Spis treści

Wstępniak

Call for papers

Przestrzeń, Miejsce, Terytorium: Carl Schmitt i miasto post-neoliberalne – Krzysztof Nawratek

Budżet partycypacyjny w Polsce – wdrożenie i perspektywy – Borys Martela

Łodzianki a Rewolucja 1905 roku – migawki z naukowego archiwum etnograficznego – Inga Kuźma

Nierówności w publicznej debacie. Zmierzch neoliberalnej mitologii? – Wojciech Woźniak

Eurabia – mity na temat przyszłości społeczności muzułmańskich w Europie Zachodniej – Marcin Pierzchała

Występowanie konfliktów w relacji: przełożony–podwładny w opinii funkcjonariuszy Policji – Monika Żak

Cnota nieautentyczności w Przypadku Pekosińskiego – Jerzy Pawlik

Teorie wywrotowe – Iza Desperak

Dlaczego powinniśmy czytać Sloterdijka, czyli o wciąż niespełnionej obietnicy socjologii – Konrad Kubala

New Populism! – Przemiany polskiego populizmu – Ewelina Dzikowska, Ewelina Sudra

Redakcja

Kreśląc kilka słów na wstępie drugiego numeru „Władzy sądzenia” podobnie jak za pierwszym razem nie będziemy odnosić się bezpośrednio do treści poszczególnych artykułów zawartych w tomie. Proponujemy jednak, aby w trakcie lektury zwrócić uwagę na prezentowane w tekstach stereotypy mocno zakorzenione i ujawniające się w różnych obszarach dyskursu publicznego. Liczymy, że przynajmniej w części naszym autorom udało się zwrócić uwagę na dysfunkcjonalne mity i proces bezrefleksyjnego odtwarzania rzeczywistości, mające wpływ na nasze myślenie (o innych i o nas samych). Warto zastanowić się na ile opinie zyskujące niekiedy rangę „oczywistości kulturowych” oddziałują w sposób dysfunkcjonalny na istotne kategorie służące do opisu społeczeństwa takie jak: zmiana społeczna, wielokulturowość, nierówności społeczne, partycypacja społeczna czy moralność. Wreszcie zasadne byłoby pytanie: w jakim zakresie i między kim prowadzić można negocjacje dotyczące współczesnego sensu wymienionych wcześniej pojęć. Czy jedną ze stron tej dyskusji mogą być intelektualiści, badacze społeczni, socjologowie, humaniści? Co i komu mamy do powiedzenia (choć pierwsza osoba liczby mnogiej jest w tym miejscu raczej nadużyciem)? Deprecjonowanie statusu dyscyplin społecznych odbywające się w zasadzie z powodzeniem od kilku lat, każe wątpić w sprawczą i stymulującą rolę humanistów i badaczy społecznych w kształtowaniu dyskursu eksperckiego. Można w tym miejscu przywołać to, co Jadwiga Staniszkis pisała o „zawładnięciu” i związanych z nim dyktatach: idei, formy i mocy. Dwa pierwsze typy wiążą się z narzuceniem określonej interpretacji pojęć dotyczących tkanki społecznej i jej dynamiki oraz z regułami, na podstawie których tworzy się prawo i instytucje. Dyktat mocy zaś, oprócz tego, że pozwala określonej sile politycznej wskazać siebie jako źródło porządku, a władzy wytworzyć skoncentrowaną wokół niej sieć klientelistycznych powiązań to umożliwia kontrolę nad dyskursem i przestrzenią symboliczną, co widać choćby w procesie programowania struktury społecznej (Jadwiga Staniszkis, Zawładnąć! Zarys procesualnej teorii władzy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012). Aby móc włączyć się do tych procesów należy najpierw przynajmniej spróbować zdiagnozować, a potem pomyśleć o innych możliwych regułach gry. Zależy nam na tym, aby pojawiające się we „Władzy Sądzenia” teksty dawały szansę na tego typu refleksję.

Uzupełnieniem, a zarazem istotną częścią tego numeru „Władzy sądzenia” są zdjęcia autorstwa Tomasza Ferenca, prezentujące prace twórców street artu. Ten rodzaj sztuki nie jest dziś wyłącznie kojarzony z graffiti, tagami i prowokującymi hasłami malowanymi na miejskich ścianach pod osłoną nocy, nielegalnie. Niemniej część artystów wciąż opisuje to, co robi jako guerrilla graffiti. Sugeruje to, że ten rodzaj ekspresji należy sytuować poza polem sztuki tradycyjnej, prezentowanej w specjalnie do tego przygotowanych i zaaranżowanych miejscach. Sztuka uliczna używa ogólnie dostępnej przestrzeni, w pewnym sensie się w nią wtapia, stając się częścią miejskiego krajobrazu.

Twórcy sztuki ulicznej są dziś traktowani jako „pełnoprawni” artyści. Wielu z nich to absolwentki bądź absolwenci uznanych w świecie akademii sztuk pięknych. Na swoją pracę otrzymują finansowe granty pozwalające na działania artystyczne w różnych miejscach w świecie. Biorą udział w festiwalach street artu, gdzie na największych z nich liczba gości przekracza kilkanaście tysięcy. Część z artystów, jak np. Banksy, doczekało się statusu ikony, a ich prace traktowane są jak działa sztuki, na równi z konwencjonalnymi formami artystycznego wyrazu. Mają swój styl, swoich naśladowców, a ściany ozdobione przez ich murale i graffiti stają się jednymi z najczęściej fotografowanych miejsc w miastach. Można również w tym miejscu wspomnieć o muralach Galerii Urban Forms w Łodzi, które zyskały status ważnej atrakcji turystycznej miasta, a przyjazdy twórców malujących ściany bloków i kamienic komentowane są w mediach jako istotne dla Łodzi wydarzenia.

Graffiti i murale widoczne na zdjęciach prezentowanych w tym numerze to prace, które zostały sfotografowane przez Tomasza Ferenca w Berlinie, Paryżu i Nowym Jorku. Dominującą techniką użytą przez twórców do wykonania tych prac było tzw. graffiti szablonowe (stencil graffiti). Pierwsze tego rodzaju formy graficzne powstawały w Nowym Jorku w latach 60. XX wieku. Na innych zdjęciach widoczne są wielkoformatowe murale, których przygotowanie zajmuje artystom niekiedy klika dni. Kiedyś, w Polsce, kojarzyły się nam one z wielkoformatowymi reklamami, które zachęcały nas do oszczędzania w jedynym banku lub do zakupów w sklepie z towarami z importu. Dziś ich rola, kontekst powstania i przede wszystkim wymowa jest zupełnie inna.

Na fotografiach znalazły się graffiti i murale powstałe w ramach berlińskiego festiwalu street artu Urban Affairs w 2008 roku. To prace takich artystów jak: Blu, Faile, DOLK (ten ostatni bywa często porównywany z Banksym). Wśród „berlińskich” zdjęć publikujemy też szablonowe graffiti (nieustalonego przez nas autorstwa), na którym widać twarz Róży Luksemburg i napis: Ich bin eine Terroristin (Jestem terrorystką). Znajduje się ono na fragmencie berlińskiego muru i kilka razy zmieniało swój wygląd. Twórca street artu traci przecież kontrolę nad swoim dziełem. Nie ma barierek odgradzających nas od obrazu. Ingerencja w istniejącą pracę wpisana jest właściwe w logikę tej formy wyrazu. Początkowo nie było zatem na twarzy Róży Luksemburg czerwonych, przekreślających jej wizerunek linii. Można również w sieci znaleźć zdjęcia, na których wokół jej głowy domalowano żółte serce. Ten fragment muru znajduje się na berlińskim Placu Poczdamskim będąc częścią prowadzonej przy użyciu sztuki narracji o mieście. Paryskie zdjęcia pokazują prace takich twórców jak: Patrice Poch, Miss Tic, czy jednego z pionierów francuskiego szablonowego graffiti Bleka le Rata. Ich prace są rozpoznawalne i stały się trwałym elementem paryskich (choć nie tylko) ulic. Na prezentowanej pracy Miss Tic (do której ktoś dokleił inną postać), artystki malującej głównie kobiety, a swoją twórczość traktującą jako formę ulicznej poezji widać napis: Le mur a ungrain. Moi aussie (co można przetłumaczyć: Ta ściana jest chropowata. Ja również). Sentencja ta pojawia się też przy innych pracach autorki, co jak twierdzi ona sama, ma być wyrazem jest stanu kobiecości. Na zdjęciach z Nowego Jorku widać prace: Dustina Spagnoli, Nicka Walkera, Eduardo Kobry i Belle Banfield. Te graffiti i murale są rezultatem szerszych projektów dotyczących np. koloryzowania miejskiej przestrzeni (Kobra), bądź zwiększania zaangażowania kobiet w działalność artystyczną (Banfield). Prace te (oprócz graffiti Walkera) mają charakter wielkoformatowych murali, nasyconych kolorami, wyraźnie odznaczając się na tle miejskiego krajobrazu.

Zdjęcia te zamieszczamy w numerze po to, aby wskazać w jaki sposób uliczna sztuka, przez różne techniki, style, czy formy wyrazu nie tylko zmienia otaczającą nas przestrzeń, ale też zaprasza nas do refleksji. Murale można traktować jako formę manifestu, również politycznego, jako artystyczne deklaracje będące komentarzem do współczesnego świata. Nie zawsze jednak, w przypadku tego rodzaju graffiti, chodzić musi o jakąś formę społecznego, czy politycznego zaangażowania. Motywacja tego, który je tworzy, może być zupełnie inna, niekiedy banalna. Street art może być przecież traktowany jako forma miejskich dekoracji zmieniających szarość na kolor, puste na pełne. Warto zwrócić uwagę na zastosowane techniki, użytą przez twórców symbolikę i umiejętne włączanie w obszar prac elementów charakterystycznych dla kiczu. Prace prezentowane na zdjęciach wydają się być w wielu przypadkach uniwersalne, a ich wymowa wykracza poza miejsce, w którym się znajdują (choć zapewne nie jest przypadkiem to, że powstały w jednych z najbardziej kosmopolitycznych miast świata). Nie sugerujemy żadnej formy ich odczytania, nie wskazujemy „znaczących” i „znaczonych”, nie odnosimy się do ukrytych kodów. Sądzimy, że intencją twórców street artu nie jest bowiem działanie na rzecz prawidłowego odczytania i reprodukowania rzeczywistości, ale zwykle coś zgoła odmiennego.

Niżej zamieszczamy również Call For Papers dla kolejnego numeru czasopisma, którego redaktorem będzie członek naszej Rady Programowej – Krzysztof Nawratek oraz redaktor tematyczny „Władzy sądzenia” – Konrad Kubala.

Redakcja WS

Call for papers:
Radykalny Inkluzywizm. Orygenes zamiast Schmitta

Rehabilitacja myśli Carla Schmitta w ostatnich latach łączy się z niemal powszechną akceptacją fundamentalnego założenia jego wizji polityki, opartej na rozróżnieniu wróg-przyjaciel. Myślenie Schmitta jest „płaskie“, jest myśleniem w perspektywie okopu i frontu 1szej Wojny Światowej. Wojny, która zniszczyła „stary świat“ i otworzyła drzwi prądom i ideologiom odrzucającym uniwersalizm. Wróg jest dla Schmitta niezbędnym czynnikiem pozwalającym zdefiniować własną tożsamość i podmiotowość. W interesujący sposób, ta schmittiańska post-postpolityczna perspektywa radykalnego i niemożliwego do przezwyciężenia rozdzielenia splata się więc z pozostałościami po post-modernistycznych obsesjach fragmentu, we wspólnym lęku przed totalizującą całością. W interpretacji współczesnej lewicy (przede wszystkim Chantall Mouffe) Schmitt mówi jednym głosem z Marksem, głosem walki klas i agonistycznego konfliktu. Ten sojusz wymierzony przeciw liberalnemu kapitalizmowi, przeciwko technicznej racjonalności współczesnej (post?)demokratycznej debaty. Czy jednak agonistyczny pluralizm jest jedyną alternatywą? Czy jest jedynym pluralizmem, który możne organizować politykę? Czy możemy wyobrazić sobie pluralistyczny totalizm? Czy możemy pomyśleć radykalny inkluzywizm polityki w horyzoncie apokatastazy? Inkluzywizm który jest totalny, ale nie jest totalitarny? Odrzucając „płaską” wyobraźnie Schmitta szukamy więc wielowymiarowych, „przestrzennych” narracji, które pozwalają łączyć – choćby na chwilę i tylko częściowo – budując włączające, uniwersalne całości.

Czekamy na teksty, które będą próbowały odnowić wiarę w możliwość uniwersalnej, inkluzywnej polityki, w której konflikt oczywiście istnieje, ale jako napięcie domagające się rozwiązania. Jednocześnie widzimy konieczność krytycznego przepracowania przedstawionej idei. Zakładamy, że mogą istnieć nieprzezwyciężalne trudności z realizacją formuły pluralistycznego totalizmu. Aksjonormatywny postulat posługiwania się rozumem komunikacyjnym czy wiara w sferę publiczną opartą na „ceremoniale” będącym zarazem formą i grą redukującą płaszczyzny osobistych tarć to tylko dwa z wielu możliwych przykładów aporii stojących na drodze totalnej inkluzywności. Czy zracjonalizowana i zaabsorbowana indywidualną ekspresją kultura Zachodu potrafi zorganizować się wokół takiego ceremoniału i znaturalizować poczucie wspólnotowości nieredukujące się do wspólnoty sprawy bądź krwi? Zapraszamy do współtworzenia numeru, którego busolą będzie radykalna dociekliwość intelektualna. Chcemy wierzyć, że możemy czerpać z idei Rancière’a – demokracja musi nieustannie kwestionować ustanowiony horyzont tego, co przyjęte, by przetrwać – pozostając wobec niej krytyczni. Tylko taki namysł nad manifestem inkluzywnej polityki, zapewnić może zarówno powodzenie jego aplikacyjnych funkcji, jak i intelektualną wiarygodność. Jesteśmy otwarci na każdą możliwą uniwersalistyczną perspektywę – od religijnych po transhumanistyczne, od odwołujących się do tradycyjnego konserwatyzmu po neo-komunizm.

Przestrzeń, Miejsce, Terytorium: Carl Schmitt i miasto post-neoliberalne

Krzysztof Nawratek
Plymouth University

Abstrakt:

Współczesna – neoliberalna wersja kapitalizmu często jest przedstawiana jako odrzucenie materialności na rzecz abstrakcyjnych operacji finansowych (Marazzi 2010), zakwestionowanie lokalności na rzecz globalnych pływów. Nawet jednak taki zdeterytorializowany kapitalizm styka się od czasu do czasu z tym co materialne i lokalne. Tymi punktami styku są najczęściej współczesne miasta. W prezentowanym tekście pokazuję, że miasto może nie tylko walczyć o autonomię poza neoliberalnym paradygmatem, ale może stać się pułapką, punktem podparcia, który ten paradygmat przewróci.

Słowa kluczowe:
przestrzeń, miejsce, terytorium, Carl Schmitt, neoliberalizm, rewolucja

Carl Schmitt nie zajmował miastem jako takim, poświęcił jednak sporo uwagi przestrzeni, szczególnie w dwóch pracach: The Nomos of the Earth in the International Law of the Jus Publicum Europaeum (2003) oraz w The Theory of the Partisan: A Commentary/Remark on the Concept of the Political (2004). Co więcej, zaryzykowałbym tezę, że cała myśl Carla Schmitta jest skażona specyficznym doświadczeniem przestrzennym – doświadczeniem okopu i linii frontu. Zainteresowanie, wręcz fascynacja myślą Carla Schmitta w ostatnich latach wyraźnie wzrosło (Legg 2011), a grono myślicieli powołujących się na jego dokonania powiększyło się o przedstawicieli marksistowskiej lewicy (Agamben 1998; 2007, Mouffe 2005). To co na pierwszy rzut oka wydawać się może zaskakujące, w gruncie rzeczy jest oczywiste – zarówno marksizm jak i myśl Schmitta żywią się konfliktem i ruchem sprzeczności. Antyliberalizm i antyglobalizm Schmitta wystarczyły, by uznać go za cennego (choć wciąż niewygodnego) sojusznika. Choć uważam fundament myśli Schmitta za niebezpieczny i szkodliwy, a jego popularność za niepokojącą, nie znaczy to oczywiście, że Schmitta należy w całości odrzucić, raczej, że należy go czytać jeszcze bardziej krytycznie.

Zacznijmy od fundamentalnej dla myśli Schmitta kwestii wroga. Myśl Carl Schmitta jest ufundowana na idei podziału i przeciwieństwa, na celebracji różnicy i oddzielenia: Wróg jest uformowanym pytaniem, jakie sami sobie stawiamy (Taubes 2013). Nie mamy tu jedynie niechętnej konstatacji istnienia podziału wróg – przyjaciel, celebracji wrogości. Myśl Schmitta zakłada kształtowanie własnej tożsamości poprzez zetknięcie z Obcym i Innym. Wrogość o której mówi Schmitt jest w pewnym sensie wrogością pozytywną (polityczną), konstytuującą podmiot – wróg jest niezbędny, by podmiotowość się wykształciła. Fundamentem myśli Schmitta jest poszukiwanie i utrzymanie Ładu (jest wszak on myślicielem konserwatywnym), wróg jest więc definiowany jako polityczny przeciwnik – partner, a nie jako zło absolutne, które należy unicestwić. Schmitt stara się – nieskutecznie, jak pokazuje Jacob Taubes i historia interpretacji myśli Schmitta przez polityków III Rzeszy – odróżnić wrogość teologiczną od politycznej.

Wydaje się, że fundamentalnym błędem Schmitta, błędem wprost związanym z kwestią przestrzeni a więc i miasta, jest zafiksowanie na „płaskim” (a nie wielowymiarowym) widzeniu świata i relacji społecznych. Podziały i granice są nieprzezwyciężalne, linia na płaszczyźnie rozdziela nie pozostawiając szans na inną konfigurację, tożsamość jest integralną całością. Takie myślenie wydaje się wyrastać z doświadczeń I wojny światowej, z doświadczenia wojny pozycyjnej i okopu. Jacob Taubes (2009) ze swoim żydowskim mesjanizmem i rozważaniami na temat czasu/historii stanowić może ciekawą próbę rozszerzenia takiego myślenia, ale przezwyciężenie następuje dopiero w feministycznej geografii Doreen Massey (2005), definiującej miejsce („place”) jako konstrukt społecznych interakcji, w myśli podkreślającej efemeryczność i tymczasowość wszelkiej geometrii, czy też u Leonie Sandercock z jej ideą „mongrel city” (2003). Pluralizm i hybrydyczność myśli Massey a szczególnie Sandercock staje w oczywistej opozycji wobec rozdzielającego gestu Schmitta. Mimo wszystko jednak, myśl Schmitta warta jest tego, by ją krytycznie przeanalizować, a nie po prostu odrzucić. W swej brutalnej prostocie bowiem, dobrze oddaje obraz miasta, które produkuje współczesny, neoliberalny kapitalizm. Warto czytając Schmitta – szczególnie jego książkę o idei Partyzanta – pamiętać o dualnej, cząsteczkowo-terytorialnej wizji kapitalizmu, jaką przedstawia Giovanni Arrighi (2005). Pewna prostota i brutalność myśli Carla Schmitta zyskuje dodatkowy wymiar, gdy czyta się ją poprzez takich myślicieli jak Arrighi, Taubes czy Harvey (2012).

Wróćmy jednak do trzech pojęć, które wymieniłem w tytule tego tekstu. Czym różnią się do siebie: przestrzeń, miejsce, terytorium i dlaczego uważam za ważne, by o tych różnicach pisać? Przestrzeń będę definiował jako przestrzeń kartezjańską, neutralną, opartą o siatkę współrzędnych. To jest przestrzeń jaką definiują (produkują?) urządzenia GPS oraz programy wspomagające projektowanie architektoniczne (jak AutoCAD na przykład), przestrzeń w której ważne są konkretne lokalizacje (punkty) oraz ich współrzędne. Miejsce jest czymś zupełnie innym – w definicji miejsca kluczowy jest użytkownik, człowiek oraz jego/jej emocjonalny związek z danym obszarem. Miejsce jest więc związane z fenomenologiczną (heideggerowską) tradycją, która jest podstawowym sposobem myślenia o przestrzeni wielu (a może większości) współczesnych architektów (wykształconych w europejskich i amerykańskich szkołach architektury). Już pomiędzy przestrzenią jaką projektują architekci (używający komputerowych programów wspomagających projektowanie) a sposobem w jakim myślą oni o przestrzeni – jako miejscu – widać bardzo ciekawe napięcie. Na to napięcie nakłada się problem z trzecim pojęciem – terytorium. Terytorium może być rozumiane biologicznie – jako obszar występowania określonych zwierząt albo roślin oraz prawnie – jako obszar wyznaczony granicami na którym obowiązują określone regulacje. Pojęcie terytorium jest więc bliskie myśleniu planistycznemu, szczególnie w tradycji modernistycznego planowania strefowego. Z każdym z tych pojęć związana jest określona praktyka myślenia i działania w mieście. Każde z tych pojęć niesie ze sobą określone ideowe konsekwencje. Myśląc o przestrzeni kartezjańskiej, o współrzędnych, ciężko myśleć o spójnych strukturach – by było to w ogóle możliwe (a przecież jest konieczne – miasto czy budynek są strukturą) architekci posługują się nakładającymi się na siebie geometrycznymi siatkami. Potencjalnie interesującą zmianą, jest pojawienie się projektowania parametrycznego, które wprowadza w sztywną i statyczną myśl architektoniczną pojęcie procesu. Jak na razie jednak, efekty tego nowego paradygmatu projektowego są dość rozczarowujące – powstające budynki są zafiksowanymi na samych sobie monadami. Przestrzeń kartezjańska jest przestrzenią modernistyczną, politycznie mającą ambicje neutralności. Myślenie miejscem jest zupełnie inne – stawiając człowieka w centrum doświadczenia miejsca, traci precyzje i obiektywizm. Miejsce ma zawsze nieostre granice i subiektywną tożsamość, a oprócz konserwatywnej heideggerowsko-fenomenologicznej (Heidegger 2008) perspektywy, może być częścią tożsamościowej narracji postmodernistycznej Nowej Lewicy lub socjalliberalnych wartości „oświeconego mieszczaństwa” (Gehl 2011). Miejsce zmusza do myślenia konkretną lokalnością, fragmentem, nie jest w stanie zgłosić żadnych uniwersalistycznych pretensji.

Terytorium jest pojęciem najtrudniejszym, o najmniej zdefiniowanym znaczeniu. Trzymajmy się jednak definicji, którą zaproponowałem powyżej, w której najważniejsza jest kwestia obszaru o określonych, zdefiniowanych granicach. Myślenie terytorium wymusza założoną homogeniczność obszaru, jego wyraźne odróżnienie w stosunku do obszarów sąsiednich – granica jest w myśleniu terytorium pojęciem fundamentalnym. W interesujący sposób (choć trochę mimochodem) o problemach z terytorium wspomina w swojej ostatniej książce Jadwiga Staniszkis (2012): (…) Jak pokazałam, podstawowym narzędziem współczesnego dyktatu formy jest sieciowe regulowanie procesów przekraczających granice państwa. Jedną z władczych konsekwencji usieciowienia jest towarzysząca mu trudność wyrażania interesów terytorialnych całości (na przykład poszczególnych gospodarek narodowych). Jest tak nie tylko dlatego, że sieć wykracza poza granice państw. Głównym powodem tej deartykulacji interesów terytorialnych całości jest fakt, że w regulacji sieciowej nie ma możliwości wprowadzenia do dyskursu (i negocjacji) problemów tej skali. W sieci istnieją bowiem tylko wewnętrzne dyskursy i towarzyszące im wewnętrzne racjonalności jej poszczególnych ogniw.

W cytowanej powyżej książce Staniszkis mówi również o braku zewnętrznych kryteriów, które powodują, że system staje się degenerującym się zapętleniem, że traci możliwość rozwiązywania własnych sprzeczności. To jest moim zdaniem kluczowa kwestia, pokazuje bowiem nie tylko dlaczego kapitalizm stał się pozornie „niewywrotny”, ale również pokazuje jak współczesna myśl lewicowa, niezdolna do pomyślenia zewnętrza, umacnia obecnie istniejący „zombie neoliberalizm”. Dlatego tak ważne jest pytanie o autonomię i samostanowienie – które pojawia się co jakiś czas w całym politycznym spektrum – zarówno na lewicy jak i prawicy. To pytanie o autonomię i możliwość samostanowienia musi – moim zdaniem – dotykać również (a może przede wszystkim) pytania o fizyczny i przestrzenny jej wymiar. Stąd, myśląc o ewolucji kapitalizmu lub o postkapitalistycznej przyszłości, musimy myśleć o przestrzeni, miejscu lub/i terytorium.

Bardzo ciekawym przykładem udanego lokalnego eksperymentu są specjalne strefy ekonomiczne (SEZ) w Chinach. O ich powstaniu zdecydowano w 1978 roku, a pierwsze cztery powstały rok później. Jak dowodzi James Kung (1985), przyczyny powstania SEZ były zarówno ekonomiczne jak i polityczne, leninowska logika kapitaliści sprzedadzą nam sznurek, na którym ich powiesimy nie była bynajmniej w tej decyzji nieobecna. Kung podkreśla, że błędnym jest traktowanie tej decyzji jako próby przywrócenia kapitalizmu w Chinach. Z mojego punktu widzenia dwie kwestie wydają się ważne – po pierwsze bardzo mocne podkreślanie w oficjalnych dokumentach i wystąpieniach, że mamy do czynienia z eksperymentem, po drugie natomiast ważne jest, by zdać sobie sprawę z otoczenia SEZ – na początku lat 80. choć pod względem dochodów Chiny nadal były klasyfikowane jako państwo biedne, to z punktu widzenia wskaźników takich jak poziom analfabetyzmu, śmiertelność niemowląt czy przewidywana długość życia znajdowały się wśród państw średniozamożnych. Chiny więc rozpoczęły „eksperymentowanie z kapitalizmem” nie w sytuacji jakiegoś dramatycznego kryzysu, a raczej w momencie przezwyciężenia najgorszych skutków Rewolucji Kulturalnej i względnej stabilizacji. Warto też podkreślić, że do połowy lat 80. ponad 70% wymiany towarowej dotyczyła Chin, a reszta była jedynie wymianą z zagranicą, na początku więc SEZ nie były tym, czym są dzisiaj – enklawami nieskrępowanej działalności globalnych korporacji. Ważne jest kilka specyficznych cech tego eksperymentu – po pierwsze jego cele nigdy nie zostały ściśle i klarownie wyjaśnione, ta niejasność, o której pisze z admiracją Staniszkis jest tu wyraźnie widoczna. Również w fakcie przyjmowanych z opóźnieniem (w stosunku do samego utworzenia SEZ) przepisów regulujących ich funkcjonowanie. Chenggang Xu (2011) stawia tezę, że za sukcesem Chin kryje się „regionalnie zdecentralizowany autorytaryzm” i pokazuje, że sukces Chin został osiągnięty dzięki świadomemu odrzuceniu „standardów wolnego świata” (rozdział państwa od gospodarki, brak korupcji, ochrona prywatnej własności – tę ostatnią wprowadzono dopiero w 2004 roku!). Nie jest więc to błąd czy zacofanie, lecz świadoma polityka. Co ciekawe, poszczególne regiony Chin, stosują ręcznie sterowaną politykę protekcjonizmu – na przykład zakazując zakupu lokalnych taksówek poza tymi, produkowanymi w danym regionie – Chiny więc zaprzeczają modelowi sieciowemu, o którym pisze Staniszkis, umożliwiając sobie korzystanie z potencjału napięcia pomiędzy poszczególnymi lokalnościami. Co więcej, Chenggang Xu pokazuje, że przyjmowanie standardów zachodnich (szczególnie USA) do oceniania jakości instytucji i organizacji innych państw uniemożliwia zrozumienie odmienności i wartości innych rozwiązań i innego rozumienia świata. Przypadek Chin dobrze widzieć w kontekście pytania o granice przedsiębiorstwa, zadanego przez Ronalda Coase (1937) w klasycznym eseju The Nature of the Firm, które powinno skłonić nas do przyjęcia generalnego założenia, że istnieją punkty graniczne (dotyczące skali), które wyznaczają opłacalność stosowania rynku jako kryterium „prawdy” i „racjonalności”. Przykład Chin jest niezwykle interesujący, ponieważ pokazuje możliwość współistnienia mocnego, centralistycznego państwa ze zdecentralizowanymi strukturami ekonomicznymi i społecznymi, od których wręcz oczekuje się, że będą eksperymentować z reformami (przy czym reformy należy tu rozumieć znacznie szerzej, niż w naszej części Europy, gdzie reforma znaczy zawsze „wprowadzanie neoliberalnych dogmatów”, tu mamy do czynienia z reformami dotyczącymi gospodarki i kwestii społecznych idącymi zarówno ku jak i przeciw modelowi neoliberalnemu).

Podstawowym problemem na jaki wskazuje model chiński jest napięcie pomiędzy fragmentem a całością, pomiędzy obszarem (terytorium) w której można pozwolić sobie na eksperyment a przestrzennym kontekstem tej wydzielonej enklawy. W tym modelu perspektywa terytorialna jest kluczowa, lecz pomijanie konceptu miejsca byłoby błędem.

Wymiar społeczny, budowanie wspólnoty lokalnej ma w sobie tę dwoistość (a nawet troistość – poszczególni mieszkańcy są przecież punktami na kartezjańskiej siatce), z jednej strony będziemy mówić o terytorium, które jesteśmy w stanie opisać jako pewną wydzieloną i spójną całość (perspektywa terytorium jak wskazywałem powyżej ma tendencje do ignorowania wewnętrznych różnic), z drugiej musimy myśleć o miejscu albo raczej miejscach, bo to właśnie perspektywa miejsca pozwala do terytorium dołączyć ludzkie emocje, wiążące mieszkańców z zamieszkiwanym obszarem. Lokalność (perspektywa miejsca) dotyczy również więzi społecznych – z ludźmi spotykanymi na klatce w bloku, na placu zabaw czy na przystanku łączą nas z relacje materialno-funkcjonalne, zupełnie inne od relacji w sieci znajomych, w której funkcjonujemy w skali miasta i szerzej. To jest fundamentalne ontologiczne założenie, które neguje perspektywę Carla Schmitta – świat (miasto) nie jest „płaski”, nie jest „magmą”, ale jest porowaty, z niezliczoną ilością nachodzących na siebie, lecz niekoniecznie wchodzącymi ze sobą w interakcje, logik. Oczywiście pomiędzy tymi logikami mogą występować różnego rodzaju napięcia, jednak wielowymiarowość pozwala wyjść poza logikę wróg – przyjaciel, będziemy raczej widzieć różne narracje, różne „perspektywy cięcia”, w których co rusz będą ujawniać się inne powiązania i relacje. Jeśli więc szukamy wyjścia z politycznego i ekonomicznego klinczu w jakim świat po 2008 roku się znalazł, powinniśmy czynić to w oparciu o nakładające się na siebie „pola eksperymentów”, które będą częściowo wyłączać fragmenty tych pól z logiki rynku. Jeśli bowiem uznajemy homogeniczność systemu – lokalne eksperymenty są absurdalne i skazane na niepowodzenie; jeśli jednak uznamy, że świat jest heterogeniczny i pluralistyczny nawet dziś, poddany propagandowej i finansowej presji globalnego neoliberalizmu, to w ramach takiego świata, niemal wszystko jest możliwe.

To założenie nie powinno pozostać jedynie w świecie abstrakcyjnej idei, lecz może (a nawet powinno) mięć konkretny wymiar miejskiej polityki. Fundamentalną kwestią jest tu jednak nieterytorialny wymiar kontroli i interakcji, a więc ustanowienie sprawnej granicy/instytucji (Nawratek 2012) , która będzie z jednej strony umożliwiała terytorialną (względną) autonomię – na przykład poprzez wynajdywanie, użyczanie a następnie ochronę „bezużytecznych” fragmentów miasta, jedynym warunkiem byłoby prowadzenie działalności społecznie użytecznej oraz (częściowo) wyłączonej z uniwersalnego/globalnego systemu obiegu pieniądza – a z drugiej strony wymuszała interakcje tych „pól eksperymentów” z innymi częściami miasta, czyli również translację wewnętrznego języka i logiki (ale również wewnętrznego systemu wartości) na język rynku, lub też inny język, którym poszczególne „pola eksperymentów” będą w stanie się porozumiewać. Rynek i pieniądz pozostają więc jako zewnętrzny weryfikator i groźba. Ciekawą ilustracją takiego rozwiązania mogą być „legalne skłoty” – budynki zajęte przez „alternatywne społeczności” za zgodą właściciela. Dobrym przykładem takiego rozwiązania jest na przykład Autonomiczne Centrum Kultury Cicha 4 w Lublinie, gdzie przystań znalazło wiele grup (bardziej i mniej formalnych), które funkcjonują w ramach swego rodzaju gospodarki daru, zdecydowanie poza kapitalistyczną logiką wymiany. Przykład ACK jest ciekawy z kilku powodów – przede wszystkim pokazuje, jak „odpad” gospodarki kapitalistycznej może być wykorzystywany w logice pozakapitalistycznej. Nie chodzi tu jednak bynajmniej o uniwersalny model postkapitalistyczny, lecz o pluralizm i wzajemne wzmacnianie się modelu kapitalistycznego z pozakapitalistycznym. Bardzo ciekawe jest również zwrócenie uwagi na to w jaki sposób te dwa modele ze sobą wchodzą w interakcję – niezbędny jest mediator, granica/instytucja. W przypadku ACK jest nią jedna osoba, która podpisała z właścicielem umowę użyczenia i która płaci rachunki za używane media. Ten punkt przecięcia tego co formalne/kapitalistyczne i nieformalne/pozakapitalistyczne może być odczytany jako schmittiańska figura partyzanta, istniejąca dokładnie na przecięciu tego co regularne i nieregularne. ACK może stać się – podobnie jak chińskie SEZ – przykładem odgórnej (trochę przypadkowej) rewolucji.

Wróćmy do trzech wymienionych w tytule pojęć, formują one bowiem myślenie o mieście na trzy różne sposoby. Miasto widziane jako kartezjańska przestrzeń będzie różniło się od miasta jako zbioru miejsc, miasto jako terytorium będzie jeszcze czymś innym. Sposób w jaki język wpływa na myślenie i praktykowanie życia społeczno-politycznego widać doskonale gdy porówna się miasto greckie – Polis, z rzymską Civitas. W drugim tomie wykładów profesora Marka Siemka (2012), pierwszy rozdział, czyli drugi z wygłoszonych wykładów, dotyka kwestii miejskich. Na stronie siódmej znaleźć możemy takie zdanie: Civitas to Polis…, z którym nie mogę się do końca zgodzić. Istnieje ważna różnica pomiędzy rzymskim civitas a greckim polis. Civitas to „wspólnota skonstruowana”, natomiast Polis to „wspólnota naturalna” – ludzie niepochodzący z Polis, nie mieli prawa uczestniczyć w jej życiu politycznym. To jest wbrew pozorom ważne rozróżnienie, ponieważ jego istota bierze się z tego, czym dla Greków było Polis a czym dla Rzymian Urbs. Te dwa pojęcia oznaczają miasto, lecz jest to miasto rozumiane zupełnie inaczej. W wielkim skrócie – Polis dotyczy wspólnoty, która kształtuje miasto, Urbs jest natomiast przestrzenną i materialną infrastrukturą, w której funkcjonują mieszkańcy. Marek Siemek oczywiście zdawał sobie sprawę z tej różnicy, pisze bowiem: …Państwo Boże [Civitas Dei św. Augustyna] nie jest już miastem, przypomina raczej imperium, to, co z miasta, z greckiej Polis uczynili Rzymianie, jednak Urbs najwyraźniej go zupełnie nie interesuje – na następnej stronie znów przyrównuje te dwa rozumienia społeczności miejskiej: …grecki polites i rzymski civis to jednocześnie citoyen [obywatel] i bourgeois [mieszczanin], pisząc (mówiąc), że dopiero w epoce nowożytnej nastąpi podział, pęknięcie na obywateli i mieszczan. Profesora Siemka interesuje relacja państwo – społeczeństwo obywatelskie, ale dla potrzeb tego tekstu ważniejsza jest relacja mieszkańcy miasta/obywatele a miasto w jego materialności. Z tego punktu widzenia, miasto rzymskie wydaje się dziś znacznie ciekawszym obiektem namysłu, niż miasto greckie. Urbs brało swą formę z zewnątrz, to Imperium kształtowało formę, którą następnie wypełniali treścią obywatele. Polis jest „prostsze” – wyrasta ze swoich mieszkańców (oczywiście nie wszystkich – elitarność greckiej Polis jest powszechnie znana). Mimo tego, wciąż częściej odwołujemy się do greckiej demokracji, a Polis jest chętnie przywoływanym archetypem Miasta (sam oczywiście nie jestem bez grzechu). Do miasta rzymskiego chętnie odwoływał się na przykład Czesław Bielecki (1996) w Grze w Miasto i trudno mu się dziwić – Urbs w pewnym sensie zdejmuje ze swoich mieszkańców odpowiedzialność za warunki gry, za strategię, pozostawia im jedynie przestawianie figur, taktyczne negocjacje. Mimo tego, że łatwo możemy uznać – za Bieleckim – Urbs za model konserwatywny, Urbs jest formułą wartą zastanowienia, dotyka bowiem dwu ważnych kwestii – po pierwsze zewnętrznego impulsu/ramy, która pozwala kształtować się polityczności, po drugie zaś kwestii funkcjonalnej (a nie politycznej) wspólnoty. Model Urbs jest więc bliski modelowi w którym struktura wyższego rzędu tworzy przestrzeń eksperymentu – jak wspominane powyżej SEZ czy „legalne skłoty”. Urbs jest również ważna ze względu na dwoistość jej przestrzeni publicznej, jeśli w Polis przestrzeń publiczna była przede wszystkim „przestrzenią dyskursywną”, to w Urbs staje się również techniczną infrastrukturą. Wiemy oczywiście, że materialność (infrastruktura) nie jest politycznie neutralna i również jest produktem określonego dyskursu, jednak po pierwsze ważna jest translacja pomiędzy dyskursami a materialnościami (liczba mnoga jest w obu tych przypadkach kluczowa), po drugie materialna infrastruktura może otwierać nowe – niemożliwe do wcześniejszego przewidzenia – pola dyskursywne, zawsze istnieje w szerokiej perspektywie wielu sieci, aktorów i pól wpływów: (…) Protection of a small part of territory – that of designed buildings – has allowed others to claim the larger networks (Awat, Schneider, Till 2011). Chciałbym zwrócić uwagę, że mamy tu do czynienia ze swego rodzaju „odwróconą” koncepcją autonomii. Autonomią nie jest wydzielona przestrzeń, lecz naddatek, na którego powstanie owa przestrzeń pozwala.

Udo Staber (2011) w tekście The Structure of Networks in Industrial Districts sformułował bardzo ciekawy argument przeciwko autarkii (ale również przeciwko „niezakorzenionej sieciowości”): (…) Pod pewnymi warunkami, podział ekonomicznych aktywności na wyspecjalizowane jednostki kreuje zyski, które są zewnętrzne wobec pojedynczych przedsiębiorstw oraz wewnętrzne wobec systemu gospodarczego, w jakim te przedsiębiorstwa funkcjonują. W tym tekście na przykładach (m.in. Zagłębia Ruhry czy szwajcarskiej Jury) pokazuje on jak zbytnia „wsobność” prowadzi do upadku regionu. Jednak jego argument jest ważny przede wszystkim dlatego, że wymusza dokładne precyzowanie aktywności „do wewnątrz” oraz owego naddatku, która się (niespodziewanie?) pojawia. W dyskusji o autonomii najważniejsza więc jest precyzyjna definicja interfejsu, tej granicy/instytucji która oddziela i łączy to co na zewnątrz i w środku. Każdy proces, każda aktywność nie może być więc traktowana jako całość, lecz analizowana/rozbijana na to co „wsobne” i to co jest naddatkiem. Przyjęcie konsekwentnie tezy Stabera powoduje, że powinniśmy używać pojęcia autonomii trochę inaczej niż przywykliśmy to czynić, nie jako pewnego bytu czy miejsca, lecz jako instrumentu tworzącego alternatywne struktury. Za autonomiczny proces powinniśmy uznawać nie tylko to co jest poza obowiązującym systemem, lecz również (a może przede wszystkim?) to co dotyczy naszej relacji z tym systemem. Mielibyśmy więc do czynienia, w gruncie rzeczy, z odwróceniem znaczenia pojęcia autonomii. Każda relacja ma charakter autonomiczny, ma elementy „wsobne” oraz ma elementy „nadwyżki”, które przekraczają logikę relacji „zadanej” przez strukturę wyższego rzędu. Znalezienie zastosowania tej nadwyżki (będącej częścią innej, szerszej, a w przypadku ACK czy SEZ alternatywnej struktury ekonomiczno-społecznej) jest fundamentalnym momentem umożliwiającym zmianę.

