego jedyna broń. Atakuje bez względu na płeć, wiek czy orientację seksualną. To nie kara za zły uczynek. Wybór pada losowo. Nie można traktować tego personalnie. Ofiarą może być nauczycielka z przedszkola, kierowca ciężarówki czy lokalny pastor. Shitane atakuje w nocy, gdy umysł głęboko śpi.

Koszmar. Dokumentacja policyjna nie kłamie. Na przestrzeni ostatnich czterdziestu lat do placówki w Zanzibarze wpłynęło ponad 3000 zeznań odnośnie przemocy seksualnej ze strony… demona. W większości opisów jest to wysoka, skrzydlata postać, o twarzy podobnej do ludzkiej, tyle że z rogami. Typowy opis, znany dla wszystkich „symbol” nieczystej istoty, diabła etc. Pożąda ciała…

Jego nazwa jest myląca. Określenie „Popo-bawo” oznacza dosłownie „nietoperze-skrzydła”, bo to one najczęściej powtarzały się w zeznaniach. Ale nie zawsze. Demon jest sprytny. Czasami przybiera inną postać. Niektórzy mieszkańcy opisują go jako tygrysa, węża. Gwałciciel czasami przybiera wygląd starca albo kogoś z rodziny. Policja jest bezradna. Wówczas pojawia się ktoś z pomocą.

Pastor Samuel Wainana stoi na czele kościoła Melichizedek w Mombasie. Od kilku lat jest też kimś w rodzaju egzorcysty – przypomina bohatera z amerykańskich horrorów. Ma swoją wizytówkę i cennik. Jego kościół znajduje się w centrum miasta na czwartym piętrze budynku, wcześniej znajdował się tam hotel robotniczy. „Service”, czyli mszę świętą, Samuel odprawia w sobotę i niedzielę. W wolnym czasie walczy z okultyzmem i szamanami. I to dosłownie. Był okres, że opętani przyjeżdżali do niego aż z Zanzibaru. Jest znany ze swej skuteczności, ustala zasady. Ceremonie odbywają się w kościele z pomocą członków parafii i jego asystenta…

Nie jest to łatwy kawałek chleba. Według Samuela wielu robi to tylko dla pieniędzy, dla władzy. Wielu zapisuje się na kurs, zdobywa odpowiednie licencje i po kilku miesiącach szuka małej parafii na przedmieściach. „Psują wizerunek pastora” – oznajmia Samuel. Chrześcijaństwo jest teraz na topie. Jest też pełne ryzyka. Na przestrzeni ostatnich lat spłonęło kilkanaście kościołów, a kilku liderów zabito przed Domem Ojca, bądź w trakcie codziennych obchodów. W maju 2014 roku pastor Benjamin Juma i jego asystent-pastor Jackson Kioko (bliski przyjaciół Samuela) zostali publicznie zlinczowani przez 5 osób. Do zdarzenia doszło w okolicach szamańskiej chaty. Był to dzień jak co dzień – odwiedziny opętanego w jego sąsiedztwie. Duchowni zostali zaatakowani na chwilę przed wejściem do pomieszczenia. O 20:00 pastor Juma zadzwonił do brata, mówiąc że jest w niebezpieczeństwie. Kilka minut później on i jego asystent zostali brutalnie pobici drewnianymi pałkami. Następnie żywcem podpaleni. Po godzinie trafili do szpitala. Było za późno, wykrawali się na skutek zadanych obrażeń. Pastor Kioko i jego żona Damaris pobrali się 28 kwietnia, tydzień przed atakiem wrócili z podróży poślubnej. Ich organy czekały kilka dni na testy DNA w celu ustalenia tożsamości. Sprawcy do dzisiaj nie zostali schwytani, pomimo faktu, że całe zdarzenie widziało kilkanaście osób.

Ludzie boją się. Mombasa jest multikulturowa, jest jak nowojorski wagon linii L, w którym spotykają się wszyscy. Pastor głosi słowo boże, za to odpowiada. Parafianin spokojnie czeka, nie wychyla się, nikomu nie przeszkadza. Myśli tylko o swojej stacji…

Szaman potrafi się bronić. W bezpośrednim kontakcie bywa czasami bardzo agresywny. Dlatego Samuel skrada się. Wybiera dzień, kiedy opętanego nie ma w domu, po czym skwapliwie zabiera jego rzeczy: amulety, mikstury, fragmenty Biblii, substancje psychodeliczne. „Niech Jezus Ci wybaczy, Jezus..” – powtarza Samuel. Robi to w „słusznej sprawie”. Chowa „skarby” do plastikowego worka. W imię Boga, czyli że można..

Czarna Magia trafia pod ogień. W niedzielę. Samuel zaprasza członków kościoła do wspólnego ogniska. Tańczymy, gra muzyka. Asystent pastora przynosi worek z rzeczami szamana – są to dowody grzechu i zepsucia – jak tłumaczy. Wszystko na jedną gromadę. „Fire! Fire!” – dochodzi głos tłumu. Są też dzieci. Powtarzają wstydliwie hasła rodziców, grając jednocześnie na ich telefonach. Wszystko jest podlewane dużą ilością benzyny, czekamy z niecierpliwością. Pali się. Trwa to kilka minut. Idziemy do domu.

Artur Gutowski – 1990, student PWSFTViT w Łodzi i Instytutu Reportażu w Warszawie. Zajmuję się głównie reportażem i dokumentem społecznym. Swoje projekty realizowałem w Kenii, Tanzanii, Zanzibarze, Indonezji, Bangladeszu i Kambodży. Zdobywca Grand Prix w konkursie National Geographic i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Publikował m.in. w National Geographic, National Geographic Traveller, Kontynenty, Digital Camera Polska.

Cytowanie:

Gutowski Artur, (2015), Popobawa, „Władza Sądzenia”, nr 5, s. 143–171 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny na www.wladzasadzenia.pl.

twozywo.art.pl

Od fluoryzacji wody do Iluminatów, czyli o strukturze teorii spiskowych

Robert Stefański
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki Struktura Teorii Spiskowych. Antologia
pod red. Franciszka Czecha
Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2014

Wstęp

Kiedy poproszono mnie o recenzję antologii Struktury Teorii Spiskowych pod redakcją Franciszka Czecha, w pierwszej kolejności ogarnęły mnie zaciekawienie oraz lekka nuta przerażenia. Teorie spiskowe z natury rzeczy, ze względu na retorykę którą się posługują, a także przekazy medialne konstytuujące rzeczywistość społeczną są, a może raczej powinny być – „mało naukowe”. Myślę, że nasze rodzime doświadczenia związane z doniesieniami dotyczącymi domniemanych przyczyn katastrofy smoleńskiej nie są tutaj bez znaczenia. Z drugiej jednak strony, ciężko czasami wyzbyć się przekonania, iż za wydarzeniami takimi jak zamach na prezydenta Kennedy’ego, śmierć generała Sikorskiego, upadek World Trade Center czy chęć wprowadzenia niesławnej A.C.T.A. nie stoi jakaś tajemnicza organizacja, grupa osób trzymających władzę, posiadaczy środków i możliwości kreowania rzeczywistości i warunkami, w której ta ma się realizować, w zgodzie z wypracowanym przez siebie i dla siebie planem. Jak słusznie zauważa autor (…) tematyka teorii spiskowych w Polsce rzadko bywała przedmiotem krytycznie pogłębionych analiz (…) (s. 234). Po części stąd wzięła się moja początkowa uwaga o potencjalnej „małej naukowości” zagadnienia. Niemniej autor już we wstępie, jak i w późniejszych fragmentach, podkreśla rozróżnienie na teorie spiskowe i teorię teorii spiskowych, co całkowicie rozwiało moje początkowe wątpliwości. Zgodzę się ze stwierdzeniem, iż podział ten umożliwia przejście od potocznego wyobrażenia mas do wiedzy eksperckiej. W dalszej perspektywie oznacza to refleksję nie tyle nad danymi spiskami i konsekwencją ich istnienia w świadomości mas, lecz nad głosem elit i intelektualistów o masach, co w większym stopniu legitymizuje naukowość przytaczanych rozważań. Autor podkreślił również trzy kluczowe elementy, mianowicie (…) czym są teorie spiskowe, jakie są przyczyny ich popularności oraz konsekwencje tego sposobu myślenia (…) (s. 9). Elementy te, wraz z licznymi wątkami pobocznymi przeplatają się w różny sposób w kolejnych, przytaczanych tekstach, tworząc całościowy obraz, który daje odpowiedzi na zadawane przez autora pytania.