Jak, mam nadzieję, pokazałem, pomyślenie postkapitalistycznego miasta jest możliwe jedynie, gdy do opisu tego miasta używamy więcej niż tylko jednego języka – miasto kapitalistyczne to miasto terytorium albo miejsca albo przestrzeni, miasto postkapitalistyczne buduje się w inkluzywnym pluralizmie, gdzie wszystkie te języki aktywnie współistnieją. Dialog pomiędzy różnymi językami opisu pomaga pomyśleć miasto w którym nakładają się na siebie różne logiki/sposoby jego funkcjonowania. Myśl Carla Schmitta jest ważnym punktem wyjścia, pozwala nam bowiem nie tylko widzieć miasto jako byt przestrzenny/terytorialny, ale zwraca naszą uwagę na moment przecięcia tego co regularne/formalne i nieregularne/nieformalne. Carl Schmitt jest jednak najciekawszy tam, gdzie najwyraźniej widać jego siłę (a moim zdaniem słabość) – w „płaskim” widzeniu świata, które narzuca dychotomię wróg – przyjaciel. Wprowadzenie dodatkowych wymiarów (czy to czasu, jak Taubes, czy po prostu wyjście z 2D w 3D) umożliwia wyjście z agonistycznego klinczu, pozwala więc pomyśleć pluralistyczny świat i miasto. Myśl Carla Schmitta jest konserwatywna, dlatego konsekwencją „przestrzennego” czytania jego dorobku jest rodzaj odgórnej, instytucjonalnej rewolucji. Wydaje się jednak, jak starałem się pokazać w powyższych rozważaniach, że nie jest to jedyna możliwa interpretacja. Najważniejszą jednak tezą, którą starałem się przedstawić w tym artykule, jest przekonanie, że inny, post-neoliberalny model funkcjonowania miasta jest nie tylko możliwy, ale że jego zaczątki już istnieją. Czy jest to zapowiedź kolejnej, post-neoliberalnej fazy kapitalizmu, czy być może postkapitalistycznej rewolucji, czas pokaże.

Krzysztof Nawratek jest teoretykiem miasta, wykładowcą architektury i dyrektorem studiów magisterskich na Plymouth University (Wielka Brytania). Opublikował trzy książki: „Ideologie w przestrzeni”, „Miasto jako idea polityczna” oraz „Dziury w Całym. Wstęp do miejskich rewolucji”. Przedstawiciel transhumanizującej lewicy post-chadeckiej. Strona prywatna + blog: http://www.plugincitizen.com

Afiliacja autora:

School of Architecture, Design and Environment, Plymouth University, UK

e-mail: krzysztof.nawratek@plymouth.ac.uk

Bibliografia

Agamben Giorgio, (1998), Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life, Palo Alto: Stanford University Press.

Agamben Giorgio, (2007), State of Exception, Chicago: University of Chicago Press.

Arrighi Giovanni, (2005), Hegemony Unravelling, “New Left Review” no. 32, March-April.

Awan Nishat, Schneider Tatjana, Till Jeremy, (2011), Spatial Agency: Other Ways of Doing Architecture, London: Routledge.

Bielecki Czesław, (1996), Gra w miasto, Warszawa: Murator.

Coase Ronald, (1937) The Nature of the Firm, “4 Economica” 386.

Chenggang Xu, (2011), The Fundamental Institutions of China's Reforms and Development, “Journal of Economic Literature”, 49 (4): 1076–1151.

Gehl Jan, (2011), Life Between Buildings: Using Public Space, Washington–Covelo–London: Island Press.

Harvey David, (2012), Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution, London: Verson.

Heidegger Martin, (2008), Building, Dwelling Thinking, [in:] Neil Leach, ed., Rethinking Architecture. A reader in Cultural Theory, London: Routledge, pp: 100–109.

Kung J., (1985), The Origins and Performance of China’s Special Economic Zone, “Asian Journal of Public Administration”, 7 (1): 198–215.

Legg Stephen, ed., (2011), Spatiality, sovereignty and Carl Schmitt: geographies of the Nomos, Routledge.

Marazzi Christian, (2010) The Violence of Financial Capitalism, Los Angeles: semiotext(e).

Mouffe Chantal, (2005), On the Political, London, New York: Routledge.

Nawratek Krzysztof, (2012), Dziury w Całym. Wstęp do miejskich rewolucji, Warszawa: Krytyka Polityczna.

Sandercock Leonie, (2003), Cosmopolis II: Mongrel Cities in the 21st Century, London: Continuum.

Schmitt Carl, (2003), The Nomos of the Earth in the International Law of the Jus Publicum Europaeum, New York: Telos Press Publishing.

Schmitt Carl, (2004), The Theory of the Partisan: A Commentary/Remark on the Concept of the Political, Michigan State University Press, p. 13.

Staber Udo, (2001), The Structure of Networks in Industrial Districts, “International Journal of Urban and Regional Research”, vol. 25, issue 3, pp. 537–552.

Staniszkis Jadwiga, (2012), Zawładnąć! Zarys procesualnej teorii władzy, Warszawa: Scholar.

Taubes Jacob, (2009), Occidental Eschatology, Stanford: Stanford University Press.

Taubes Jacob, (2013), To Carl Schmitt: Letters and Reflections, Columbia: University Press.

Cytowanie

Nawratek Krzysztof, (2013), Przestrzeń, Miejsce, Terytorium: Carl Schmitt i miasto post-neoliberalne, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 11–20 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Space, Place, Territory: Carl Schmitt and the Post-neoliberal City

Abstract:

The Contemporary (neoliberal) version of capitalism is often portrayed as a rejection of materiality in favour of abstract financial operations (Marazzi 2010) and as a rejection of a locality in favour of global flows. However, even deteritorialised capitalism needs to interact with what is material and local. These points or interaction are predominantly located in cities. This article argues that the city should not only fight for autonomy beyond the neo-liberal paradigm, but it itself can become a trap, a fulcrum suporting the overturn of the neoliberal paradigm.

Keywords:
space, place, territory, Carl Schmitt, liberalism, revolution

Budżet partycypacyjny w Polsce – wdrożenie i perspektywy

Borys Martela
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Artykuł poświęcony jest dynamicznemu wzrostowi zainteresowania budżetem partycypacyjnym w Polsce. Autor przedstawia krótką historię zjawiska w kraju oraz wymienia główne cechy charakteryzujące rozwiązania przyjęte przez samorządy. Opisowi towarzyszy refleksja na temat perspektyw rozwoju polskich budżetów partycypacyjnych oraz szans na wprowadzanie na poziomie lokalnym rozwiązań bliskich założeniom demokracji uczestniczącej.

Słowa kluczowe:
budżet partycypacyjny, demokracja partycypacyjna, samorząd

Budżet partycypacyjny[1] do niedawna był niczym więcej niż tylko ciekawostką z dalekiego kraju. Kiedy Rafał Górski wydał w 2007 roku książkę Bez Państwa. Demokracja uczestnicząca w działaniu, w której dokładnie opisywał doświadczenia Porto Alegre, o budżecie partycypacyjnym (BP) mało kto w Polsce słyszał. Jeszcze mniej osób wierzyło, że podobne mechanizmy demokracji uczestniczącej uda się szybko wprowadzić w naszym kraju. Tym większe zaskoczenie może budzić szacowana obecnie na ok. 30 liczba polskich miast, które do początku 2014 roku albo już budżet partycypacyjny wprowadziły, albo niedługo będą to robić[2].

Bez wątpienia mamy do czynienia z tendencją wzrostową. Wszystko zaczęło się w 2011 roku, kiedy na podobne rozwiązanie zdecydował się Sopot. Rok później do grupy innowatorów dołączyły samorządy z Elbląga, Poznania i Zielonej Góry, a kolejne poszły ich śladem niedługo później.

Przyczyny tej mody są zróżnicowane. Z pewnością względny sukces edycji sopockiej ośmielił kolejne władze samorządowe, które – zwłaszcza w obliczu zbliżających się wyborów lokalnych w drugiej połowie 2014 roku – szukały sposobów na zwiększenie społecznego poparcia. Nie bez znaczenia mogą być również rosnące oczekiwania i aspiracje przedstawicieli i przedstawicielek lokalnych społeczeństw obywatelskich, którzy w budżecie partycypacyjnym dostrzegli szansę na uzyskanie możliwości współdecydowania o sprawach dla nich istotnych. Dokładne określenie przyczyn wymagałoby z pewnością analizy poszczególnych studiów przypadku. Pewne jest natomiast jedno – jak ujął to Wojciech Kębłowski: (…) moda na budżet partycypacyjny zaskoczyła samorządowców, aktywistów i naukowców (2013: 4).

Można odnieść wrażenie, że z tego zaskoczenia nie było czasu się jeszcze otrząsnąć. Choć w literaturze nie brakuje pozycji poświęconych ogólnie demokracji uczestniczącej i partycypacji obywatelskiej[3], to odczuwalny jest dotkliwy brak opracowań na bieżąco gromadzących doświadczenia z budżetem partycypacyjnym w poszczególnych miastach[4]. Większość refleksji na ten temat ma charakter przyczynkarski.

Pomimo tych zastrzeżeń, wydaje się, że już w tej chwili warto sobie zadać kilka pytań, które mogłyby ukierunkować dalsze badania nad polskim modelem budżetu partycypacyjnego. W niniejszym artykule postaram się nie tylko opisać na czym ów model polega, ale również zastanowić się nad potencjałem budżetu partycypacyjnego w przeszczepianiu na polski grunt idei i praktyk demokracji uczestniczącej.

BP w Polsce – podobieństwa i różnice

Za budżet partycypacyjny uważa się taki proces, który umożliwia obywatelom i obywatelkom bezpośrednie decydowanie o wydatkowaniu określonej z góry części środków publicznych (zob. Kębłowski 2013: 6). Kwoty te wahają się w Polsce na ogół od kilkuset tysięcy do rekordowych 25 milionów złotych w Warszawie (Karpieszuk 2014), rzadko jednak przekraczają 1 procent budżetu miasta.

Cechą odróżniającą BP od innych narzędzi dialogu obywatelskiego z władzą (np. lokalnych konsultacji społecznych), jest decydujący wpływ mieszkańców i mieszkanek na podjęcie ostatecznej decyzji w kwestiach finansowych. W tym wypadku mamy więc do czynienia z najwyższym szczeblem tzw. drabiny partycypacji, czyli ze współdecydowaniem (por. Długosz, Wygnański 2005: 23).

Ponieważ w obowiązującym prawodawstwie projekt budżetu jednostki samorządu terytorialnego (JST) przygotowują władze wykonawcze, a zatwierdzają władze stanowiące, kwestię tę rozwiązuje się za pomocą tzw. „umowy społecznej” czy też „dżentelmeńskiej umowy” zawieranej pomiędzy społecznością lokalną a ich przedstawicielami. Przykładowo, na poziomie miasta na prawach powiatu, prezydent i/lub rada miejska deklarują (najczęściej w formie uchwały albo zarządzenia), że wyniki głosowania będą wiążące i zaakceptowane.

Jeśli chodzi o samą procedurę, to w większości polskich miast jest ona podobna. Za punkt wyjścia służą rozwiązania z Sopotu, które są twórczo rozwijane i adoptowane do warunków lokalnych przez kolejne JST. Ogólny schemat zakłada realizację kilku faz. Po tzw. etapie zero polegającym na opracowaniu zasad i przyjęciu procedury, następuje:

1. Zgłaszanie pomysłów przez mieszkańców i mieszkanki.

2. Sprawdzenie możliwości wykonania pomysłów i określenie propozycji, spośród których będzie można dokonywać wyboru.

3. Wybór pomysłów, które zostaną sfinansowane i wpisanie ich do budżetu całego miasta.

4. Realizacja zadań.

Trzy z powyższych etapów mają na ogół miejsce w trakcie jednego roku[5]. W wyniku przeprowadzenia całej procedury, mieszkańcy i mieszkanki wybierają zadania, które zostają wpisane do projektu budżetu JST na rok następny, co otwiera drogę do ich realizacji. Z tego względu, w ramach budżetu partycypacyjnego zgłaszać można na ogół pomysły, które są możliwe do wdrożenia w trakcie dwunastu miesięcy. Przy stabilnej sytuacji politycznej oraz konsekwencji władz, zakończenie jednego cyklu jest jednocześnie początkiem następnego, czyli wyboru nowych propozycji na kolejny rok budżetowy.

Zarysowany powyżej model uzupełniony jest o dodatkowe działania – przede wszystkim o promocję i informowanie (rzadziej: bardziej zróżnicowane działania edukacyjne), jak również ewaluację zmierzającą do podsumowania minionej edycji oraz przygotowania zmian na przyszłość.

Nawet jeśli model budżetu partycypacyjnego w polskich miastach jest bardzo podobny co do ogólnych założeń, to zauważalne jest spore zróżnicowanie dotyczące rozwiązań szczegółowych. I choć nie sposób w tak krótkim artykule przedstawić wszystkich podejmowanych rozstrzygnięć, to można jednak zarysować główne zróżnicowania. Dotyczą one przede wszystkim:

1. Społecznego uczestnictwa w kształtowaniu procedury. Mieszkańcy i mieszkanki, w zależności od miasta, mają różne możliwości decydowania nie tylko o tym, jakie zadania zostaną wybrane do realizacji, ale również, jak ma wyglądać sama procedura. W niektórych JST (np. w Warszawie w 2013 roku) obywatele i obywatelki mogli zgłaszać się do zespołów, które wypracowywały zasady i/lub mieli szansę wypowiedzieć się na temat procedury (np. w Dąbrowie Górniczej w 2013 roku). W Łodzi, po pierwszej edycji w 2013 roku zorganizowano też ewaluację w trakcie której można było zgłaszać uwagi na przyszłość.

2. Określenia osób uprawnionych do udziału w budżecie partycypacyjnym. Zróżnicowanie występuje zarówno w odniesieniu do:
a.Wieku – w niektórych miastach (np. w Elblągu w 2013 roku) zgłaszać propozycje zadań do budżetu partycypacyjnego oraz głosować na nie mogli jedynie pełnoletni mieszkańcy posiadający czynne prawo wyborcze. W innych JST dopuszczono również uczestnictwo młodszych osób. Przykładowo, w Dąbrowie Górniczej i Łodzi w 2013 roku głosować mogły wszystkie osoby, które ukończyły 16 rok życia. W Łodzi, dodatkowo, propozycje zadań zgłaszać można było bez względu na wiek.
b. Przyjętego rozumienia mieszkańca i mieszkanki – w niektórych miastach konieczne było zameldowanie w danej miejscowości, w innych liczył się fakt mieszkania, a nie posiadania formalnego meldunku, co otwierało możliwość uczestnictwa również innym użytkownikom i użytkowniczkom miasta, np. studiującym.

3. Podziału środków. Kwotę przeznaczoną na budżet partycypacyjny dzielono na pule lokalne (np. na zadania realizowane w poszczególnych obszarach miasta jak okręgi wyborcze, terytorium jednostek pomocniczych albo istotne historycznie obszary, jak dzielnice w Łodzi) i/lub zadania ogólnomiejskie. Zdarzały się różne rozwiązania, tzn. zarówno wyodrębnienie tylko zadań lokalnych (np. Dąbrowa Górnicza w 2013 roku), tylko ogólnomiejskich (np. Poznań w 2012 i 2013 roku) albo obu typów (np. Łódź w 2013 roku, Toruń w 2014 roku).

4. Zakresu możliwych do zgłaszania zadań. Niektóre JST wskazywały konkretny obszar wydatków, w których miały mieścić się propozycje mieszkańców (np. Dąbrowa Górnicza w 2013 roku pod decyzję społeczności przeznaczyła środki inwestycyjne z zakresu gospodarki komunalnej), inne pozostawiły obywatelom i obywatelkom pełną dowolność w tym zakresie (np. w Łodzi można było zgłaszać propozycje wpisujące się we wszystkie zadania znajdujące się w kompetencji gminy i powiatu).

5. Transparentności i jawności procedury. W niektórych miastach proces sprawdzania propozycji mieszkańców i mieszkanek odbywał się przy otwartej kurtynie. Przykładowo, w Łodzi można było nie tylko zapoznać się z decyzją administracji publicznej (sprawdzającej projekty pod względem formalnoprawnym i gospodarności), ale również uczestniczyć w posiedzeniach doraźnej komisji rady miejskiej ds. budżetu obywatelskiego, która podejmowała ostateczną decyzję o dopuszczeniu danego zadania pod głosowanie. Warto zauważyć, że nie wprowadzono odgórnych ograniczeń dotyczących tego, ile propozycji znajdzie się ostatecznie na liście. Inaczej było np. w Poznaniu czy Płocku w 2013 roku, gdzie liczbę projektów ograniczono do w kolejności dwudziestu i dziesięciu. O ostatecznym kształcie listy decydowały zespoły składające się w części z urzędników i radnych, które wybierały ich zdaniem najbardziej atrakcyjne zadania. Od podobnego werdyktu nie można się było odwołać.

Ocena polskiego modelu BP

Jak widać po wymienionych punktach, od przyjętych rozwiązań szczegółowych zależy w dużej mierze zarówno jakość samego budżetu partycypacyjnego, jak i stopień, w jakim upodmiotowieni zostają mieszkańcy i mieszkanki. W polskich miastach istnieją zarówno JST, które sprowadziły członków i członkinie lokalnej społeczności zaledwie do roli zgłaszających zadania i głosujących oraz takie, które w większym stopniu otwarte były na traktowanie obywateli i obywatelki po partnersku, a więc na podejście faktycznie partycypacyjne. W tym drugim przypadku, umożliwiono lokalnej społeczności nie tylko wskazywanie na co przeznaczyć publiczne środki, lecz również dopuszczono do społecznej kontroli procesu i kształtowania samych „reguł gry”.

Stawka jest wysoka, nic więc dziwnego, że w ciągu ostatnich kilku lat pojawiło się sporo głosów optujących za przyjęciem rozwiązań, które gwarantowałyby możliwie najbardziej obywatelski charakter budżetów partycypacyjnych w Polsce. Większość z tych propozycji wyszła ze strony osób związanych z sektorem obywatelskim, w tym działających lub sympatyzujących z ruchami miejskimi. Do tych propozycji można zaliczyć m.in. postulaty Grupy Demokracja Miejska obradującej w trakcie II Kongresu Ruchów Miejskich w Łodzi w 2012 roku (Martela 2012), jak i uwagi Marcina Gerwina z Sopockiej Inicjatywy Rozwojowej (Gerwin 2013a). Choć w szczegółach odmienne, to w obu przypadkach cel był ten sam – sprawić, żeby budżet partycypacyjny umożliwił maksymalnie najpełniejsze uczestnictwo wszystkich zainteresowanych w oparciu o sprawiedliwe zasady.

Takie podejście wydaje się jak najbardziej wskazane. Skoro budżet partycypacyjny pozwala na współdecydowanie o środkach publicznych, to naturalne wydaje się, że jego zasady powinny być układane przez przedstawicieli różnych grup interesariuszy. Nie tylko przez członków władz, ale również samych mieszkańców i mieszkanki. Choć podobny proces z pewnością zajmuje więcej czasu niż automatyczne kopiowanie rozwiązań z innych miast, to jednocześnie przyczynia się do tworzenia rozwiązań bardziej dopasowanych do potrzeb i oczekiwań lokalnych. O tym, że taki sposób prac jest możliwy, przekonują przykłady niektórych miast, w tym Warszawy. W 2013 roku powołano w dzielnicach stolicy zespoły ds. budżetu partycypacyjnego, do których oprócz urzędników i radnych (z rad dzielnicy i rad osiedli) zaproszono również po 5 osób z organizacji pozarządowych oraz lokalnej społeczności. Podobny sposób procedowania zgodny jest z zasadą, że „nic o nas bez nas”. Stwarza również szansę do tego, by można było uzgodnić cele wspólne dla różnych interesariuszy. Jest to o tyle istotne, że budżet partycypacyjny – bez względu na to czy zainicjowała go władza, czy też domagała się go społeczność lokalna – wymaga współpracy wszystkich stron, zarówno sektora publicznego, jak i obywatelskiego. Łatwiej o to, gdy cały proces jest od początku planowany w atmosferze współpracy.

Być może najdalej w swoich postulatach dotyczących budżetu partycypacyjnego poszedł jednak Wojciech Kębłowski, który uwzględnił aż osiemnaście cech, które powinien spełniać swoisty typ idealny budżetu partycypacyjnego (2013: 20–24). Autor zwraca uwagę nie tylko na cechy modelu (takie jak transparentność, wiarygodność, uczestnictwo mieszkańców i mieszkanek na wszystkich etapach), ale również na jego efekty. Kębłowskiego interesuje bowiem nie tylko to, czy znajdą się chętni do uczestnictwa w BP, ale również, kto na tym najbardziej zyska. W jego opinii, dobrze przeprowadzony proces powinien przede wszystkim wzmacniać najbardziej potrzebujące grupy osób i obszary, a tym samym prowadzić do wyrównywania szans i poprawy jakości życia w mieście (Tamże: s. 23). Oprócz tego BP powinien być częścią znacznie większej reformy administracyjnej polegającej nie na umożliwieniu mieszkańcom i mieszkankom decydowania o niewielkiej części środków publicznych, lecz idącej dużo dalej – w kierunku zmiany filozofii funkcjonowania miasta jako wspólnoty politycznej, w której społeczność jest traktowana po partnersku i decyduje o priorytetach inwestycyjnych. Głosowanie na poszczególne zadania byłoby zaledwie elementem większych zmian prowadzących do uzyskania przez mieszkańców i mieszkanki faktycznego „prawa do miasta” (Tamże: s. 13).

Jeśli do wyżej opisanych elementów dodamy duży nacisk na deliberację i podejmowanie części decyzji bezpośrednio na spotkaniach lokalnych, otrzymujemy wizję warunków zbliżonych do tych, jakie istniały w Porto Alegre, gdzie za rządów lewicowej Partii Pracowników wprowadzono pierwszy budżet partycypacyjny na świecie. Dzięki przyjętemu tam modelowi[6], stawiającemu na długotrwałe podejmowanie decyzji, współpracę i rozmowę o interesie wspólnym, zyskały przede wszystkim najuboższe grupy społeczne. Jak pisze Górski, choć priorytety inwestycyjne się zmieniały, to: (…) polityka mieszkaniowa, edukacja, budowa ulic w biednych dzielnicach i kanalizacja niezmiennie należały w opinii mieszkańców do najważniejszych zadań samorządu (2007: 79).

Czy podobny model możliwy jest również w Polsce? Wydaje się, że w obecnej sytuacji politycznej raczej nie. Władzom samorządowym, które wprowadzają budżet zależy na ogół na masowym uczestnictwie – nie w perspektywie dłuższego okresu, ale jak najszybciej, najlepiej już w pierwszym roku funkcjonowania. Duża liczba zgłoszonych projektów oraz osób głosujących stają się wtedy nie tylko podstawą legitymizacji rozstrzygnięć w budżecie partycypacyjnym, ale również szansą na to, by poprawić swoje notowania u wyborców. Tymczasem model budżetu partycypacyjnego, opierający się na organizacji licznych spotkań (zarówno w wymiarze lokalnym, gdzie omawiane są określone potrzeby, jak i tematycznie poświęcone potrzebom całego miasta), na których podejmuje się decyzje w toku długich dyskusji, jest znacznie bardziej czasochłonny i wymaga od uczestników większych zasobów (czasu, wiedzy, zaangażowania). Efekty przynosi dopiero w dłuższej perspektywie. Dobrze widać to na przykładzie Porto Alegre (ponad milionowego miasta), w którym – jak zauważa Rafał Górski – w pierwszym roku funkcjonowania wzięło udział zaledwie 967 osób. Zaangażowanie stopniowo rosło: (…) by w 2004 r. osiągnąć liczbę 50 tys. zarejestrowanych uczestników, z których ponad 20 tys. spotkało się podczas wiosennej rundy zebrań (2007: 90). Do tej liczby należałoby dodać również szersze grono mieszkańców i mieszkanek, które debatowało poza oficjalnymi spotkaniami – z przyjaciółmi, rodziną i sąsiadami w mniej formalnym otoczeniu. Nawet po ich uwzględnieniu trudno mówić o uczestnictwie więcej niż 25 proc. populacji. I to w perspektywie kilkunastu lat! Jeśli weźmiemy pod uwagę, że w pierwszej edycji budżetu partycypacyjnego w Łodzi udział wzięło blisko 130 tys. głosujących (Martela 2013), to nie ma wątpliwości, co jest bardziej atrakcyjne dla władz[7].

Zdaje się to potwierdzać fakt, że wszystkie budżety partycypacyjne w polskich miastach zakładają głosowanie powszechne, w którym można wziąć udział bez uczestnictwa w żadnym spotkaniu czy dyskusji. Zróżnicowanie dotyczy jedynie tego, czy głosować można osobiście, w Internecie albo pocztą oraz ile projektów mieszkańcy i mieszkanki mogą wskazać na karcie do głosowania. Jak dotąd jednak, żaden budżet partycypacyjny realizowany na poziomie całego miasta nie starał się wprowadzić mechanizmów bardziej deliberacyjnych, polegających np. na podejmowaniu decyzji bezpośrednio na spotkaniach, po dyskusji[8].

Wątpliwości budzi również szczerość zainteresowania klasy politycznej, która w dużej mierze odpowiedzialna jest za istniejącą modę na budżety partycypacyjne. Powinno to z jednej strony cieszyć, bowiem postulaty wprowadzania w Polsce praktyk demokracji uczestniczącej zgłaszane były od dawna. Problem jednak pojawia się wtedy, gdy podobne pomysły realizowane są w sposób mało przemyślany i świadomy. Wypowiedzi części samorządowców skłaniają do sporego sceptycyzmu dotyczącego ich przywiązania do idei dalszej demokratyzacji lokalnej demokracji.

Rozdźwięk między oczekiwaniami społeczeństwa obywatelskiego a lokalnych samorządowców zauważalny był ostatnio najwyraźniej przy okazji prac nad pakietem zmian ustawowych, przygotowanych przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego, wprowadzających szereg rozwiązań mających na celu zwiększenie możliwości uczestnictwa obywatelskiego na poziomie lokalnym. Projekt „ustawy o współdziałaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz o zmianie niektórych ustaw”[9] trafił do Sejmu 30 sierpnia 2013[10] roku. W dokumencie zaproponowano m.in.:

- ▶ umocowanie instytucji wysłuchania publicznego,

- ▶ przyznanie mieszkańcom i mieszkankom możliwości zgłaszania indywidualnych uwag do upublicznionych projektów uchwał,

- ▶ zniesienie progu frekwencyjnego w referendach lokalnych dotyczących kwestii innych niż odwołanie organów samorządowych.

Jednocześnie jednak zaproponowano wiele rozwiązań wzmacniających obecną pozycję władz samorządowych, w szczególności zaś władz wykonawczych. W przypadku przyjęcia projektu w wersji przesłanej do Sejmu, prezydenci, burmistrzowie i wójtowie mogliby np. łączyć swoje funkcje z mandatem senatora. Znacznie trudniejsze byłoby również odwołanie organów samorządowych. Do uznania referendum za ważne, konieczna byłaby bowiem frekwencja na tym samym poziomie co w trakcie wyborów, a nie – jak to było wcześniej – trzech piątych głosujących.

Wszystko to sprawiło, że w trakcie konsultacji społecznych, poprzedzających przesłanie projektu do Sejmu, mało kto był zadowolony z kształtu proponowanych zapisów. Symptomatyczne jest jednak, że kiedy strona społeczna (m.in. Kongres Ruchów Miejskich, Fundacja Pracownia Badań i Innowacji Społecznych „Stocznia”[11] czy Sopocka Inicjatywa Rozwojowa) podkreślała zagrożenia związane z wcześniej opisywanym wzmocnieniem władz, przedstawiciele samorządu krytykowali przede wszystkim zapisy wspierające partycypację. W oficjalnych stanowiskach skierowanych do Kancelarii RP pisali o swoich obawach związanych z paraliżem decyzyjnym, jaki w efekcie może nastąpić. Przykładowo, według Pawła Adamowicza – prezydenta Gdańska oraz szefa Unii Metropolii Polskich – nowe przepisy mogłyby otworzyć: (…) drzwi władzy „dla pieniaczy i osób z zaburzoną psychiką” (Jedlecki 2013), czego efektem mógłby być: (…) wzrost populistycznych nacisków na miejskie wydatki przez „niespełnionych polityków” oraz „zawodowych społeczników” (Tamże). Niechęć do rozwiązań bliskich duchowi demokracji uczestniczącej i obrona idei, według której jedyna sensowna forma władzy ludu może polegać na rządzeniu za pośrednictwem przedstawicieli, źle wróży wprowadzeniu dalej idących modeli budżetu partycypacyjnego, o jakich pisał m.in. Kębłowski.

Konkluzja – dalsze perspektywy BP w Polsce

W najbliższych latach czeka nas poważna dyskusja dotycząca tego, jak będzie wyglądał budżet partycypacyjny w przyszłości. Już teraz widać, że polska klasa polityczna zaczęła spoglądać na budżet partycypacyjny przychylnym okiem, co otwiera drogę do jego dalszej popularyzacji. Ciepło na jego temat wypowiadał się Premier Donald Tusk (Niklewicz 2013), wsparło go również Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji[12].

Pomysł podchwyciły także inne niż Platforma Obywatelska ugrupowania polityczne. W październiku 2013 roku plany wprowadzenia ustawy regulującej budżet partycypacyjny zapowiedziało Polskie Stronnictwo Ludowe, co zostało przyjęte z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony takie regulacje mogłyby wzmocnić budżet partycypacyjny poprzez umieszczenie zapisów o wiążącym głosowaniu mieszkańców i mieszkanek. Pojawiło się jednak ryzyko zbyt daleko idących ograniczeń i usztywnień, które zmniejszą szansę na eksperymentowanie z modelem, tak jak ma to miejsce obecnie. W końcu, jesteśmy na początku drogi i trudno powiedzieć, które rozwiązania w dłuższej perspektywie okażą się najbardziej skuteczne. Tym bardziej, że osoby zajmujące się tym zagadnieniem (teoretycznie i/lub praktycznie) dalekie są od zgody, a wszystkie dyskusje wśród przedstawicieli sektora obywatelskiego na ten temat są bardzo gorące (zob. np. Filar, Makowski 2013; Gerwin 2013b).

W mocy pozostają więc pytania o to, jak i czy w ogóle regulować ustawowo budżet partycypacyjny, a także – na jakim modelu najbardziej powinno nam zależeć. Czy głównym celem powinno być dopracowywanie istniejących rozwiązań w polskich miastach, czy też rozwijanie głębszego procesu na podobieństwo podejścia z Porto Alegre? Odpowiedź na to pytanie w dużej mierze zależy od jakości debaty publicznej w najbliższym czasie i tego, czy uda się w niego włączyć różnych aktorów: zarówno klasę polityczną, świat akademicki, sektor społeczny oraz samych mieszkańców i mieszkanki.

Jak na razie, podobny dialog pozostaje w sferze utopii. Jeśli jednak do podobnej dyskusji nie dojdzie, to grozi nam powstawanie w Polsce coraz większej liczby budżetów partycypacyjnych o niezbyt wysokiej jakości, co tylko przyczyni się do wzrostu nieufności i spadku zaangażowania społecznego.

Dużo do zrobienia ma zwłaszcza sektor akademicki. Obecnie odczuwalny jest olbrzymi deficyt prac poświęconych analizie rozwiązań stosowanych w różnych miastach oraz efektów, do których one prowadzą. Te drugie są szczególnie istotne – łatwiej bowiem badać różnice proceduralne, trudniej zaś to, czy poszczególne budżety partycypacyjne w istocie prowadzą do budowy kapitału społecznego, aktywizacji obywatelskiej oraz lepszego wydawania środków publicznych. Być może jest za wcześnie, aby odpowiedzieć na niektóre z tych pytań, ale bez wątpienia czas najwyższy, by rozpocząć gromadzenie materiału badawczego. Tym bardziej, że dane zbierane przez poszczególne samorządy są bardzo zróżnicowane. Jeśli więc nie będziemy badać zjawiska w momencie jego występowania, za kilka lat niemożliwe stanie się ustalenie, kto w procesie przygotowania BP w ogóle wziął udział oraz kto na tym najbardziej zyskał. Bez takiej wiedzy trudniej będzie stawiać przemyślane rekomendacje.

mgr Borys Martela – badacz-freelancer i działacz społeczny. Zaangażowany we wprowadzenie budżetu partycypacyjnego w Łodzi. Doktoryzuje się w Katedrze Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ. Główne zainteresowania badawcze obejmują społeczeństwo obywatelskie, trzeci sektor oraz partycypację obywatelską.

Afiliacja autora:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź
e-mail: borys.martela@gmail.com

Przypisy

1 Zwany w Polsce również budżetem obywatelskim.

2 Takie szacunki podaje m.in. Marcin Gerwin (2012b). Dokładna liczba nie jest znana, bowiem mało kto zdaje się panować nad dynamiką zjawiska. Na świecie jest zresztą podobnie, a wszystkie informacje na temat liczby miast podawane są na ogół w przybliżonych zakresach (zob. np. Sintomer i in. 2010: 10).

3 „Partycypacja obywatelska” to kolejne bardzo modne sformułowanie w ostatnich latach i podobnie jak w przypadku „społeczeństwa obywatelskiego” bywa mocno nadużywane. Tak piszą o tym Przemysław Sadura i Joanna Erbel: (…) Partycypacja jest trendy! Jeśli tytuły wydawanych publikacji i finansowanych grantów potraktować jako wskaźnik popularności zjawiska, mamy dziś w Polsce prawdziwy boom partycypacyjny. Trudno uniknąć kojarzeń z karierą, jaką swego czasu zrobiło „społeczeństwo obywatelskie”: moda na to pojęcie zapewne wsparła proces przyswajania obywatelskich norm i wartości, przy okazji spowodowała jednak trudność w mówieniu o nich bez ironii. Wydaje się, że podobny los czeka „partycypację obywatelską” (2012: 6).

4 Jednymi z najbardziej zorientowanych osób są tzw. miejscy aktywiści, powiązani ze światem akademickim, tacy jak np. cytowani w dalszej części artykułu Marcin Gerwin czy Wojciech Kębłowski. Sytuacja ta nie jest nietypowa – podobnie było w przypadku studiowania zagadnień związanych ze społeczeństwem obywatelskim oraz organizacjami pozarządowymi (Gliński 2008).

5 Wyjątkiem jest np. Toruń, w którym zarówno zatwierdzenie wyników głosowania, jak i realizację zadań zaplanowano na 2014 rok. W kolejnych latach etapy te zostaną jednak bardziej odsunięte w czasie (por. Uchwała nr 665/13 Miasta Torunia z dnia 21 listopada 2013 r. w sprawie budżetu partycypacyjnego w Toruniu oraz w sprawie zmiany Regulaminu Konsultacji Społecznych).

6 Szerzej opisano go w: Górski 2007: 64–103.

7 Tak znaczny sukces budżetu partycypacyjnego w Łodzi był możliwy częściowo dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii, m.in. umożliwieniu głosowania przez Internet. Taka forma udziału w głosowaniu jest na pewno bardziej dostępna dla zainteresowanych. Wiąże się jednak z mniejszym zakresem deliberacji w procesie. W głosowaniu mogą bowiem brać udział zarówno osoby uczestniczące w spotkaniach, na których miały szansę dokładnie poznać różne pomysły oraz porozmawiać z ich autorami, jak i mieszkańcy i mieszkanki dokonujący wyboru w sposób bardziej przypadkowy – zachęceni do poparcia jednego lub dwóch pomysłów na portalu społecznościowym.

8 Wyjątkami są projekty pilotażowe, realizowane na mniejszą skalę, np. budżet partycypacyjny w warszawskim Domu Kultury Śródmieście (Sadura 2012) oraz łódzkich jednostkach pomocniczych – osiedlach (Prykowski 2012).

9 Na wcześniejszych etapach prac tytuł brzmiał: „Ustawa o wzmocnieniu udziału mieszkańców w działaniach samorządu terytorialnego, o współdziałaniu gmin, powiatów i województw oraz o zmianie niektórych ustaw”. Zmiana nazwy polegająca na zlikwidowaniu akcentu położonego na uczestnictwo obywatelskie wydaje się – w obliczu dalej opisywanych dyskusji – symptomatyczna.

10 Więcej informacji na temat drogi legislacyjnej znajduje się na stronach sejmowych: http://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=1699 [dostęp: 25.12.2013].

11 Część uwag dostępnych m.in. na stronie: https://mamzdanie.org.pl/web/guest/konsultacje/-/message_boards/message/25734 [dostęp: 8.11.2013].

12 MAiC prowadzi na swojej witrynie internetowej podstronę poświęconą budżetowi partycypacyjnemu, na której gromadzi m.in. najnowsze publikacje dotyczące zjawiska. Zob. https://mac.gov.pl/budzet-partycypacyjny-1/.

Bibliografia

Długosz Dagmir, Wygnański Jan Jakub, (2005), Obywatele współdecydują. Przewodnik po partycypacji społecznej, Warszawa: Stowarzyszenie na rzecz Forum Inicjatyw Pozarządowych.

Filar Przemysław, Makowski Jarosław, (2013), Jak „zamordować” budżet obywatelski [dostęp 11.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.instytutobywatelski.pl/17517/komentarze/jak-zamordowac-budzet-obywatelski.

Gerwin Marcin, (2013a), 8 kryteriów budżetu obywatelskiego [dostęp 29.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.sopockainicjatywa.org/2013/01/31/8-kryteriow-budzetu-obywatelskiego.

Gerwin Marcin, (2013b), POLEMIKA: Jak usprawnić budżet obywatelski [dostęp 11.12.2013]: Dostępny w Internecie: http://www.instytutobywatelski.pl/17572/komentarze/polemika-jak-usprawnic-budzet-obywatelski.

Gliński Piotr, (2008), Przedmowa: o miejscu problematyki społeczeństwa obywatelskiego w socjologii polskiej, [w:] Artur Kościański, Wojciech Misztal, red., Społeczeństwo obywatelskie. Między ideą a praktyką, Warszawa: IFiS PAN.

Górski Rafał, (2007), Bez państwa. Demokracja uczestnicząca w działaniu, Kraków: Korporacja Ha!art.

Jedlecki Przemysław, (2013), Władza nie dla gminu, „Gazeta Wyborcza”, 7 marca, s: 4.

Karpieszuk Wojciech, (2014), Są pieniądze do wydania, „Gazeta Wyborcza” (wydanie lokalne w Warszawie), 2 stycznia, s:1.

Kębłowski Wojciech, (2013), Budżet partycypacyjny. Krótka instrukcja obsługi, Warszawa: Instytut Obywatelski.

Martela Borys, (2013), Budżet obywatelski? To się nie może udać… A jednak! [Analiza] [dostęp: 20.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://partycypacjaobywatelska.pl/wp-content/uploads/2013/12/Borys_Martela_BO-w-%C5%81odzi.pdf.

Martela Borys, (2012), Ile partycypacji w budżecie obywatelskim? [dostęp 29.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://partycypacjaobywatelska.pl/wiadomosc/ile-partycypacji-w-budzecie-obywatelskim.

Niklewicz Konrad, (2013), Donald Tusk opowiada się za budżetem obywatelskim [dostęp: 5.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.instytutobywatelski.pl/15878/komentarze/donald-tusk-opowiada-sie-za-budzetem-obywatelskim.

Prykowski Łukasz, (2012), „Głos łodzian się liczy” – czyli doświadczenia z budżetem obywatelskim w radach osiedli, Łódź: Centrum Promocji i Rozwoju Inicjatyw Obywatelskich OPUS [dostęp: 15.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://partycypacjaobywatelska.pl/wp-content/uploads/glos-lodzian_raport-www.pdf.

Sadura Przemysław, (2012), Podzielmy się kulturą. Budżet partycypacyjny Domu Kultury Śródmieście. Opis procesu z rekomendacjami, Warszawa: Fundacja Pole Dialogu [dostęp 20.12.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.poledialogu.org.pl/wp-content/uploads/2013/11/Bud%C5%BCet-partycypacyjny-Domu-Kultury-%C5%9Ar%C3%B3dmie%C5%9Bcie.pdf.

Sadura Przemysław, Erbel Joanna, (2012), Partycypacja jest trendy! [w:] Joanna Erbel, Przemysław Sadura, red., Partycypacja. Przewodnik Krytyki Politycznej, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Sintomer Yves i in., (2010), Learning from the South: Participatory Budgeting Worldwide – an Invitation to Global Cooperation. Study, Bonn: InWEnt gGmbH – Capacity Building International, Germany/Service Agency Communities in One World.

Uchwała nr 655/13 Rady Miasta Torunia z dnia 21 listopada 2013 r. w sprawie budżetu partycypacyjnego w Toruniu oraz w sprawie zmiany Regulaminu Konsultacji Społecznych, Dziennik Urzędowy Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dn. 22.11.2013, poz. 3501.

Wybrane adresy stron z informacjami o miejskich budżetach partycypacyjnych:

1. Dąbrowa Górnicza: twojadabrowa.pl

2. Elbląg: www.budzetobywatelski.elblag.eu

3. Łódź: www.budzet.dlalodzi.info

4. Płock: mojemiasto.plock.eu

5. Poznań: www.poznan.pl/mim/main/poznanski-budzet-obywatelski-2014,p,15574,25303.html

6. Toruń: www.torun.pl/bp

7. Warszawa: konsultacje.um.warszawa.pl/content/budzet-partycypacyjny-w-warszawie

Cytowanie

Martela Borys, (2013), Budżet partycypacyjny w Polsce – wdrożenie i perspektywy, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 23–33 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Participatory Budget in Poland – Implementation and Perspectives

Summary

The article is devoted to a dynamic growth of interest in participatory budgeting in Poland. The author presents a short history of this nationwide phenomenon and enumerates main characteristics of procedures implemented by local governments. This account is accompanied by consideration of possible future developments concerning participatory budgeting in Poland as well as implementation of mechanisms typical for participatory democracy.

Key words:
participatory budgeting, participatory democracy, local government

Łodzianki a Rewolucja 1905 roku – migawki z naukowego archiwum etnograficznego

Inga B. Kuźma
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Autorka tekstu sięga po jakościowe dane badawcze o charakterze etnograficznym, jakie są zgromadzone w archiwum naukowym obecnego Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ począwszy od lat 40. XX w. Niektóre z tych materiałów, szczególnie pochodzące z badań Łodzi i lokalnej kultury robotniczej, są pomocne do zarysowania herstorycznego tropu w interpretacji tożsamości miasta, które określane jest „miastem kobiet”. Subiektywne i emocjonalne wspomnienia dawnych łodzian i łodzianek, zebrane w archiwum etnograficznym, są także zestawione w tekście z materiałami naukowymi i publicystycznymi, które powstały na początku XX w. oraz w latach najnowszych. Celem autorki jest ukazanie możliwości interpretacji antropologicznej o charakterze urban herstory w kontekście takiego wydarzenia historycznego, jakim była Rewolucja 1905 r. w Łodzi.

Słowa kluczowe:
antropologia miasta, urban herstory, Łódź, mikrohistoria, tożsamość miejska, etgnoraficzne dane jakościowe, archiwum

Mieszkanki Łodzi prawie nie zostawiły po sobie śladów w postaci źródeł, jakie mogłyby przyciągnąć uwagę badaczy wyczulonych na dyskurs „Wielkich Narracji”, zatem na tzw. „wielką” historię i „wielkie” problemy.

Michelle Perrot – najwybitniejsza przedstawicielka historii kobiet – przypominała, iż kobiet prawie się (…) nie zauważa, niewiele się też o nich mówi. I to jest (…) powód nieistnienia kobiet w historii: milczenie źródeł. Kobiety pozostawiają po sobie niewiele bezpośrednich śladów, pisanych bądź materialnych (…) (Perrot 2009: 13).

Kobiety żyjące w Łodzi w okresie jej największego przemysłowego rozkwitu (wiek XIX) w większości nie były fabrykantkami, bankierkami, dyrektorkami, redaktorkami, sławnymi aktorkami, pieśniarkami, pierwszoplanowymi działaczkami społecznymi bądź politycznymi. Trudno odtworzyć realia życia osób, które żyły w zasadzie jako anonimowy tłum robotnic lub tworzyły zaplecze różnych ruchów, a ich egzystencja polegała na kilkunastogodzinnej pracy fizycznej. Najbardziej pomocne są tutaj przede wszystkim prace Marty Sikorskiej-Kowalskiej z Instytutu Historii UŁ[1] – jej badania najwięcej wnoszą do łódzkiej herstory.

Dużo oddolnych świadectw na temat życia łodzianek i łodzian w dawnej Łodzi udało się zebrać w Archiwum Naukowym Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Mają one postać subiektywnych wspomnień (częściowo materiały te wykorzystała też Sikorska-Kowalska w swojej pierwszej i pionierskiej zarazem pracy na temat kobiet Łodzi, zob. Sikorska-Kowalska 2001b, ale też inni badacze kultury łódzkiej, zob. Bieńkowska, Umińska-Tytoń, Cybulski 2007). Źródła te reprezentują więc klasyczny typ danych jakościowych. Materiały były zbierane na przestrzeni kilku dziesięcioleci (począwszy od lat 50. XX w.) przez lokalnych etnografów rozwijających raczkującą wtedy w całej Europie antropologię miasta oraz badaczy kultury robotniczej.

Dzięki tym zbiorom dysponujemy świadectwami pamięci, które sięgają końca XIX w. W źródłach etnograficznych nie jest poruszany wątek heroicznej historii miasta – ich głównym tematem jest bowiem codzienność Łodzi. Zbiór liczy blisko kilkadziesiąt metrów bieżących, w jego skład wchodzą transkrypcje wywiadów i notatki z rozmów oraz zdjęcia. Są to reprodukcje fotografii rodzinnych uzyskanych od badanych oraz odbitki ilustracji pochodzących z innych źródeł związanych jednak z tematyką badań, które objęły łódzkie robotnicze dzielnice i osiedla, jak Księży Młyn, Widzew, Bałuty. Badania poświęcone były stylowi życia robotników, począwszy od historii rodziny po obyczajowość zarówno współczesną rozmówcom, jak i historyczną – przekazaną im przez rodziców i dziadków.

W materiałach tych znaleźć można przede wszystkim informacje na temat stosunku do pracy, zwyczajów codziennych oraz obyczajów świątecznych, życia sąsiedzkiego, wychowania dzieci, higieny, pożywienia, zabaw itd., jakie wypełniały życie kilku pokoleń robotników łódzkich. Zbiór ten był powiększany sukcesywnie do lat 80. XX wieku. Najmniej danych przypada na ostatnią dekadę XX wieku, ponieważ zmieniły się zainteresowania badawcze pracowników i studentów etnologii, a na materiały składają się też informacje zbierane przez ówczesnych studentów do ich prac dyplomowych. W skład tego zespołu archiwalnego wchodzą również źródła spisywane przez łodzian i łodzianki zrzeszonych w Kole Miłośników Folkloru Robotniczego. Działało ono od lat 70. do 90. XX wieku przy łódzkim oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Materiały zmieniały swój charakter, na co wpłynął w pewnym momencie wymóg wiernej transkrypcji zarejestrowanej rozmowy, czyli upowszechnienie się sprzętu nagrywającego podczas terenowych badań etnograficznych. Transkrypcje pochodzą zatem mniej więcej z dwóch ostatnich dziesięcioleci XX wieku, zaś dane z wcześniejszych lat, czyli 60., 70. i częściowo 80., to w większości notatki sporządzane po rozmowie (często z przytoczonymi cytatami z rozmówcy, jakie udało się wiernie zanotować badaczowi). Są to jednak czystopisy notatek, ponieważ do archiwum nie trafiały brudnopisy zapisów spotkań. Jeśli chodzi o wartość tego typu danych jakościowych, brak brudnopisów jest stratą (zaś materiały wspomnieniowe członków Koła Miłośników Folkloru Robotniczego są pełnowartościowymi danymi, oceniając to według współczesnych standardów metodologicznych – mają bowiem charakter w pełni autorski).

Pomimo wspomnianego uszczerbku z zakresu metodyki badań, część zachowanych materiałów jest cennym źródłem, otwartym na ponowną reinterpretację. Może ona przebiegać np. pod kątem przywracania kobiecej pamięci miasta, szczególnie tej nieheroicznej, a codziennej, która w większości jest bezimienna i „przezroczysta”. Dzięki temu przynajmniej częściowo może udać się odanonimizowanie równie anonimowego co stereotypowego obrazu Łodzi jako „miasta kobiet” i Łodzi, która „jest kobietą”.

Łodziankom przypadała czasami rola mniej czy bardziej czynnych uczestniczek różnych wydarzeń. Były więc także świadkami wypadków historycznych, jakie dotykały Łódź i wspomnienia dotyczące takich sytuacji są zdeponowane w etnograficznym Archiwum. Dotyczą m.in. Rewolucji 1905 roku, która staje się obecnie coraz wyraźniejszym punktem osobnej historii Łodzi na tle dziejów ponadlokalnych[2]. Prywatne obrazy przeszłości miasta dopełniają naukowe opracowania odnoszące się do tamtego czasu.

W niniejszym tekście chciałabym zatem zaprezentować kobiece tropy obecne w przekazie na temat Rewolucji 1905 roku, jakie wyłaniają się z wybranych współczesnych prac naukowych, publicystyki oraz subiektywnych wspomnień, na jakie natrafiałam, przeszukując zbiory Archiwum Etnograficznego.

Kobiecy punkt widzenia na miasto w przypadku Łodzi jest ważny, albowiem Łódź stała kobietami: w epoce najintensywniejszego rozwoju przemysłowego na 314 tys. mieszkańców miasta, 161 tys. stanowiły kobiety. Skok liczebności kobiet odnotowano w Łodzi w latach 1905–1907, czyli w okresie załamania gospodarczego i zarazem w epoce największych niepokojów politycznych i społecznych przetaczających się m.in. przez to miasto, a znanych pod nazwą Rewolucji 1905 roku[3].

Kobiety łódzkie w większości zasilały szeregi pracowników fizycznych – w XIX wieku nastąpiła feminizacja tych zawodów związanych z pracą w fabrykach włókienniczych. Wówczas rozpoczęła się także feminizacja centrum miasta, gdzie mieszkało więcej kobiet w porównaniu z obrzeżami ówczesnej Łodzi. Dziewiętnastowieczna migracja kobiet do Łodzi – przewyższająca liczbę przybywających mężczyzn – odpowiadała ogólniejszej tendencji dominacji kobiet wśród migrantów do wielkich miast (Sikorska-Kowalska 2001: 14–15).

Feminizacja Łodzi z okresu Rewolucji 1905 roku nie została ani dostrzeżona ani skomentowana przez jednego z najsłynniejszych portrecistów miasta tamtej epoki, którym był Zygmunt Bartkiewicz (Bartkiewicz 2001). Jego ówczesny opis wpłynął najmocniej na negatywny stereotyp miasta[4]. Z drugiej strony ukazał też, jak specyfika Łodzi – ufundowana na równie specyficznej pracy – wpłynęła na tożsamość m.in. jego mieszkanek. Udowodnić to może zapis jego dialogu ze starszą kobietą spotkaną przy mogiłach rewolucjonistów: – Ze wsi jesteście? – Nie, ja fabryczna. – Ale skąd rodem? – Toć mówię: z fabryki (Bartkiewicz 2001: 18).

Autor tworzy portret miasta, przybliżając charakterystyczne typy ówczesnych łodzian i łodzianek. Wszystkie postaci są jednak u Bartkiewicza bezimienne – są reprezentantami i reprezentantkami klasycznych łódzkich grup oraz warstw społecznych. Autor opisuje łódzkich mężczyzn z tamtego okresu jako rewolucjonistów, bogaczy, robotników, społeczników, artystów i intelektualistów, kobiety zaś to prostytutki (jak ta, która niemal umiera z głodu i pobicia przez alfonsa; Bartkiewicz 2001: 28), różnej klasy artystki, na których talencie (dyskusyjnym) nie poznają się fabrykanci i dorobkiewicze bywający w lokalach z występami (Bartkiewicz 2001: 43–50) oraz wdowy i sieroty opłakujące członków swojej rodziny zmarłych w wyniku walk politycznych w mieście (Bartkiewicz 2001: 18). Co ciekawe, Bartkiewicz tylko raz wspomina o robotnicach – w scenie rozpoczęcia strajku w fabryce (Bartkiewicz 2001: 21).

Można jednak wyłuskać z jego książki kilka fragmentów traktujących o uczestniczkach walk politycznych 1905 roku. Wspomina zatem o kobietach ginących w zamieszkach, których pochówek przebiega byle jak, a mogiły znajdują się na prowizorycznym cmentarzu (Bartkiewicz 2001: 17–18). Łodzianki biorą też bezpośredni udział w napaściach politycznych jednych ugrupowań przeciwko innym: Nagle, nad człowiekiem, co twarz straszną, rozbitą ukrył w posłanie, wrzask radosny się rozległ. Buchnęły strzały, krwawą miazgą mózg trysnął. – Pluj, Mańka, w tę mordę sobaczą! I pochyla się dziewka publiczna, oszalała, rozżarta i rwie zaciekle zębami (Bartkiewicz 2001: 61). Pomagają także w przemycaniu broni: (…) Do przenoszenia najlepsze są baby, zaś która tęgiej piersi, a niech gorset niżej opuści, to ładuj choćby dziesięć składanych mauserów (Bartkiewicz 2001: 71). Autor, opisując sceny związane z konfliktem politycznym, jaki panował między poszczególnymi ugrupowaniami politycznymi i który wybuchnął po wydarzeniach 1905 roku w Łodzi, podkreślał zaciekłości i agresję działaczek. Zainteresował go upust emocji, którym dawały wyraz – był to „szał” bitewny, jaki je ogarniał, czyli agresja okiełznana swoistymi rytuałami śmierci i sprawiedliwości: (…) Baby w ogóle, okrutnie były zajadłe. One pierwsze podniosły ludzi do strejku, ale i opamiętały się też pierwsze, widząc przegraną. Przez nie pękło życie niejedno, bo jak zwisła na szyi, a w dzień i w noc: – Zabij i zabij! – to i szedł człowiek. Niejedna i cnotą skusiła, dotrzymała zawsze. Sama przyszła, powiedziała: – Bierz… (…) Sądy swoje też miały. W pole taką – szkodliwą mamiły, tam ubranie z niej zdarły, szpikowały kulami. Umiały przejąć i hasło szpitalne, a wtedy niejedna szła z nożem. Źle tylko, że już bardzo zawzięte, z trupem się bawią, i trudno oderwać, jak się pazurami wczepi. I taka w nich sroga zaciętość, że jak krew raz zobaczy, to potem i kochanka, jak pies, drze zębami, byle krew mieć. Powiada, że słodka (…) (Bartkiewicz 2001: 71).

Ostatnie zdanie owego opisu sprawia, że postrzegamy działaczki-rewolucjonistki jakby przemienione w nieludzkie stworzenia, podobne do harpii lub furii, które w zapamiętaniu gonią ofiarę. Widocznie walka, bojowość i zadawanie śmierci odbiera kobietom człowieczeństwo bardziej niż mężczyznom, ponieważ tego typu oceną moralną, i w jakimś sensie także estetyczną, Bartkiewicz nie posługuje się, gdy opisuje rewolucjonistów.

Mimo że autor portretuje nieliczne łódzkie kobiety, najbardziej wyraziste sceny dotyczą tych, które są zaangażowane politycznie. Oczywiście, są to obrazy, które w przejaskrawiony sposób odmalowują ich działania. Nie widzimy rewolucjonistek, które myślą, a wyłącznie takie, które rzucają się w wir dosłownie krwawej walki i wówczas ujawniają swoje „zwierzęce” instynkty.

O realnym wkładzie łodzianek w Rewolucję 1905 roku pisze Sikorska-Kowalska (2005), przypominając niektóre z nich z imienia i nazwiska (w źródłach czasami zachowały się tylko inicjały imienia czy samo nazwisko). Są to: Marianna Królikowska, Michalina Tadej, Maria Frendzel-Szapiro, M. Gerschaf, Koszutska, Łopuska, Bronisława Wojciechowska, Józefa Depczyńska, Melania Kaspruś, Marianna Rzepkowska, Helena Kowalska, Anna Sapińska, Marianna Kielanowicz, Helena Banasiak, Aniela Parede, Anna Bartoś, Albina Miller, Stanisława Abramowska-Kącka, Stanisława Sysiak-Krawczykowa, Maria Cobel.

Wśród nich były działaczki polityczne (głownie związane z PPS), agitatorki, bojowniczki walczące z bronią w ręku – jak np. Albina Miller, która brała udział w udanym zamachu na fabrykanta Mieczysława Silbersteina w 1907 roku, skazana została za to na karę śmierci przez rozstrzelanie.

Kobiety podpisywały listy strajkowe, były łączniczkami i kurierkami (tzw. „dromaderki”). Zaangażowane w Rewolucję określano też „technikerkami”, jako że w ich rękach spoczywało tworzenie zaplecza techniczno-organizacyjnego i codzienno-bytowego na rzecz partii i Rewolucji.

Historyczka przywołała także inną grupę – kobiet walczących w tym samym czasie o polskość szkół. W działania takie jak tworzenie komitetów, zbieranie podpisów i powoływanie towarzystw oświatowych angażowały się ówczesne inteligentki – nauczycielki oraz żony nauczycieli, lekarzy, prawników i inżynierów (Sikorska-Kowalska 2005): R. Grabowska, K. Konarzewska, Ludwikowa Koral, Stefania Kaufmanowa (autorka Elementarza Stefanii z 1906 r.), J. Markiewiczowi, Bronisława Okuszko, H. Romanowa, Cecylia Wattowa, Wagnerowi, Maria Zaborowska (Sikorska-Kowalska 2005).

Badaczka przypomniała również zachowane w ówczesnej prasie i aktach nazwiska kobiet poległych w trakcie starć zbrojnych na terenie miasta: Marianna Walczak, Wiktoria Olesiak, Anna Madalińska, Estera Wiesfelt, M. Kosman, Fajga Dwojra Chęczyńska vel Borenstein, Marianna Bartosińska.

Kobiety były więc m.in. śmiertelnymi i obyczajowymi ofiarami politycznych okoliczności, o czym mówi też jedno ze wspomnień znajdujących się w Archiwum Etnograficznym. Osoba przywołująca tamten czas (AZE B 1685) opowiada o weselu członka PPS, które wypadło około 1906–1907 roku. Przy tej okazji autor wspomnień zwraca uwagę na ważny kulturowo-społeczny fakt, zaczęły się bowiem zmieniać ówczesne zwyczaje matrymonialne i uczuciowe: młodzi PPS-owcy zrywali z dawnymi tradycjami i nie chcieli małżeństw aranżowanych, pragnęli pobierać się z tymi, w których się zakochali z wzajemnością. Jeżeli rodzice dziewczyny nie godzili się na ślub, a ona zaszła w ciążę, para wymuszała na starszych dzięki temu akceptację dla związku, który de facto już się zawiązał. Ciąża, ale i gwałt na kobiecie, zaczęły służyć w tamtym okresie jako argument wzmacniający siłę perswazji młodych: (…) Po roku siostra zaszła w ciążę. Ojciec jej zrobił okropną awanturę. Nazajutrz przyszedł B. i złożył oświadczenie, że pod groźbą broni dokonał na niej gwałtu. A tak wcale nie było, po prostu ukartowali sobie tą drogą pójść do ołtarza (…) [AZE B 1685].

W tym fragmencie autor wspomnień dodaje: Trzeba przyznać, że gwałty na dziewczynach niepełnoletnich, przy groźbie użycia broni zdarzały się w tym roczniku często. No cóż, każda matka ma swoje ofiary (…).

Każda matka rewolucja, należałoby uzupełnić. Przemoc prowokowana sytuacją polityczną, ale głównie ekonomiczną[5], nie tylko przekładała się na śmierć poległych „żołnierzy” czy „żołnierek”, ale także na ofiary, które w sytuacji toczących się konfliktów nazywane są ofiarami w ludności cywilnej – zazwyczaj są to kobiety.

Warto dodać, iż kobiety działające w partiach w okresie walk między ugrupowaniami politycznymi, ryzykowały śmierć i to zadawaną czasami z ręki najbliższych, np. narzeczonych. Przyczyną mogła być różna przynależność partyjna czy sympatie polityczne, co doprowadzało do drastycznego w przebiegu rozpadu par. Wspomina o tym autorka kolejnego świadectwa zachowanego w Archiwum: (…) Koleżanka moja i jej rodzicie mieszkali na ulicy Krucza nr 4, (…), nazywali się B. (…) miała rodzeństwo, pewno było ich troje czy czworo, jedna z jej sióstr należała do Es-deków [SDKPiL – I. B. K.], a on [jej narzeczony – I. B. K.] do partii socjalistycznej, i traf chciał, że on wyciągnął gałkę czarną i musiał ją zabić, pomimo że była jego narzeczoną. (…) A ona już się wystrzegała, ale tym razem nie uchroniła się. Kiedy zmiarkowała, że jest śledzona, (…) to już pędziła [do domu – I. B. K.], ale (…) przed Czarną Sotnią zamykano furtki. (…) Byłaby zdążyła, lecz drzwi były zamknięte, a on [narzeczony – I. B. K.] od niej był jakieś 15 kroków i ona łomoce, a on do niej dał strzał, jeden, drugi i padła na tych schodkach (…) (AZE B 3302).

Ta sama autorka opisała również zapamiętaną przez siebie atmosferę terroru, panującą wówczas w mieście: (…) Nie było tygodnia, żeby nie prowadzili pogrzebów na Zarzew lub na Stary Cmentarz. Bywało, nie raz prowadzą ciała jedno czy więcej, idzie narodu, tłumy wielkie, jedni idą, aby oddać ostatnią przysługę, a inni niby na pogrzeb, ale skrycie, aby oddać kilka strzałów do przeciwnika (…) Ciągłe strzały, nie było dnia żeby ktoś nie był zabity. Pamiętam, bo nawet poleciałam z dziećmi zobaczyć (…), szedł mężczyzna z fabryki na obiad i niedaleko swojego mieszkania strzelano do niego i padł trupem. (…) Słyszymy (…) na schódkach zabity. Lecimy, bo był zabity ktoś z policji. (…) ludzie mówią, rewirowy zabity[6].

***

Łódź, jak wspomniałam na początku, była i jest określana jako „miasto kobiet”. Jednak współcześnie wyrażenie to zaczyna nabierać nieco innych konotacji niż kiedyś. Nie chodzi już tylko o zaznaczenie demograficznej przewagi kobiet nad mężczyznami (większa ilość łodzianek w porównaniu z łodzianami nadal się utrzymuje). Chodziłoby raczej o zmianę niezbyt może pozytywnej interpretacji specyfiki miasta. Jest ono tym, czym jest, między innymi a może właśnie dlatego, iż zamieszkiwały i zamieszkują je w większości kobiety.

Łódź była także definiowana jako „czerwone miastooe wiązano jedngo druim.ym, dyskrusie rupska z Wailwką schowają"”, m.in. ze względu na wydarzenia 1905 roku. Para wyrażeń „czerwone miasto – miasto kobiet” nie występowała łącznie odnośnie Łodzi ani w dyskursie lokalnym, ani ogólnopolskim. Jednak przytoczone przeze mnie wyżej okruchy zachowanych wspomnień na temat życia miasta i jego mieszkanek z czasów wybuchu rewolucyjnego zaangażowania, w zestawieniu z tekstami historycznymi i publicystycznymi dotyczącymi tamtego czasu, pozwalają scalić te dwa hasła w jedno. Tym samym umożliwiają ukazanie przeszłości Łodzi z jeszcze innego punktu widzenia, łączącego perspektywę kobiet i kobiecą, subiektywną, oddolną oraz polityczną. W wykorzystanych źródłach nie brakuje emocji, a to wydaje mi się ważne dla szukania nowych sposobów opisu i reinterpretacji materiałów zastanych, w tym reinterpretacji wizerunku miasta i pamięci o nim. Emocje obecne są szczególnie we wspomnieniach łodzian i tekście Bartkiewicza, ale i ukryte za nazwiskami rewolucjonistek i ofiar walk przypomnianych przez historyczkę. Tym samym wypadki zyskują konkretną tożsamość, wręcz wymiar biograficzny, ponieważ można wskazać ich świadków i uczestników oraz uczestniczki. Historia Łodzi jest bowiem historią „emocjonalną” – tak silnie naznaczają ją stereotypy.

dr Inga B. Kuźma – doktor nauk humanistycznych z zakresu etnologii, etnografka/antropolożka kultury, zatrudniona na stanowisku adiunkta w Zakładzie Antropologii Kulturowej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego. Od 2001 w Zespole do tworzenia Bibliografii Etnografii Polskiej w Internecie (BEP) w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, od 2011 – kierownik ODIE. Stypendystka Rządu Francuskiego (2002). Główne zainteresowania naukowe dotyczą etnologii europejskiej, terenu (w tym archiwum i dane jakościowe jako „teren” etnograficzny) oraz metodyki i metodologii prowadzenia badań etnograficznych (rozpatrywanych w kategoriach gender, doświadczenia, emocji, religijności i wykluczenia). Publikacje m. in. w ramach prac francuskojęzycznej grupy badawczej F. E. R. EUROETHNO przy KE, w której działa od 2001 r., w „Etnografii Polskiej”, „Ludzie”. Współpracuje przy projektach związanych ze sztuką społeczną (Łódź 2007, 2008), badawczo-społecznych (Fundacja Bruchejon – Kraków 2008). Zajmuje się antropologią stosowaną i działaniami AR oraz PAR; autorka i wykonawczyni programu edukacji kulturowej dla środowisk osób wykluczonych w Łodzi; współpracuje z lokalnym oddziałem Towarzystwa Pomocy im. Św. Brata Alberta.

Afiliacja autorki:

Zakład Antropologii Kulturowej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Pomorska 149/153, 90-236 Łódź
e-mail: inga.kuzma@uni.lodz.pl

Przypisy

1 Prace Marty Sikorskiej-Kowalskiej poświęcone temu zagadnieniu z ostatnich 10 lat: Sikorska-Kowalska 2001a, 2001b, 2003, 2004a, 2004b, 2005, 2007 oraz Sikorska-Kowalska, Wiatr 2008.

2 Zob. np. najnowszą publikację Krytyki Politycznej (Piskała, Marzec 2013).

3 Wypadki znane pod nazwą Rewolucji 1905 roku objęły Królestwo Polskie i Rosję. Stały za nimi przede wszystkim kryzys ekonomiczny i wojna rosyjsko-japońska. Za początek przyjmuje się tzw. „krwawą niedzielę” 22 stycznia 1905 roku w Petersburgu, gdy wojska carskie rozgromiły pokojową demonstrację robotników, domagających się przywilejów socjalnych, zmiany ówczesnego prawa pracy oraz zakończenia wojny. Podobne postulaty padały ze strony robotników polskich, oczywiście były one zrelatywizowane do warunków panujących w Królestwie i do sytuacji charakterystycznej dla miejsc i zakładów pracy, gdzie Rewolucja dotarła (oprócz Łodzi, wystąpienia rewolucyjne – jak demonstracje, strajki, akcje terrorystyczne – objęły także Warszawę, Zagłębie Dąbrowskie, Radom, Skarżysko).

4 Komentator współczesnej reedycji książki Bartkiewicza – Andrzej Kempa, zauważał w swoim wprowadzeniu, iż dla Bartkiewicza, literatura i pięknoducha, później dopiero mizantropa, mimo przedstawienia Łodzi w tak czarnych barwach nie ona była złym miastem, złe było miasto jako Miasto, dobry zaś szum lasu, (…) i wieś, do której (…) tęsknił, odrzucając modną w czasie, gdy pisał swój reportaż, fascynację miastem” (Kempa 2001: 9–10). Negatywne określenie Łodzi spotkać można także w języku niemieckim w ówczesnej literaturze niemieckiej: „die ungeliebte Stadt” (Samuś 1996: 79–83). Tytuł powieści Władysława Reymonta Ziemia obiecana również dostarcza niemal nieograniczonej ilości semantycznych kombinacji nie tylko odnośnie Łodzi.

5 O czym przypomina fikcyjna historia opisana przez Reymonta, oparta jednak na licznych łódzkich faktach, czyli sytuacja Zośki – siostry robotnika Malinowskiego, która zgodziła się być kochanką fabrykanta Kesslera, ponieważ nie chciała dłużej pracować jako tkaczka: (…) on mnie kocha… on obiecał się ze mną ożenić… ja nie mogłam już wytrzymać w fabryce – ja nie chcę umierać w przędzalni… ja nie chcę być weberką całe życie (Reymont 1987, t. 1: 86). Komentarz naukowy do tego typu przypadków zob. Desperak, Sikorska-Kowalska 2013: 139–167.

6 Jej dom był miejscem spotkań politycznych. Ojciec – jak określiła – „robotnik u Geyera”, matka też robotnica, ale autorka wspomnień nie podała w którym zakładzie. Rodzina osiedliła się w Łodzi ok. 1890 r. Latem dorabiali pomagając w wyrobie cegieł i wynajmując miejsce do spania u siebie sublokatorom. Ojciec zajmował się dodatkowo bednarstwem, matka zaś praniem i gotowaniem sublokatorom. Autorka zapisała, jak organizowano u zaprzyjaźnionych rodzin pracę polityczną w okresie rewolucyjnym: (…) chociaż ojciec nie należał do żadnej partii, lecz gdy poprosili czy pozwoli zrobić u siebie ‘odprawę’ czy zebranie, to ojciec pozwalał. U nas było dobrze, bo (…) były dwa wyjścia, wtedy kiedy oni obradowali, to czujki chodziły nieznacznie po ulicy. A żeby tuszować w razie wpadki, to ojciec miał harmonijkę w ręku i pogrywał, karty albo jaka gra była na stole, że to sąsiedzi się zeszli dla spędzenia wieczoru (…) [AZE B 3302].

Bibliografia

Bartkiewicz Zygmunt, (2001), Złe miasto, Łódź: Tygiel Kultury.

Bieńkowska Danuta, Umińska-Tytoń Ewa, Cybulski Tadeusz, (2007), Słownik dwudziestowiecznej Łodzi (konteksty historyczne, społeczne, kulturowe), Łódź: Wydawnictwo UŁ.

Desperak Izabela, Sikorska-Kowalska Marta, (2013), Rewolucja 1905 roku – rewolucją kobiet? Z Izabelą Desperak i Martą Sikorską-Kowalską rozmawiają Martyna Dominiak, Ewa Kamińska-Bużałek i Małgorzata Łukomska, [w:] Kamil Piskała, Wiktor Marzec, red., Rewolucja 1905. Przewodnik Krytyki Politycznej, Łódź: Krytyka Polityczna.

Kempa Andrzej, (2001), Złe miasto – po wielu latach, [w]: Zygmunt Bartkiewicz, Złe miasto, Łódź: Tygiel Kultury.

Perrot Michelle, (2009), Moja historia kobiet, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

Piskała Kamil, Wiktor Marzec, red., (2013), Rewolucja 1905. Przewodnik Krytyki Politycznej, Łódź: Krytyka Polityczna.

Samuś Paweł, (1996), Ziemia obiecana, złe miasto czy mała ojczyzna Polaków, Niemców, Żydów?, „Tygiel Kultury” nr 1.

Sikorska-Kowalska Marta, (2001a), Miasto wielkoprzemysłowe i czas wolny kobiet. Łódź na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, red., Kobieta i kultura czasu wolnego. Zbiór studiów, t. 7, Warszawa: DiG.

Sikorska-Kowalska Marta, (2001b), Wizerunek kobiety łódzkiej przełomu XIX i XX wieku, Łódź: Wydawnictwo Ibidem.

Sikorska-Kowalska Marta, (2003), Emancypacja społeczna i zawodowa robotnic łódzkich przełomu XIX i XX wieku, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” t. 1.

Sikorska-Kowalska Marta, (2004a), Pozycja i rola kobiety w małżeństwie na przykładzie burżuazji łódzkiej przełomu XIX i XX wieku (w świetle wspomnień Heleny Anny Geyer i Marii Eiger-Kamińskiej), [w:] Anna Żarnowska, Andrzej Szwarc, red., Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, t. 8, Warszawa: DiG.

Sikorska-Kowalska Marta, (2004b), W „nowoczesnej niewoli”. Służba domowa na przełomie XIX i XX w., „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” t. 2.

Sikorska-Kowalska Marta, (2005), Polskie „Marianny”. Udział kobiet w rewolucji 1905–1907 roku w świetle wydarzeń w Łodzi, [w:] Marek Przeniosło, Stanisław Wiech, red., Rewolucja 1905–1907 w Królestwie Polskim i w Rosji, Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej im. Jana Kochanowskiego.

Sikorska-Kowalska Marta, (2007), Stowarzyszenia kobiece w Łodzi 1906–1918, „Rocznik Łódzki” t. 54.

Sikorska-Kowalska Marta, Wiatr Ewa (2008), Łódzkie Żydowskie Towarzystwo Ochrony Kobiet w Łodzi 1914–1939, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” t. 5.

Reymont Władysław, (1987), Ziemia obiecana t. 1 i 2, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.

Cytowanie

Kuźma Inga, (2013), Łodzianki a Rewolucja 1905 r. – migawki z naukowego archiwum etnograficznego, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 35–43 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Female Residents of Lodz and the Revolution of 1905: Snapshots from a Scientific Ethnographic Archive

Summary

The author of the text refers to the ethnographic, qualitative research data, which have been collected since the 40s of the 20th century in the scientific archive of the currently existing Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the University of Lodz. Some of these documents – particularly ones that relate to the research of Lodz and the local worker culture – are helpful to scratch a herstoric motif in an interpretation of the identity of the city, referred to as a "city of women". In the text, the subjective and emotional memories of the former inhabitants of Lodz, stored in the ethnographic archive, are also juxtaposed with the academic and journalistic materials, created in the early 20th century and recent years. The author aims at presenting the potentials of the anthropological approach to urban herstory in the context of such a historical event as the Revolution of 1905 in Lodz.

Key words:
urban anthropology, urban herstory, Lodz, microhistory, urban identity, qualitative ethnographic data, archive

Nierówności w publicznej debacie. Zmierzch neoliberalnej mitologii?

Wojciech Woźniak
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Artykuł podejmuje kwestię obecności nierówności społecznych w polskiej debacie publicznej okresu transformacji. Szczególną uwagę zwraca się na sposoby uzasadniania neutralnego lub pozytywnego wpływu nierówności na gospodarkę i społeczeństwo. Rozważa się także rolę polskich elit intelektualnych w legitymizowaniu wzrostu nierówności społecznych i ich nowych wzorów. W konkluzjach wskazuje się na powrót problematyki nierówności do mainstreamu europejskiej debaty publicznej i politycznej w trakcie, i w efekcie kryzysu finansowego ostatnich lat.

Słowa kluczowe:

nierówności społeczne, polska debata publiczna, polska polityka, neoliberalizm, kryzys gospodarczy i finansowy.

Nieodparty urok „sprawiedliwej nierówności”

Opublikowany w grudniu 2011 roku raport Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, zatytułowany znacząco: Divided We Stand: Why Inequality Keeps Rising wskazuje, że nierówności płacowe w długim okresie, mierzone stosunkiem dochodów górnego decyla do najniższego, w ostatnich dwóch dekadach wzrosły w Polsce najbardziej ze wszystkich krajów należących dzisiaj do OECD (2011: 88).

Jednocześnie problematyka postępujących nierówności ekonomicznych była w publicznej debacie ostatnich dwóch dekad właściwie nieobecna. Wieloaspektowe konsekwencje tego zjawiska obserwowane w wymiarze dostępu do edukacji dobrej jakości, rosnącego terytorialnego zróżnicowania warunków życia ludności, dostępu do rynku pracy, czy nasilających się dysproporcji między warunkami i jakością życia zdeterminowaną przez wiek pojawiały się oczywiście zarówno w medialnym, jak i politycznym dyskursie, rzadko jednak odnoszono się do nierówności ekonomicznych jako głównego źródła tych zjawisk. Te – prezentowano raczej jako nieuchronne, wskazując że kapitalizm i wolny rynek wprawdzie zwiększają dysproporcje między ludźmi i grupami społecznymi, lecz jest to zjawisko usprawiedliwione, o ile dzieje się zgodnie z regułami merytokratycznymi. A jak przekonywali zarówno w pracach naukowych i wypowiedziach publicznych socjologowie, rynek: (…) jest w istocie merytokracją, czyli wyrównuje szanse (…) daje lepsze szanse lepszym (Domański, Rychard 1998, cyt. za: Kowalik 2010). Zatem: Nierówności społeczne są w tym ujęciu sprawiedliwe, jeśli spełniony jest warunek konieczny, a mianowicie „nagrody” są proporcjonalne do „wkładów”, lub innymi słowy „każdemu według zasług”, wskazując rozróżnienie między państwami autorytarnymi lub totalitarnymi, w których zasługi wyceniane są arbitralnie, zaś w gospodarkach rynkowych o wycenie decyduje rynek (Wnuk-Lipiński 2005: 65).

Debatując o uzasadnionych powodach narastania nierówności, intelektualiści oraz wsłuchujący się w ich słowa politycy ignorowali fakt, że mierzona współczynnikiem Giniego skala zróżnicowania dochodowego polskiego społeczeństwa już w 1988 roku wynosiła 0,28 (Domański 2007: 312). Czyli już u schyłku polskiej wersji deklaratywnie bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego nierówności dochodowe były zbliżone do nierówności kapitalistycznych państw społecznej gospodarki rynkowej (np. ówczesnej Republiki Federalnej Niemiec i dzisiejszych Niemiec) i wyższe niż w kapitalistycznych państwach skandynawskiego modelu gospodarczego. Już powyższe wskazuje, że kapitalizm utożsamiano w Polsce z jego anglosaskim modelem, mimo konstytucyjnych zapisów o społecznej gospodarce rynkowej. W toku transformacji nierówności nieustannie rosły. Wskaźnik Giniego w 2005 roku przekroczył 0,4. Dzięki wzrostowi gospodarczemu oraz migracjom zarobkowym zarówno wskaźniki dotyczące nierówności, jak i ubóstwa poprawiły się w Polsce w kolejnych latach, zaś dla polskich polityków istotnym argumentem i punktem odniesienia stał się fakt, że w obliczu kryzysu w niektórych krajach europejskich nierówności rosły bardziej niż w Polsce (np. w aplikujących jeszcze radykalniejszą wersję neoliberalnych rozwiązań państwach bałtyckich).

Wzrost nierówności dochodowych w okresie dynamicznego rozwoju gospodarczego wyjaśniano przy pomocy koncepcji ekonomicznych, m.in. krzywej Kuznetsa, czy teorii neoklasycznych. Zależność opisana przez Simona Kuznetsa wskazująca na nieuchronność wzrostu nierówności ekonomicznych w okresie dynamicznego wzrostu gospodarczego została sfalsyfikowana już w połowie lat 90. dwudziestego wieku, i to nie przez lewicowych ideologów, ale ekonomistów pracujących dla jednego z centrów liberalnej ortodoksji tj. Banku Światowego. W Polsce jedynie niedawno zmarły profesor Tadeusz Kowalik próbował przedostać się do świadomości publicznej z przekazem, że dylemat „równość czy wzrost gospodarczy”, zgodnie z wieloletnimi badaniami longitudinalnymi Michaela Bruno, Lyn Squire i Martina Ravalliona, jest fałszywy, a rekomendacją Banku Światowego dla polityków w państwach rozwijających się i transformujących jest by ich działania godziły politykę mającą na celu wzrost gospodarczy z jak najbardziej równomierną dystrybucją jego owoców (1996). Kolejne założenie towarzyszące tezom o bezsensowności koncentrowania się na dystansach społecznych było związane z niezwykle popularną, chociaż w swej prostocie obrażającą inteligencję krytycznych obywateli, teorią skapywania (trickle down-theory), metaforycznie opisaną poetycką frazą „przypływ podnosi wszystkie łodzie”. Koncepcja ta miała dowodzić jakoby wzrost bogactwa na szczycie hierarchii dochodowej społeczeństwa, w pewnym, nigdy konkretnie niezidentyfikowanym momencie, „przesiąknie” do jego niższych segmentów. Francis Wheen pisze, że po raz pierwszy „teoria” ta pojawiła się w wypowiedziach Williama Jennigsa Bryana (demokratycznego amerykańskiego polityka z przełomu XIX i XX stulecia) już pod koniec dziewiętnastego wieku, ale zrealizowana została za rządów Ronalda Reagana (2006: 34–35). Naukową podbudowę tej teorii dał m.in. Arthur Laffer, jeden z ekonomistów szkoły chicagowskiej, tworząc koncepcję tzw. krzywej Laffera, wedle której znaczące podniesienie podatków powoduje zmniejszenie się wpływów do budżetu. Zależność ta w pewnych wypadkach rzeczywiście występuje, szczególnie w przypadku podatków pośrednich. W Polsce mieliśmy z tym do czynienia kilka lat temu, gdy po podniesieniu akcyzy na alkohol i tytoń, dochody do budżetu spadły, co interpretowano jako skutek zaopatrywania się większej liczby konsumentów w nieopodatkowanych źródłach. Jeżeli zależność zdefiniowaną przez Laffera odnieść do podatków dochodowych, obniżka podatków dla najlepiej sytuowanych może zatem skutkować paradoksalnym, wydawałoby się, wzrostem środków w państwowej kasie i przynieść znaczne korzyści gospodarcze w sytuacji, gdy najbogatsi obywatele zaoszczędzone w ten sposób środki przeznaczą na inwestycje i stymulowanie podaży. Na takich argumentach, a przynajmniej tak to prezentowano publicznie, opierała się obniżka podatków dla najbogatszych Amerykanów z 70 do 28 procent. Nie ma pełnej zgody między ekonomistami co do wpływu tego działania na następujący w kolejnych latach wzrost gospodarczy, który w znacznym stopniu miał przyczyny związane z generalnie dobrą koniunkturą światową, faktem jest zaś, że w trakcie dwóch kadencji Reagana całkowity deficyt budżetowy rządu federalnego wzrósł trzykrotnie. Marek Belka, mimo krytycznej opinii na temat nadmiernych obciążeń podatkowych i generalnie pozytywnej oceny skutków obniżki podatków dla dynamiki inwestycyjnej, pisał już w 1991 roku o całkowitym blamażu koncepcji krzywej Laffera, nazywając ją kuriozalnym epizodem z pogranicza myśli ekonomicznej i polityki, nie doceniał jednocześnie siły jej znaczenia symbolicznego: o ekonomii podaży w stylu Gildera i Laffera chyba więc świat szybko zapomni (Belka 1991: 324). Być może rygorystyczna wersja ekonomii podaży straciła na znaczeniu w nauce, w politycznej debacie i retoryce argumenty jej twórców pozostały aktualne bardzo długo.