O metodzie

Na samym początku autor opisuje przyjęty sposób realizacji prac. Wybrane teksty mają odzwierciedlać nie tylko różne tradycje badawcze, ale i pewne przemiany w podejściu do tematu teorii spiskowych. W przytaczanych dziełach zauważalny jest brak refleksji stricte socjologicznej, co tłumaczy on faktem, iż (…) socjologowie nie są najaktywniejszymi uczestnikami interdyscyplinarnej debaty o teoriach spiskowych, w której wraz z upływem czasu szala ciężkości przesunęła się z historii do kulturoznawstwa (…) (s. 10). Nie sposób nie zgodzić się z tym stanowiskiem. W istocie teorie spiskowe zdają się być bardziej domeną historyków czy politologów, aniżeli socjologów. Oczywistą zdaje się uwaga, iż wybór zaledwie kilku tekstów nie będzie wyczerpujący, niemniej dają one spójny, choć niepełny obraz, co autor dodatkowo opisuje w swoim eseju bibliograficznym, ostatnim fragmencie Antologii.

Na uznanie zasługuje fakt, iż autor posłużył się metodą projektową w ramach grantu N N116 088039 na badania zatytułowane Socjologiczna analiza teorii spiskowych i kultury konspiracyjnej. Wyselekcjonowane teksty zostały przekazane do tłumaczenia studentom, którzy zamiast biernie słuchać wykładów i robić nie do końca powiązane ze sobą ćwiczenia, mieli w ramach całego procesu dydaktycznego realizować jeden większy projekt. W pierwszej kolejności studentom przybliżono różne koncepcje teorii spiskowych, następnie mieli oni przeczytać i zaprezentować czytane teksty. Studenci byli proszeni o wcześniejsze rozesłanie wszystkim innym zaangażowanym w projekt osobom najtrudniejszych fragmentów, które później analizowano w ramach konwersatoriów. W dalszej części przesyłali oni próbki tłumaczeń, aby później dokończyć swoje przekłady. Warto podkreślić w tym miejscu efekt synergii, który można było uzyskać dzięki współpracy przy tłumaczeniu najtrudniejszych elementów. Nawet jeżeli fragmenty takie były jedynie małą częścią, to umożliwiały podniesienie jakości tłumaczeń całości, poprzez doprecyzowanie interpretacji w określonych kontekstach. Tłumaczy to również, dlaczego w dalszej części autor opisuje pewne kwestie semantyczne, które faktycznie mogłyby rzutować na zrozumienie całości przekazu.

Styl paranoiczny a mentalność spiskowa. Kilka słów o wyborze tekstów

Czytając kolejne dzieła przytaczane przez autora zauważalną staje się pewna względnie trwała ciągłość. Odczuwalna jest niemalże pewna polemika, na bazie której udaje się prezentować kolejne wątki. Nie chciałbym, aby w tym miejscu recenzja przyjęła charakter streszczenia, niemniej najlepiej zobrazować to na przykładzie. Pierwszy tekst, który zostaje przedstawiony czytelnikowi opisuje styl myślenia paranoicznego. Podawane są liczne przykłady historyczne, fragmenty kazania, artykuły, książki, które choć oddalone od siebie w czasie wskazują na pewne elementy wspólne dla mniejszości przyjmującej ten charakterystyczny sposób myślenia. Otóż punktem wyjścia ma być panika, jakieś poczucie zagrożenia, które prowadzi do niemalże apokaliptycznej wizji rzeczywistości, w której określone instytucje mają być infiltrowane i stopniowo przejmowane przez agentów jakiegoś wroga, którzy w utajeniu, poprzez budowanie światowej sieci spisku, poprzez liczne komórki dążą do realizacji swoich diabolicznych planów. Kolejny tekst wskazuje na możliwość instrumentalnego użycia spisku celem przykładowego prześladowania danej grupy. Podkreśla się w tym momencie, iż kontrola nad instytucjami jest niewystarczająca, a celem realizacji tego planu niezbędne jest wykreowanie myślenia zbiorowego, które da zarówno podstawy, jak i usprawiedliwienie dla dalszych prześladowań. Możliwym jest przeświadczenie, iż kreowanie takich wyobrażeń samo w sobie może być spiskiem, byłaby to jednak interpretacja wykraczająca poza przytaczane w tekście fragmenty. Chcąc uniknąć dalszego omawiania fragmentów poruszanych wątków, pozwolę sobie w tym miejscu na poprzestanie na tym pojedynczym przykładzie, niemniej czytelnik powinien docenić trud autora w uporządkowaniu kolejnych tekstów w taki sposób, iż stanowią one koherentną całość i pozwalają na płynne przejście do kolejnych wątków. Zabieg ten nie tylko pozwala czytelnikowi dostrzec pewne zmiany w podejściu do tematu teorii spiskowych, ale umożliwia również łatwiejsze zrozumienie przytaczanych pojęć czy koncepcji.

Książki, teksty, kazania…

W swojej Antologii autor przybliża nam różne ujęcia, licznych aspektów teorii teorii spiskowych podkreślając, iż nie chce zagłębiać się w opisy interpretacji konkretnych wydarzeń. Trzeba zaznaczyć, że w tłumaczonych fragmentach znalazło się wystarczająco dużo przykładów, które nie były co prawda ani kompletne, ani wyczerpujące, uwydatniały jednak pewien schemat myślowy występujący u zwolenników teorii spiskowych. Autor słusznie zauważył, iż na temat każdego z przytaczanych wydarzeń powstały dziesiątki książek czy setki artykułów, gdzie na przestrzeni lat proponowane wyjaśnienia stawały się coraz bardziej nieprawdopodobne. W efekcie niemożliwym jest stworzenie dzieła opisującego chociażby jedną teorię spiskową w sposób wyczerpujący. Niemniej odczuwalnym stał się brak refleksji dotyczących „mechaniki” szerzenia się teorii spiskowych. U kolejnych autorów znajdujemy różne opisy stanów emocjonalnych towarzyszących przekonaniu o istnieniu spisku, czy okoliczności w ramach których teorie takie zyskują na popularności. Zabrakło jednak opisu sposobu narastania określonych przekonań nie tyle w jednostce, co bardziej w zbiorowościach, gdzie jedynie napomina się o roli o przekazów medialnych. Warto zauważyć, iż sam schemat spisku i myślenia spiskowego jest nie tylko sposobem wyjaśniania rzeczywistości, co zostało wskazane już w pierwszych zdaniach wstępu, ale także służy jako motyw przewodni filmów, gier komputerowych, książek czy w ogóle przekazów, które w subtelny sposób mogą oddziaływać na zbiorowości. Motyw Iluminatów pojawił się już np. w grze Deus Ex produkcji Ion Storm z 2000 roku. Sama organizacja stała się swego rodzaju symbolem w komunikacji internetowej, co można zauważyć, przeglądając posty zamieszczane przez internautów na portalach takich jak zyskujący na popularności 9gag.com. I chociaż portal sam w sobie koncentruje się na treściach rozrywkowych, to zdawać się może, iż w jakiś nie do końca opisywalny sposób przekazy tworzone przez internautów w formie humorystycznych obrazków mogą oddziaływać na resztę internetowej społeczności. Kolejne przykłady motywu spisku w kulturze popularnej odnaleźć można w filmach takich jak Pamięć Absolutna czy Raport Mniejszości, a także w serialach jak np. w House of Cards. Chociaż przytaczane przykłady odbiegają od standardów akademickich, to można przypuszczać, iż na pewnym metapoziomie wpływają one na wyobraźnię ludzką, czyniąc jednostki bardziej podatnymi na wyjaśnienia o charakterze spiskowym. Chociaż powyższy zarzut zdaje się być poważnym, to warto jednocześnie udzielić autorowi rozgrzeszenia, bowiem celem Antologii nie był opis tejże mechaniki, a jedynie usystematyzowanie i zebranie różnych ujęć dotyczących fenomenu spisku sensu largo.