Próby budowania kontrnarracji, wskazujących na potrzebę wspierania integracji społecznej czy niwelowania nierówności lub ich skutków, tak w debacie politycznej, jak i publicystycznej, lecz również w pracach socjologów, często deprecjonowano. Upominających się o te wartości lokowano na krańcu kontinuum przeciwnym do liberalizmu, budując dychotomię liberalizm – populizm, wierząc w naukowe podstawy neoliberalnych koncepcji. Fakt, że ich źródła były często kompletnie inne. W niektórych pracach wymieniano transcendentalne lub wręcz eschatologiczne argumenty na rzecz nierówności, co dobrze egzemplifikują prace m.in. wspomnianego w cytacie z Belki, George’a Gildera, doradcy Reagana i jednego z głownych ideologów owej epoki, w których zamiast rzeczowej, „matematycznie eleganckiej” analizy pojawia się raczej fetyszyzacja i reifikacja rynku oraz pochwała nierówności: Najwyraźniej w umyśle ludzkim, nawet gdy był on ostrzony na Oksfordzie czy Sorbonie, jest coś co wzdraga się przed uwierzeniem w kapitalizm: w tajemnicę wzbogacającej nierówności, niewyczerpalne pokłady podziału pracy, mnożące się cuda gospodarki rynkowej, rosnące korzyści z handlu i własności, wskazując również najważniejsze, motywacyjne znaczenie dużych dystansów społecznych: Aby odnieść sukces, ubogi najbardziej potrzebuje ostrogi swojej nędzy (Gilder 2001: 170–171, 1999).

W tych słowach trudno nie usłyszeć echa społecznego darwinizmu w wersji niesławnego szefa pierwszej katedry socjologii na amerykańskiej ziemi Williama Graham Sumnera, który pisał: (…) jedno trzeba oddać bogatym – są z natury dobrzy (Sumner 1883: 43) lub (…) pijak w rynsztoku jest tam, gdzie być powinien zgodnie ze swą kondycją i naturą rzeczy (Sumner 1918: 480).

Ten typ afirmacji, dla najwyraźniej wrodzonych i definitywnych różnic między ludźmi nagrodzonymi za swoje cnoty wysoką pozycją w społecznej hierarchii a tymi ukaranymi za swoją nieudolność i niedostatki cnót, może uzasadnić nawet najbardziej radykalne działania petryfikujące społeczne nierówności. Echa tego sposobu postrzegania społecznych dystansów widać w amerykańskiej, a później europejskiej debacie na temat underclass i jej moralnych defektów, która przyczyniła się do milczącej zgody „zdrowej większości” na wycofanie się wielu państw ze znacznej części zobowiązań na rzecz najsłabszych członków społeczeństw (patrz np. Bauman 1998, Woźniak 2010).

„Cywilizacyjna niekompetencja” tamą modernizacji

W polskim dyskursie naukowym, a następnie debacie publicznej również mieliśmy do czynienia ze specyficznym underclass à la polonaise. Jak w przypadku tego terminu, ukutego przez szwedzkiego ekonomistę Gunnara Myrdala w zupełnie innym kontekście niż wykorzystany później w neokonserwatywnym dyskursie, tak pojęcie homo sovieticus, zaproponowane przez Aleksandra Zinowiewa, także oderwało się od swego pierwotnego znaczenia. W Polsce termin ten do publicystyki politycznej wprowadził Józef Tischner, w emocjonalnych tekstach komentujących rozczarowujące jego środowisko wybory prezydenckie roku 1990, w których Tadeusz Mazowiecki przegrał ze Stanisławem Tymińskim (patrz: Bonowicz 2005). Z kolei w polskich naukach społecznych najbardziej całościową i koherentną operacjonalizację tego pojęcia i opis segmentu społecznego dotkniętego w najbardziej znaczący sposób syndromem homo sovieticus zawdzięczamy Piotrowi Sztompce. Kluczowy termin, którym posługuje się Sztompka opisując specyficzny syndrom mentalny to: „cywilizacyjna niekompetencja” pokrywająca szeroki zakres cech, które nie pozwalają osobom dotkniętym nim w pełni legitymizować zachodzących w polskim społeczeństwie zmian, co skutkuje negatywnymi decyzjami wyborczymi, których efektem może być zablokowanie rozwoju kraju, spowolnienie reform, czy utrudnienie modernizacji.

Pisząc o elementach syndromu homo sovieticus, Sztompka wymienia: Poparcie dla egalitaryzmu, bezinteresowna zawiść wobec bogatszych, akceptacja państwowego paternalizmu, anty-elityzm, anty-intelektualizm (…) oportunistyczne podwójne standardy (…) niesubordynacja traktowana jako cnota (Sztompka 2001: 22).

Wspomniany egalitaryzm jest, jak twierdzi Sztompka, nie dając jednak żadnych empirycznych uzasadnień: (…) bezpośrednio ukształtowany przez komunistyczną propagandę i indoktrynację (Sztompka 2008: 137).

Jak podkreśla, Polacy (…) nie byli jednakowo dotknięci syndromem homo sovieticus. Istniały intelektualne, akademickie, artystyczne i opozycyjne elity – kosmopolityczne i zorientowane na Zachód, które były w stanie zaszczepić się przeciwko temu syndromowi i już w okresie komunizmu przyjąć – w swoich wyobrażeniach, snach i aspiracjach – standardy i wartości „wolnego świata” (Sztompka 2008: 45).

Sztompka w pracach poświęconych zmianie systemowej rzadko odwołuje się do jakichkolwiek danych. Rozliczne porównawcze badania postaw opinii publicznej wobec nierówności i sprawiedliwości społecznej nie potwierdzają wyjątkowego w Polsce poparcia dla egalitaryzmu (patrz: Woźniak 2014). Jednak pisząc o początku transformacji, współkreując w ten sposób mitologię „polskiego snu” z szansami na sukces dostępnymi dla wszystkich, wspominany socjolog pisze: (…) obserwowaliśmy prawdziwy wybuch przedsiębiorczości, z milionami (tak, milionami) powstających małych firm, z których niektóre wkrótce przekształciły się w poważne przedsiębiorstwa (Sztompka 2008: 48).

Znów, ten typ argumentacji nie jest niuansowany dostępnymi danymi wskazującymi, że ów duch przedsiębiorczości krążący nad Polską w latach 90. i masowe powstawanie firm, wiązało się w znacznej mierze z próbami ucieczek przed masowym bezrobociem i pauperyzacją, podejmowanymi najczęściej przez wielkoprzemysłową klasę robotniczą. Zgodnie z szacunkami Henryka Domańskiego, między 1991 a 1993 rokiem połowa nowopowstałych firm została założona przez robotników, z tego 44 procent przez robotników niewykwalifikowanych. Co ciekawe, wychwalana przez Sztompkę tradycyjnie rozumiana inteligencja, nie podlegała tym procesom, zaledwie 7 procent nowych przedsiębiorców rekrutowało się z tej warstwy społecznej (Domański 2007: 295–299).

Zapewne jednym ze źródeł takiej sytuacji była radykalna zmiana kryteriów stratyfikacyjnych i wzorów nierówności społecznych. Dość wysokie nierówności już u schyłku PRL związane były z branżą zatrudnienia lub pozycją w hierarchii nomenklaturowego systemu władzy. Wykształcenie miało znaczenie drugorzędne – ludzie z ukończonym podstawowym szczeblem edukacji zarabiali w 1988 roku zaledwie 10 procent mniej niż średnia zarobków (Domański 2002). W toku transformacji systemowej poziom edukacji stanowił główny czynnik stratyfikujący, z uprzywilejowaną kategorią coraz lepiej sytuowanych elit stających się coraz gorliwszymi wyznawcami szczególnie, i znów – niezgodnie z intencjami twórcy pojęcia – rozumianej merytokracji (o dyskursie merytokracji w polskim i międzynarodowym kontekście patrz: Woźniak 2012a). Poparcie to było zgodne z gorzką konstatacją Michaela Walzera: Merytokracja, czyli otwartość karier przed talentami, jest zasadą tych, którzy pretendują do posiadania talentu: ci są najczęściej monopolistami wykształcenia (2008: 33).

Wiele przykładów tego typu dyskursu można znaleźć w rozmowie dwóch znanych i cenionych profesorów, socjologa Piotra Sztompki i specjalisty od zarządzania Andrzeja Koźmińskiego, twórcy jednej z najlepszych prywatnych szkół wyższych w Polsce. Ten drugi stwierdza:

Chcielibyśmy mieć państwo, które nie tylko chroni, ale które jeszcze można naciągnąć. Mamy u nas połowę rent inwalidzkich wyłudzonych, wydanych za łapówki, na lipę. Nikt tylko nie wie i nikt nie jest w stanie się dowiedzieć, która to połowa. Podobnie do niedawna zwolnienia lekarskie były lipne, pewnie połowa zwolnień z pracy była taka. Dziś jednak ludzie zwolnień nie biorą tak łatwo, bo boją się utraty pracy. Ale oszustwo to nadal rzecz akceptowana. (…) Czy tylko twarde reguły rynku i rygorystyczna kontrola są w stanie zmienić ten stan ducha? Nie ma się czemu dziwić, że napotykają one na gwałtowne opory. Karykaturalnym tego wyrazem są blokady dróg i strajki taksówkarzy protestujących przeciwko obowiązkowi instalowania kas fiskalnych. Oni stają bohatersko w obronie tolerancji dla popełnianych oszustw (Koźmiński, Sztompka 2003: 33–34).

Znów, bardzo mocne i definitywne stwierdzenia, nie są niuansowane kontekstem, ani żadnymi danymi empirycznymi. Obiegowa prawda o wyłudzaniu rent nie jest oparta o jakiekolwiek opracowania naukowe. Ponadto, radykalny wzrost liczby rent, zasiłków przedemerytalnych, czy wcześniejszych emerytur na początku lat 90. był elementem świadomej polityki państwa, decydenci woleli wówczas ułatwić ludności dostęp do tego typu świadczeń, niż pozwolić, by zbliżająca się do 20 procent stopa bezrobocia wzrosła o dalsze kilka punktów procentowych. Tadeusz Kowalik nazwał ten typ „zwalczania” bezrobocia neoliberalnym państwem opiekuńczym (2010).

Passus o protestujących przeciwko obowiązkowi instalowania kas fiskalnych taksówkarzach nie jest z kolei uzupełniony informacją, że w tym samym czasie przeciwko tym samym przepisom, w dodatku w odróżnieniu od taksówkarzy skutecznie, protestowali prowadzący prywatną praktykę lekarze, czy też prawnicy. Najwidoczniej immunizowanym na syndrom homo sovieticusa przedstawicielom elit nie można przypisać tak niskich, merkantylnych pobudek, jak niemoralnym i roszczeniowym przedstawicielom profesji usługowej.

Dominujący w medialnym mainstreamie dyskurs elit był w znacznym stopniu odbiciem diagnoz zegzemplifikowanych powyższymi cytatami. W badaniach dyskursu medialnego, ale także dyskursu elit politycznych można znaleźć rozliczne przykłady wskazujące, że dyskurs elit „przesiąka” do całego społeczeństwa, poprzez media i dominujący ton publicznej debaty, a w wielu przypadkach również przez sale wykładowe i akademickie lektury (patrz: Woźniak 2012b). Połączenie roszczeniowości z bezproduktywną biernością, dobrowolnej bezradności z amoralną zaradnością, stanowiły najczęstsze deskrypcje osób z niższych segmentów struktury społecznej, a podnoszenie w publicznych debatach problematyki równości społecznej groziło etykietką populisty i demagoga. Jeżeli tak czyniono, to niemal wyłącznie w przedwyborczej rywalizacji medialnej. Przykładem – premier z partii, która w trakcie kampanii wyborczej budowała dychotomię Polska solidarna – Polska liberalna. Formułując egalitarne i socjalne postulaty i krytykując liberalizm, tuż po wyborach, w wywiadzie udzielonym opiniotwórczemu tygodnikowi, deklarował zachwyt osiągnięciami Margaret Thatcher, a jako swoich intelektualnych przewodników wymieniał Miltona Friedmana i Francisa Fukuyamę (Marcinkiewicz 2005). Prawo i Sprawiedliwość wycofało się ze swoich deklaracji zarówno w swej praktyce rządzenia (gdy polityką gospodarczą i finansową w jego rządzie zajęła się minister Zyta Gilowska), jak i w retoryce, przyjmując choćby dyskurs oponentów dotyczący obniżania podatków jako uniwersalnego panaceum na społeczne bolączki. Na jedną ze znamiennych decyzji podjętych przez nieliberalny w deklaracjach gabinet premiera Jarosława Kaczyńskiego, tj. całkowite zniesienie podatku spadkowego niezależnie od wartości aktywów spadkodawcy, nie zdecydowała się w czasie swych rządów nawet Margaret Thatcher.

Rozwód z rynkową ortodoksją?

W Polsce wciąż czekamy na powrót tematu nierówności i ponowną jego legitymizację w dyskursie publicznym i politycznym jako jednej z najważniejszych, tradycyjnych osi konfliktu społecznego. Podobne lekceważenie tematyki nierówności dominowało w większości publicznych debat w europejskich krajach. Dopiero kryzys ekonomiczny zapoczątkowany w 2008 roku przyniósł radykalną zmianę nastrojów i potwierdzenie przepowiedni ekonomistów krytykowanych wcześniej za lewicowy defetyzm. Paul Krugman, Joseph Stiglitz, Dani Rodrik, czy Nouriel Roubini stanowili kluczowy punkt odniesienia w kolejnych debatach ze względu na trafność formułowanych w przedkryzysowej działalności prognoz. Do opinii publicznej zaczął trafiać także przekaz płynący z prac nieekonomicznych badaczy społeczeństwa. Prace Daniela Dorlinga Niesprawiedliwość. Dlaczego nierówności społeczne trwają (2010), Görana Therborna Zabójcze pola nierówności (2013), czy najbardziej wpływowa i dyskutowana „Koncepcja poziomicy” Richarda Wilkinsona i Kate Pickett (wydana w Polsce jako „Duch równości”, 2011) w fundamentalny sposób przywróciły problematykę równości i nierówności społecznej na polityczną agendą.

Interesujące, że w politycznym dyskursie temat ten, przez dłuższy czas lekceważony, wrócił w sposób znaczący do agendy politycznej, a nawet na wyborcze plakaty w ostatnim okresie najmocniej w Wielkiej Brytanii. Szczególnie widoczne było to podczas kampanii wyborczej przed wyborami parlamentarnymi roku 2010, gdy problematyka ta była jedną z istotnych osi sporu, podlegając jednocześnie zaskakującej dyskursywnej subwersji, w której konserwatywni spadkobiercy Margaret Thatcher krytykowali swych laburzystowskich oponentów za fakt, iż pod rządami Nowej Partii Pracy (New Labour) trwał trend wzrostu nierówności zapoczątkowany radykalnym pogłębieniem się społecznych dystansów w kadencjach rządu „Żelaznej Damy” (patrz: Brewer et al. 2007). Torysi wykorzystali jednak fakt, że w okresie trzynastoletnich rządów Partii Pracy trend ten nie zmienił się, co często przypisywano kontynuacji Thatcherowskiej polityki gospodarczej w wielu aspektach, oraz dominującemu już w tym czasie, w obliczu recesji w kraju i globalnego kryzysu finansowego przeświadczeniu, że tak znaczne nierówności jak te obecne w Wielkiej Brytanii u schyłku pierwszej dekady dwudziestego pierwszego wieku są niekorzystne nie tylko dla społeczeństwa, ale i gospodarki. Na ich billboardach znalazł się zatem plakat z roześmianym premierem Gordonem Brownem i hasłem: Zwiększyłem przepaść między bogatymi a biednymi! Głosujcie na mnie! (Hartley 2010). Późniejsza polityka rządu Davida Camerona wskazała, że było to czysto retoryczne zagranie, niemające przełożenia na działania. Jednocześnie sam fakt pojawienia się tego tematu w debacie publicznej na pierwszoplanowym miejscu zasługuje na uwagę.

Być może jednak pewien typ kolonizacji dyskursu oraz działań politycznych przez rozwiązania radykanie antyrównościowe dobiega końca, skoro nawet zdecydowani proponenci rozwiązań liberalnych w ostatnim okresie formułują stwierdzenia do niedawna uchodzące za lewicowy populizm. Jak mówił w niedawnym wywiadzie Krzysztof Rybiński: Mamy system podatkowy, w ramach którego partner dużej kancelarii prawnej, biorąc pod uwagę procent jego dochodów, płaci mniejsze podatki niż kasjerka w Biedronce. Elity stworzyły system prawny umożliwiający im szybkie bogacenie się, natomiast jak trzeba kogoś „skubnąć” z pieniędzy, to chwyta się za portfele ludzi biednych. Do tej pory nie udało się zmniejszyć drastycznych różnic w poziomie życia pomiędzy najbogatszymi a najbiedniejszymi, zaś w najbliższych latach uderzenie recesji odczują przede wszystkim rodziny najuboższe (Rybiński 2012). Nawet jeżeli pewne rozwiązania i komentarze przezeń proponowane nie brzmią dobrze dla egalitarnie zorientowanego czytelnika, to sam sposób postawienia problemu przez liberalnego ekonomistę, brzmiący do niedawna jak antyrynkowa herezja, jest znaczącym sygnałem zmiany obowiązującego status quo w debacie publicznej o nierównościach.

dr Wojciech Woźniak jest socjologiem, adiunktem w Katedrze Socjologii Ogólnej na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Główne zainteresowania badawcze to nierówności społeczne, dyskurs publiczny wobec kwestii społecznych, zjawisko paniki moralnej, fiński model społeczno-gospodarczy, socjologia sportu. Członek Fińskiego Towarzystwa Socjologicznego (Westermarck Society), Brytyjskiego Towarzystwa Socjologicznego (BSA), Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA) i Europejskiej Sieci Badaczy Polityki Społecznej (ESPAnet). Prowadził gościnne wykłady na uniwersytetach w Niemczech (Wolny Uniwersytet w Berlinie i Uniwersytet Justusa Liebiga w Giessen), w estońskim Tartu oraz na fińskich uczelniach w Tampere i Turku. W 2012 roku nakładem wydawnictwa Scholar ukazała się jego książka „Nierówności społeczne w polskim dyskursie politycznym”.

Afiliacja autora:

Katedra Socjologii Ogólnej, Instytut Socjologii,
Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź
e-mail: wwozniak@uni.lodz.pl

Bibliografia:

Bauman Zygmunt, (1998), Zawrotna kariera podklasy, „Przegląd Społeczny”, nr 1–2, [dostęp: 12 grudnia, 2013]. Dostępny w Internecie: http://www.tezeusz.pl/cms/tz/index.php?id=354.

Belka Marek, (1991), Reaganomika. Sukces, czy porażka i jej wpływ na konkurencyjność gospodarki amerykańskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Bonowicz Wojciech, (2003), Tischner, Warszawa: Świat książki.

Brewer Mike i inni, (2007), Poverty and Inequality in the UK, London: Institute of Fiscal Studies.

Domański Henryk, Rychard Andrzej, (1998), Nowe społeczeństwo klasowe? Wywiad Roberta Krasowskiego, „Życie”, 20 marca.

Domański Henryk, (2002), Growing inequalities and the rise of meritocracy in Poland [w:] Władysław Adamski, Pavel Machonin, Wolfgang Zapf, red., Structural Change and Modernization in Post-Socialist Societies, Hamburg: Reinhold Kramer.

Domański Henryk, (2007), Struktura społeczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Dorling Daniel, (2010), Injustice. Why social inequality persists, Bristol: Policy Press.

Kowalik Tadeusz, (2010a), Cięcioobsesja, „Krytyka polityczna”, nr 23.

Kowalik Tadeusz, (2010b), Ekonomia polityczna klęski socjaldemokratycznej opcji [w:] Witold Morawski, red., Modernizacja Polski. Struktury – agencje – instytucje, Warszawa, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Gilder George, (2001), Bogactwo i ubóstwo, Warszawa: Zysk i s-ka.

Hartley Clodagh, (2010), Tories hard hitting posters, „The Sun”, 28 marca, [dostęp 30 maja 2013]. Dostępny w Internecie: http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2910703/Tories-hard-hitting-posters.html.

Koźmiński, Andrzej K., Sztompka Piotr, (2004), Rozmowa o wielkiej przemianie, Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego.

Marcinkiewicz Kazimierz, (2005), Mój gabinet. Wywiad Jacka Żakowskiego, „Polityka” nr 45, 12.11.2005.

OECD, Divided we Stand: Why Inequality Keeps Rising, OECD Publishing.

Sumner William G., (1918), Forgotten man and other essays, New Haven: Yale University Press.

Sumner William G., (1883), What Social Classes Owe to Each Other, New York: Harper & Brothers.

Sztompka Piotr, (2001), The Ambivalence of Social Change: Triumph or Trauma?, Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung GmbH, [dostęp 02.01.2014]. Dostępny w Internecie: http://bibliothek.wzb.eu/pdf/2000/p00-001.pdf.

Sztompka Piotr, (2008), The Ambivalence of Social Change In Post-Communist Societies [w:] Anna Śliż, Marek S. Szczepański, red., Czy koniec socjalizmu? Polska transformacja w teoriach socjologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Rybiński Krzysztof, (2012), Polska obrała kurs na górę lodową!, rozmowa Romana Mańki, „Gazeta Finansowa. Gość specjalny, [dostęp 13 sierpnia 2012. Dostępny w Internecie: http://biznes.interia.pl/raport/kryzys_w_usa/news/polska-obrala-kurs-na-gore-lodowa,1831057.

Therborn Göran, (2013), Killing fields of inequality, Cambridge, Malden: Polity Press.

Wheen Francis, (2006), Jak brednie podbiły świat, Warszawa: MUZA.

Wilkinson Richard, Pickett Kate, (2011), Duch równości, Warszawa: Czarna Owca.

Wnuk-Lipiński Edmund, (2005), Socjologia życia publicznego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Woźniak Wojciech, (2010), Zwalczanie ubóstwa, czy zwalczanie ubogich? O wizerunku biednego w polskim dyskursie publicznym [w:] Piotr Żuk, red., Podziały klasowe i nierówności społeczne – refleksje społeczne 20 lat po zmianie systemowej, Warszawa: Oficyna Naukowa.

Woźniak Wojciech, (2012), Użycie i nadużycie nauk społecznych. Przypadek merytokracji [w:] Piotr Żuk, red., Wiedza, władza, ideologia. O społecznej funkcji uniwersytetu w społeczeństwie rynkowym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Woźniak Wojciech, (2012), Nierówności społeczne w polskim dyskursie politycznym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Woźniak Wojciech, (2014), Perception of inequality by the general public and political elites [w:] Dieter Eissel, Jeremy Leaman, Ewa Rokicka, red., Welfare state et risk. Rising Inequality in Europe, Berlin, Heidelberg, New York: Springer Verlag.

Cytowanie

Woźniak Wojciech, (2013), Nierówności w publicznej debacie. Zmierzch neoliberalnej mitologii?, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 45–54 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Inequalities in Public Debate. The demise of Neoliberal Mythology?

Abstract:

The paper undertakes the topic of presence of social inequalities in Polish public debate during the transition period. Particular attention is paid to the way of justifying the neutral or positive impact of inequality on economy and society. Article considers also the role of intellectual elites in legitimizing the growth and new patterns of social inequalities. In concluding, it is noted that the theme of inequalities came back to the mainstream of European public and political debate during and because of financial crisis of the past years.

Key words:
social inequalities, Polish public debate, Polish politics, neoliberalism, economic and financial crisis

Eurabia – mity na temat przyszłości społeczności muzułmańskich w Europie Zachodniej

Marcin Pierzchała
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt:

Celem artykułu jest opis zagadnień koncertujących się na przyszłości społeczności muzułmańskich w Europie Zachodniej oraz mitów związanych ze wzrostem liczebności tych mniejszości na Starym Kontynencie. To zagadnienie związane są ze strachem przed islamizacją Europy. W artykule wykazuję, że wizja Eurabii jest jedynie mitem. Ponadto koncentruję się na trendach demograficznych charakterystycznych dla tych społeczności – ich obecną sytuacją, a także prognozami na okres 2010–2030. Związane jest to m.in. ze średnim rocznym wzrostem tych społeczności, wskaźnikami dzietności, proporcjami płci wśród tych mniejszości, a także zagadnieniami związanymi z przyszłymi migracjami wyznawców islamu do Europy Zachodniej.

Słowa kluczowe:

muzułmanie w Europie Zachodniej, imigracja, dzietność, demografia

Wstęp – straszenie wizją muzułmańskiej Europy

Straszenie, że Stary Kontynent – w tym przede wszystkim Europa Zachodnia – staną się muzułmańskie, co ma mieć miejsce „w najbliższej przyszłości”, posiada już długą tradycję. Takie wizje pojawiały się od chwili, gdy do Europy zaczęli coraz liczniej przybywać imigranci muzułmańscy, zwłaszcza od momentu, gdy obecność tych społeczności zaczęła nabierać cech stałego funkcjonowania m.in. we Francji czy Wielkiej Brytanii. Co ciekawe, wiązały się one z przeświadczeniem części społeczeństw europejskich, że migracja ta ma charakter czasowy, a imigranci, określani jako „gastarbeiterzy”, wrócą do swoich ojczyzn. Do końca XX wieku był to powszechny sposób myślenia przede wszystkim w Niemczech o licznie zamieszkującej ten kraj społeczności tureckiej. Miało to miejsce, aż do liberalizacji ustawy o obywatelstwie z 2000 roku, umożliwiającej otrzymanie go, przez dzieci imigrantów, które urodziły się na terytorium Niemiec. Do końca XX wieku tylko niecałe 25% muzułmanów posiadało niemieckie obywatelstwo, co było jednym z najniższych współczynników wśród państw europejskich zamieszkiwanych przez duże grupy wyznawców islamu (Skowron-Nalborczyk 2005: 333).

W przypadku debat nad przyszłością społeczności muzułmańskich, a tym samym również Starego Kontynentu, bardzo często przeważały w nich nie racjonalne argumenty, ale strach oraz wyolbrzymianie obecności muzułmanów w państwach europejskich. Faktem jest jednak, że masowe migracje wyznawców islamu na Stary Kontynent po II wojnie światowej sprawiły, że islam stał się drugą religią pod względem liczby wiernych w Europie i zdaniem niektórych badaczy jest to jedna z najważniejszych zmian religijnych na naszym kontynencie od czasów reformacji (Pędziwiatr 2005: 11). Dodatkowo, choć kontakty Zachodu z cywilizacją arabsko-muzułmańską mają miejsce od samego początku istnienia tej najmłodszej z religii monoteistycznych, nigdy nie odbywały się one w centrum Europy jak ma to miejsce od II połowy XX wieku w przypadku imigrantów, którzy bardzo często są już obywatelami tych krajów. Nie można również zaprzeczać statystykom ukazującym systematyczny wzrost wyznawców islamu na Starym Kontynencie. Przykładem są m.in. dane z Wielkiej Brytanii, potwierdzające bardzo dynamicznie rosnącą populację muzułmanów w tym kraju. Na początku lat 80. na Wyspach mieszkało niecałe 750 000 wyznawców islamu (Skowron-Nalborczyk, Sieklucka 2005: 368). Według danych spisowych z 2001 roku dla Anglii i Walii ich liczba wynosiła już ponad 1,5 miliona, co stanowiło około 3% całości populacji (Islam in the United Kingdom, Euro-Islam. Info. News and Analysis on Islam in Europe and North America). Oznacza to, że podwojenie liczebności tych grup nastąpiło w okresie około dwudziestu lat. W przypadku ostatniego spisu powszechnego z 2011 roku dla Anglii i Walii jest to już około 2 700 000 wyznawców islamu, stanowiących prawie 5% populacji (Office for National Statistics 2012, Religion in England and Wales 2011). W tym przypadku podwojenie ich liczby nastąpi znacznie szybciej. Dane ten jednak nie potwierdzają, że islam zalewa ten kraj. Muzułmanie stali się jedynie jedną z wielu niechrześcijańskich mniejszości religijnych, choć wśród nich najliczniejszą.

Jednocześnie, przywołując dane z Wielkiej Brytanii, warto porównać je z formułowanymi prognozami pojawiającymi się na łamach np. prasy nad Sekwaną w latach 80., które kreowały wizję muzułmańskiej Francji w 2020 roku, podczas gdy rzeczywista liczebność wyznawców islamu, stanowiła wówczas około 10 % obywateli tego państwa. W październiku 1985 roku czasopismo „Le Figaro Magazine” wywołało skandal, publikując na okładce popiersie Marianny udekorowane w islamską chustę, któremu towarzyszył artykuł „Marianna w chuście” zawierający nieprawdziwe dane demograficzne, zapowiadający istnienie większości muzułmańskiej za czterdzieści lat. W 1991 roku gazeta powtórnie zamieściła podobny przekaz, któremu towarzyszył tekst straszący przed islamizacją państwa francuskiego (Sorman 2007: 239). Od tej pory zagrożenie to stało się stałym elementem debat dotyczących islamu we Francji, ale również w całej Europie Zachodniej.

O wizjach sprzed dwudziestu i trzydziestu lat należy pamiętać w kontekście obecnego wieszczenia, że wyznawcy islamu przemienią w najbliższych latach Stary Kontynent w islamski kalifat. Dotyczy to, po zamachach z 11 września 2001 roku, medialnej kariery terminu Eurabia, autorstwa włoskiej dziennikarki Oriany Fallaci (Fallaci 2003). Fallaci opisuje przyszłość Starego Kontynentu jako islamskiej kolonii, która powstanie w wyniku prowadzonej przez muzułmanów tzw. „polityki brzucha”, związanej z wysoką dzietnością tych społeczności. Polityka ta ma prowadzić do stworzenia w Europie przyczółka cywilizacji islamskiej i w rezultacie – powstania kontynentu muzułmańskiego. Taką apokaliptyczną przyszłość w książce Niemcy same się likwidują z 2010 roku kreślił również Tillo Sarrazin, opisując sytuację demograficzną Niemiec do końca XXI wieku. Według tego polityka i ekonomisty w wielkich miastach w Niemczech, poczynając od 2030 roku, muzułmanie będą stanowili większość, a około 2045 roku dla mniejszości mieszkańców niemiecki będzie językiem ojczystym. Ponadto w 2050 roku ponad połowa burmistrzów będzie pochodzenia tureckiego, arabskiego lub afrykańskiego, co będzie konsekwencją tego, że od 2040 roku ponad 30% nowych wyborców będą stanowili imigranci – w tym przede wszystkim muzułmanie (Rötzer 2010: 37). Są to więc prognozy podobne do tych wygłaszanych przed trzydziestu laty we Francji.

Ważnym elementem wpływającym na kontekst takich „proroctw” jest również przywoływanie „katastrofalnej” sytuacji demograficznej Europy, związanej ze zmniejszeniem wskaźnika dzietności oraz starzeniem się społeczeństw. W konsekwencji ma to prowadzić do spadku liczby ludności, co sprawi, że muzułmanie stanowić będą jeszcze szybciej większość mieszkańców. Jak będę starał się wykazać, choć problemy te są rzeczywistym wyzwaniem stojącym przed Europą, to nie niosą zagrożenia islamizacji Starego Kontynentu.

Społeczności muzułmańskie w Europie Zachodniej

W poszczególnych państwach, zarówno pod względem wielkości populacji muzułmanów, ich procentowego udziału w całości populacji, a także tempa wzrostu, występują znaczne różnice. W każdym z krajów Europy Zachodniej muzułmanie stanowią jednak jedynie kilkuprocentowe mniejszości, w żadnym państwie nieprzekraczające 10%. Wyjątek stanowi Francja, w przypadku której liczba muzułmanów powoli zbliża się do wartości dwucyfrowych. W chwili obecnej nie można więc mówić o „inwazji” muzułmanów na Europę Zachodnią, a jedynie o niewielkich – choć coraz bardziej zauważanych w społecznym krajobrazie – grupach, zwłaszcza, że należą one do tzw. widocznych mniejszości (visible minorities). Według raportu Pew Global Research The Future of the Global Muslim Population. Projections for 2010–2030 w przypadku całego kontynentu liczba muzułmanów, w tym także tych niemających pochodzenia imigranckiego (jak np. w Rosji czy na Bałkanach – zwłaszcza na terenie byłej Jugosławii oraz Bułgarii), systematycznie zwiększała się w ciągu ostatnich 20 lat. W 1990 roku Stary Kontynent zamieszkiwało 26,6 miliona wyznawców islamu, co stanowiło około 4,1% całej populacji, natomiast w 2000 roku ich liczba wynosiła już 37 milionów (5,1% całej populacji). W 2010 roku liczyli oni niecałe 43,5 milionów, co przekładało się na 5,9% wszystkich Europejczyków. Należy mieć jednak na uwadze, że dane z 2010 roku uwzględniają prawie siedemnastomilionową społeczność zamieszkującą Rosję, która stanowiła blisko 12% mieszkańców całego państwa i około 40% wszystkich europejskich wyznawców islamu.

W przypadku Europy Zachodniej liczby te przedstawiają się znacznie skromniej. Szacunki pochodzące z różnorodnych źródeł okazują się zbliżone. Pew Researach Center (Pew 2011: 124) podawało liczbę nieco ponad 18 milionów wyznawców islamu na terenie Europy Zachodniej, a fundacja Open Society Institute (OSI 2009: 22) obliczała, że Unię Europejską, zamieszkuje pomiędzy 15 a 20 milionów muzułmanów. Wśród krajów o największej liczebności tych społeczności wymienić możemy przede wszystkim: Francję, Niemcy oraz Wielką Brytanię (patrz: Tabela 1).

Tabela 1. Najliczniejsze społeczności muzułmańskie w państwach Europy Zachodniej w 2010 roku

Lp.

Kraj

Liczba (w mln)

Odsetek w populacji kraju

1

Francja

3,5–5

6%–8,5%

2

Niemcy

3–4,1

4%–5%

3

Wielka Brytania

2,9

4,6%

4

Włochy

0,8–1,6

1,7–2,6%

5

Holandia

1

5,8%

6

Hiszpania

1

2,3%

7

Belgia

0,3–0,65

4%–6%

8

Szwajcaria

0,45

5,7%

9

Austria

0,35–0,47

4,2%–5,7%

10

Szwecja

0,25–0,45

1,8%–4,9%

11

Dania

0,17–0,23

3,7%–4,1%

12

Norwegia

0,14

3%

Źródło: opracowanie własne na podstawie – Pew Research Center, (2011), The Future of the Global Muslim Population. Projections for 2010 – 2030; Country Profile, Euro-Islam. Info. Nesw and Analysis on Islam and North America.

Według danych Pew Research Center (Pew 2011: 124) w przypadku wzrostu populacji muzułmańskich w Europie do 2030 roku będzie ona zdecydowanie największa w jej zachodniej części. W przeciągu najbliższych 20 lat liczba muzułmanów ma zwiększyć się tam o ponad 10 milionów, do niecałych 30. Największy przyrost mają zanotować najbardziej ludne kraje kontynentu: Wielka Brytania, Francja, Włochy oraz Niemcy, na które ma przypadać około ¾ wzrostu populacji muzułmańskich w Europie Zachodniej.

Pomimo to, jedynie w dwóch krajach Europy Zachodniej przewiduje się, że za około 20 lat liczba wyznawców islamu przekroczy 10% ogólnej liczby mieszkańców. Dotyczy to Francji, gdzie w 2030 roku prawie 7 milionów muzułmanów ma stanowić około 10,3% populacji tego kraju oraz Belgii, gdzie ponad milion muzułmanów będzie stanowić 10,2% wszystkich obywateli. Największy wzrost procentowy tych społeczności dotyczyć będzie przede wszystkim państw charakteryzujących się niewielkimi populacjami wyznawców islamu – Irlandii, gdzie przewiduje się, że liczba muzułmanów zwiększy się o prawie 190% z 43 000 do 125 000, Finlandii – o prawie 150% z 42 000 do 105 000 oraz Norwegii – o 150% z 144 000 do 359 000. Natomiast w przypadku procentowego udziału w ogóle populacji danego kraju, największy wzrost zanotowany zostanie w Szwecji – o 5% z 4,9% w 2010 roku do 9,9% w 2030 i w Belgii o 4,2% z 6% w 2010 roku do 10,2% w 2030.

W 2030 roku w większości krajów Europy Zachodniej – choć w niektórych będą to społeczności liczące po kilka milionów jak np. w Wielkiej Brytanii (ponad 5,5 miliona), Niemczech (ponad 5,5 miliona), Włoszech (ponad 3 miliony), Hiszpanii (prawie 2 miliony), Szwecji (prawie 1 milion) – muzułmanie pozostaną tylko kilkuprocentowymi mniejszościami. Jednocześnie muzułmanie europejscy w 2030 roku, podobnie jak obecnie, stanowić będą znikomą część światowej populacji wyznawców islamu, stanowiąc jedynie 3% globalnej ummy.

W świetle takich wyliczeń trudno jest utrzymać argument o tym, że grozi nam zalew muzułmanów czy islamizacja całej Europy, jaka była prognozowana przez Orianę Fallaci czy Tillo Sarrazina. W przypadku tego ostatniego autora warto podkreślić fakt, że w Niemczech za niecałe 20 lat muzułmanie mają stanowić około 7% wszystkich mieszkańców – jest to dalekie od wizji mówiącej o likwidacji całego narodu niemieckiego. Dodatkowo nie potwierdzają się dane dotyczące gwałtownego spadku dzietności wśród społeczeństw europejskich – będzie ona poniżej granicy zastępowalności pokoleń. Raport Komisji Europejskiej przewiduje nawet, że wskaźnik urodzeń w Unii Europejskiej wzrośnie z 1,59 (dane za 2010 rok) do 1,71 w 2060 roku. Według tego dokumentu ludność Unii Europejskiej do 2030 roku ma się nawet powiększyć o 5%, choć oczywiście będą regiony, gdzie nastąpi jej dotkliwy spadek np. we wschodnich obszarach Niemiec. Problemem pozostanie kwestia starzenia się europejskich społeczeństw, które według przewidywań Komisji Europejskiej, w jednej trzeciej mają składać się z osób powyżej 65 roku życia. Podobne problemy przeżywać będą, choć w zdecydowanie mniejszym stopniu społeczności muzułmańskie (European Commission, 2012, Greying Europe – we Reed to prepare now – 15/05/2012).