Esej bibliograficzny, czyli o zachęcie do dalszych poszukiwań

Po przeczytaniu całości, czytelnik może odczuwać pewien niedosyt. Nie ma wzmianki o legendach miejskich, które to opowiadający przypisują często swoim rodzinnym miejscowościom. Brakuje opisu mitów czy wiedzy, w pewnych kręgach wręcz uchodzącej za powszechną, a która z innej perspektywy może być nazwana co najwyżej przekonaniem i to z dużą dozą tolerancji. Autor posłużył się sprytnym zabiegiem, dodając na końcu esej bibliograficzny, w którym w popisowy sposób wymienia zarówno polskich jak i zagranicznych autorów podejmujących tematykę spisku, co świadczy o jego ogromnej wiedzy i niemalże tytanicznym wysiłku włożonym w wybór przytaczanych tekstów. Niemniej przemyślenia samego autora ograniczają się głównie do ubolewania nad sposobem traktowania teorii spiskowych w socjologii. O ile zarzut stawiany przez autora jest zasadny, o tyle on sam mógłby pokusić się o głębszą refleksję, której jednak nieco brakuje. Trzeba jednak pamiętać, iż mamy do czynienia z antologią, gdzie refleksja taka nie jest konieczna. Zamieszczony na końcu esej ma w moim odczuciu za zadanie odesłać czytelnika do dalszych tekstów i opracowań, które zapewne podejmują wątki pominięte w omawianej Antologii.

Coś o stylu i o słowie

Autor w bardzo przystępny sposób opisuje kolejne etapy procesu twórczego i wyjaśnia wszystkie nieścisłości językowe, które mogłyby rzutować na rozumienie zjawiska spisku i spiskowości, a które wynikają z różnic językowych między oryginalnymi tekstami a przekładami w języku polskim. Tekst jest przystępny, tłumaczenia zaś dokładne i precyzyjne. O ile kolejne fragmenty są efektem pracy zbiorowej, o tyle redakcja i części pisane wyłącznie przez autora czynią całość spójnym i konkretnym opracowaniem. Warto w tym miejscu docenić pracę całego zespołu i podobnie jak Franciszek Czech, który wymienił wszystkich z nazwiska w swojej Antologii, i ja mam zamiar wykonać podobny gest. Anna Borawska-Broniek, Paweł Cieślarek, Agnieszka Czapiewska, Morgane Hoarau, Michalina Kaliszuk, Angelika Kubara, Anna Małysiak, Marcin Melon, Aneta Pałka i Kornelia Wicherek wykonali pracę zasługującą na szczególny rodzaj uznania. Podziękowania należą się również Monice Stawickiej, specjalistce od nauczania języków obcych metodą projektową, która miała duży wpływ na urzeczywistnienie wizji autora. Metoda przyjęta przez zespół uczyniła całość tekstu przystępnym i z całą pewnością zaowocowała podwyższeniem jego jakości.

Refleksja końcowa

Antologia jest rezultatem ogromnej pracy całego zespołu i stanowi doskonały punkt wyjścia do rozważań nad spiskami oraz spiskowością z perspektywy socjologicznej. Należy podkreślić, iż przytaczane teksty nie są autorstwa socjologów i refleksja socjologiczna jest co najmniej niepełna. Niemniej interdyscyplinarność fenomenu w pewien sposób to rekompensuje, bowiem Antologia daje szeroki wachlarz wyjaśnień z różnych perspektyw, umożliwiając poszerzenie rozważań ponad perspektywę stricte socjologiczną. Dlatego też nie należy traktować jej jako niepełnej, lecz raczej jako wprowadzenie i jednocześnie uzupełnienie. Każdy, kto w ramach swoich przyszłych rozważań chciałby podjąć wątek teorii spiskowych, powinien umieścić Antologię na liście pozycji obowiązkowych.

Robert Stefański – mgr, jest absolwentem Instytutu Neofilologii i Komunikacji Społecznej Politechniki Koszalińskiej. W 2014 roku uzyskał tytuł magistra w Instytucie Socjologii Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Obecnie jest doktorantem w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. W toku swojej działalności naukowej koncentruje się na roli nowych mediów i globalnych struktur informatycznych w kształtowaniu nowego porządku społecznego.

Afiliacja Autora:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

E-mail: stefanski.robert@gmail.com

Co mają ze sobą wspólnego Lord Kitchener i Potato Pete?