Czynniki związane z przyszłym wzrostem liczebności społeczności muzułmańskich w Europie Zachodniej

W przypadku przewidywań dotyczących wzrostu liczebności społeczności muzułmańskich konieczna jest analiza dwóch podstawowych czynników wpływających na ten proces. Ułatwi to zrozumienie dlaczego muzułmanie nie staną się dominującą większością w Europie Zachodniej. Wcześniej jednak głównie te czynniki odpowiadały za gwałtowne zwiększanie się liczebności tych grup na Starym Kontynencie. Mowa tutaj o stopniu dzietności wśród tych społeczności – będącego w przeszłości znacznie powyżej średniej dla krajów europejskich[1] – oraz o napływie imigrantów do państw europejskich[2]. Oba czynniki odpowiadają za to, że społeczności muzułmańskie są bardzo młode. Podczas gdy w 2010 roku mediana wieku dla całej Europy wynosiła 40 lat – to w ich przypadku były to 32 lata (Pew 2012b).

Obecnie, współczynnik dzietności wśród muzułmanek w Europie, pozostaje na dość niskim poziomie – średnio na jedną kobietę przypada 2,2 dziecka, podczas gdy wśród niemuzułmanek było to 1,8 dziecka w okresie 2005–2010. Podobne niewielkie różnice zauważalne są także w krajach Europy Zachodniej. W państwie o największej liczebności społeczności muzułmańskich, czyli Francji, wynosi ona dla wyznawców islamu 2,8, a dla kobiet nie będących muzułmankami niewiele mniej bo 1,9. Najwyższą dzietność notuje mała, bo zaledwie kilkudziesięciotysięczna społeczność muzułmanów w Finlandii (średnio 3,3 dziecka). W przypadku krajów o największej liczebności waha się ona wśród muzułmanek od 3,1 dziecka w Wielkiej Brytanii, poprzez 2,7 w Danii i Holandii, 2,5 w Belgii, 1,8 w Niemczech do jedynie 1,6 w Hiszpanii. Jeszcze mniejsze różnice przewidywane są w okresie 2025–2030. Średnia dzietność dla muzułmanek ma wynieść wówczas poniżej progu zastępowalności pokoleń – 2,0 podczas gdy dla niemuzułmanek 1,6. Różnica będzie mniejsza niż w okresie 2005–2010. Powyżej granicy zastępowalności pokoleń wskaźnik dzietności w latach 2025–2030 będzie charakteryzował społeczności muzułmańskie tylko w niektórych państwach – w Finlandii (2,8), Norwegii (2,6), Irlandii (2,6), Wielkiej Brytanii (2,5), Francji (2,4), Danii (2,4) Szwecji (2,3), Holandii (2,3), Szwajcarii (2,2) oraz Belgii (2,2). We wszystkich tych krajach będzie on jednak niższy niż poprzednich dekadach.

Warto podkreślić, że w przypadku kobiet, choć w społeczeństwach europejskich stanowią one nieco ponad połowę populacji, to wśród społeczności muzułmańskich rzadko przekraczają 50%. Jest to cecha charakterystyczna niemal wszystkich społeczności imigrantów, związana z tym, że w pierwszej kolejności w procesie migracyjnym uczestniczą samotni mężczyźni, do których dopiero później dołączają ich rodziny. Np. w Niemczech wśród najliczniejszej społeczności muzułmańskiej – Turków – odsetek kobiet w 2003 roku wynosił 46,2%, a wśród przedstawicieli imigrantów z Algierii tylko 21,4%. (Skowron-Nalborczyk 2005: 334). Niski stopień feminizacji może dodatkowo wpływać na wolniejszy przyrost tych społeczności, czy też wymuszać większą liczbę zawieranych małżeństw mieszanych. W przyszłości prognozy demograficzne zakładają wyrównanie proporcji w zakresie płci w społecznościach imigrantów muzułmańskich.

Prezentowane dane zbieżne są z poglądami demografów twierdzących, że w sprawach dzietności, muzułmanie bardzo szybko przejmą obyczaje społeczeństw, w jakie wchodzą. Taką opinię wyraża Marek Okólski, odnosząc się do przykładu francuskiego. Uważa on, że chociaż w rodzinach muzułmańskich rodzi się więcej dzieci to trend ten nie utrzyma się w długim okresie, gdyż rodziny imigranckie bardzo szybko dostosowują się do modelu dominującego we Francji. Proces ten widoczny jest w ciągu ostatnich 30 lat, ponieważ dzietność wśród tych społeczności spadła o połowę (Gadomski 2007). Takie uwarunkowania potwierdzają, że w najbliższym czasie zwiększenie liczebności tych imigranckich populacji nie będzie następowało aż taż gwałtownie, jeżeli uwzględnić jedynie wewnętrzne czynniki wzrostu.

Drugim z elementów związanym ze zwiększaniem liczebności tych społeczności jest kwestia dalszego napływu imigrantów muzułmańskich. Europa przestaje być jednak głównym obszarem wybieranym przez wyznawców islamu. Według danych Pew Research Center zamieszczonych w raporcie Faith on the Move. The Religious Affiliation of International Migrants spośród 10 najpopularniejszych, krajów, do których udają się imigranci muzułmańscy tylko dwa z nich znajdują się w Europie. Są to Niemcy (3 miejsce) oraz Francja (4 miejsce). Bardziej popularnymi kierunkami przemieszczania się są Arabia Saudyjska oraz Rosja. Pozostałe – to państwa z regionów położonych daleko od Europy Zachodniej: Jordania, Pakistan, Stany Zjednoczone, Iran, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Syria.

W przypadku nowych imigrantów – w 2010 roku jedynie we Francji większość z nich stanowili muzułmanie (prawie 70%). W innych krajach liczba muzułmanów nie przekraczała 46% przybywających osób. W kolejnych dekadach, aż do 2030 roku, choć do wszystkich krajów napływać będą imigranci muzułmańscy, ich liczba będzie mniejsza niż ma to miejsce obecnie.

Zarówno czynniki endogenne – związane z dzietnością, ale również egzogenne – uwarunkowane zmniejszonym napływem imigrantów sprawiają, że redukcji ulega średni roczny przyrost społeczności muzułmańskich. Podczas gdy w latach 1990–2000 wynosił on 2,2%, to w okresie 2000–2010 – już 1,8%. W kolejnych okresach przewidywany jest jego dalszy spadek – pomiędzy 2010 a 2020 rokiem ma wynieść 1,6%, a w następnej dekadzie tylko 1,2%. W przypadku niemuzułmanów w okresie 1990–2010 pozostawał on na stałym poziomie, podczas gdy w następnych latach ma spaść o 0,1% i 0,2%. Dane te również nie potwierdzają wersji o wyludnianiu Starego Kontynentu i jego islamizacji.

Społeczności muzułmańskie – koncentracja przestrzenna i problem gettoizacji

Ważnym zagadnieniem jest proces znacznej koncentracji przestrzennej społeczności muzułmańskich zauważalny w niemal wszystkich krajach Europy Zachodniej. Najbardziej skrajnym przykładem jest Belgia, w której aż dwie trzecie belgijskich muzułmanów mieszka w obrębie 12 samorządów lokalnych (m.in. w stolicy tego kraju) w sytuacji, gdy cały kraj liczy ich 589 (Pędziwiatr 2005: 146). W Brukseli aż 40% uczniów szkół podstawowych stanowią muzułmanie, a od 2009 roku najpopularniejszym imieniem wśród nowo urodzonych dzieci jest Muhammad (Kern 2012a). W aglomeracjach takich jak Bruksela, co podkreślone zostało to w jednym z artykułów w „The Economist”, teza o transformacji Europy w Eurabię nie brzmi absurdalnie (When towns halls turn to Mecca, 2008, „The Economist”).

Koncentracja społeczności muzułmanów dotyczy przede wszystkim dużych miast – w tym przede wszystkim ośrodków przemysłowych oraz przedmieść. Mieszka w nich zdecydowana większość wyznawców islamu w Europie Zachodniej. Wśród najważniejszych wymienić można m.in. aglomeracje we Francji (Paryż z przedmieściami, gdzie funkcjonuje największa zwarta populacja muzułmanów licząca ponad 1,5 miliona, Marsylię, Lyon), w Niemczech (Berlin, Kolonię, Hamburg), w Wielkiej Brytanii (Londyn, Birmingham, Leicester, Bradford, Luton), w Belgii (Brukselę, Antwerpię, Liege), w Holandii (Amsterdam, Rotterdam, Hagę), w Szwecji (Sztokholm, Goeteborg, Malmo), w Danii (Kopenhagę, Arhus) w Austrii (Wiedeń).

Muzułmanie stanowią w nich zazwyczaj od kilku do kilkunastu procent mieszkańców. Wyjątek stanowią jedynie pojedyncze ośrodki miejskie gdzie muzułmanie to ponad 20% wszystkich mieszkańców np. w Marsylii, Amsterdamie czy Brukseli. W przypadku tego pierwszego miasta przewiduje się, że prawdopodobnie będzie to pierwsza metropolia w Europie Zachodniej, gdzie muzułmanie w przyszłości będą stanowić większość (BBC). Dodatkowo należy pamiętać, że nagromadzenie wyznawców islamu następuje nie w obrębie całego miasta, ale w odniesieniu do konkretnych jego dzielnic, co dotyczy wszystkich ww. ośrodków miejskich. Te dysproporcje dobrze obrazuje przykład Wielkiej Brytanii i Londynu. Według danych ze spisu powszechnego dla Anglii i Walii z 2011 roku muzułmanie stanowią 4,8% ogółu mieszkańców, podczas gdy w Londynie jest to już 12,4%, a w tzw. „muzułmańskich” dzielnicach stolicy Wielkiej Brytanii – 32% w Newham i aż 34,5 % w Tower Hamlets (Office for National Statistics, 2012, Religion…).

Koncentracja muzułmanów w poszczególnych ośrodkach miejskich nie byłaby tak dużym problemem, gdyby nie to, że bardzo często powoduje powstawanie gett etnicznych. Charakteryzują się one występowaniem wysokiego stopnia bezrobocia oraz wysokiego poziomu przestępczości zwłaszcza wśród młodych muzułmanów – do tego typu gett bardzo często np. we Francji policja nie ma wstępu. Nad Sekwaną tzw. stref miejskich o szczególnej wrażliwości (zones urbaines sensible) jest na terenie całego kraju ponad 750 (Kern 2012b).

Podsumowanie

Obecnie muzułmanie stanowią kilkuprocentowe społeczności, a wszystkie wyliczenia pokazują, że tylko w niektórych państwach ich liczba około 2030 roku przekroczy 10%. Dalszy wzrost będzie jednak ograniczony ze względu na mniejszy dopływ imigrantów m.in. w wyniku bardziej restrykcyjnych polityk imigracyjnych poszczególnych krajów Europy Zachodniej, ale przede wszystkim przez zmniejszający się wskaźnik dzietności. Paradoksalnie związany jest on z postępującym procesem integracji społecznej i kulturowej. W tym wymiarze upodabnia to rodziny muzułmańskie do modelu rodziny europejskich społeczeństw przyjmujących.

Nie zmienia to jednak faktu, iż w przypadku niektórych ośrodków miejskich zwłaszcza w pojedynczych dzielnicach (np. w Londynie czy Brukseli) muzułmanie mogą stanowić w ciągu najbliższych dekad większość mieszkańców. Wysoka koncentracja przestrzenna w pojedynczych częściach miast, zwłaszcza tych określanych jako „trudne dzielnice”, gdzie następuje szczególna intensyfikacja problemów ekonomicznych i społecznych (np. związanych z wysoką stopą bezrobocia), przekłada się na postawy opinii publicznej w poszczególnych krajach Europy Zachodniej. Charakteryzują się one strachem przed zalewem Starego Kontynentu przez wyznawców islamu i przekształceniem Europy w Eurabię.

Choć w przyszłości muzułmanie staną się bardziej wpływową grupą religijną na Starym Kontynencie, to w świetle zaprezentowanych w artykule danych, nie jest zasadne mówienie o islamizacji Europy. Pamiętać należy również o dużej różnorodności tych społeczności będących od lat 80. XX w. stałym elementem społeczeństw Europy Zachodniej.

W porównaniu do innych aspektów obecności muzułmanów w Europie to demografia stała się podstawowym elementem straszenia islamem, gdzie nie uwzględniane są naukowe argumenty. Z podobnym zjawiskiem opinia publiczna miała do czynienia również w związku z zakazem budowania minaretów Szwajcarii, w której istniały do czasu referendum z 2009 jedynie 4 takie obiekty (Switzerland’s Minaret Ban), lub też zakazem noszenia burek we Francji, w sytuacji, gdy według danych francuskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nosiło je w tym kraju niecałe 2 tysiące muzułmanek (Coleman 2010).

dr Marcin Pierzchała – absolwent socjologii Uniwersytetu Łódzkiego, doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii (tytuł uzyskany na Uniwersytecie Łódzkim). Główne zainteresowania badawcze: socjologiczne aspekty obecności społeczności muzułmańskich w Polsce i Europie, obywatelskość, socjologia polityki.

e-mail: marcinpierz@wp.pl

Przypisy

1 Rozważania dotyczące dzietności zostały dokonane na podstawie danych z raportu Pew Research Center, (2011), The Future of the Global Muslim Population. Projections for 2010–2030.

2 Rozważania dotyczące zagadnień związanych z migracjami dokonane zostały na podstawie danych z raportu Pew Research Center, (2011), The Future of the Global Muslim Population. Projections for 2010–2030 oraz Pew Research Center, (2012), Faith on the Move.

Bibliografia

BBC, Heart and Soul – Marseille: France’s Muslim City, (http://www.bbc.co.uk/mediacentre/proginfo/2012/23/ws-heartandsoul-marseille.html).

Coleman Isabel, (2010), Why Does France Want to Ban Burqas?, (http://www.cfr.org/france/why-does-france-want-ban-burqas/p22628).

European Commission, (2012), Greying Europe – we Reed to prepare now – 15/05/2012, (http://ec.europa.eu/news/economy/120515_en.htm).

Fallaci Oriana, (2003), Wściekłość i duma, Warszawa: Wydawnictwo Cyklady.

Gadomski Witold, (2007), Czy przetrwamy do roku 2050? – wywiad z Markiem Okólskim, „Gazeta Wyborcza” 28 – 29.04.

Islam in the United Kingdom, Euro – Islam. Info. News and Analysis on Islam in Europe and North America, (http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-kingdom/).

Kern Soeren, (2012a), Belgium Will Become an Islamic State, (http://www.gatestoneinstitute.org/3442/belgium-islamic-state).

Kern Soeren, (2012b), France Seeks to Reclaim ‘No- Go’ Zones, (http://www.gatestoneinstitute.org/3305/france-no-go-zones).

Office for National Statistics, (2012), Religion in England and Wales 2011, (http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171776_290510.pdf).

Open Society Institute, (2009), At Home in Europe Project. Muslim in Europe. A report on 11 EU Cities, Open Society Foundation, London.

Pędziwiatr Konrad, (2005), Od islamu imigrantów do islamu obywateli: muzułmanie w krajach Europy Zachodniej, Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.

Pew Global Research, (2011), The Future of the Global Muslim Population. Projections for 2010–2030.

Pew Research Center, (2012), Faith on the Move, (http://features.pewforum.org/religious-migration/Faithonthemove.pdf).

Pew Research Center, (2012), The Global Religious Landscape. A report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010.

Rötzer Florian, (2010), Złych duch, „Forum”, nr 37.

Skowron-Nalborczyk Agata, (2005), Muzułmanie w Niemczech – wielka społeczność religijna nieuznana przez państwo [w:] Anna Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Dialog.

Skowron-Nalborczyk Agata, Sieklucka Anna, (2005), Muzułmanie w Wielkiej Brytanii. Jedna czy wiele społeczności muzułmańskich? [w:] Anna Parzymies (red.), Muzułmanie w Europie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Dialog.

Sorman Guy, (2007), Dzieci Rifa’y. Muzułmanie i nowoczesność, Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka.

Switzerland’s Minaret Ban (http://www.euro-islam.info/key-issues/switzerlands-minaret-ban/)

When towns halls turn to Mecca, (2008), „The Economist” (http://www.economist.com/node/12724966?story_id=12724966).

Cytowanie

Pierzchała Marcin, (2013), Eurabia – mity na temat przyszłości społeczności muzułmańskich w Europie Zachodniej, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 57–66 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Eurabia – Myths about the Future of Muslims Societies in Western Europe

Summary

The aim of this article is to describe a problem of future of Muslim societies in Western Europe and the myths about the growth of Europe’s Muslim population. This issue is connected with the fear of islamization of Europe. In this paper I prove that vision of Eurabia is only a myth. Moreover I focus on the demographic trends among Muslim minorities in Western Europe – current situation and projections for 2010 – 2030. This report presents a lot of vital aspects connected with annual population growth rates for Muslims, fertility rates for Muslims, sex ratios in Muslim population and migration.

Key words:

Muslims in Western Europe, immigration, fertility rate, demography

Występowanie konfliktów w relacji: przełożony–podwładny w opinii funkcjonariuszy Policji

Monika Żak
Uniwersytet Śląski w Katowicach

Abstrakt:

Jednym z najważniejszych czynników determinujących sytuację zawodową pracownika oraz jego warunki pracy są bez wątpienia stosunki panujące w miejscu pracy. W przypadku zawodów wysokiego ryzyka – w szczególności zaś wojska i policji, te relacje są ściśle określone przez przepisy prawa, które zakładają hierarchiczność oraz podporządkowanie rozkazom przełożonych. Artykuł ma na celu przedstawienie oceny występowania konfliktów i ich przyczyn, jakie mają miejsce na linii przełożony – podwładny w zawodach wysokiego ryzyka, na przykładzie relacji zachodzących w codziennej służbie policjantów.

Słowa kluczowe:

zawód wysokiego ryzyka, warunki pracy, konflikty służbowe

Wstęp

Wśród wielu czynników wpływających na sytuację zawodową pracownika, psychologia za jeden z najważniejszych uznaje relacje między pracownikami oraz pracownikami i przełożonymi. Charakter stosunków, jakie zachodzą w codziennej współpracy między pracownikami jest bardzo istotny zarówno z punktu widzenia efektywności pracy, jak i satysfakcji oraz indywidualnej sytuacji zawodowej każdego pracownika. Psycholodzy podkreślają, że w poprawnej atmosferze zdecydowanie łatwiej jest stawiać czoła codziennym wyzwaniom. Świadomość wsparcia ze strony przełożonego i innych pracowników jest czynnikiem, który w dużym stopniu warunkuje poziom zadowolenia i chęci wykonywania określonej profesji. (…) Dobrobyt indywidualny pracownika, w aspekcie długookresowych skutków działalności firmy, ściśle wiąże się z fizycznymi i psychicznymi warunkami jego pracy, pozostając tym samym w centrum uwagi zarządzania personelem. (Szałkowski, red., 2006: 41).

Poprawny charakter relacji między pracownikami a przełożonymi jest ważny zarówno z punktu widzenia pracownika, jak i pracodawcy. Dla pracownika poprawność stosunków służbowych jest istotna m.in. z uwagi na:

- ▶ zaufanie do pracodawcy;

- ▶ pewność zatrudnienia;

- ▶ poczucie sprawiedliwości;

- ▶ uczciwe zasady wynagradzania i rozwoju zawodowego.

Powyższe czynniki wpływają w sposób znaczący na stosunek pracownika do wykonywanej pracy oraz na jego postawę wobec pracodawcy. Dla pracodawcy z kolei dobre relacje z pracownikami są ważne m.in. z uwagi na:

- ▶ większe prawdopodobieństwo uczciwości ze strony pracownika;

- ▶ większą efektywność pracy podwładnego;

- ▶ zwiększenie motywacji do podejmowania nowych wyzwań zawodowych przez pracownika;

- ▶ internalizacja przez pracownika celów firmy.

Poprawny charakter stosunków służbowych w miejscu pracy przynosi korzyści zarówno dla pracodawcy, przełożonego, jak i dla pracownika.

Podkreśla się wagę i znaczenie określonej postawy kierowników, menedżerów, którzy w dużym stopniu kreują charakter relacji, jakie występują między nimi i ich podwładnymi. Zdaniem Marka Adamca i Barbary Kożusznik: (…) podstawą działań kierowniczych jest:

- ▶ plastyczność i elastyczność – każde działanie kierownicze powinno być pozbawione dogmatyzmu i dostosowane do ludzi;

- ▶ branie pod uwagę kontekstów – w postępowaniu należy brać pod uwagę okoliczności , myśleć systemowo i globalnie;

- ▶ cnota umiarkowania – umożliwiająca w każdej sytuacji wybór złotego środka (np. odwaga jako złoty środek między tchórzostwem a ryzykanctwem). (2000: 204).

W przypadku zawodów wysokiego ryzyka, a w szczególności policjantów, stosunki służbowe między pracownikiem a przełożonym są określone na podstawie dwóch relacji: służbowych – oficjalnych, oraz osobowych – indywidualnych. Hierarchiczność oraz zachowanie określonej ścieżki służbowej ma w tym przypadku bardzo duże znaczenie. Należy jednak podkreślić, że w ramach relacji, które są jasno określone przez przepisy prawa, dopuszczalny – a wręcz wskazany jest – tzw. czynnik ludzki, czyli próba wprowadzenia przyjacielskich relacji na linii: pracodawca, przełożony – pracownik. (…) Interwencje w dużych grupach to zmagania z konfliktem na różny sposób i na różnych fazach jego rozwoju; czasami trzeba poznać historię konfliktu, niekiedy sprecyzować różnice stanowisk i wpływać na te różnice, a niekiedy trzeba bezpośrednio zająć się tymi kwestiami, które dzielą ludzi. (Bunker 2005:565). Nie należy tutaj jednak mylić relacji przyjacielskich, które opierają się na wzajemnym zrozumieniu, zaufaniu oraz szacunku, z przesadną zażyłością, przejawiającą się w faworyzowaniu, ukrywaniu błędów, która może być postrzegana jako przekroczenie pewnych ogólnie przyjętych (szczególnie w zawodach wysokiego ryzyka) norm i zasad dotyczących stosunków służbowych. (…) Role menedżerów z reguły są łączone z rolami kierowników, szefów, czyli zwierzchników osób zatrudnionych w organizacji lub pracujących na jej rzecz. Rola ta może obejmować częściowo lub w pełni dobór podległego personelu, a musi obejmować podział i wyznaczenie zadań konkretnym osobom, zapewnienie warunków umożliwiających wykonanie tych zadań (przede wszystkim wyposażenie, instruktaż i informacja), ocenę działań podwładnych i ich motywowanie czyli zastosowanie bodźców materialnych i niematerialnych, które sprawiają, że podwładni chcą należycie wykonywać powierzone im zadania, kierując się swoim własnym interesem. (Koźmiński, Jemielniak 2008: 17–18). W Policji wszelkie czynności wykonywane przez funkcjonariuszy odbywają się na zasadzie odpowiednich poleceń i rozkazów służbowych, które wydaje przełożony, działając na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Nie są dopuszczalne jakiekolwiek formy dowolnego interpretowania przepisów lub dostosowywania ich do indywidualnych potrzeb, czy sytuacji. W przypadku zawodów wysokiego ryzyka przełożony to przede wszystkim osoba nadzorująca – w sposób maksymalnie obiektywny – prawidłowe wykonywanie czynności służbowych przez poszczególnych funkcjonariuszy – podwładnych. Nie można jednak zapominać, że przełożony w Policji to „również” człowiek i nie jest wolny od popełniania błędów, ulegania chwilowym emocjom itp. (…) Nieuchronność wystąpienia konfliktów pomiędzy ludźmi w organizacji nie podlega dyskusji. Kontakty dwojga lub więcej osób prędzej czy później dojdą do momentu, w którym pojawią się jakieś różnice w ich pragnieniach, wartościach, poglądach, nawykach. (…). Współistnienie ludzi w organizacji wymaga zarówno respektowania potrzeb innych osób, jak i ochrony własnych praw i pragnień, pamiętając o konieczności realizowania wspólnego celu, jakim jest cel organizacji. (Balawajder 1998: 62).

W niniejszym artykule zostaną przedstawione wyniki badań opinii funkcjonariuszy Policji na temat ich relacji z przełożonymi w miejscu pracy. Analiza ta jest częścią większego projektu badawczego, którego celem było określenie zarówno sytuacji zawodowej, jak i osobistej przedstawicieli zawodów wysokiego ryzyka, jakim są funkcjonariusze Policji. Badania zostały przeprowadzone w latach 2009–2011 wśród słuchaczy kursów specjalistycznych prowadzonych w Szkole Policji w Pile. Badania były przeprowadzane w czasie wolnym funkcjonariuszy tak, aby uzyskane informacje były jak najbardziej wyczerpujące. Rozdano około 1200 kwestionariuszy ankiety, z czego do analizy wykorzystano 912 kompletnie wypełnionych. Jednocześnie przeprowadzono wywiady swobodne z 54 policjantami oraz wywiady eksperckie 6 psychologami policyjnymi oraz 12 funkcjonariuszami Policji, którzy pełnią kierownicze funkcje. Na podstawie zebranych danych możliwe było uzyskanie opinii policjantów na temat relacji zachodzących między pracownikami a przełożonymi w Policji.

Częstotliwość występowania konfliktów na linii przełożony–pracownik

Bardzo istotnym czynnikiem, który warunkuje ocenę stosunków służbowych między pracownikami a przełożonymi jest częstotliwość występowania różnego rodzaju konfliktów. Funkcjonariuszom biorącym udział w badaniach postawiono zatem następujące pytanie: Czy w Pana/Pani miejscu pracy dochodzi do konfliktów z przełożonymi? Zdecydowanie najczęściej udzielaną odpowiedzią na pytanie dotyczące częstotliwości występowania konfliktów na linii: pracownik – pracodawca, była odpowiedź dotycząca rzadkiego występowania konfliktów z przełożonymi (32,4%). Ponad ¼ badanych nie była w stanie określić czy i w jakim nasileniu występują konflikty z przełożonymi (26,2%). 21,2% funkcjonariuszy przyznało, że konflikty z przełożonymi występują często w ich służbie. Najmniej, bo 20,2% stwierdziło, że żadne zatargi nie mają miejsca w ich codziennej pracy zawodowej. Szczegółowe wyniki zostały zawarte w tabeli 1.

Tabela 1. Występowanie konfliktów z przełożonymi, a płeć respondentów (w %) N = 912

Płeć

Występowanie konfliktów z przełożonymi w miejscu pracy

Ogółem
N = 912

Tak, często
N = 193

Tak, rzadko
N = 296

Nie, nigdy
N = 184

Nie wiem
N = 239

Mężczyźni

21,8

32,6

19,6

26,0

100,0

Kobiety

12,3

29,8

28,1

29,8

100,0

Ogółem

21,2

32,4

20,2

26,2

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Analiza uzyskanych wyników badań nakazywała pewne uzupełnienie tej kwestii o odpowiedź czy konflikty między przełożonymi a pracownikami w przypadku 1/5 badanych, rzeczywiście nie mają miejsca, czy też nie dotyczą personalnie respondentów. Informacji na ten temat udzielił w trakcie wywiadu swobodnego jeden z funkcjonariuszy: Konflikty (większe lub mniejsze) między funkcjonariuszami a ich przełożonymi są zawsze i wszędzie. Oczywiście ich ilość i skala różnią się w zależności od jednostki. Niemniej jednak, nie znam przykładu komendy, komisariatu czy choćby wydziału, w którym nie dochodziłoby do jakichkolwiek spięć. W tym zawodzie to nieuniknione, choćby ze względu na poziom stresu jaki policjanci odczuwają, a co za tym idzie często wysoki poziom frustracji, który niejednokrotnie jest wyładowywany na przełożonych. (mężczyzna 36 lat, 12 lat służby). Zarówno w przypadku kobiet jak i mężczyzn najczęściej podawaną odpowiedzią było rzadkie występowanie konfliktów. Należy jednak zauważyć, że w przypadku kobiet odsetek tych, które zadeklarowały rzadkie występowanie konfliktów z przełożonymi, był równy liczbie policjantek, które nie były w stanie oszacować częstotliwości występowania tych konfliktów.

Sytuacja zawodowa funkcjonariuszy Policji jest w dużej mierze uwarunkowana charakterem obowiązków, jakie na co dzień wykonują. Inne bowiem czynności wypełnia policjant służby prewencyjnej (np. pełniący służbę w ruchu drogowym), inne funkcjonariusz służby kryminalnej (np. prowadzący śledztwo w sprawie zabójstwa), a jeszcze inne policjant pełniący służbę w pionie wspomagającym (np. wykładowca w szkole policji). Występowanie konfliktów między funkcjonariuszami a ich przełożonymi wydaje się być zatem w dużym stopniu związane z charakterem wykonywanych czynności służbowych, zwłaszcza w świetle wypowiedzi cytowanego wyżej respondenta, który twierdzi, że takie sytuacje są często wynikiem stresu oraz frustracji policjantów, którzy niejednokrotnie w swej bezsilności starają się je przerzucić na swoich przełożonych, jako osoby odpowiedzialne za przekazywanie określonych obowiązków oraz czynności służbowych. Przełożony w tym wypadku to również ta osoba, która rozlicza funkcjonariusza z efektów jego działań i decyduje o ewentualnych nagrodach i awansach służbowych. Prawie połowa (49,5%) respondentów pełniących służbę w pionie kryminalnym przyznała, że konflikty z przełożonymi występują często. Zaledwie 3,1% spośród tych funkcjonariuszy stwierdziła, że zatargi z przełożonymi nie mają miejsca. Co trzeci (34,5%) policjant służby kryminalnej uważa, że takie zdarzenia mają miejsce rzadko, a 12,9% nie jest w stanie określić częstotliwości konfliktów z przełożonymi. Zdecydowanie odmiennie przedstawia się sytuacja funkcjonariuszy pionu prewencyjnego, których większość (37,4%) nie potrafiła ocenić, czy i w jakim nasileniu konflikty z przełożonymi występują w ich miejscu pracy. Ponad ⅓, bo 36% stwierdziło natomiast, że owszem zatargi takie mają miejsce, ale bardzo rzadko. Prawie 1/5 (16,9%) badanych uważa, że konflikty z przełożonymi w ogóle nie występują, w przeciwieństwie do 9,7% funkcjonariuszy, którzy przyznają, że są one częstym zjawiskiem w ich codziennej służbie. W przypadku policjantów służby wspomagającej ogromna większość (80,7%) stoi na stanowisku, że konflikty z przełożonymi nie występują w ogóle. 10,1% przyznaje, iż zatargi mają miejsce, ale są zjawiskiem stosunkowo rzadkim. Niespełna 1% funkcjonariuszy pionu wspomagającego uważa, że konflikty z przełożonymi mają miejsce często, a 8,3% nie ma opinii na ten temat. Szczegółowe dane dotyczące opinii na temat występowania konfliktów między przełożonymi a pracownikami, z punktu widzenia pełnionej przez respondentów służby, zostały zamieszczone w tabeli 2.

Tabela 2. Występowanie konfliktów z przełożonymi a rodzaj służby respondenta (w %) N = 912

Rodzaj służby

Występowanie konfliktów z przełożonymi w miejscu pracy

Ogółem
N = 912

Tak, często
N = 193

Tak, rzadko
N = 296

Nie, nigdy
N = 184

Nie wiem
N = 239

Kryminalna

49,5

34,5

3,1

12,9

100,0

Prewencyjna

9,7

36,0

16,9

37,4

100,0

Wspomagająca

0,9

10,1

80,7

8,3

100,0

Ogółem

21,2

32,4

20,2

26,2

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Kolejnym istotnym czynnikiem wpływającym na pozycję zawodową policjantów jest ich stopień służbowy. Wpływa on bowiem zarówno na wysokość uzyskiwanego wynagrodzenia, na możliwości pełnienia kierowniczych funkcji, jak i na samą pozycję wewnątrz struktur policyjnych. Z analizy danych zebranych w trakcie badań wynika, że na sporadyczne konflikty z przełożonymi stosunkowo najczęściej wskazywali respondenci w randze od starszego posterunkowego po starszego aspiranta, jednak w przypadku starszych posterunkowych liczba osób, które uważają, że konflikty z przełożonymi mają miejsce rzadko, jest taka sama, jak liczba badanych stojących na stanowisku, że nie występują one w ogóle. Funkcjonariusze w stopniu starszego posterunkowego to bardzo często młodzi adepci tej służby, w związku z czym istnieje uzasadnione przypuszczenie, że jako młodzi pracownicy w stosunkowo niskiej randze, nie wchodzą w żadne konflikty personalne w miejscu pracy z różnych powodów (obawa przed zablokowaniem awansu, oddelegowanie do wykonywania „najgorszych” czynności służbowych, itp.). Zdecydowanie odmienne poglądy na tę kwestię przedstawili respondenci w stopniu aspiranta sztabowego, którzy najczęściej stwierdzali, że zatargi z przełożonymi w ich miejscu pracy są zjawiskiem częstym. Przyczyna takiego stanu rzeczy może dotyczyć możliwości dalszego rozwoju zawodowego i awansu policjantów w stopniu aspiranta sztabowego, którzy muszą spełnić określone prawem wymogi (dotyczące konieczności posiadania wykształcenia wyższego oraz ukończenia szkolenia zawodowego w Wyższej Szkole Policji w Szczytnie/ ukończenia studiów wyższych w tejże szkole oraz pozytywnego zdania egzaminu oficerskiego). Z kolei w przypadku badanych w stopniu od podkomisarza do nadkomisarza przeważa opinia mówiąca, że konflikty z przełożonymi w ogóle nie występują w codziennej służbie funkcjonariuszy Policji. Można w tej sytuacji przypuszczać, że o takiej postawie decyduje posiadanie stopnia oficerskiego oraz ewentualne zajmowanie stanowiska kierowniczego. Analiza danych zebranych w trakcie badań została zamieszczona w tabeli 3.

Tabela 3. Występowanie konfliktów z przełożonymi a stopień służbowy respondenta (w %) N = 912

Stopień służbowy

Występowanie konfliktów z przełożonymi w miejscu pracy

Ogółem
N = 912

Tak, często
N = 193

Tak, rzadko
N = 296

Nie, nigdy
N = 184

Nie wiem
N = 239

Starszy posterunkowy

21,7

30,4

30,4

17,5

100,0

Sierżant

12,9

43,5

16,1

27,5

100,0

Starszy sierżant

19,3

35,1

12,3

33,3

100,0

Sierżant sztabowy

15,5

39,7

8,6

36,2

100,0

Młodszy aspirant

23,4

34,7

14,5

27,4

100,0

Aspirant

19,7

37,1

9,1

34,1

100,0

Starszy aspirant

27,4

33,0

11,3

28,3

100,0

Aspirant sztabowy

32,8

31,3

14,8

21,1

100,0

Podkomisarz

5,1

19,2

61,5

14,2

100,0

Komisarz

3,4

6,9

89,7

0,0

100,0

Nadkomisarz

0,0

0,0

88,9

11,1

100,0

Ogółem

21,2

32,4

20,2

26,2

100,0

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Analiza powyższych danych nasuwa wniosek, iż występowanie konfliktów oraz ich częstotliwość między funkcjonariuszami a ich przełożonymi w dużej mierze zależy od stopnia służbowego jaki reprezentują. Najmłodsi stopniem policjanci najrzadziej wskazywali na częste występowanie takich sytuacji. Częstotliwość odpowiedzi mówiących o istnieniu problemu wzrasta wraz ze stopniem służbowym, ale tylko do poziomu aspiranta sztabowego. Z kolei poczynając od stopnia podkomisarza, opinie dotyczące występowania konfliktów z przełożonymi zdecydowanie się zmieniają i najczęściej wskazują na brak zatargów. Taki stan rzeczy można próbować tłumaczyć faktem, że wraz z wiekiem, doświadczeniem służbowym oraz stopniem wzrasta zarówno ilość wiedzy, jak i uprawnień, które stanowią o autorytecie, a także pretendują do zajmowania stanowisk kierowniczych. Z kolei najmłodsi stopniem funkcjonariusze z racji niewielkiego doświadczenia, nie czują się w kompetencji podważać decyzji przełożonych, a tym bardziej wchodzić z nimi w konflikt. „Świeżaki” rzadko wchodzą w konflikty z kierownikami jednostek, bo boją się konsekwencji dyscyplinarnych. Starsi doświadczeniem, stopniem policjanci wiedzą, że czasem przełożony może się mylić i potrafią mu wprost wytknąć irracjonalność jego decyzji. Oczywiście jest to swego rodzaju igranie z ogniem, ale w pewnych sytuacjach, pod wpływem emocji i nagromadzonego stresu, człowiek nie wytrzymuje i wygarnia przełożonemu, co o nim myśli… (mężczyzna 46 lat, 22 lata służby). Taka sytuacja wydaje się dotyczyć przedstawicieli wielu zawodów, gdzie doświadczenie i wiedza w wielu przypadkach wpływają na charakter relacji między pracownikami a ich przełożonymi.

Przyczyny konfliktów między pracownikami i przełożonymi w Policji

Fakt występowania konfliktów w miejscu pracy wydaje się być kwestią bezsporną. (…) Konflikty nie oznaczają, że organizacja jest źle zarządzana lub przechodzi jakiś kryzys lub załamanie. Są one naturalnym stanem w funkcjonowaniu i rozwoju organizacji. (Balawajder 1998: 62). Oczywistym jest również, iż konflikty te mogą występować w różnej częstotliwości, z różnym natężeniem oraz, co najważniejsze, z różnych powodów. Określenie przyczyn występowania konfliktów służbowych jest istotne, ponieważ część z nich może mieć podłoże w relacjach osobowych, w cechach osobowościowych oraz sposobie zarządzania stosowanych przez przełożonego, ale również w czynnikach od niego niezależnych takich jak: ilość biurokracji, wynagrodzenia itp. W celu pełniejszego nakreślenia obrazu sytuacji konfliktowych w miejscu pracy funkcjonariuszy, należy podjąć próbę określenia najczęstszych przyczyn występowania sytuacji konfliktowych między policjantami a ich przełożonymi w trakcie wykonywania codziennych czynności służbowych. Na pytanie: Jakie są Pana/Pani zdaniem przyczyny konfliktów z przełożonymi? najczęściej wymienianą przez badanych funkcjonariuszy przyczyną konfliktów między nimi a przełożonymi był stres związany z wykonywaniem czynności i zadań służbowych przypisanych każdemu stanowisku oraz nadmiar obowiązków służbowych (w szczególności ilość biurokracji – tzw. „kwitologia”). Te dwa czynniki są jednak ze sobą powiązane, ponieważ odczuwany przez funkcjonariuszy stres zawodowy w dużej mierze jest spowodowany nadmiarem obowiązków (zarówno tych związanych z pracą w terenie, jak i tych, które dotyczą wypełniania formalności)[1].

Należy zatem zwrócić uwagę i rozdzielić dwie istotne kwestie, mianowicie: ilość rzeczywistej pracy, jaką funkcjonariusz wykonuje „w terenie” a pracę, która musi zostać wykonana po zakończeniu tych działań, czyli uzupełnienie wszelkich formalności. Niestety bardzo często funkcjonariusze traktują te dwie sprawy w sposób jednakowy, co sprawia, że niemożliwym jest rzeczywiste określenie ilości pracy wykonywanej przez funkcjonariusza w terenie. Sami zainteresowani zaś podkreślają, że mogliby wykonywać zdecydowanie więcej działań „rzeczywistych”, gdyby nie ogromna ilość zadań formalnych towarzyszących absolutnie każdej czynności służbowej. Kwestie te jednak są regulowane na poziomie przepisów prawa i przełożeni nie mogą ze swojego poziomu ich zmieniać lub dowolnie interpretować. Muszą oni natomiast bezwzględnie ich od funkcjonariuszy wymagać i egzekwować, co w wielu przypadkach prowadzi do powstawania napięć i konfliktów. Szczegółowe dane dotyczące najczęstszych przyczyn konfliktów między przełożonymi a pracownikami w Policji zawiera tabela 4.

Tabela 4. Przyczyny konfliktów między przełożonymi a pracownikami w Policji (w %) N = 912

Płeć

Przyczyny konfliktów z przełożonymi

Ogó-
łem**

Nadmiar obowiązków służbowych

Brak możliwości awansu

Poczucie zagrożenia dla życia i zdrowia

Stres

Brak szacu-
nku

Mob-
bing

Inne

Nie
wiem

Nie
doty-
czy*

N=178

N=62

N=85

N=238

N=52

N=19

N=2

N=16

N=423

Mężczyźni

60,9

37,2

31,4

64,1

9,0

8,4

3,2

1,7

45,6

261,5

Kobiety

45,8

33,3

41,7

58,3

16,7

8,3

12,5

8,3

57,9

282,8

Ogółem

36,4

12,6

17,3

48,6

10,6

3,9

0,4

3,3

46,4

179,5

*Osoby, które stwierdziły, że w ich miejscu pracy konflikty ze współpracownikami nie mają miejsca w ogóle.