Aleksandra Wysokińska
Uniwersytet Łódzki

Recenzja książki Wojna, obraz, propaganda. Socjologiczna analiza plakatów wojennych
red. Tomasz Ferenc, Waldemar Dymarczyk, Piotr Chomczyński

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014

Pozycja Wojna, obraz, propaganda. Socjologiczna analiza plakatów wojennych stanowi naturalną kontynuację działań podjętych przy publikowaniu monografii pt. Socjologia wizualna w praktyce. Plakat jako narzędzie propagandy wojennej sprzed kilku lat. Zapewne redaktorzy, zachęceni sukcesem pierwszego wydawnictwa, zdecydowali się wzbogacić dziedzinę socjologii wizualnej o kolejne interesujące analizy. Jak wskazują oba tytuły, obszar zainteresowań pozostał ten sam, jednak niejako poszerzono go o kolejne aspekty propagandowych działań obejmujących plakat i pokrewne formy graficzne, dzięki czemu obie te pozycje wzajemnie się uzupełniają. O ile pierwsza publikacja zdawała się skupiać przede wszystkim na ściśle militarnym obliczu posterów, to w tej najnowszej możemy zaobserwować szersze spojrzenie i chęć sięgnięcia po tematy bezpośrednio związane z wojną, ale niekoniecznie nasuwające się jako pierwsze skojarzenia: zostały zatem poruszone kwestie chorób wenerycznych i problemów żywieniowych, pojawiły się też rozważania nad wpływem klasycznych przedstawień na popkulturę. Oczywiście są to niezależne wydawnictwa i opisywana monografia stanowi bardzo ciekawą lekturę również bez znajomości treści poprzedniej.

Przechodząc do omawiania publikacji, chciałabym zacząć nie od treści, ale formy, jako że przykuwa ona od razu uwagę i wyróżnia się bardzo in plus względem innych wydawnictw naukowych. Okładka została zaprojektowana w konwencji klasycznych plakatów propagandowych: dominująca barwą jest czerwień, silnie przyciągająca wzrok, uzupełniona bielą, czernią i odcieniami szarości; prosta grafika i charakterystyczny krój pisma od razu naprowadzają czytelnika i sugerują podejmowaną tematykę. W środku jest jeszcze lepiej: książka została wydana na wysokogatunkowym papierze, który, co niezwykle istotne, pozwala na świetnej jakości kolorowe wydruki na każdej stronie. Bardzo korzystnie wpływa to na odczucia płynące z lektury – kiedy opisywane plakaty znajdujemy w tekście artykułu, a nie na kolorowych wkładkach między rozdziałami lub na końcu wydawnictwa. Jednak wydaje się, że redaktorzy nie do końca wykorzystali ten niewątpliwy atut – nieco razić może pewna niekonsekwencja umieszczania grafik w tekście (niektóre są „wlane”, inne umieszczone między akapitami), a także brak dbałości, by plakat i jego opis znajdowały się na tej samej stronie – drażni przerzucanie stron, by przejrzeć się opisywanej grafice.

W kwestii zawartości merytorycznej, publikacja oferuje nam osiem opracowań obejmujących głównie analizę wizualną plakatów propagandowych – niektórych pochodzących z czasów wojny, ale także tych późniejszych oraz takich całkiem współczesnych. Jak już wspomniałam, o ile centralnym tematem pozostała wojna, to w tej pozycji bardzo zróżnicowane są spojrzenia na nią – pojawia się jako temat filmów lub po prostu jako specyficzna retoryka towarzysząca dzisiejszym przedstawieniom tego typu. Artykuły zostały poprzedzone krótkim wstępem autorstwa trojga redaktorów, który nie zrobił na mnie najlepszego wrażenia, jednak dobrze wypełnia swoją rolę polegającą na krótkim przedstawieniu zawartości monografii. Każdy z tekstów liczy około 20–30 stron i jest z osobna zakończony bibliografią oraz (często obszernym) szczegółowym spisem zamieszczonych grafik, co sprawia, że funkcjonują one dobrze jako samodzielne formy, a lekturę książki można rozłożyć na kilka „podejść”. Odnoszę wrażenie, że poziom artykułów nie jest wyrównany – autorzy pochodzący spoza Instytutu Socjologii UŁ zdają się nie wykazywać tak dużej biegłości i swobody w analizowaniu i opisywaniu materiałów wizualnych.