**Respondenci mogli wybrać więcej niż jedną odpowiedź, stąd odpowiedzi nie sumują się do 100%.

Źródło: Badania i obliczenia własne.

Z wyników przeprowadzonych przez autorkę badań wynika, że najczęstszymi przyczynami konfliktów między pracownikami a przełożonymi w Policji są: stres (48,6%) oraz nadmiar obowiązków służbowych (36,4%). Te dwa czynniki, jak to opisano powyżej, są ze sobą ściśle związane. Funkcjonariusze bowiem wskazują nadmiar pracy (głównie formalności) jako podstawowy element wpływający na poczucie stresu. Zaskakującym jest fakt, że to nie praca tzw. w terenie, bezpośrednia przysparza funkcjonariuszom tyle stresu, ale praca związana z uzupełnianiem wszystkich formalności związanych z każdą, nawet najmniejszą czynnością służbową. Stres oraz poczucie nadmiaru pracy są zatem bardzo ściśle ze sobą związane. Stosunkowo niewielu funkcjonariuszy wskazuje na poczucie zagrożenia, niebezpieczeństwo towarzyszące wykonywanej pracy, jako czynnik powodujący występowanie konfliktów między pracownikami a przełożonymi. Oczywiście różne powody mogą mieć różne znaczenie dla policjantów w zależności od charakteru pełnionej służby. Nadmiar pracy natomiast jest przez nich postrzegany przede wszystkim przez pryzmat powszechnie obowiązującej w ich służbie biurokracji (tzw. „kwitologii”). Zdecydowanie mniej policjantów wskazuje na poczucie zagrożenia oraz niebezpieczeństwo towarzyszące pracy jako podstawowemu czynnikowi wpływającemu na powstawanie konfliktów z pracodawcami (17,3%). Na kolejnych pozycjach jeśli chodzi o częstotliwość występowania zjawiska są: brak możliwości awansu (12,6%) oraz brak szacunku (w tym wypadku funkcjonariusze wskazywali na obustronny brak szacunku, tzn. pracowników w stosunku do przełożonego oraz brak szacunku przełożonego w stosunku do jego podwładnych) – 10,6%. Najmniej policjantów wskazywało na mobbing (3,9%), a 3,3% badanych w ogóle nie było w stanie podać konkretnych przyczyn powstawania konfliktów. Z moich obserwacji wynika, że najczęściej do konfliktów dochodzi z powodu zbyt dużego obciążenia policjantów ilością spraw. Mało kto wie, że wykonywanie czynności służbowych to tylko ⅔czasu służby, pozostałą część stanowi pisanie różnego rodzaju notatek, raportów, druków itd. (mężczyzna 41 lat, 16 lat służby). Analiza zebranego materiału wskazuje, że zdecydowanie najpoważniejszym problemem w prawidłowych relacjach z przełożonymi jest – zdaniem funkcjonariuszy – stres oraz nadmiar obowiązków służbowych. Wielu z nich podkreślało również negatywny wpływ braku możliwości rozwoju zawodowego oraz poczucie zagrożenia dla życia i zdrowia, jakie wiąże się z wykonywaniem czynności służbowych. Wnioski płynące z wyników badań wskazują, że do najbardziej powszechnych determinantów występowania konfliktów między przełożonymi i pracownikami w Policji należą czynniki „zewnętrzne”, organizacyjne, których możliwość rozwiązania lub wyeliminowania jest bardzo ograniczona z poziomu jednostki (kierownika). Badani respondenci stosunkowo rzadko wskazywali na czynniki subiektywne, dotyczące cech osobowości i charakteru przełożonych, jako przyczyny występowania konfliktów w Policji.

Zakończenie

Atmosfera pracy, na którą składają się poprawne relacje z przełożonymi i współpracownikami jest bardzo istotnym elementem wpływającym na całokształt oceny miejsca pracy. Wpływa ona m.in. na dobre samopoczucie pracowników, efektywność ich pracy, zaangażowanie w podejmowanie coraz to nowych wyzwań zawodowych oraz na przywiązanie i utożsamianie się z polityką firmy. W przypadku zawodów wysokiego ryzyka ma to szczególnie ważne znaczenie, ponieważ przekłada się na efektywność pracy funkcjonariuszy, których podstawową rolą i zadaniem jest służba społeczeństwu oraz zapewnienie bezpieczeństwa i ładu. Znajomość czynników, które wpływają na częstotliwość powstawania sytuacji konfliktowych może być przydatna przy próbach opracowania rozwiązania dla unikania tychże sytuacji. Oczywiście charakter tych czynników również ma znaczenie, ponieważ w prostej linii determinuje możliwości ich niwelowania. Czynniki ludzkie, o charakterze subiektywnym są łatwiejsze do zmiany, a nawet elimininacji, niż elementy obiektywne, których nie można zmienić z punktu widzenia pojedynczego człowieka lub nawet jednostki organizacyjnej.

dr Monika Żak – asystent w Zakładzie Socjologii Ogólnej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowania naukowe autorki są związane z wykonywaniem zawodów wysokiego ryzyka, w kontekście koncepcji work – life balance. W kręgu zainteresowań badawczych autorki znajduje się również szeroko rozumiana problematyka funkcjonowania rodziny, w szczególności przemiany, jakie obserwujemy w ostatnim czasie zarówno w kwestii kształtu, jak i funkcjonowania rodziny.

Afiliacja autorki:

Zakład Socjologii Ogólnej, Instytut Socjologii,
Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet Śląski w Katowicach, ul. Bankowa 11, 40-007 Katowice
e-mail: monika.zak@us.edu.pl

Przypis

1 „Sprawę zbadali eksperci z łódzkiego Instytutu Medycyny Pracy. Po wielomiesięcznych obserwacjach mieli jednoznaczny wynik - najwyższy stres przeżywają policjanci. (…). Główną przyczyną znerwicowania nie jest fakt, że codziennie mają do czynienia ze światem przestępczym i korzystają z broni, tylko zwykła biurokracja.” J. BLEWĄSKA, A. URAZIŃSKA: Policjant to najbardziej stresogenny zawód. http://wiadomosci.gazeta.pl. Pobrano: 15.01.2012.

Bibliografia

Adamiec Piotr, Kożusznik Barbara, (2000), Zarządzanie zasobami ludzkimi. Aktor – kreator – inspirator, Kraków: AKADE.

Balawajder Krystyna, (1998), Komunikacja, konflikty, negocjacje w organizacji, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Bunker Benedict Barbara, (2005), Zarządzanie konfliktem w dużych grupach, [w:] Morton Deutsch, Peter C. Coleman, Rozwiązywanie konfliktów. Teoria i praktyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Koźmiński Andrzej K., Jemielniak Dariusz, (2008), Zarządzanie od podstaw, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Szałkowski Adam, red., (2006), Podstawy zarządzania personelem, Kraków: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie.

Cytowanie

Żak Monika, (2013), Występowanie konfliktów w relacji: przełożony – podwładny w opinii funkcjonariuszy Policji, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 69–79 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

The Occurrence of Conflicts in Relationships: Superior – Subordinate in the Opinion of Police Officers

Summary

One of the most important factors that determine employee's work situation and their working conditions are undoubtedly relations in the workplace. In the case of high-risk professions – in particular the military and the police – these relationships are strictly defined by law, which involves the hierarchical nature and execution the orders of superiors. Article aims to provide an assessment of the occurrence of conflicts and their causes that occur between superiors and subordinates in high-risk professions. An example of the relationships that occur in everyday police officers’ work.

Key words:

high risk professions, working conditions, corporate conflicts

Cnota nieautentyczności w Przypadku Pekosińskiego

Jerzy Pawlik
Uniwersytet Łódzki

Abstrakt

Najczęstszym sposobem obrazowania niepełnosprawności w światowym kinie jest niemalże natychmiastowa ucieczka do tego, co nazywamy „realizmem psychologicznym”. Takie próby przekazania widzom wewnętrznych i głębokich wizji ludzkiej egzystencji w znacznym stopniu dokonują zaciemnienia samej niepełnosprawności. Choć w znacznym stopniu dominująca „kultura arcyżycia”, którą widać w W stronę morza czy Sesjach, ma swoich krytyków, takich których filozofię możemy wykorzystać do proklamowania kontrdyskursu. Takim dyskursem jest, być może przez przypadek, ten który został wdrożony w Przypadku Pekosińskiego Grzegorza Królikiewicza. Historia niepełnosprawnego starszego mężczyzny, który gra samego siebie w każdej scenie filmu, ma wszystkie powody, by zawiesić zwykłe działania artystyczne mające sportretować niepełnosprawnych ludzi jako prowadzących kolorowe i bezgraniczne życie wewnętrzne.

Słowa kluczowe:

Przypadek Pekosińskiego, kino, niepełnosprawność, realizm psychologiczny, żargon autentyczności, estetycyzacja życia, sztuka krytyczna, empatia, patos komunikacji

Wprowadzenie

Czy można przyjąć za standard etyczny coś, co wytwory kultury podtrzymują przy pomocy dyspozycji estetycznych uczestników ją reprodukujących? Czy odejście od oświeceniowego utożsamiania logiki z dobrem, a więc kategorią etyczną, na rzecz paralelizacji etyki z estetyką jest koniecznym elementem zgody na, swego rodzaju, demokrację gustów? Powszechny obraz niepełnosprawnych w kinematografii światowej potwierdzałby taki stan rzeczy. Kino, niezależnie od korzeni – Hollywood, amerykańskie filmy Indie, kino europejskie czy produkcje azjatyckie itd. – przyjęło za moralną konieczność przynajmniej podjęcie tematyki niepełnosprawności w swoim repertuarze. Oprócz podłoża moralnego, decyzje takie, a nie inne, które doprowadziły do pojawiania się coraz częstszych obrazów osób niepełnosprawnych, mają również podłoże instytucjonalne, polityczne, ale czasami również ekonomiczne, co nie powinno dziwić. Powyższe podziały motywacji nie mają jednak w sobie takiego znaczenia jak te, które są nieredukowalnie związane ze sztuką, czyli te przejawiające się w kategoriach estetyki i egzystencji, której sztuka ma nadawać ramy i narzędzia interpretacji. Wraz z nadaniem dziełu charakteru rekonstrukcji ludzkiej egzystencji, pojawiają się problemy reprezentacji rzeczywistości człowieka, a także sam problem roli człowieka. Jest to o tyle ważne, że poprzez nadawanie estetyce wymiaru etycznego wytworzone zostają pewne dyskursywnie powiązane relacje, które zajmują dziś w uprzywilejowany sposób pozycje w dyskusjach nad etyką. Można mówić o estetycznym przeżywaniu rzeczywistości jako o wzbogacającym ludzką egzystencję podejściu. Istnieje silny nacisk na „modernizację refleksyjną”, której pochodną musi być również szerokie i intensywne, nawet jeśli dość płytkie, uczestnictwo w kulturze. Wskazuje się na prymat doświadczAnia nad doświadczEniem (ang. experience w obu przypadkach, ale rozumiane jako rzeczownik w drugim przypadku), czyli o pewnym podmiotowym, racjonalnym i podbojowym nastawieniu do szerokiego asortymentu opcji kulturowych, które wymagają właśnie takiego obiektywizującego je nazewnictwa, by podtrzymać wyobrażenie wolicjonalnego, intencjonalnego i podmiotowego charakteru uczestniczenia w kulturze. Ponieważ koniecznym warunkiem tej maksymalizacji różnorodności i dostępności jest sprawne władanie jednym z najbardziej podstawowych impulsów postmodernizmu, czyli potrzebą posiadania wykładni własnej mikronarracji, nie sposób pominąć roli różnego rodzaju mniejszości społecznych w tej kwestii, gdyż stają się one niemalże wyznacznikiem sukcesu tego typu podejścia. Niestety, obietnica zapewnienia fundamentów społeczno-instytucjonalnych pod odgrywanie własnej mikronarracji nie jest jednostronnym, łagodnym kontraktem oraz wymaga określonego zestawu ustępstw od tego, którego mikronarracja ma rzekomo być jego wewnętrzną własnością i autokreacją.

Wspomniana na początku demokracja gustów to prosty schemat rynkowo-społeczny – w akcie zawieszenia presji strukturalnych uczestnicy dostają minimum podmiotowości, by wybrać, co producenci i artyści mają za zadanie im przedstawić. Mechanizmy, które za tym stoją, a które mają być rzekomo zawieszone, są różnej natury – mogą to być przesłanki ekonomiczne, prestiżowe czy inne, ale przede wszystkim chodzi w nich o podtrzymywanie innych mechanizmów, wykraczających daleko poza incydentalny pokaz filmowy. Takim właśnie mechanizmem może być reprodukcja tak esencjalistycznych problemów egzystencji jak choćby „czym jest autentyczne życie?”

Fetysz życia w retoryce agency

Powyższe wątpliwości stanowią o sile oddziaływania dzisiejszego kulturowego nachylenia – więcej człowieka, autentyczności, podmiotowości, przeżywania i przede wszystkim czegoś, co spaja i wzmacnia wszystkie te cztery elementy – więcej życia. I życie jest właśnie tym, co najłatwiej przebija się do wszystkich ludzkich definicji dzisiejszej rzeczywistości, obecnego momentu historycznego. Dychotomia żywe – martwe jest dużo silniejszym modelem rozumowania nad podstawowymi problemami ontologii – dużo praktyczniejszym niż podział na rzeczywiste – nierzeczywiste. I jest to właśnie ten nadzwyczaj praktyczny charakter tej dychotomii, który sprawia, że może być ona niemalże trzonem dzisiejszej kultury – kultury życia, witalizmu. Łatwość z jaką przychodzi ludziom hierarchizowanie ludzkiego życia jest porównywalna jedynie z łatwością, z jaką odrzucają patos strukturalizmu[1] (Habermas 2005: 219) i wyśmiewają społecznego teoretyka i filozofa, który stara się ich obedrzeć z podmiotowości i odpowiedzialności na rzecz bycia niewolnikiem anonimowych struktur i dyskursów władzy.

Sytuacja tego sprzeciwu wobec analizy przyjmuje tym dziwniejszy zwrot w momencie, gdy potencjalnym analizowanym jest człowiek wykluczony i niecodzienny, vide niepełnosprawny. Virginia Woolf w eseju z 1930 roku O chorowaniu obnaża przed czytelnikiem, w ramach refleksji literaturoznawczych, potężną wyrwę w ówczesnej literaturze jaką mogłyby zapełniać teksty o chorych jako chorych i chorobie jako chorobie. Od tamtego czasu minęło więcej niż 80 lat, w trakcie których rozwinęły się technologie i media, które mogły stać się nośnikami treści z niemalże demokratycznym przesłaniem – spotkanie z Innym, czy to wąsko rozumianym bliźnim czy też szerzej rozumianym porządkiem symbolicznym, miało nagle znaleźć się w zasięgu ręki każdego posiadacza telewizora, a wraz z kolejnymi rewolucjami i pojawieniem się komputerów – nawet dialog z Innym stał się możliwy. Tymi Innymi mieli być również niepełnosprawni, pomijając dla celów artykułu inne mniejszości. Jak zatem prezentuje się niepełnosprawność i choroba w kinie?

Nie najlepiej, trzeba powiedzieć. Choć jest możliwe wskazanie pewnie dwudziestu naprawdę znaczących filmów, które umiejscawiają w centrum niepełnosprawnego bądź ciężko chorego, to jednak krytyczny sukces tych poszczególnych filmów bardziej wynika z ich debiutanctwa, czasami małego budżetu, kiedy indziej z gry poszczególnych aktorów, którą ocenia się jako „trudną do zrealizowania w danej sytuacji” i przede wszystkim z realizmu psychologicznego. To właśnie ten ostatni argument, stojący często za sukcesem komercyjnym i artystycznym, jest chyba najsilniejszym spośród powyższych, bo jest w stanie złapać widza w pułapkę lepiej od innych. Dzieje się tak, gdyż realizm psychologiczny jest w stanie odpowiedzieć albo raczej potwierdzić już ustrukturyzowaną odpowiedź na powyższe pytanie o istotę autentyczności życia.

Realizm psychologiczny w sztuce opiera się, z założenia, na możliwie precyzyjnym odwzorowywaniu ludzkich przeżyć, wrażeń, motywów działań i wspomnień ludzi, którzy pełnią rolę bohaterów. Wraz z tymi statycznymi cechami idzie możliwość dynamicznego ponawiania pytania o ich podmiotowość, zwłaszcza tych, których przedstawia się jako tragicznie ograniczonych w tej kwestii. Kobieta-poetka w patriarchacie, żołnierz w czasie wojny, której sensu nie rozumie czy neurotyczny felietonista w wielkiej metropolii to bardzo trafne przykłady „gotowych” bohaterów dzieł sztuki, którzy mają się wykazywać realizmem psychologicznym. Niektórym, jak Elfride Jelinek, nie podoba się taka tendencja w dzisiejszym przemyśle kulturowym. Austriacka noblistka nazywa realizm psychologiczny obrzydliwym[2] (Spice 2008) i wskazuje na cnotę płaskości bohaterów. Głębia przeżyć i wrażeń pozwala na schronienie się w luksusach osobowości (ibid.), co tym samym rozbraja potencjalny wydźwięk etyczny danego dzieła, założony na początku w ramach rozmyślań o tym, kto warty jest przedstawienia jako bohater wykluczony z powszechnego uznania społecznego.

Z kolei Fryderyk Nietzsche, nie po raz pierwszy, odzywa się proroczo ze stron Tako rzecze Zaratustra, wskazując na butę moralną wzgardzicieli ciała (Nietzsche) – prekursorów dzisiejszych postmaterialistów, którzy w sporze między duszą a ciałem, opowiedzieli się po stronie kultywowania tej pierwszej. Jednakże, u Nietzschego, witalisty par excellence, można znaleźć także inne kategorie dotyczące życia, które nie mają w sobie tyle zawoalowanej skromności co przemowy Zaratustry. Patrząc jak nietzscheańska koncepcja woli mocy karykaturalnie realizuje się w dzisiejszym dyskursie samorealizacji i kreatywności, można by rzec, że ironia sytuacji polega na żałosnym odwróceniu się losów podmiotu w procesie definiowanym przez Michela Foucaulta jako subiektyfikacja (Foucault 1998: 381)[3], czyli upodmiotowienia przez podporządkowanie. Nietzsche gotów był jeszcze ustanawiać posłuszeństwo i dowodzenie w formie dialektyki (Nietzsche 1968: 342). Życie jest w Woli mocy zdefiniowane jako (…) ponawiające się formowanie procesów ustanawiania siły, w którym różne czynniki rozwijają się nierówno (Ibidem: 342). U Foucaulta, podmiot jest raczej już jedynie posłuszny i wciągnięty głębiej w struktury, które zezwalają mu na realizowanie już ujarzmionej podmiotowości pod parasolem kontroli ryzyka.

Gdzie indziej korzenie problemu widzi Theodor Adorno – w egzystencjalizmie, a w szczególnie w filozofii Martina Heideggera. W książce o już sporo mówiącym tytule, Żargon autentyczności, teoretyk ze Szkoły Frankfurckiej stara się uporać z niedotrzymanymi i fałszywymi obietnicami egzystencjalizmu i kierkegaardowskiej teologii co do odwrócenia procesów dehumanizacji człowieka w społeczeństwie industrialnym. Jeśli ostatni człowiek był u Nietzschego kimś gotowym na życie pełne półśrodków, bezwiednej akceptacji losu i bezpieczeństwa, tak Adorno i jego partnerzy ze Szkoły Frankfurckiej mieli okazję się przekonać instytucjonalnie, że brak gotowości do podjęcia skoku wiary czyni z nich niewartych uwagi środowisk akademickich uwiedzionych filozofiami Kierkegaarda, Heideggera czy Sartre’a (Adorno 1973: 3). (…) Myśl krytyczna i zaangażowana społecznie to, według użytkowników żargonu autentyczności, filozofia obiektywnie bezpodstawna i nic więcej jak subiektywna dewiacja (Ibidem: 4). Żargon autentyczności ma według Adorno tę zdolność, że przekazuje swą treść już przez górnolotność i doniosłość zawartą w formie wyrażeń takich jak egzystencjalny, spotkanie, prawdziwy dialog etc. (Ibidem: 6). Spotkanie czy dialog (przez medium takie jak kino) są narażone na żargon autentyczności, bo tkwią w patosie komunikacji (Sloterdijk 2008: 566). O innym patosie wspomina jeszcze Habermas – czyli o patosie filozofii życia wspomnianego Nietzschego. Godząc w ostrożność pragmatyzmu, nietzscheański patos konstruuje się poprzez emergencję świata za pomocą języka, w czym Habermas widzi problem, wzmacniany przez kontekstualność samego procesu komunikowania się i ustalony już apriorycznie jego schemat nie pozostawiający człowiekowi nic poza jałowymi i sugerowanymi odpowiedziami „tak” i „nie”, podczas gdy w tle dogorywają resztki marzeń o negocjacyjnym i podmiotowym konstruowaniu rzeczywistości (Habermas 2005: 236). Patosy te składają się razem na przekonanie już nawet nie możliwości, ale pewności i oczywistości emergentnego realizowania i ponawiania tzw. postulatu przekładalności perspektyw[4], kamienia węgielnego fenomenologii społecznej Alfreda Schütza. Postulat ten ma za zadanie podtrzymywać wyobrażenie intersubiektywnej przestrzeni porozumienia poprzez współzałożenie o możliwości przełożenia perspektywy jednej jednostki na perspektywę drugiej jednostki (Schütz 1979: 28). Sztuka, nakręcana i redefiniowana przez rozwój technologii, ma za zadanie dopełniać założeń tego postulatu. Z zadania tego nie wywiązuje się najlepiej, o czym świadczyć mają przykłady przytoczone poniżej.

Wiek żałości[5] w kinie

Przejdźmy zatem do konkretnych przykładów. Żeby zobrazować powyższą tezę, wybrałem następujące filmy – Oczy Julii, Motyl i skafander, W stronę morza, Sesje, Filadelfia, Passion Fish i Miasto ślepców. Pierwsze trzy filmy to kino europejskie, trzy kolejne to produkcje amerykańskie, a ostatni film to hollywoodzka ekranizacja powieści o tym samym tytule, portugalskiego noblisty Jose Saramago, więc można uznać ją za produkcję transkulturową już na poziomie formalnym. Każdy z tych filmów porusza temat osób chorych, niepełnosprawnych, ograniczonych fizycznie i każdy z nich „reaguje” na problem i wymagania realizmu psychologicznego. Reakcja ta nie zawsze jest afirmatywna w tym samym stopniu i ma różny charakter, jednak można powiedzieć, że filmy te „tkwią” wewnątrz tego typu dyskursu estetyzacji.

Pierwszy z nich, Oczy Julii, to hiszpański thriller z 2010 roku, o kobiecie, która traci wzrok, przez co staje się obiektem prześladowania „niewidzialnego człowieka”. Rygor podkręcania lęku, ważny dla horrorów, jest tutaj siłą, która w znacznym stopniu pozwala na unikanie oskarżeń o dość wątpliwy, moim zdaniem, zabieg uczynienia głównej bohaterki niewidomą. Jej opiekun, którego twarzy nie widzimy przez większość filmu, okazuje się być wspomnianym „niewidzialnym człowiekiem”, mężczyzną żyjącym poza marginesem ludzkiej uwagi i ludzkiego postrzegania, przez co opieka nad niewidomymi przychodzi mu łatwiej niż innym. Patrząc na tę produkcję od początku do końca można zadać sobie pytanie – czy utrata wzroku nie jest przypadkiem metaforą kary za niezwracanie uwagi na innych ludzi, czy też, mówiąc precyzyjniej, za niewykorzystywanie wzroku do „tego co trzeba”? Oczywiście refleksja nad tym, do czego warto jest używać wzroku jest co najmniej intelektualnie naiwna, ale przez porównanie zobaczyć można tendencję do właśnie takich dystynkcji na słuszne –niesłuszne przedmioty ludzkiej intencjonalności także u Saramago i w ekranizacji jego książki, o czym dalej.

Motyl i skafander to produkcja francuska z 2007 roku, tym bardziej powiązana z realizmem psychologicznym, że prawie samoreferencyjnie do niego podchodzi, bez większego dystansu poruszając problem pamięci i wyobraźni niepełnosprawnego. Te dwa elementy realizowania się świadomości głównego bohatera to wymuszony azyl, na który jest on skazany poprzez fizyczne ograniczenia, jakie zostały mu narzucone przez udar. Trudno jest zatem mówić o „ucieczce” we wspomnienia i wyobraźnię w przypadku bohatera, jednak to przecież po stronie reżysera i twórców filmu leży pewna odpowiedzialność, by właśnie wyeksplikować ten narzucony charakter niepełnosprawności. Zamiast tego, sceny widziane w pierwszej osobie i obrazy mentalne przedstawiane w filmie dokonują znaczącego przeniesienia ciężaru z niepełnosprawności na „narrację niepełnosprawności”. Jest to opowieść o dwóch jakościowo innych sposobach przeżywania świata, ale z pominięciem poruszenia samego problemu ograniczenia fizycznego jako problemu fizycznego, a nie mentalnego. Poetyka przeżywania, stanów mentalnych i wspomnień po prostu eksploduje w powyższym filmie, a perspektywa głównego bohatera daje widzowi wrażenie niemalże zabawy czy gry niepełnosprawnego, od tej pory zwolnionego przez opiekunów z poczucia wstydu, a więc w pełni wolnego, by móc patrzeć w podwiewaną przez wiatr sukienkę w okolicach intymnych swojej partnerki z okresu przed wypadkiem, granej przez Emmanuelle Seigner.

Ostatni z wybranych przeze mnie europejskich filmów to W stronę morza (2004). Javier Bardem gra przykutego do łóżka mężczyznę walczącego o prawo do eutanazji i przyzwyczaja swoich obserwatorów, rodzinę, prawników etc. do zbliżającego się końca jego egzystencji. Jest to najbardziej upolityczniony film, z tych wybranych jako przykładów kina europejskiego. Tutaj, oprócz dramatu rodziny, mamy do czynienia z salą sądową i potyczką prawną, więc świat, w którym się to wszystko rozgrywa jest podzielony i rozdarty na standardy sfery prywatnej i publicznej. Jednak nawet jeśli „metafizyczne, religijne uwarunkowania” sprzeciwu wobec eutanazji są krytykowane na sali sądowej na gruncie laickości państwa, „duchowość i psychologia” zostają natychmiast uprawomocnione, gdy przykuty do łóżka bohater oddaje się wspomnieniom życia pełnią życia. Koncepcji eutanazji jako aseptycznego prawa człowieka i obywatela nie pomaga scena samej śmierci – obrazy nurkującego, jeszcze zdrowego Bardema pojawiające się na zmianę z ostatnimi oddechami już umierającego głównego bohatera są niemalże terapią behawioralną dla widza – wzburzona woda, błyski światła igrające po jej powierzchni, ciemność napierająca od strony dna dają wrażenie osiągnięcia harmonii, którą jest śmierć.

Kino amerykańskie lat 80. i 90. to etap tzw. paranoi białego mężczyzny. Paranoje te polegały(-ją?[6]) na wizjach słabnącego udziału WASPów[7] w konstytuowaniu kierunków jakie przyjmują Stany Zjednoczone u schyłku prezydentury Ronalda Reagana i George H. W. Busha, dwóch ideałów prężnego homo faber i człowieka sukcesu. Tragiczne losy i słabości przedstawiane w Urodzonym 4 lipca i Filadelfii wskazują na rekonsyliacyjny charakter kina amerykańskiego. Liberalny patriotyzm realizuje się tutaj przez krytykę dyskryminacji i braku wrażliwości – cech, które były strukturalną koniecznością imperium amerykańskiego. Ten niedokończony projekt, jakim są Stany Zjednoczone, jest w kinie hollywoodzkim poruszany także w kwestii osób niepełnosprawnych. Oprócz cierpiących na syndromy postwietnamskie[8], niepełnosprawni są także przedstawiani jako społecznie przegrani obywatele – tak jest choćby w Passion Fish, produkcji z 1992 roku o znaczniej mniejszej skali od dwóch wspomnianych powyżej. Główną bohaterką jest tutaj gwiazda oper mydlanych, która w wyniku wypadku ląduje na wózku inwalidzkim i zostaje skazana na życie w południowej krainie Cajun, gdzie się wychowała. Motyw powrotu do korzeni jest tutaj naznaczony porażką – powrót ten jest wymuszony, a korzenie zapuszczone zostają na etapie najbardziej produktywnego etapu życia May-Alice. Nowa rzeczywistość to alkohol i oglądanie telewizji zamiast pojawiania się w niej. Jak sama bohaterka stwierdza: pilot [od TV] to moja pępowina, co brzmi skądinąd jak zgrabna satyra na amerykański styl życia. W przypadku oskarowej Filadelfii (1993), to nie niepełnosprawność jest formalnie stanem głównego bohatera, granego przez Toma Hanksa, ale AIDS. Film ten, żartobliwie (i zgryźliwie) nazwany przez amerykańskiego komika Billa Mahera jednym z ulubionych filmów konserwatystów[9], zasługuje na miano filmu politycznego, bo nakręcony został w ramach „odwetu” za lata 80., kiedy to świat polityczny pozwalał sobie niejednokrotnie na propagandę antygejowską i stygmatyzację osób chorych na AIDS. Hanks, choć blady i zmęczony, gra osobę o znacznie większych możliwościach fizycznych niż inni bohaterowie, o których piszę, ale jego podwójne ograniczenie wynikające z orientacji seksualnej i relacji z czarnoskórym adwokatem, granym przez Denzela Washingtona, również zostaje empatycznie podjęte w filmie. W scenie z koncertem słuchanym w towarzystwie swojego prawnika, nasz główny bohater doznaje euforii, wsłuchując się w dźwięki wiolonczeli, a będąc miłośnikiem sztuki, stara się wciągnąć w swój świat wrogo nastawionego do jego seksualności Washingtona.

Sesje to najnowsza, bo z 2012 roku, produkcja z trzech wybranych z kina amerykańskiego i nie jest ona już naznaczona piętnem wspomnianej paranoi. Film ten podchodzi do niepełnosprawności jako problemu lifestyle’owego – bohater, będący w żelaznym płucu od dzieciństwa, jest prawiczkiem i jego marzeniem jest doznać uniesień z kobietą zanim umrze. Ponieważ film gatunkowo można zakwalifikować jako komedię obyczajową, trudno jest z tym samym naciskiem krytykować realizm psychologiczny jak w przypadku np. Motyla i skafandra. Niemniej jednak – sceny seksu są uzupełnione o przebitki wyobrażeń muskania trawy na łące czy przeczesywania kobiecych włosów, co właśnie ten realizm ma umieszczać jako konstytutywny element kina społecznie empatycznego i spełniającego postulat Schütza.

Z kolei w ostatnim filmie, Mieście ślepców (2008) niepełnosprawność nie jest po prostu empatycznie komunikowana, ale wręcz rzucana oskarżycielsko człowiekowi w twarz. Bo oto biała ślepota ogarnia w formie plagi różnych grzeszników – hedonistów, konsumerystów, egoistów, ich bliskich i im podobnych. Saramago, znany z poglądów komunistycznych, chciał w ten sposób wznieść antykapitalistyczną mantrę do poziomu boskiej przemocy i kary za grzechy. Niestety, nawet jeśli metaforyczna i zmyślona przypadłość białej ślepoty jest jakimś ukojeniem dla lewicowej werwy, to jednak wypada zadać sobie pytanie – czy może bycie kapitalistą nie jest już wystarczającym karą za samo bycie kapitalistą? Nie zawsze alegoria jest dobrym sposobem krytyki, tak jak nie zawsze alegoreza jest dobrą metodą hermeneutyczną. Jeśli chodzi o elementy estetyczne, to w tym przypadku mamy do czynienia z podobnymi zabiegami, co w przykładach europejskich – dotyk i ciepło bliskiego niwelują część napięć na etapie pokuty, która ma do tego właśnie prowadzić. Z kolei jeśli scena, w której pozbawieni wzroku bohaterowie powoli przesuwają się po zdewastowanym mieście i słyszą dźwięk pianina ze szkoły muzycznej jest podobna do tej, w której Tom Hanks tańczy trzymając kroplówkę, to podobieństwo to kończy się wraz z porzuceniem perspektywy jednostki i zauważeniem, że jest to element testu na wrażliwość estetyczną, do której rzekomo potrzeba niepełnosprawności. Posunąłbym się do stwierdzenia, że motywowanie aprecjacji życia tragedią niepełnosprawności zasługuje na osobną plagę zesłaną na tego typu moralistów.

Oprócz filmów pełnometrażowych czy dokumentów, inną formą wzmiankowania o niepełnosprawności są akcje społeczne w formie spotów reklamowych, które mają angażować emocjonalnie publiczność do wykazania praktycznej, codziennej empatii. Wśród tego typu akcji znajduje się np. filmik o niewidomym żebraku, siedzącym na stopniach gmachu w centrum dużego, intensywnie żyjącego miasta. Przechodnie od czasu do czasu wrzucają mu niecelnie grosze do puszki, do czego zachęca on tekturą z napisem I’m blind | Please help[10]. Po pewnym czasie podchodzi do niego jakaś kobieta i zmienia mu napis na tekturze. Nie mija chwila, a ludzie obsypują go znacznie większą ilością monet. Kobieta wraca, niewidomy mężczyzna rozpoznaje ją dotykając jej butów i pyta: Co zrobiłaś z napisem?, dostaje odpowiedź: Nic. Powiedziałam to trochę innymi słowami, po czym dowiadujemy się, że obecny napis brzmi: Jest piękny dzień, a ja nie mogę go zobaczyć. Jest to reklama firmy marketingowej Purple Feather z przesłaniem Zmień swoje słowa. Zmień swój świat[11], które widnieje na różnych stronach internetowych pod nazwą Potęga słów.

Pekosiński – męczennik, cwaniak, antybohater?

Z takim „zapleczem” przytoczonych przykładów, trudno jest mówić o „sztuce krytycznej”, „sztuce emancypacyjnej”, gdyż pojęcia te rozbijają się o zarzucany im patos empatii komunikacyjnej i frywolność walki politycznej. Nakręcanie się w ramach kontrresentymentu też nie pomaga, gdyż mechanizmy obronne dominującego dyskursu opierającego się na dystansie opinii od przedmiotu są tak naprawdę tym, co ten kontrresentyment właśnie nakręca. Nie oznacza to jednak, że przedstawienie niepełnosprawności z całym „dobrodziejstwem inwentarza” jaki niesie ona ze sobą na poziomie ograniczeń fizycznych bez popadania w głębie luksusów osobowości, jest niemożliwe. Czasami się to udaje, a z pomocą przychodzi przypadek. Przypadek Pekosińskiego (1993) Grzegorza Królikiewicza, żeby być konkretnym.

Przypadek Pekosińskiego to ekranizacja historii człowieka, który został w akcie desperacji przerzucony przez płot obozu koncentracyjnego przez własną matkę. W wyniku upadku, niemowlę, które miało później stać się Bronisławem Pekosińskim, doznało obrażeń kręgosłupa, na zawsze czyniących z niego garbatego mężczyznę. Jakby obrażenia fizyczne nie były wystarczającym ograniczeniem, niemowlę nie miało dowodu tożsamości, a możliwość świadomości genealogicznej została utracona wraz z wylądowaniem po bezpiecznej stronie. Bo Pekosiński to nazwisko nadane już po wojnie – przez sędziego, który w ramach uhonorowania działalności Polskiego Komitetu Opieki Społecznej, nadaje Bronisławowi, bo tak go nazywają ludzie, nazwisko-derywat skrótu P(e)KOS. Przez resztę filmu, Pekosiński stara się opowiedzieć biografowi swoją historię nad partią szachów. Bo Pekosiński to dawny świetny szachista polski, promowany w pewnym okresie przez państwo jako swego rodzaju „rodzynek PRL-u”, ktoś kogo dobrze było znać, żeby wyjść na dobrego, empatycznego obywatela.

Po raz pierwszy zetknąłem się z tym filmem niedawno, bo rok temu na zajęciach uniwersyteckich poświeconych polskiej kinematografii, na których, co ważne, wyświetlano omawiane na wykładach filmy. Na projekcję Przypadku Pekosińskiego został akurat zaproszony sam Grzegorz Królikiewicz. Odpowiadał na pytania prowadzącego i osób z sali. W trakcie projekcji zaobserwowałem pewien istotny czynnik, który przesądził o zainteresowaniu i powszechnym „zadowoleniu” widowni – scena w radiu. Pekosiński ma w niej za zadanie powiedzieć do mikrofonu spreparowany przez aparatczyka tekst o swoim cudownym ocaleniu z dzieciństwa. Podczas gdy Pekosiński mamrocze o ojcu, który go uratował, aparatczyk daje mu gotowy tekst o tym jak „uratowali go radzieccy partyzanci”. Pekosiński nie jest w stanie tego przyswoić, widać, że męczy się z tą wersją wydarzeń, ale specyfika jego ograniczeń i powolność reakcji czynią z tej sceny komiczny, o czym świadczyła reakcja widowni, przykład walki z systemem. Pekosiński, mówiąc dosadnie, „rżnie głupa”, a aparatczyk nie jest w stanie poddać go subiektyfikacji. Moje podejrzenie zostało potwierdzone, gdy jedno z pytań z sali dotyczyło wymiaru krytyki starego systemu, jako że Królikiewicz odpowiedział na nie twierdząco, bo sens wypowiedzi był w miarę jasny – ten film miał pokazywać beznadzieję tamtego okresu. Ponieważ, poprzez taką specyficzną „sesję słusznego kibicowania”, udało się publiczności wybić odpowiednią nutę dla uszu Królikiewicza, właśnie wtedy doszło do pewnego rodzaju przełożenia perspektyw i nawiązania porozumienia odnośnie motywów stojących za tym filmem – miała nim być krytyka moralnej słabości „człowieka”, najpierw oportunistycznego w czasach PRL-u, a później bezlitosnego na etapie rozmontowywania państwa opiekuńczego. Nie wiem czy możliwe jest stwierdzenie, że film ten jest „upolityczniony” w sensie „zajmowania pozycji”, jednak ma w sobie pewną jakość polegającą na „bronieniu zwykłego człowieka przed systemem”.

Rzecz w tym, że „przypadek”, jaki moim zdaniem rządzi niezwykłością tego filmu, bierze się z tego, że właśnie w ten sposób udało się pokazać, raczej partykularną, tragedię ludzką bez uciekania się do realizmu psychologicznego, a więc czegoś, co zakładam, że spotkałoby się z aplauzem tej samej widowni i wielu innych. Założenie to może nie pochlebia widzom, ale nie pozostaje mi nic innego jak właśnie tak argumentować rzadki walor, jakim jest nakręcenie filmu o niepełnosprawnym bez ukrywania się w „luksusach osobowości”. O luksusach w przypadku Pekosińskiego po prostu nie można mówić, a to że możliwe stało się zaangażowanie go do zagrania samego siebie jest efektem wysiłków Królikiewicza. Jak wspominał reżyser podczas wykładu – przez miesiące sterydami doprowadzał on swojego bohatera do stanu używalności; zastał Pekosińskiego w przytułku dla bezdomnych, z trudem mógł go odróżnić od kupy szmat, pod którą leżał.

Gdy przyszło mi zdawać egzamin z tego przedmiotu, specjalnie poprosiłem, by móc mówić o Przypadku Pekosińskiego i usłyszałem, że „nikt nie chce o nim mówić”, bo „wszyscy uważają, że to niemoralne zatrudnić takiego człowieka do filmu”. Kiedy indziej przyszło mi się spotkać z terminem „himilsbachologia”, który rozumiem jako teoretyzowanie na temat postaci i dokonań Jana Himilsbacha, bodajże najsłynniejszego naturszczyka polskiej kinematografii. Jednak Himilsbach był naturszczykiem grający innych, Pekosiński zaś grał samego siebie, więc pytanie, które nasuwa mi się automatycznie brzmi „czy warto uprawiać pekosińskologię?”. Warto – bo oburzenie moralne innych studentów to nie jest powód, by nie postawić tezy zupełnie odwrotnej – że Przypadek Pekosińskiego to film poruszający etyczny wymiar niepełnosprawności, ale też przede wszystkim – film etycznie zrobiony.