Pierwszy tekst, autorstwa Mai Brzozowskiej-Brywczyńskiej stanowi świetne otwarcie, jako że prezentuje to bardziej „ludzkie” i przystępne oblicze propagandy wojennej – omawia bowiem brytyjską kampanię Dig for Victory! skupiającą się na tzw. froncie domowym, tj. codziennych działaniach obywateli, mających poprawić ich dobrostan w trudnym czasie zawieruchy wojennej. Choć temat jest bardzo wdzięczny, to zaprezentowane opracowanie wydaje się być nieco chaotyczne, a także słabo zakorzenione w ogólnym kontekście. Wzbogacone jest zaledwie (na tle kolejnych tekstów) dziesięcioma plakatami, których analiza mogłaby być przeprowadzona nieco lepiej – w miejsce szczegółowych opisów widocznych elementów spodziewać by się można bardziej pogłębionej interpretacji. W obliczu skromnej ilości ilustracji dziwi też nieco fakt pominięcia niektórych z opisywanych plakatów.

Kolejne z opracowań, przygotowane przez Marcina Kotrasa, imponuje zarówno objętością, ilością materiałów ilustrujących, ale także niezwykle skrupulatnym opisem analizowanego problemu, jakim jest kwestia chorób wenerycznych wśród żołnierzy walczących na frontach I i II wojny światowej. Czytelnikowi nie pozostawia się wątpliwości co do obranej metody i pochodzenia plakatów. Sama analiza przeprowadzona jest w bardzo metodyczny sposób, oparta na terminach z zakresu semiotyki, jak zakotwiczanie czy obiektyfikacja, oraz zręcznie wpisana w istniejący kontekst. Lektura pozostawia w poczuciu wyczerpania tematu.

W następnym artykule Łukasz Kutyło zajmuje się kwestią religijnych odniesień w propagandzie wojennej. Tekst poprowadzony jest z wyraźnie naukową manierą – odnajdziemy nawet wytłuszczone pytania problemowe wraz z opisem. Budzi to moje wątpliwości, jako że sama analiza nie ma już tak „sztywnej” formy. Można mieć też zastrzeżenia do obszernego opisu pojęcia religii, wraz z odróżnieniem go od terminu wierzeń, jako że ten szczegółowy opis nie znajduje zastosowania w samej interpretacji materiałów wizualnych. Mimo że temat wydaje się być trudny, autor stanął na wysokości zadania, prezentując mnogość jego aspektów na przestrzeni lat oraz w różnych warunkach społeczno-kulturowych.

Również mocno systematyczną formę obiera Piotr Chomczyński, opisując plakat kubański z czasów rewolucji w latach 50. Po wprowadzeniu czytelnika w historyczne i społeczne tło rewolucji dość szczegółowo opisuje zastosowaną metodologię, uprzedzając wszelkie wątpliwości i oferując przydatne wskazówki. Następnie przedstawiony zostaje spis kategorii wyodrębnionych w toku analizy, które zostają rozwinięte w dalszej części artykułu. Niejako „zwalnia” to autora z przymusu płynnego przechodzenia do kolejnych tematów, a pozwala na dokładny opis wybranych zagadnień.

Tomasz Ferenc w swoim tekście, nie porzucając nawiązań wojennych, podejmuje bardzo interesujący temat, jakim jest przetwarzanie przez kulturę popularną klasycznych komunikatów wizualnych, w tym przypadku amerykańskich plakatów wojennych nazywanych „I want you…” i „We can do it”. Przytoczywszy ich historię, genezę i kontekst powstania, prezentuje kolejne kulturowe transformacje wizerunków, które z czasem coraz bardziej oddalają się od pierwotnej tematyki, by zostać przejęte przez świat komercji, polityki, ale także działania subwersywne. Bazując na pojęciach autorstwa Umberto Eco i Rolanda Barthesa, autor dokonuje szczegółowej analizy semiologicznej i stara się odpowiedzieć na pytanie o tak spektakularny sukces właśnie tych przedstawień.