Zważywszy na zaangażowanie jakie Królikiewicz wykazał w całej sprawie, zarówno filmu jak i samego rzeczywistego Bronisława Pekosińskiego, można powiedzieć, że nagłośnienie tej sytuacji spełnia osobną funkcję od tej, która przypada np. mnie, jako badaczowi. Podejmując ten film od strony krytyki psychologizowania przedmiotów o wartościach estetycznych, moje rozważania dotyczą przede wszystkim trudności, jaką przynosi ze sobą Przypadek Pekosińskiego w momentach, gdy narracja głównego bohatera wydaje się być narracją kogoś niesamowicie płaskiego i będącego na łasce struktur, które im szybciej traciły twarz, tym bardziej go ograniczały. Na początku filmu widzimy dość mylącą, w takim razie, nazwę funkcjonującą jako pewien podtytuł filmu – „Bronisław Pekosiński kreuje sam siebie”[12]. Nie ma to bowiem nic wspólnego z odzyskiwaniem i rekonstruowaniem jakiejś podmiotowości. Nie jest to także akt parrhesii (Foucault 2001: 12), Jest to jedynie wskazówka dotycząca wektorów, jakie przyjmuje ten film, a te są, jak mniemam, nastawione na „odgryzienie się systemowi”, co akurat na pewno spotkało się z uznaniem niejednej polskiej publiczności, powziętej przez krytyczny wobec PRL-u wydźwięk filmu.

Podsumowanie

W ramach zestawienia powyższych rozważań w zsyntetyzowanej formie, umieściłem omówione krótko filmy w tabelce poniżej i podzieliłem każdy na 3 etapy konstruowania prawdy psychologicznej. Jakkolwiek ten zabieg może się wydawać arbitralny, ma on dość jasne przesłanie heurystyczne – pokazuje pewną tendencję do heroizowania śmierci w filmach promujących afirmację i wolę życia, a także wyjątkowość Przypadku Pekosińskiego.

Tabela 1. Przemiany nastawienia, relacji bohaterów filmowych wobec niepełnosprawności/choroby

Film

I etap

II etap

III etap

Passion Fish

Fatalizm

Bunt i niewdzięczność

Przełamanie

Filadelfia

Odwaga

Lęk

Śmierć

Sesje

Marzenia

Nienasycenie

Ukojenie i śmier

Motyl i skafander

Tragedia

Ucieczka w pamięć i wyobraźnię

Śmierć

W stronę morza

Problematyzacja

Roszczeniowość

Śmierć

Oczy Julii

Bezradność

Przerażenie

Wyzdrowienie

Miasto ślepców

Grzech

Pokuta

Zbawienie

Przypadek Pekosińskiego

Brak

Brak

Brak

Źródło: opracowanie własne.

Wyjątkowość Przypadku Pekosińskiego polega nie tylko na tym, że unika on zarzutów Jelinek wobec realizmu psychologicznego, czy też Adorno wobec żargonu autentyczności, ale chyba przede wszystkim, że Królikiewiczowi nie tyle „udało się to”, ale „wyszło”. Film ten jest być może największym przypadkiem sam w sobie – poluzowanie cenzury instytucjonalnej po upadku PRL-u dało okazję na rozliczenia także i te artystyczne[13], ale to nie potencjał krytyki dawnego ustroju czy nawet, trwającej poza jego ramami, mentalności ludzkiej, ale sama forma i konstrukcja estetyczna stanowią największą siłę tego filmu. Umieszczenie „postaci” Pekosińskiego w centrum filmu to coś niespotykanego gdziekolwiek poza ewentualnie skrajną alternatywą kinematografii i dokumentalistyki. Jest to film, jeśli podjęty od strony formy, nadzwyczajny w swej płaskości postaci i jednocześnie precyzji przekazywania pewnych treści o niepełnosprawności. Niestety, jego niezbyt duża popularność wynika z dominacji retoryki arcyżycia, co skutecznie przenosi rozważania etyczne na problem zaangażowania Bronisława Pekosińskiego w sam film. Kiedy Królikiewicz odpowiadał na pytania widzów, można było odnieść wrażenie, że głównym motywem nakręcenia filmu było pragnienie pokazania okropieństw dawnego i obecnego systemu, ludzkiej podłości i zdroworozsądkowego rozumienia „bycia świnią” wobec słabszych. Dla niego Bronisław Pekosiński jakiego spotkał był przede wszystkim człowiekiem zostawionym na pastwę losu, bez wystarczającej opieki socjalnej i „na usługach” kolegów-pijaczków. W pewnym sensie, te motywacje zostały jakby odzwierciedlone, ale nie udałoby się to w sytuacji, gdyby Pekosiński był „pełen wrażeń i kolorów”. Uważam, że jest zasadnym stwierdzić, iż zawarta w tytule tekstu cnota nieautentyczności jest elementem przypadkowym tego filmu, jednak jej przypadkowość nie powinna przyćmiewać tego, że otwiera okno dla nietypowej jakości, jaką film ten wnosi do repertuaru kinematografii polskiej, światowej i, zawężając tematycznie, o niepełnosprawności.

mgr Jerzy Pawlik – doktorant w Zakładzie Badań Komunikacji Społecznej w Instytucie Socjologii UŁ. Autor pracy magisterskiej pt. Nauki kognitywne a nauki społeczne. Próba problematyzacji komunikacji międzynaukowej (2013), za którą dostał Nagrodę im. Jana Lutyńskiego. Interesuje się socjologią wiedzy i nauki, cognitive science, polityką Stanów Zjednoczonych, a także problematyką badań opinii publicznej. W rozprawie doktorskiej pod roboczym tytułem Kognitywistyka a socjologia zamierza kontynuować temat kognitywistyki i jej relacji z bardziej tradycyjnymi naukami o człowieku i społeczeństwie.

Afiliacja autora:

Zakład Badań Komunikacji Społecznej, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź
e-mail: rumcajs_2@o2.pl

Przypisy

1 Habermas mówi o naukowym patosie strukturalizmu, podkreślając jego znaczenie dla szkoły New Criticism i jej sposobu traktowania dzieła sztuki jako językowo autonomicznego. Tutaj problem ten ma charakter tym bardziej patetyczny, gdyż odnosi się do doniosłości prób nauk społecznych, by pominąć problem intencjonalności na rzecz badania zjawisk jako mechanizmów władzy czy w podobny sposób.

2 Komentowane stwierdzenie Jelinek pojawia się w artykule Nicolasa Spice’a w „London Review of Books” z czerwca 2008 roku. Oryginalny tekst Jelinek, słowami Spice’a – jej (Jelinek) manifest estetyczny, ukazał się pod nazwą Chcę być płytka (w niemieckim oryginale – Ich möchte seicht sein).

3 „Subiektyfikacja” jest de facto terminem wziętym z interpretacji Nikolasa Rose’a, podczas gdy w polskim tłumaczeniu Tadeusza Komendanta, francuski termin Foucaulta „assujetissement” tłumaczony jest jako „ujarzmienie”, gdzie cząstka „ja” pisana jest kursywą.

4 W tekstach Schütza, postulat ten nazywa się dokładnie idealizacją wymienialności punktów widzenia. Kolejny postulat, idealizacja zgodności systemów istotności odnosi się do postulowania porozumienia na płaszczyźnie wspólnie zrozumiałych intencji i interpretacji. Łącznie, obie idealizacje określają generalną tezę przekładalności perspektyw (Schütz 1979: 29).

5 Z ang. age of woe; etykieta przyczepiona twórczości Dickensa, kojarzonej z okresem najgorszych okresów biedy i wyzysku w Anglii XIX wieku; tutaj rozumiana jako etap w dziejach kinematografii szczególnie silnie nastawiony na „wydobywanie” przeróżnych form dewiacji, niedostosowania społecznego – od drugiej połowy lat 80. poprzez lata 90. aż do dzisiaj.

6 Od pierwszego zwycięstwa Billa Clintona, nazywanego potocznie pierwszym czarnym prezydentem, minęły już dwie dekady, ale resentyment WASPów jest wciąż jak najbardziej aktualny, zwłaszcza, że słychać było głosy o „śmierci Ameryki naszych ojców i dziadków” wśród komentatorów prawicowego Fox News.

7 Od ang. White Anglo-Saxon Protestant, czyli „Biały anglosaski protestant”.

8 Jak właśnie Tom Cruise w Urodzonym 4 lipca czy Robert de Niro w Taksówkarzu.

9 Żart polega na tym, że „hollywoodzki liberał i gej choruje na AIDS i umiera”.

10 „Jestem niewidomy | Proszę pomóż”

11 Po ang. „Change your words. Change your world.” zezwala na odrobinę gry słownej na skądinąd wcale nie tak homofonicznych słowach words i world.

12 Fragment kursywą tylko dla celów pracy i wywodu.

13 To kolejny dowód, że parezjastą Pekosiński nie jest, bo relaksacja mechanizmów cenzury nie czyni prawdy Pekosińskiego groźną dla niego (Foucault 2001: 15–16).

Bibliografia:

Adorno Theodore, (1973), Jargon of Authenticity, Evanston: Northwestern University Press.

Foucault Michel, (2001), Fearless Speech, Los Angeles: Semiotext(e).

Foucault Michel, (1998), Nadzorować i karać, Warszawa: Aletheia.

Habermas Jürgen, (2005), Filozoficzny dyskurs nowoczesności, Kraków: TAiWPN Universitas.

Nietzsche Fryderyk, (2005), Tako rzecze Zaratustra, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Nietzsche Fryderyk, (1968), Will to Power, Nowy Jork: Vintage Books, Random House.

Schütz Alfred, (1979), Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, „Studia filozoficzne” nr 6 Warszawa: PWN.

Sloterdijk Peter, (2008), Krytyka cynicznego rozumu, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Spice Nicholas, (2008), Up from the Cellar, „London Review of Books”, vol. 30, nr 11, [dostęp 05.06.2008]. Dostępny w Internecie: http://www.lrb.co.uk/v30/n11/nicholas-spice/up-from-the-cellar.

Woolf Virginia, (2010), O chorowaniu, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Cytowanie

Pawlik Jerzy, (2013), Cnota nieautentyczności w „Przypadku Pekosińskiego”, „Władza sądzenia”, nr 2, s. 81–93 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

The Virtue of Inauthenticity in Przypadek Pekosińskiego

Summary

The most common depictions of disability in world cinema resort almost automatically to what is called “psychological realism”. These attempts at communicating internal and deep images of human existence to the audiences have a profound effect in obstructing the image of disability itself. Although clearly dominant, the “culture of arch-life”, as seen in films like Into the Sea or The Sessions, has its critics, ones whose philosophies can be used to proclaim a counter-discourse. Such discourse, which perhaps by accident, has been terrifically implemented into Grzegorz Królikiewicz’s Przypadek Pekosińskiego. The story of a crippled old man, who plays himself in every scene, has all the ingredients to make a case for suspending the usual artistic resorts to portraying disabled people as having colorful and boundless imagination.

Keywords:

Przypadek Pekosińskiego (The Case of Pekosiński), cinema, disability, psychological realism, jargon of authenticity, aestheticization of life, critical art, empathy, pathos of communication

Teorie wywrotowe

recenzja książki Agnieszka Gajewska (red.), Teorie Wywrotowe. Antologia przekładów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2012

Iza Desperak
Uniwersytet Łódzki

Teorie Wywrotowe pod redakcją naukową Agnieszki Gajewskiej to monumentalne dzieło dające nam szansę na uwspółcześnienie dyskursu naukowego i obcowanie w polszczyźnie z tekstami powstałymi dość niedawno. Tom ten uzupełnia kanon przekładów teorii feministycznej zapoczątkowanej przez Nikt nie rodzi się kobietą Teresy Hołówki (w 1982 r.), nadpisuje się nad przeglądem tekstów feministycznych w antologii Współczesne teorie socjologiczne (z 2006 r.) i nad spóźnionymi niekiedy o dziesięciolecia przekładami prac Betty Friedan, Judith Butler czy bell hooks. Bowiem współczesne teorie wywrotowe to dziedzictwo teorii feministycznej, jak niedwuznacznie sugeruje wstęp redaktorski oraz dobór tekstów, i od współczesnego dyskursu feministycznego przechodzimy płynnie do innych naukowych wywrotowości. Do teorii queer, teorii postkolonialnych, transgresyjnych, etnicznych, mniejszościowych. Do mało znanego w Polsce kobietyzmu związanego z feminizmem Czarnych, ale i do studiów nad nie-ludzkimi zwierzętami, którym po cyborgach poświęca swój kolejny manifest Donna Haraway. Teorie te są następcami i towarzyszami teorii feministycznych ze względu na ich zakładaną wywrotowość, na nastawienie nie na ugruntowywanie się w mainstreamie, ale na rewizję tych teorii, „które zbyt mocno przylegają do głównego nurtu” jak deklaruje Agnieszka Gajewska. Dobór tekstów ma charakter interdyscyplinarny, prowadzą one ze sobą nieustanną dyskusję i proponują nauce przeplatanie dyskursów wielu jej dziedzin.

Antologia ta wciąż wpisuje się w proces zasypywania Żelaznej Kurtyny, która odcięła nas nie tylko od tekstów wydawanych przed 1989 rokiem, ale która oddzielała naukę polską od światowej i później. Są w niej przykłady działania tego mechanizmu z drugą stronę – Betty Friedan w swym tekście z 1976 nie znała ówczesnych praktyk bloku wschodniego i nie miała szansy na przewidzenie zmiany w tym rejonie świata. Gdy pisze o utożsamianiu prawa do wyboru z ruchem feministycznym nie wie jeszcze, że to ta kwestia ukonstytuuje ruch kobiecy w demokratyzującej się Polsce. Gdy pisze o presji na powrót kobiet do domowego ogniska nie wie, że w niemal w tym samym czasie w Polsce wzywano do tego samego kobiety hasłem „Irena, do domu!”.

Feminizm to tylko punkt wyjścia do wywrotowości, otrzymujemy jednak przegląd najświeższych i nieznanych niekiedy w Polsce dyskursów z feminizmu wyrosłych i z nim polemizujących, jak kobietyzm Afroamerykanek. Wywrotowość to oczywiście queerowość, ale i dyskurs potworności i włączenie do rozważań o seksualności zwierząt. To także wywracanie kanonu, obalanie podziału na nauki humanistyczne i przyrodnicze, idiograficzne i nomotetyczne, wreszcie gender i queer, bo tekst Lee Edelmana z rozdziału poświęconego teoriom odmieńczym odnosi się między innymi do zawłaszczenia postaci dziecka przez ruchy anti-choice. Wywrotowość to także połączenie teorii queer, posthumanizmu i animal studies, czego zaskakującym rezultatem jest podważenie mitu o ludzkim gatunku – jako jedynym uprawiającym seks dla przyjemności (owady też) – oraz odczarowanie zwyczajów kopulacyjnych modliszki. Refleksja nad potwornością Mariny Warner pozawala zaś z kolei zrozumieć nieopisaną dotąd barierę obecności kobiet w polityce. Niektóre teksty wyrwane nawet z kontekstu tomu mogą samodzielnie służyć jako studenckie lektury, jak Davida Halperina odpowiedź na pytanie „jak uprawiać historię męskiego homoseksualizmu?”, książka jest wywrotowa bardziej jako całość, której współautorzy mówią różnymi głosami i często nie zgadzają się ze sobą, nie pozwalając czytelnikom po prostu na bezrefleksyjne przyswojenie materiału. No i wreszcie autorka antologii odsyła czytelników do teorii działania artystycznego, którą jej zdaniem należy zaadaptować we współczesnej nauce, przyporządkowywanej mechanizmom wolnorynkowym, pchanej w korporacyjne schematy i ocenianej wedle kryterium mierzalnej korzyści ekonomicznej. Agnieszka Gajewska proponuje by rozważyć między innymi takie oto tezy Manifestu nicnierobienia Romana Dziatkiewicza: „Możliwie ograniczać budżet realizacji” lub „Nie autoryzować swoich prac i nie respektować praw autorskich”. Czyż nie są to strategie oporu na co dzień stosowane przez pracowników nauki?

Tłumaczenie tekstów do domena zaangażowanych współpracowników redaktorki, specjalistów w poruszanej przez nich problematyce, i nierzadko zaangażowanych miłośników i/lub znawców ich twórczości. Takie podejście powinno gwarantować najwyższą jakość przekładu – i tak się stało. Niestety, częściowo wpłynęło to negatywnie na samą spójność przekładu, translatorki i translatorzy nie uzgodnili bowiem jego standardów. I tak, niektóre prace tłumaczone już na język polski funkcjonują jedynie pod oryginalnym tytułem – nie wiem, czy to kwestia cyklu wydawniczego, czy też podzielanej przeze mnie niechęci do tłumaczenia terminu „baclash” Susdan Faludi jako po prostu „reakcji”. Autorzy przekładu żonglują swobodnie terminologią wciąż dla polszczyzny nową i wybierają różne rozwiązania. O ile doceniam wysiłki Anny Kowalcze-Pawlik by oddać w tłumaczeniu Judith Butler różnorodne konotacje wieloznacznego „gender”, przyjecie przez tłumaczkę opcji tłumaczenia tego terminu jako „płci kulturowej” polskiego czytelnika zwiedzie na manowce – tekst ten (Koniec różnicy seksualnej?) obnaża bowiem między innymi spisek, którego efektem jest już polskojęzyczna nagonka na „ideologię” gender. Fragment ten mniej wyrobionemu polskiemu czytelnikowi nie skojarzy się z otaczającą go rzeczywistością. Wydaje mi się, że autorzy przekładów skłaniają się standardów translatorskich własnych dyscyplin, gdzie angielskie „gender” spolszcza się lub też nie – i mamy nawet większą różnorodność spolszczeń niż w recenzowanym tomie (jak „rodzaj” ugruntowany na polu psychologii czy pedagogiki). W części tekstów, jak te w tłumaczeniu Michała Abla Pelczara, termin „gender” pozostawiono w jego angielskiej formie. Choć tłumaczenia są zazwyczaj filologicznie hiperpoprawne i stanowią efekt namysłu translatorów nad oddaniem w polszczyźnie nieobecnych w niej niekiedy dyskursów, niektóre tłumaczenia tracą z pola widzenia otoczenie odbiorców tekstu. Sformułowanie „sama nigdy nie dokonałam aborcji” w tłumaczeniu Friedan odzwierciedla w sposób niezamierzony chyba przez Monikę Frąckowiak-Sochańską polską przegraną wojnę o język.

dr Iza Desperak – socjolożka polityki, pracuje w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego, autorka m.in. pracy doktorskiej poświęconej stereotypom płci (2000). Zajmuje się genderowym wymiarem transformacji, dyskryminacją ze względu na płeć i orientację seksualną, zwłaszcza w sferze pracy, wizerunkiem kobiet i mężczyzn w mediach, dyskursie publicznym i politycznym (także w kampaniach wyborczych), feminizacją biedy, zdrowiem kobiet, politykami równościowymi. Trenerka i współautorka programu edukacji antydyskryminacyjnej.

Afiliacja autorki:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź
e-mail: idespera@uni.lodz.pl

Cytowanie

Desperak Iza, (2013), Teorie wywrotowe. Recenzja książki: Gajewska Agnieszka, red., (2012), Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. „Władza sądzenia”, nr 2, s. 95–97 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Dlaczego powinniśmy czytać Sloterdijka, czyli o wciąż niespełnionej obietnicy socjologii

recenzje książek Petera Sloterdijka

Gniew i czas. Esej polityczno-psychologiczny, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2011a

Kryształowy pałac. O filozoficzną teorię globalizacji, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011b

Pogarda mas, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012

Konrad Kubala
Uniwersytet Łódzki

Niechęć do wielkiej teorii w socjologii polskiej wynikająca z procesów instytucjonalizacji dyscypliny oraz zawierająca podejrzenia do wszelkiej eseistycznej refleksji interdyscyplinarnej, stoi w głębokiej sprzeczności z deklaratywnymi zapewnieniami wchodzącymi w kod poprawnego credo eksponowanego studentowi socjologii, który przyswoić musi sobie jej wyobrażenie, jako nauki wieloparadygmatycznej oraz dążącej do rozumienia. Niniejsza recenzja, choć niezbudowana na pretensjach do wyjaśniania tej jaskrawej sprzeczności, musiała rozpocząć się od tej uwagi, bowiem większość żywych spostrzeżeń, które narzucają się w trakcie lektur prac Petera Sloterdijka odsyła czytelnika do konieczności zajęcia stanowiska wobec skrzętnie ukrywanego, wstydliwego problemu socjologii – abdykacji z obydwu kluczowych dla tradycji nauk społecznych pozycji: „tłumacza” rzeczywistości społecznej oraz jej krytyka. Bez względu na to, który kurs uznajemy za odpowiedni, nie można oprzeć się wrażeniu, że „współczesne społeczeństwa” wiedzy, prowadzące nierzadko produkcję badań i literatury na skalę przemysłową, zrezygnowały prawie całkowicie z instytucjonalnych form kształtowania dyscypliny myślenia poszerzającej swobodę konceptualizowania otaczającej nas przestrzeni życia w oparciu o fundamentalne dla kultury europejskiej idee wolności i racjonalności. Innymi słowy, dużo rozprawiając o wolności, nie troszczymy się zanadto o jej rozumienie, zaś pretendując do pozycji jednostek i kolektywów wysoce racjonalnych w oparciu o iluzje technologicznego skoku modernizacyjnego, zapominamy o nieuchronnych jego konsekwencjach. Człowiek ma niemałą zdolność do samooszukiwania się.

Właśnie w tym aspekcie przychodzi nam w sukurs Peter Sloterdijk. Uprzedzając bardziej metodyczne omówienie pism, które w Polsce ukazały się w ciągu ostatnich trzech lat, podkreślić należy przede wszystkim udany projekt powrotu do rudymentarnego dla kultury Zachodu etosu intelektualnego, ikonicznie uosabianego przez Sokratesa. Sloterdijka nie daje się łatwo zaklasyfikować do jakiegokolwiek obozu politycznego, poza tymi nielicznymi fragmentami, kiedy dobrowolnie zgłasza swój nienachalny akces. Wszystko, co u Sloterdijka znajdujemy, niezależnie od zakresu zjawiska, któremu poświęca swoją uwagę, poddane jest bezwzględnej regule niezatrzymywania się wyłącznie przy tym, co przechodnie i aktualne. Jego myślenie nie poddaje się dominującym retorykom, zaś rekonceptualizuje się w sferze idei nieskrępowanego podążania za wolnością, która swoje optimum osiąga w nieustannym ruchu między przestrzenią świata przeżywanego a metaideami porządkującymi dyskursy publiczne w okresach długiego trwania. Być może fakt, że próbując konsekwentnie i w sposób zamknięty przedstawić czytelnikowi zjawiska psychopolitycznego wykorzystania gniewu czy genezy cieplarnianych warunków egzystencji społeczeństw zachodnich, czyni to poprzez analizy sięgające niekiedy okresu dwóch tysięcy lat, jest największym atutem prowadzącym do możliwości rozumienia antropologicznych konsekwencji opisywanych procesów społecznych na poziomie jednostkowym i gatunkowym. Podkreślmy to raz jeszcze, jeśli badacz społeczny pragnie czegoś więcej niż urojonych sukcesów parametryzacji obserwowalnych zjawisk, powinien nie ustawać w próbach udzielania odpowiedzi o związki biografii i psychosemantycznej konstrukcji jednostek z oficjalnymi dyskursami publicznymi i strukturą społeczną, tego zaś nigdy nie udaje się zrobić bez należytej komparatystyki antropologicznej. Na swój genialny sposób uczy nas tego lektura książek Petera Sloterdijka.

Przyjrzyjmy się zatem poszczególnym pozycjom i zamiast omawiać ich treści, co czytelnik może uczynić sięgnąwszy po książki, zatrzymajmy się przy, jeśli nie kluczowych, to na pewno intelektualnie frapujących, zdaniem niżej podpisanego, kwestiach. Sloterdijka opracowanie procesów globalizacji przynosi nie do przecenienia panoramę procesów, z których żaden nie pozostaje w autystycznej koncentracji na samym sobie. Gołosłowne zapewnienia o konieczności rozumienia poprzez dostrzeganie związków pomiędzy faktami, zjawiskami i procesami społecznymi, tak często obecne w socjologii, dosyć dobrze oddaje samo podsumowanie interesującego nas tutaj autora, który niejednokrotnie rzuca wyzwanie przedstawicielom nauk społecznych, komentując ich dorobek jako hałaśliwą monotonię. Nie próbując rozsądzać zasadności tego typu zarzutów, warto przyjrzeć się propozycji, której intencje odzwierciedla najlepiej podtytuł Kryształowego pałacu – O filozoficzną teorię globalizacji. Żeby zbliżyć się do myśli Sloterdijka stawiającego sobie za zadanie zrekonstruowanie procesów globalizacji w zupełnie nowy sposób, należy przyjrzeć się formule, po którą sięga sam autor i zapytać, cóż znaczy konstatacja, (…) według aktualnej definicji pojęcie cywilizacji znaczy tyle, co telerealizm (2011b: 195). Wyjaśnienie tego, jak powiada Sloterdijk, aksjomatu (jest ich zresztą w tej książce więcej, ale zawsze prezentowane są jako konsekwencje rozumowania indukcyjnego) wymaga od czytelnika intelektualnej peregrynacji do źródeł tego, co autor nazywa „historią”. Jego prowokacyjne tezy dotyczące tego, że to, co zwykliśmy nazywać historią związane było nade wszystko z imperialistycznymi pretensjami zbiorowych podmiotów zwieńczone jest tezą o tym, że ani przed wyprawą Kolumba w 1492 roku, ani po upadku resztek imperium portugalskiego, historii pisać się nie daje. Ale dlaczego? Otóż cały okres „historii”, nazwany przez Sloterdijka „Drugą ekumeną” jest ekspansją zawsze szczególnego rodzaju dyskursów i praktyk niedyskursywnych, które kwestionują możliwość konstruowania wsobnych i autarkicznych projektów życia wspólnotowego pozbawionych odniesień do tego, co „na zewnątrz”. W związku z tym, jego pojęcie globalizacji łączy się bezpośrednio z wymiarem komunikacyjnym, ale, co warto podkreślić, komunikacyjne konsekwencje rozwoju współczesnych technologii przedstawia jako efekt niezmiernie długich procesów, innymi słowy – na nich kończy, nie zaś od nich zaczyna. Ale po kolei.

Globalizację komunikacji przedstawia Sloterdijk jako aksjomat, pierwsze i jedyne założenie, od którego musi wychodzić teoria współczesnej epoki. Trudny do odparcia jest argument na poparcie takiej tezy – rozwój wszelkich form dedystansacji nie rozgląda się za swoim normatywnym umocowaniem, przestrzeń, w której poruszają się aktorzy jednostkowi i zbiorowi zagęszcza się bez względu na to, czy upatrywać w tym chcemy szans czy widzieć przede wszystkim zagrożenia. „Global players”, jak Sloterdijk określa współczesnych graczy (przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, jednostkowych; należy wspomnieć o konsekwentnym stosowaniu cudzysłowu, po który sięga Sloterdijk dla opisu współczesnych „społeczeństw”), żyją w świecie pozbawionym dystansów, ale co istotniejsze dla teorii społecznej, należy się uważnie przyjrzeć temu, jak dzięki radiowym systemom elektronicznym udało się skutecznie pozbyć odległości z centrów władzy i konsumpcji. Synchronizacja „bycia” we współczesnym świecie polega na wytworzonej równości czasowej, która niesie za sobą chroniczną konieczność kontaktu ponad kategoriami etnicznymi, co skazuje na porażkę wszelkie polityczne projekty zakrojone na lokalną skalę. Konsekwencją tendencji globalizujących dla dotychczasowej „normalności” życia w masowych, narodowych warunkach, wraz z wyobrażeniami na temat misji i pochodzenia, są coraz częściej pojawiające się dążenia, a właściwie standardy, jaźni bez miejsca i miejsc bez jaźni, co powoduje, że w dzisiejszych zaawansowanych społeczeństwach to jednostki chcą się uwolnić od swych ciał grupowych i masowo odłączyć, jak pisze Sloterdijk, swe szczęście i nieszczęście od bycia w formie politycznej komuny. To w takim świecie pojawiają się zindywidualizowane strategie adaptacji do rzeczywistości, które autor nazywa odpornościowymi, a które znane są wszystkim na poziomie systemowym w postaci wszelkiego rodzaju ubezpieczeń, zaś prywatnie odnajdywane w dietach, suplementach i „odpowiednich” stylach życia. Monotonia pisania o indywidualizacji nierzadko bierze się z wystawiania temu zjawisku pochlebnych ocen z uwagi na rzekomo tkwiący w nim emancypacyjny kapitał. Pomija się najczęściej, bądź nie poświęca wystarczająco dużo uwagi, wzajemnemu warunkowaniu indywidualizacji oraz rozwoju metawładzy gospodarki światowej (Beck). Sloterdijk pomaga zrozumieć, na czym polega szczególna forma politycznego autyzmu, w który popadamy w nowym kapitalizmie i jednocześnie bezlitośnie wskazuje na aporyczny charakter mobilizacji politycznej dzisiaj.

Oczywiście, opracowanie problemu zaniku warunkowania czasoprzestrzennego znajdujemy w literaturze socjologicznej autortwa Giddnesa, Lasha czy Becka, ale Sloterdijk, opisując wzmiankowany stan rzeczy, nie pozostawia czytelnika z nagim faktem, który ilustruje teraźniejszą kreską, a raczej prowadzi sugestywne rozumowanie, w którym „ludzkość” – spowszedniała kategoria kulturowa – pojawić się może jedynie jako wynik przymusowych więzów kolonialnych, a następnie – fizyczny ruch towarowy, systemy kredytowe, inwestycje. Jednocześnie, dokonując wspominanej antropologicznej komparatystyki i jej związków ze światem idei, odsłania przed nami hipostazę ludzkości jako „wspólnoty problemowej” obecną w starożytnych konceptualizacjach istoty gatunkowej człowieka i prowadzi nas do zrozumienia faktu, że dzisiaj możemy postrzegać ją wyłącznie jako „wspólnotę położenia”. Cytując samego Sloterdijka, w zglobalizowanym świecie: (…) ludzie stali się ośrodkami witalnej iluzji, adresami kapitału, punktami w homogenicznej przestrzeni (2011b: 183). Dwa kluczowe doznania epoki, na które wskazuje niemiecki filozof: ciągle rozpoczynające się „rewolucje” oraz zawsze niedostateczny sprzeciw wobec powszechnego pozbawiania istot żyjących godności, zdradzają krytyczny zmysł autora, któremu nieobce są idee normatywne, ale który za swój obowiązek uznaje bezwzględną ich konfrontację z faktami dotyczącymi zarówno afektywnego potencjału człowieka, jak i zmian wynikających z ujawnienia się kategorii globalnej biopopulacji, nazywanej momentami wymownie biomasą. Jako, że opisywane procesy globalizacji możliwe były wyłącznie poprzez ekspansję kapitalistycznej formy gospodarowania, ostateczny paradoks egzystencjalny polega na tym, że zniesienie związku czasu i przestrzeni z życiem człowieka oraz reprodukcją systemową uniemożliwia domestykację jakiegokolwiek fragmentu otoczenia ekologicznego: (…) kula składająca się wyłącznie z powierzchni, nie jest domem dla wszystkich, lecz ucieleśnieniem rynków, na których nikt nie może być „u siebie” – towary, pieniądze i fikcje zmieniają posiadacza (2011b: 184). Te filozoficzne rozważania o „bycie” mają wszelako konkretne związki z procesami korozji charakterów opisywanymi chociażby przez Senneta. Konsekwencje globalizacji opisywanej przez Sloterdijka dotykają istoty najbardziej intymnych praktyk jednostek społecznych oraz dekonstruują monologiczne systemy moralności, bynajmniej nie czyniąc tego świata przestrzenią życia wolnych jednostek. Co więcej, zarówno w Kryształowym pałacu, jak i Gniewie i czasie równie klarownie, co stanowczo, wyjaśnia dlaczego autorytarny kapitalizm staje się i musi stać się marzeniem polityków law and order na całym świecie. Studia nad przyczynami tego stanu rzeczy zostawmy czytelnikowi. Skądinąd, refleksje te warto czytać przez prace Loïca Wacquanta, precyzyjnie rozwijającego teorię neoliberalnego państwa jako instytucji, która potrzebuje permanentnego wykorzystywania swojego karzącego ramienia w służbie utowarowienia rzeczywistości społecznej.

Posthistoryczność, w znaczeniu wyżej przytoczonym, traktowana jest w pismach Sloterdijka jako motor budowania bezpiecznego interioru kultury hedonistycznej. Bez zbędnej emfazy filozof opisuje zjawisko krystalizacji stosunków społecznych w świecie wciąż zagęszczającego się globu opanowanego przez kapitalizm. Kontaminacja tego, co ekonomiczne, polityczne i osobowościowe, znajduje inną nazwę w pseudopolitycznych, jedynych możliwych do wyobrażenia dzisiaj w Kryształowym pałacu, zadaniach normatywnego upowszechnienia nudy i zapobieżeniu ponownego wdarcia się historii. Trwają nieustanne gorączkowe poszukiwania instytucjonalnej, prawnej i psychodynamicznej podbudowy dla konsumpcjonizmu, a dzieje się to najczęściej przy bezmyślnej akceptacji publiczności, która swój kulturowy ideał osobowości konstruuje podług dźwięcznego motta – „nie ma kapitalizmu bez animizmu”. Kiedy kupno, sprzedaż, branie i dawanie w najem, branie i udzielanie kredytu stają się operacjami dotyczącymi wszystkich aspektów życia, rodzi się nowa episteme, w której wraz z osiągalnością wszystkich rzeczy za pośrednictwem pieniądza wytwarza się odnośne odczuwanie świata. I w tym miejscu Sloterdijk proponuje filozoficzną egzegezę stanu skapitalizowanej rzeczywistości, w której relacje zamieniane są na transakcje, jak opisują konsekwencje narodzin i instytucjonalizacji nauki o finansach, co uważniejsi obserwatorzy (patrz: Dembiński P. H, Finanse po zawale, Warszawa 2011). W świecie, w którym rzeczy ze świata przynależności nie bez zmian swojej substancji przechodzą do świata opcji, system globalny, by zachować dynamikę reprodukcji, musi zacząć wynagradza osoby, które nie mają nazbyt stałych wartości. Jak pisze Sloterdijk: (…) w uniwersum kapitału do zadań jednostek należy zdawanie się na coraz liczniejsze oferty towarów, odgrywanie coraz liczniejszych ról, coraz bardziej inwazyjne reklamy i coraz bardziej arbitralne sztuczne otoczenia (2011b: 260). „Nuda”, „cieplarniania egzystencja”, „przebudowa psychopolityczna” pojawiają się jako konsekwencja niesłychanie szerokiej przestrzeni szans egzystencjalnych, które absolutnie nie oddają historycznego standardu niedoborów i niepewności, z którymi człowiek jako istota gatunkowa musiał się zmagać w prawie całej swojej historii. O tym, jak możliwe stało się tak incydentalne odciążenie człowieka w jego historii, opowiada Sloterdijk również w Gniewie i czasie. Ale to, co jest u niego najbardziej interesujące, to m.in. holistyczne wyjaśnienia kategorii takich jak „stres”. W Kryształowym pałacu definiowany jest jako jednostkowa, psychosemantyczna konsekwencja procesów podtrzymywania obietnicy składanej obywatelom przez polityków, którzy stali się agentami konsumpcji – obietnicy, że owoce dobrobytu nigdy nie przestaną płynąć. Każde niespełnione oczekiwanie, które w systemie dzisiejszego kapitalizmu zostaje niespełnione, staje się przyczyną rozczarowania będącego motorem stresu. Zdaniem Sloterdijka jesteśmy rozpieszczani w wymiarze asymetrii naszych wkładów do osiągnięć, której to iluzji nie sposób bez końca podtrzymywać. Póki jednak mamy z nią do czynienia, nie powinniśmy się dziwić temu, że oczekiwania dochodu bez wysiłku stają się sygnaturą naszych czasów, „pacyfikująca” transformacja mentalności fetowana jest publicznie jako gatunkowy skok normatywny w „królestwo mądrości”, konsumpcja wiedzy bez żadnego doświadczenia staje się podobno rzetelnym fundamentem „społeczeństw wiedzy”, zaś kultura masowa naturalizuje nową kategorię prominencji nie potrzebującej żadnych zasług.

Odejście od uruchamiania potencjałów tymotejskich, którymi zwykliśmy nazywać gniew, resentyment, zawiść czy nienawiść Sloterdijk wyjaśnia systemowo. Kiedy chcielibyśmy zapytać, dlaczego rozerotyzowane (w sensie oczekiwania zaspokojenia wszelkich niedoborów) społeczeństwa Zachodu nie są w stanie wygenerować kolektywnych form politycznej ingerencji na rzecz zmiany świata, Sloterdijk przychodzi z nieoczekiwaną, ale jakże frapującą podpowiedzią. Przekonuje nas, że systemową, a w zasadzie sferyczną, jak napisałby sam autor, przyczyną wzajemnych zahamowań jest „gęstość” definiowana jako termin topologiczny oznaczający szczelną i wymuszoną koegzystencję i gwarantujący chroniczny opór środowisk wobec unilateralnego rozszerzenia. Telekomunikacja, będąca kołem zamachowym globalizacji, jawi się tutaj jako praktyczne wdrażanie zagęszczania a jednocześnie wytwarzania światowego kontekstu kooperacji. Na tym tle, terroryzm to zjawisko stare jak świat i analogiczne do imperialnej polityki europejskiej. Terroryści to „tylko” nowa fala aktorów, która odkrywa rozkosze jednostronności obecne zarówno w tym, co nazywamy tutaj za autorem „historią”, jak i przynależne do afektualnej kondycji człowieka. Dodatkowo, terroryzm skutecznie wykorzystuje hiperaktywne usposobienie zachodniej infosfery, czego zmienić nie jesteśmy w stanie. Nie oznacza to jednak, że nosi on znamiona nowej ekumeny, jest jedynie słabym echem europejskiego wkładu w globalizację.

Rodzaj myślenia, w którym powinniśmy się nieustannie ćwiczyć, a który swoje wyżyny osiąga u Sloterdijka, polega na umiejętności regularnego opisu świata zjawisk i procesów, w którym kategorie topologiczne pozwalają rozumieć procesy komunikacyjne, media komunikacji odsyłają nas do procesów gospodarczych, gospodarka wraz ze swoimi dyskursami nie pozostaje bez wpływu na charakter uspołecznienia współczesnej rzeczywistości, ten zaś kładzie się cieniem na reakcjach psychopolitycznych czy psychosemantycznych. Nie trzeba dodawać, że poszczególne elementy pozostają we wzajemnym warunkowaniu, co pozwala powiedzieć, że u Sloterdijka spotykamy opis rzeczywistości, który, na tyle, na ile można się o to pokusić, precyzyjnie oddaje złożony charakter samej rzeczywistości. Nie trzeba już pytać, „jak coś się staje?”, jak kpił Foucault, można próbować odpowiadać, skąd pochodzi władza, bez względu na to, jaki posiada charakter. Ponadto, Sloterdijk jest nieubłaganie konsekwentny i pryncypialny w aktywności domykania normatywnego myślenia o świecie. Proponuje czytelnikowi narrację o przemianach „kondycji człowieka” jako narrację o zmieniających się źródłach wyzysku źródeł energii. I trudno odmówić mu racji, kiedy odkrywa w nowej postaci treści pozornie oczywiste. Intensywny rozwój kapitalizmu nie byłby możliwy, gdyby możliwym nie stało się wytwarzanie produktu za pośrednictwem maszynowych substytutów ludzkich ruchów (motor). Jednocześnie, staje się to pierwszą, ale nie ostatnią przyczyną globalnego „odprężenia” dziesiątej części ludzkości zamieszkującej Kryształowy pałac. Tym, co spowodowało opisywane wyżej konsekwencje psychosomatyczne na poziomie jednostki, był stały dopływ energii z paliw kopalnych. Tylko ich ograniczona ilość mogła stać się przyczyną „wzrostu”, czyli pozytywnego sprzężenia zwrotnego między pracą, nauką, techniką i konsumpcją, zaś tylko „wzrost” mógł spowodować demokratyczne uogólnienie dwóch niegdysiejszych praw pana: swobody poruszania się oraz kapryśnych wydatków kosztem natury. I tutaj pojawia się nowa przesłanka systemowa: w momencie, w którym podtrzymywanie reprodukcji kapitalizmu wymaga podtrzymywania ciągłości produkcji, należy z grzechów wczesnego kapitalizmu – natychmiastowego użycia oraz marnotrawstwa –uczynić podstawową cnotę obywatelską. Tak spotykają się system z jednostką w nowej nauce o rzeczach, której podstawy wykładane są jako dogmatyka używania, żeby użyć słów samego Sloterdijka.