W kolejnym artykule Urszula Jarecka podejmuje kwestie propagowania postaw powojennych za pomocą współczesnych plakatów promujących filmy o tematyce wojennej. Teza wydaje się być interesująca, zostaje poparta kilkoma słusznymi argumentami, ale cały tekst jest mocno nasycony ideologicznie. Można odnieść wrażenie, że analiza plakatów nie jest rzetelna, a dobór przedstawionych plakatów ma służyć udowodnieniu postawionej tezy. Zbiór materiałów wizualnych jest dość skąpy, szczególnie biorąc pod uwagę ogromną ilość dostępnych treści tego typu, czytelnik nie zostaje też zaznajomiony z żadnym kryterium ich doboru. Sam tekst sprawia wrażenie prowadzonego dość chaotycznie i raczej przywodzi na myśl rozważania na zadany temat, niż fachową analizę materiałów wizualnych.

Przedmiot następnej analizy autorstwa Sebastiana Latochy może nieco zaskakiwać, jako że jest to tzw. plakat dokumentalny, niemający z plakatem wiele wspólnego, jako że jest to forma filmowa. Co więcej, jak zauważa sam autor, nazwa ta stanowi określenie kolokwialne, a nie nazwę samodzielnego gatunku filmowego. Omawiane dzieło traktuje o polskiej organizacji radykalno-nacjonalistycznej Młodzież Wszechpolska. W toku analizy podjęta jest próba zbadania dyskursu wojny stosowanego przez tę formację. Równocześnie z omówieniem specyficznej retoryki, w której centrum znajduje się metafora rzeczywistości jako wojny, poświęca się uwagę zastosowanym przez autorkę filmu zabiegom wizualnym które mają ową retorykę podkreślić.

Monografię zamyka tekst Waldemara Dymarczyka, w której podjął on się analizy współczesnego polskiego plakatu nacjonalistycznego. I tutaj od razu widoczne jest silne przywiązanie autora do zastosowanej metodologii, jaką jest teoria ugruntowana – opisana jest ona dość szczegółowo, z uwzględnieniem nawet angielskich wersji kluczowych terminów. Dowiadujemy się o chronologicznym przebiegu analizy oraz wykształconych w jej toku kategoriach, ale nie brakuje również wzmianki o kontekście historycznym. Omówienie poprowadzone jest w sposób systematyczny i rzetelny, a bardzo duża ilość materiałów wizualnych różnego rodzaju oraz ich współczesny charakter sprawia, że tekst czyta się z przyjemnie i z zainteresowaniem.

Podsumowując, omawiana monografia stanowi lekturę obowiązkową dla badaczy społecznych poruszających się w sferze analiz wizualnych. Mimo dość specyficznej tematyki oraz zróżnicowanego poziomu tekstów, pozycja zawiera wiele interesujących informacji i prezentuje wartościowe spojrzenia na badanie materiałów wizualnych, zarówno pod względem teoretycznym jak i metodologicznym.

Aleksandra Wysokińska – mgr, absolwentka socjologii w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego, obecnie doktorantka w Katedrze Socjologii Sztuki. Do jej zainteresowań badawczych należą nowoczesne technologie, nowe media i ich wpływ na życie, a także fotografia. Stara się podejmować tematy niewyeksploatowane, badając problemy i kwestie dotykające społeczeństwo informacyjne, takie jak przemiany w zakresie prywatności, zawłaszczanie życia przez elektronikę i internet, a także oddziaływanie technologii na członków nowoczesnych społeczeństw.

Afiliacja Autorki:

Katedra Socjologii Sztuki, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki

E-mail: ola.wysokinska@gmail.com

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelna: Danuta Walczak-Duraj

Redaktorzy prowadzący: Konrad Kubala, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Sekretarz redakcji: Karolina Messyasz

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

Redaktorzy graficzni: Tomasz Ferenc, Mariusz Libel

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Kooperatywa.org

podziękowania

Fotografia na okładce: „Ob(ł)awa” – Mariusz Libel, fot. Lidia Krawczyk.

Redakcja pragnie serdecznie podziękować Mariuszowi Liblowi, Grupie Twożywo, Tomaszowi Ferencowi, Markowi Domańskiemu i Arturowi Gutowskiemu za możliwość wykorzystania zdjęć w niniejszym numerze.