Zaglądając do Gniewu i czasu, któremu nie sposób poświęcić w tym miejscu odpowiednio dużo uwagi, zapytać można, czy historia politycznych funkcjonalizacji gniewu może być równie potrzebnym i intrygującym elementem socjologicznego wyjaśniania, co konceptualizacje globalizacji wraz z jej konsekwencjami, przedstawione w Kryształowym pałacu. I należy spieszyć z twierdzącą odpowiedzią, jakkolwiek propozycje analityczne złożone w tej książce na pierwszy rzut oka jeszcze bardziej oddalają się od tego, co gnuśnie teraźniejsza socjologia zwykła nazywać wyjaśnianiem. Co zatem zaskakuje czytelnika w tej propozycji, to temporalne konwersje podstawowych postaci gniewu dokonywane w oparciu o fundamentalne zwroty kondycji gatunkowej. Znajdujemy u Sloterdijka, jakże typowe dla jego analiz oraz jakże ożywczo prowokacyjne, redukcję myślenia o człowieku i gatunku jako agregatach energii, która z psychosomatycznego punktu widzenia musi zostać rozładowana, zaś z systemowego punktu widzenia daje się zagospodarowywać dla organizacji różnych porządków życia. Trzy zasadnicze postaci „gospodarek gniewu”, (…) wraz ze swym tymotejskim rodzeństwem, dumą, potrzebą uznania i resentymentem (2011a: 257), opracowane są w poszczególnych rozdziałach, zaś na uwagę zasługuje to, że bezpośrednio korespondują one ze swoimi systemowymi konfiguracjami: metafizycznego/religijnego banku zemsty, zsekularyzowanego/komunistycznego gniewu światowego oraz rozproszenia gniewu w nowym kapitalizmie, żeby posłużyć się tu jeszcze raz określeniem Sennetta. Nie musimy się tutaj nimi zajmować, żeby zauważyć genialny w swojej prostocie, ale nigdy niewyartykułowany explicite, zamysł przedstawienia swoistej historii gatunku ludzkiego w oparciu o „triangulację” zmiennych, o których była mowa przy okazji uwag do Kryształowego pałacu: psychosemantycznych, psychopolitycznych, antropologicznych, kondycji biologicznej, sferycznych, systemowych i in. Sloterdijk przedstawia nam historię symboli, które pozostają w służbie legitymizacji władzy, przekonując jednocześnie, że nie miałaby ona swojej treści, nie można byłoby nadać jej odpowiedniej dynamiki, gdyby symbole nie zostały ufundowane na, z jednej strony, niebagatelnym potencjale resentymentu drzemiącego zawsze, kiedy ludzie skazani są na rywalizację i kooperację, z drugiej zaś, na rozerotyzowanej potencji jednostek pragnących wchłaniania i kompensacji niedoborów. Przedsięwzięcie napisania takiej historii nie miałoby szans powodzenia, gdyby Sloterdijk nie przedstawił nowatorskiej konceptualizacji polityki, władzy, ruchów i partii politycznych odwołującej się do szczególnego aparatu językowego, w którym: (…) grupy polityczne są agregatami, które endogennie znajdują się pod napięciem tymotejskim (…) retoryka jako nauka o sztuce kierowania afektami w agregatach politycznych jest tymotyką stosowaną, zaś (…) sztuka polityki obejmuje (…) procedury kompensacyjne dla przegranych (2011a: 27). Czy to wyłącznie ekscentryczna propozycja najlepszej próby filozofa-eseisty? Niekoniecznie. Wszystkie propozycje filozoficzne Sloterdijka zorientowane są na próbę restytucji i rehabilitacji zjawiska „różnicy”. Obecną dzisiaj w kulturze Zachodu apologetykę tendencji do egalitaryzacji dekonstruuje nie od strony materialno-bytowego dorobku obywateli poszczególnych państw, tylko od biogennego i psychogennego potencjału człowieka w ogóle oraz konsekwencji tego potencjału dla wznoszenia gmachu poszczególnych formacji cywilizacyjnych. Najprościej rzecz ujmując, Sloterdijk mówi nam trzy rzeczy: a) wasza mentalność jest pacyfistyczna nie dlatego, że jesteście mądrzejsi od pozostałych dziewięciu dziesiątych globalnej populacji, a dlatego, że kapitalistyczna forma zglobalizowanej gospodarki wymaga od was sabotażu ludzkiej kondycji w postaci „zawieszenia” części waszego tymotejskiego jestestwa, zaś takie oszustwo nie jest możliwe do wiecznego powtarzania; b) przeciwko waszemu dobremu samopoczuciu przemawia fakt, że iluzję wiecznego wzrostu ufundowaliście sobie na wyzysku naturalnych źródeł energii oraz innych istot żywych, ale nie przeszkadza to wam kultywować głębokiego przekonania o waszej normatywnej wyjątkowości, która z perspektywy czasu będzie najpewniej nazywana energetycznym faszyzmem; c) całość waszej normatywnej aktywności ugruntowujecie w hiperaktywnej infosferze spektaklami telesentymentalizmu, które są najlepszymi świadectwami tego, że tkwicie w kulturze, która znosi ostatnią Nietzscheańską różnicę metafizyczną między tym, co wyjątkowe a tym, co pospolite. Takie momenty nazywać trzeba dekadenckimi, dlatego, że w sposób doskonały zafałszowują istnienie poprzez skazane na porażkę hipostazy iluzji jakoby świat osiągnął doskonałe equilibrium.

Analizy Sloterdijka zakotwiczone w ponadtysiącletnim materiale faktograficznym oraz kulturowym przedstawiają fundamentalne znaczenie dystynkcji dla wszystkich postaci „bycia” w świecie oraz kulturowych artefaktów, które stają się niemymi świadectwami historii. Sloterdijk ma głębokie i jednocześnie elitarystyczne przekonanie o tym, że przygodnie i chwilowo zastanych w świecie Zachodu „warunków cieplarnianych” nie należy traktować w kategoriach zasług, dorobku, skoku cywilizacyjnego, wzrostu racjonalności i innych tym podobnych teorematów. Co więcej, twierdzi, że są one, z jednej strony wytworem kultury, w której sprzęgnięte zostają w szczególnej służbie: rozum, strach i chęć przetrwania, z drugiej zaś, że elementy te ugruntowują fatalne w wymiarze jednostkowym i społecznym tendencje reprodukcji społeczeństwa jako syndykatu egoizmów. To po prostu nie są chlubne świadectwa historii człowieka. Byłoby naiwnością poszukiwać u niego tanich laurek dla jakiejkolwiek proweniencji autorytaryzmów czy totalitaryzmów, czy choćby konserwatywnej pedagogiki. Sięgając po kolokwializm – stawka jest zbyt poważna. Sloterdijk pokazuje, gdzie może sięgać człowiek, jeśli zdobędzie się na odwagę i trud. Jednocześnie, dla, jak sam by powiedział, wszystkich mandatariuszy społeczeństw masowych w postaci m.in. socjologów histerycznie wyczulonych na grzech elitaryzmu, faktycznie nie do przyjęcia stają się pewne tezy. Przybliżmy kluczową z nich. Otóż Sloterdijk, lubujący się w odwołaniach do rzeczywistości, która nie potrzebuje niekiedy normatywnego wsparcia idącego w poprzek jej dynamiki, pisze o tym, że tak jak nieprzyzwoitym oszustwem jest popularyzacja kapitalistycznego metaprzesłania jakoby dla całej ziemskiej populacji mogło znaleźć się miejsce w Kryształowym pałacu, tak samo nie daje się, nie popadając w ułudę, twierdzić, że tylko nieliczni są w stanie rozumowo konceptualizować otoczenie, zaś masa jako taka nie poddaje się rzeczywistemu upodmiotowieniu.

Czym jest zatem „bank gniewu” i jakie ma związki ze zmianą społeczną, która szczególnie zdaje się interesować socjologów. Otóż, jest on psychosomatycznym potencjałem obecnym w masach i niezbędnym do wprawienia w ruch strukturalnych uwarunkowań aktualnego status quo. Nie udało się nigdy znaleźć zamiennika tego paliwa. Całość problematyki ładu społecznego wraz z towarzyszącymi mu zmianami daje się prześledzić jako konsekwencja wykorzystania tej tymotejskiej energii. By stało się to jednak możliwe, niezbędnym jest by: (…) podsycać stale nienawiść i oburzenie, z drugiej strony także stale amortyzować je powściągliwością (2011a: 77). Efektowna metaforyka nie służy tutaj bynajmniej samej sobie, podobnie jak ekonomia pieniężna zaczyna się od momentu inwestycji, tak gospodarka gniewu wymaga umiejętności cierpliwego aranżowania i organizowania społecznego niezadowolenia, frustracji, nienawiści, itp. Rewelacyjnie literacko ilustrowany obraz o deportacji ludzkiego gniewu w zaświaty, czyli o możliwości konwertowania ludzkiego gniewu w tradycyjną eschatologię bycia wybranym lub potępionym, uzmysławia czytelnikowi jak dalece kluczową sprawą są procesy społecznego wytwarzania rzeczywistości. Instytucjonalizacja i obiektywizacja gniewu na skalę masową w okresach tryumfów religii monoteistycznych mogła powieść się wyłącznie dzięki wyśmienicie skonstruowanemu aparatowi symboli gwarantujących jednostkom „sprawiedliwość” po śmierci. Tylko misterna i benedyktyńska praca przy obrazowaniu piekielnych rozliczeń w oparciu o formuliczne (nieodwołujące się do konieczności falsyfikacji) kryteria prawdy, pozwalała przez setki lat na „sekwestrację” gniewu w wielkim metafizycznym kontenerze. Jak kosztowne i niebezpieczne były te praktyki, przekonać się mogliśmy w momencie, kiedy społeczeństwa zaczęły się sekularyzować i dosyć gwałtownie prysnęła możliwość realnego podtrzymywania opisanych transferów. Już wcześniej stan mieszczański, którego znaczenie dla gospodarek zaczęło być trudne do przecenienia, swoją pozycją i aktywnością otworzył drogę do popularyzacji symbolicznej idei purgatorium – czyśćca, która włączała niemałą część definicyjnie niepredestynowanych w coraz bardziej złożone procesy zbawienia. Doskonale i na coraz większą skalę kanalizowało to masowe resentymenty, będąc jednocześnie skuteczniejszym narzędziem sprawowania władzy, tj. narzędziem wpływu na decyzje podejmowane przez ludzi.

Nie musimy zdawać tutaj relacji z monstrualnego charakteru pierwszych, profesjonalnych wykorzystań zsekularyzowanego gniewu, które miały miejsce w wieku XX, i tak nie zrobimy tego w dziesiątej części tak dobrze, jak sam Sloterdijk. Komunistyczne i faszystowskie banki gniewu oraz ich management przedstawiony jest nie mniej sugestywnie niż piekielne obrazy miejsc kaźni zawarte w psalmach. Ponadtysiącletnie składowanie gniewu być może musiało zrobić swoje i dobrze zagospodarowana, preeksplozywna siła zawarta w masie musiała dojrzeć do wydania najbardziej koszmarnych owoców. To, na co chciałbym zwrócić uwagę, to mechanizmy użytkowania substancji w poszczególnych polach życia społecznego, które opisuje Sloterdijk. Dla socjologa, z jednej strony poszukującego trafnych analogii, z drugiej zaś baczącego na to, by język na jałowym biegu nie odnosił się do samego siebie, rzetelne wskazania regularności pewnych procesów rzadko bywają do przecenienia. W związku z tym, chcąc rozumieć przemiany elementarnych „mediów” społecznych, takich jak pieniądz właśnie, należy jednocześnie przyglądać się sztuce, wiedzy czy religii. A to dlatego, że kapitalistyczna formuła organizowania świata życia podporządkowująca sobie sukcesywnie inne systemy społeczne narzuca im swoją „logikę” czy też „racjonalność”, sekującą autoreferencyjność wyjściowo odmiennie bytowo uwarunkowanych aktywności. Sloterdijk daje nam narzędzie opisu, które znajdujemy u niejednego autora, niemniej, w dla siebie tylko charakterystyczny sposób, odsłania konsekwencje uniwersalizacji procesów inwestowania, które zawsze implikują kontrolowane ryzyko narażenia na utratę kapitału posiadanego na rzecz przyszłego nabytku. Dojrzała kapitalistyczna episteme popychająca podmioty w inwestycje, popycha je jednocześnie w nowe konceptualne warunki ramowe, gdzie nierzadko dynamiczniej realizuje się istota działania. Bez tego, nowożytnego imperatywu antropologicznego, nie byłyby do pomyślenia komunistyczny bank gniewu, który w 1914 roku nietrafnie antycypował pobudzenie niemieckiego proletariatu przemysłowego i popadał w coraz dalej idące skrajności wieszania zupełnie niewinnych, „żeby ludzie widzieli i dygotali ze strachu na sto wiorst”.

Najciekawszą musi jednako pozostać dla socjologów polityczno-ideowy bezruch opisywany przez Sloterdijka w rozdziale dotyczącym rozproszenia gniewu w erze środka. Podstawowe przyczynki prowadzące do beznamiętności politycznej czasów After Theory, opisane zostały dokładniej w Kryształowym pałacu. Dość wspomnieć, że kluczową według Sloterdijka sprawą jest „wzajemne zahamowanie”, które staje się koniecznością antropologiczną w świecie po dokonanej globalizacji. Pacyfikacja mentalności, „egzystencja jako bycie wystawionym w przeciętność”, zachowawczość nakierowana na hedonistyczny pragmatyzm i wiele innych motywów to jednocześnie konsekwencje ekspansji nowych form komunikacji oraz kapitalizmu, jak i narzędzia reprodukcji rzeczywistości, w której, jak pisze Sloterdijk, ideologiczne wahadło musi się zatrzymać żeby „optymalizować” adaptację do współczesnych społeczeństw. Te złożone związki stanowią skądinąd sedno rozumowania autora Gniewu i czasu, dlatego warto sięgnąć po wszystkie krótko recenzowane tutaj pozycje, by obraz problemów zyskał odpowiedni poziom integralności. Nie zostają spełnione warunki minimum dla powrotu do romantycznych gospodarek gniewu, choć sam gniew powinien być uznawany za stałą równania życia społecznego, bowiem choć (…) Nowoczesność wynalazła figurę przegranego (…) Nie wszyscy przegrani dadzą się uspokoić poprzez wskazanie, że ich status odpowiada zajmowanej przez nich pozycji w ogólnym współzawodnictwie. W odpowiedzi wielu zauważy, że nigdy nie miało szansy uczestnictwa w grze, a tym samym zajęcia odpowiedniej pozycji. Za doznane krzywdy obwiniają oni nie tylko wygranych, lecz także same reguły gry (2011a: 49–50). Idzie o to, że bezgraniczny pluralizm będący następstwem globalizacji na poziomie epistemologicznym znosi zarówno europejski monologiczny koncept prawdy, jak i wyobrażenie ewolucji. Bez spełnienia tych dwóch warunków nie należy oczekiwać jakiejkolwiek formy wspólnotowości. I znów wracamy do jednego z kluczowych twierdzeń, do których Sloterdijk dochodzi na drodze swoich analiz. Uczestniczymy w społecznym eksperymencie rozrzedzania relacji społecznych. O ile, globalizacja unicestwia ontologiczne przesłanki solidarności, o tyle nowy kapitalizm potęguje procesy multiegoistyczne. Objawia nam się w tym miejscu autor, który brak w porę wykształconego oddolnie zmysłu wspólnych realiów poddaje nie mniej druzgocącej krytyce niż narzucane z góry uniwersalizmy.

Opis realnego kapitalizmu jest u Sloterdijka o tyle fascynujący, że wiemy, iż sam autor nie widzi dla niego alternatywy i niejednokrotnie, obok bezlitosnych przybliżeń najciemniejszych stron projektu komunistycznego, daje nam nie mniej przygniatające diagnozy aberracji realnego kapitalizmu, który jego zdaniem „stracił kontakt z rzeczywistością”. Współczesne formy gospodarowania nie mają niczego wspólnego z rezultatami pracy i jej wyników (oraz synergii ekspansji rynkowej, innowacji produkcyjnej i racjonalizacji technicznej), za to bardzo wiele z piramidami finansowymi, których los w sposób nieunikniony ograniczony jest w najlepszym wypadku do dwóch, najdalej trzech lat. Co więcej, kto chce się uczyć dojrzałego optowania za kapitalizmem, ten powinien uważnie studiować Slotedijka w tych punktach, kiedy opisuje on strukturę i dynamikę rozwoju „zdrowego” systemu kapitalistycznego. Obiektywna porównywalność regularnego kapitalizmu do równie fantazyjnych, co niebezpiecznych, obietnic finansowych polega na bazujących na kredycie systemach wzrostu, zależnych we wszystkich okolicznościach od rozszerzonej reprodukcji. Dlatego w swoje funkcjonowanie wpisany ma endogenny kryzys, któremu zapobiegać może wyłącznie poprzez „ucieczkę do przodu” polegającą na tworzonej przez kompleks kapitalistyczno-finansowy sieci przenoszenia długów. „Odpowiednia” polityka banku centralnego oddalać ma kryzys poprzez podnoszenie i obniżanie pierwotnych odsetek, które to operacje regulują systemowy stres wynikający z zaciągniętych długów na, jak to ujmuje Sloterdijk, koniunkturalnie znośnym poziomie. Obraz ekspansji procesów pieniężnych uzupełnia w Gniewie i czasie obraz przemian form życia. Na poziomie ontologicznym pojawiają się założenia o możliwości utrzymywania „ponadwynagrodzenia dla wszystkich”, choć nie ma to najmniejszego związku z tym, jak większość jest nagradzana w rzeczywistości. Archetypicznego dla kapitalizmu charakteru nabierają systemowe dyspozytywy do tego, żeby nie zachowywać konsumenckiej abstynencji, nie robić tajemnicy z pożądliwości, wręcz przeciwnie, nieustannie trenować się w byciu ekshibicjonistą rozkoszy oraz wszelki brak sukcesów we współzawodnictwie o rozkosz przypisywać wyłącznie sobie. W ten sposób, zdekonstruowana zostaje zdaniem Sloterdijka tradycja moralności obowiązująca od starożytności. Zdekonstruowany zostaje również świat tymotejskiego gniewu na rzecz „psychopolityki rachującej pożądliwość”, której ontycznym przejawem jest kultura „obrazów pięknych ludzi oraz tabeli z twardymi liczbami” wypierająca archaiczny język kolektywów gniewu.

I w końcu Pogarda mas, esej, który jak adnotuje sam autor, przedstawia problem, któremu, przyglądając się, należy poświęcać wciąż więcej uwagi, by precyzyjnie go formułować i przede wszystkim rozumieć, bo tak należy chyba odczytywać podziękowania dla licznych czytelników manuskryptu umieszczone na końcu pracy. Uważny czytelnik będzie potrafił skorzystać ze światła, które Sloterdijk rzuca na problem współczesnych społeczeństw – skąd brać „różnicę” w doprowadzonej do horyzontu przestrzeni egalitaryzmu. Znajdujemy tutaj coś więcej niż Ortega funduje nam w Buncie mas i to „coś” ma fundamentalne znaczenie. Kiedy w ostatniej części eseju Sloterdijk pisze: (…) Jest zemstą dziejów na nas egalitarystach, że również my musimy dokonywać swoich doświadczeń pod przymusem odróżniania (2012: 139), pozostawia czytelnika z ambiwalentnym odczuciem braku pewności co do desygnatu podmiotu owego zdania. Czy autor przemawia wyłącznie w swoim imieniu, czy dokonuje projekcji stanowiska umasowionego podmiotu, czy też włącza się ten dziejowy i graniczący z nieprawdopodobieństwem przypadek „uczynienia podmiotu z substancji” i przemawia jako „oświecona” część społeczeństwa masowego, które orzekło już o zbędności różnic wertykalnych. Zostawmy ten dylemat nierozstrzygniętym, choć wydaje się, że istnieje wystarczająco wiele powodów żeby Sloterdijka czytać jako „pośrednika”, który jeśli prowokuje, to przede wszystkim po to, by ujawnić szansę rozjaśnienia sytuacji, używając jego własnych słów.

Co rozjaśnia Sloterdijk, tak w Pogardzie mas, jak i w innych omawianych tutaj pracach, co nie powinno umknąć uwadze badaczom społecznym, którzy stawiają się dumnie w pozycji „tłumaczy” rzeczywistości, a przynajmniej chcieliby widzieć siebie w tak zadanych rolach? Jak nikt inny prowadzi nas do zrozumienia, że (…) walki o kulturę w nowożytnych społeczeństwach były czymś więcej niż semantycznymi odzwierciedleniami konfliktów społecznych, czy to walk klasowych i walki płci, czy tarć między kulturami większości i mniejszości lub napięć między siłami mentalności kościelnej a ofensywnym sekularyzmem (…) Okazuje się raczej, że zjawisko walki o kulturę jako takie jest sporem, który dotyczy prawomocności i genezy różnic w ogóle (2012: 135–136). Czytając Sloterdijka, stajemy zatem przed zadaniem, które rodzi w pierwszym odruchu niemałe napięcie. Szczególnie osobom przekonanym o konieczności podejmowania wysiłku myślenia dla jego emancypacyjnych efektów, propozycje autora omawianych tu pozycji mogą wydawać się, na pierwszy rzut oka, co najmniej kontrowersyjnie. Jak bowiem ocenić konsekwentną wiwisekcję ulepionego z masy podmiotu, który zyskuje kompletnie nową jakość? Pobieżna lektura może prowadzić do pochopnych wniosków o powszechnym i doskonałym zakłamaniu ontologicznych podstaw rzeczywistości. Ale Sloterdijk tylko częściowo prowadzi czytelnika i słuchacza tą drogą rozumowania. Jego bycie „pośrednikiem” polega na odsłonięciu tych konsekwencji egalitarnego projektu nowoczesności, które są skwapliwie przemilczane przez większość jej mandarynów i mandatariuszy, głęboko i w niekłamany skądinąd sposób przekonanych, że wszystkie zmiany mają swoje wstydliwe koszta, które należy zamiatać pod dywan, pisząc przypochlebną historię egalitaryzmu urodzenia rodzaju ludzkiego. Przychodzi nam z wielką łatwością myśleć z odrazą o szlachectwie urodzenia i oczywistości równego dla wszystkich „trudu przyjścia na świat”. W konsekwencji wskakujemy w rzeczywistość, która pozwala rozróżniać wyłącznie wśród równości i ciągłości, co ma swoje wady i zalety w każdym systemie społecznym. Mamy bowiem nowy zaczyn w postaci niezliczonej ilości szans, które otwierają się przed niezliczoną ilością jednostek pragnących uznania i uwagi, ale płacimy jednocześnie ciągłe, niekończące się frycowe za to nowe otwarcie kończące z metodologiami postępowania, etykami postaw i estetykami dystynkcji. Przy bliższym wglądzie nie możemy nie dostrzec rachunku, który rzeczywistość wystawiła nam za udane przedsięwzięcie poszerzania przestrzeni dobrobytu, a być może również, wolności. Kwota, na jaką opiewa cywilizacyjny bill nowoczesności nie daje się, zdaniem Sloterdijka, zredukować do banalnych uwag o dominacji trywialnych form rozrywki. Rachunek trzeba poprowadzić konsekwentnie do mniej lub bardziej ukrycie faszystowskiego charakteru masy, który ujawnia się poprzez wgląd w jej „bóstwo nieuctwa i prostactwa”, żeby zacytować Thomasa Manna, po którego diagnozę sięga sam autor „Pogardy mas”. Na czym ten charakter polega i w co zawsze może się obrócić? Na brutalnym i hipnotycznym kwestionowaniu wszelakiej „różnicy”, która masie kazałaby odnajdywać się w pośledniej pozycji. Ilekroć w sprzyjających warunkach masa zamienia się w żywioł, tylekroć kończy się to projektem pozbawiania godności, który nieszczególnie różni się od nierzadkiej elitarnej pogardy dla ludzkiej czerni. Dla uważnego obserwatora kluczowa staje się treść ideowych projektów wraz z pytaniem o doznane krzywdy. Czy to jest diagnoza konserwatysty? Tylko o tyle, o ile chcemy znaleźć w niej sprzeciw wobec kluczowego standardu „wspólnego mianownika”, na który nie sposób znaleźć w kapitalistycznych gospodarkach odpowiednich środków immunologicznych. Jest to diagnoza „konserwatysty” i „liberała”, dla którego wyzwaniem jest problem resentymentu obecnego zarówno w masach, jak i w elitach, bowiem człowiek, który chce sięgać możliwie daleko, będzie fiksować się na tym balaście. Sympatycy emancypacji i egalitaryzmu często całkowicie zapoznają w swoich dążeniach fakt podcinania sobie skrzydeł i upuszczania krwi przez społeczeństwa, które nie chcą „wychowywać” człowieka poprzez wskazanie na konieczność wysiłku prowadzącego do ujawnienia różnicy wertykalnej. Dogmatyka używania, niezbędny element nowoczesnej „nauki o rzeczach”, rodzi aksjologię równości, normatywne uzasadnienie dla rozkoszy płynących z użytkowania technicznego dorobku ludzkości. W takim środowisku nie sposób już zadawać pytania o alternatywne rzeczywistości, w których pieniądz nie staje się najwyższym celem i cnotą ludzkości (Dostojewski). Esej jest więc apelem o porzucenie fałszywej indyferencji w świecie, nieobracającym się na idee, po to, żeby czynić go bardziej otwartym na wykorzystanie całej, charakterystycznej dla gatunku potencji, zdolnej zamieniać się w rzeczywiste przeżycie ekstazy, samotności czy wyboru. Nie znajdziemy u Sloterdijka śladu podejrzliwości w stosunku do awansu materialnego jednostek w społeczeństwach masowych jako takich, znajdziemy natomiast druzgocącą wykładnię funkcji wtórnych w obszarze kultury. Z tą uwagą, że jeśli leży nam na sercu projekt emancypacji, to nie możemy przeoczyć faktu, że nie ma innego niż kultura narzędzia, z pomocą którego bylibyśmy zdolni poruszać rzeczywistością w pożądanych kierunkach.

A zatem, wracając raz jeszcze do niespełnionej obietnicy socjologii. W 1959 roku Charles Wright Mills pisał: (…) W gruncie rzeczy najważniejszą cechą współczesnego problemu wolności i rozumu jest fakt, że jego charakter nie został rozpoznany, a sam problem nie doczekał się jak dotąd sformułowania (Mills C. W., Wyobraźnia socjologiczna, Warszawa 2008: 267). Sloterdijk jest jednym z niewielu humanistów, którzy nie popadając w fetysz wielkiej teorii i abstrakcyjnego empiryzmu potrafią, jak sam elegancko i skromnie to nazywa, „rzucać światło”. Bez jego dociekań, których rys został tutaj wybiórczo nakreślony, dużo trudniej podejmować wysiłek „dobrego rzemieślnika”, naprawdę wyróżniającego możliwości, w których rozum ludzki i ludzka wolność mogą tworzyć historię. Sloterdijk poprzez swój sceptycyzm wobec niemałego dorobku socjologii pozwala nam spojrzeć na codzienne wysiłki ponownie, by w konsekwencji doprowadzić nas do pytania – czy socjologia jest dyscypliną powołaną do życia dla legitymizacji zastanych form życia społecznego, czy też jej celem powinno być wychodzenie poza partykularyzmy i doraźność. Można Sloterdijka oskarżać o dociekania prowadzone z bardzo specyficznego stanowiska, ale można równie dobrze dowodzić, że jest jednym z nielicznych, którzy, krążąc między ontycznymi podstawami rzeczywistości społecznej a ideą, próbują dokonać niebywale trudnej sztuki balansu pomiędzy obydwoma biegunami. Poza tym, jak mało kto, ciągle zmusza do używania rozumu. Jeśli prowokuje to wyłącznie po to, żeby przedzierać się do niego i wykarczować ścieżki czytelnikowi. Konsekwentnie, rzetelnie, metodycznie odsłania te elementy krajobrazu przyczyn niezmiernie złożonej rzeczywistości, których na co dzień nie chcemy dostrzegać, bądź nie mamy już nawet takich zdolności poznawczych. Jego programem jest normatywnie nasycony realizm: (…) Wielka polityka zachodzi jedynie w trybie ćwiczeń balansu. Ćwiczyć balans – to nie unikać koniecznej walki i nie prowokować zbędnej (2011a: 259). Sloterdijk na szczególnie specyficzny sposób przybliża nas do historycznych struktur społecznych, a my mamy większe szanse by znaleźć w nich metody, jakimi one są i mogą być kontrolowane, bądź, jeśli postulujemy inne cele badawcze, po prostu na to, by rozumieć ograniczenia, którym podlegamy. Z pewnością zgodziliby się z nim cytowani w tej recenzji Mills, Judt i inni – naszym epokowym doświadczeniem jest zawsze niedostateczny sprzeciw wobec ciągłego pozbawiania istot żywych godności. Dopiero lektura przedstawionych tu prac w całej ich rozciągłości pozwala zrozumieć, że dociekania Sloterdijka jak żadne inne stanowią najwyższą formę kultury racjonalności, wspierająca się na obserwacjach drugiego rzędu, odrywającą od teraźniejszości i pozwalającą „rachować”, na co jeszcze stać człowieka w dobrym i złym tego słowa znaczeniu oraz jaki wpływ na prywatne troski ludzi mają historyczno-strukturalne uwarunkowania społeczne. Niewielu mówi nam tak wiele i tak niebywale uczciwie intelektualnie.

I zupełnie „na marginesie”. Chyba nikt nie ma takiego uroku niekrępowania wolności czytelnika, inwestowania zaufania w jego intelekt i budowania niebanalnych kompetencji kulturowych jak Slotedijk, kiedy kreśląc kapitalistyczną ekspansję w przestrzeni świata opowiada o niej z pomocą Mowy igielnej Adama Smitha oraz poezji Rilkego: (…) Niechaj teoretyczna fantazja Czytelnika tak przedłuży linie impulsów obu dokumentów, by przecięły się w punkcie semantycznej przestrzeni dojrzewającej staroeuropejskiej samoobserwacji (2011b: 247). Dlatego przed każdą próbą klasyfikacji autora omawianych tu książek wychodzącą poza kategorię „dojrzewającej staroeuropejskiej samoobserwacji” warto przypomnieć sobie przestrogę Bataille’a: A jeśli jednak, co się przecież zdarza, nie potrafisz czytać? (Madame Edwardy).

dr Konrad Kubala – adiunkt, pracownik Katedry Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ. Interesuje się praktycznymi i teoretycznymi problemami funkcjonowania komunikacji politycznej w demokracjach liberalnych, wpływem dyskursu publicznego na powstawanie dominujących form „racjonalności” oraz ekonomizacją powszechnych postaci „refleksyjności zinstytucjonalizowanej”. Zdeklarowany zwolennik poszukiwania źródeł prywatnych trosk w społecznej strukturze oraz publicznych definicjach rzeczywistości.

Afiliacja autora:

Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź
e-mail: suspenso@o2.pl

Cytowanie

Kubala Konrad, (2013), Dlaczego powinniśmy czytać Sloterdijka, czyli o wciąż niespełnionej obietnicy socjologii. Recenzja książek: Sloterdijk Peter, (2011), Gniew i czas. Esej polityczno-psychologiczny, Warszawa: Scholar; (2011), Kryształowy pałac. O filozoficzną teorię globalizacji, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej; (2012), Pogarda mas, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia. „Władza sądzenia”, nr 2, s. 99–113 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

New Populism! – Przemiany polskiego populizmu

recenzja książki Przyłęcki Paweł, Populizm w polskiej polityce. Analiza dyskursu polityki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012

Ewelina Dzikowska, Ewelina Sudra
Uniwersytet Łódzki

Autor książki, socjolog, doktor nauk humanistycznych – Paweł Przyłęcki jest twórcą pierwszej monografii teoretyczno-empirycznej o polskim populizmie III Rzeczypospolitej. W 2002 roku ukończył studia magisterskie z historii na Uniwersytecie Łódzkim, a w 2004 roku uzyskał tytuł magistra socjologii, na tej samej uczelni. Jego zainteresowania naukowe obejmują problematykę teorii polityki, jak również socjologii medycyny.

Okładka książki wręcz krzyczy do czytelnika. Bardzo duży czerwony napis POPULIZM tworzy spójną, symboliczną strukturę. Owe połączenie kolorów nie wydaje się przypadkowe, gdyż biało-czerwone barwy obok Orła Białego i hymnu Mazurek Dąbrowskiego są narodowymi symbolami Rzeczypospolitej Polskiej. Być może taki zabieg wizualny miał na celu zwrócenie uwagi na rozwój w polskiej polityce populizmu tożsamości.

We wstępie należy zaznaczyć, iż książka składa się z trzech części. Pierwsza dotyczy gruntownych rozważań teoretycznych nad zjawiskiem populizmu, druga to opis metodologii badań, natomiast trzecia część jest prezentacją uzyskanych wyników analiz.

Rozdział pierwszy, zatytułowany Populizm w aspekcie teoretycznym, rozpoczyna się od przedstawienia problemów związanych z badaniem oraz definiowaniem populizmu. Jak się okazuje, nie ma jednoznacznej definicji populizmu, pomimo faktu iż termin zaczął być powszechnie używany już w II połowie XX wieku. Na świecie występuje bardzo wiele przypadków, które można uznać za zjawiska populistyczne, w związku z tym trudno stworzyć jedną, konkretną definicję, która swym zasięgiem objęłaby wszystkie wspomniane właściwości. Można zadać zatem pytanie o istotę populizmu: czy jest on ruchem społecznym, czy też rodzajem ideologii? Populizm rozumiany jako ideologiczne zjawisko doczekał się kilku podejść teoretycznych. Autor wymienia m.in. poglądy Ernesto Laclua, który określa populizm w kontekście redukcjonizmu, teoretycznego nihilizmu, jak również stanowiska ideologicznego, funkcjonalnego czy też dyskursywnego.

Autor przywołuje w publikacji różne rodzaje definicji populizmu. Między innymi odnosi się do słów badaczki Margaret Canovan, która twierdzi, iż: (…) Populizm zmierza do zmobilizowania obywateli jako siły politycznej przeciw istniejącej strukturze władzy i dominującym ideom i wartościom społecznym, jego celem jest zdezawuowanie tychże jako podstawy politycznej prawomocności i zastąpienie ich rozsądkiem zwykłych ludzi (Przyłęcki, 2012: 15). W dalszej części książki Paweł Przyłęcki przedstawia różne typologie populizmu. Pierwsza z nich dzieli populizm na klasyczny i współczesny, w kolejnej istnieje rozróżnienie na populizm protestu i tożsamości, a w trzeciej, ostatniej, autor przywołuje za badaczem Casa Mudde typy populizmu takie jak: agrarny, polityczny i gospodarczy (ekonomiczny).

Bardzo ciekawą kwestią są rozważania nad ontologicznym charakterem populizmu. Szczególnie interesującym zagadnieniem jest syndrom populistyczny opisywany przez Jerzego Szackiego.

Dalej w publikacji możemy porównać koncepcje niemarksistowskie dotyczące populizmu z koncepcją postmarksistowską według Ernesto Lacau. Dotyczą one w głównej mierze zasad konstytuowania się ludu, czy też logiki pustych znaczących, jaka towarzyszy budowie ludu populistycznego. Pustymi znaczącymi najczęściej są słowa, takie jak: porządek, sprawiedliwość, wolność, z którymi utożsamia się nowa zbiorowość. Ernesto Lacau jako przykład budowania się tożsamości populistycznej w Polsce podaje NSZZ „Solidarność”.

Drugi rozdział książki Populizm a demokracja, w interesujący sposób opisuje przyczyny rozwoju populizmu w demokracji, wskazuje na niedoskonałości tego ustroju politycznego, które otworzyły furtkę do rozkwitu populizmu. Jak twierdzi autor, zjawisko to jednak nie jest panaceum na demokrację, a stanowi: (…) typowy skutek choroby współczesnej demokracji (Przyłęcki, 2012: 34). Jednakże populizm nie reprezentuje sobą jedynie negatywnych rzeczy. W dalszej części rozdziału autor charakteryzuje główne paradygmaty współczesnej demokracji liberalnej. Wyróżnia w tym miejscu proceduralny model demokracji oraz model deliberacyjny. Analizuje także podziały polityczne i konkluduje, iż jedną z przyczyn pojawienia się populizmu było właśnie stopniowe zanikanie podziałów politycznych, szczególnie w krajach Europy Zachodniej. Wydawałoby się, że zanik tradycyjnych podziałów jest zjawiskiem pozytywnym, aczkolwiek zdaniem Przyłęckiego, to niekoniecznie korzystny proces dla demokracji.

W publikacji można przeczytać również opis bardzo ciekawej i istotnej antagonistycznej koncepcji polityki, której twórczynią jest belgijska badaczka Chantal Mouffe. Dowodzi ona, iż głównym zagrożeniem dla demokracji jest ona sama, ale jedynie w wydaniu liberalnym. Kolejno mówi, że populizm pojawił się właśnie pomiędzy prawicą i lewicą, jako nowy podział we współczesnych państwach, dzieląc społeczeństwo na lud i establishment.

Autor szczegółowo charakteryzuje przemiany polityczne zapoczątkowane w latach 80. XX wieku, które miały miejsce w Europie oraz mówi o pojawieniu się w tym czasie dwóch typów partii: ugrupowań nowej polityki (New Politics) i nowego populizmu (New Populism). Ponadto przedstawia różnice między partiami skrajnej prawicy a partiami skrajnie prawicowego populizmu. Jak wynika z opisu, skrajnie prawicowe ugrupowania prowadzą swój dyskurs w oparciu o kategorie państwa i narodu, co pozwala im stworzyć cztery typy wroga, przeciw któremu może zjednoczy się społeczeństwo. Generalnie kategoria wroga, zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego, jest podstawą w prowadzeniu dyskursu populistycznego i buduje tożsamość określonej grupy społecznej.

Paweł Przyłęcki zaznacza, iż w ostatniej dekadzie jednym z ważniejszych elementów populizmu skrajnej prawicy, stał się eurosceptycyzm. „Twardy” eurosceptycyzm sprzeciwia się przyłączeniu własnego państwa do Wspólnoty Europejskiej, „miękki” natomiast wyraża się w sprzeciwie w stosunku do niektórych decyzji politycznych państw członkowskich UE. W rozdziale drugim jest też prezentowana bardzo interesująca tabela ukazująca stosunek polskich partii do Unii Europejskiej.

W kolejnym rozdziale teoretycznym autor dokonuje charakterystyki przesłanek populizmu na polskiej scenie politycznej. Rozważania na ten temat są poprzedzone historią populizmu na ziemiach polskich. Nawiązuje tutaj do typów populizmu wg Casa Mudde. Przyczyn przejścia od populizmu agrarnego, który był charakterystyczny przez cały wiek XIX oraz XX, do populizmu ekonomicznego oraz politycznego upatruje w zmianach struktury społecznej (większa mobilność społeczna, zmiana charakteru pracy, wzrost poziomu edukacji, proces sekularyzacji powiązany z deficytem wartości chrześcijańskich). Zarówno wiek XIX oraz wiek XX odcisnął znaczące piętno na rozwoju polskiego ruchu populistycznego. Autor podkreśla, iż na treść populizmu miał wpływ przede wszystkim kontekst obejmujący czynniki historyczne oraz podziały socjopolityczne. Charakteryzując myśl populistyczną w III Rzeczypospolitej, zwraca uwagę na główne problemy, które przyczyniły się do rozwoju populizmu, takie jak: trudność w dostosowaniu się do nowych wymogów gospodarki rynkowej, kryzys instytucji demokratycznych, słabość systemu demokratycznego, korupcja elit politycznych, brak odpowiedniego wyrobienia politycznego. Oprócz czynników ekonomicznych i politycznych znalazły się także procesy globalizacyjne. Efektem tego było pojawienie się na scenie politycznej różnych osób głoszących różne treści populistyczne. Paweł Przyłęcki jako główną determinantę rozwoju populizmu podaje specyfikę polskiej polityki i społeczeństwa. Po pierwsze zwraca uwagę na odmienny charakter polskiej prawicy i lewicy od podobnych ugrupowań na Zachodzie. W krajach nieobciążonych komunizmem w sferze społecznej prawica związana jest z ideologią konserwatywną kładącą nacisk na obronę bogatych, wartości tradycyjnych i religijnych. Natomiast w sferze ekonomicznej celebruje się zasadę wolnego rynku. Zaś lewica związana jest z ideologią socjalistyczną, w której preferuje się ochronę klasy nieposiadającej przed wyzyskiem, wyrównywanie szans społecznych, egalitaryzm. W Polsce poglądy prawicowe i lewicowe wymieszały się. W wielu przypadkach nakładają się na siebie. Drugą specyfiką rozwoju populizmu prawicowego jest kryzys partii liberalnego centrum. Liczne niepowodzenia liberałów i negatywny społeczny odbiór reform sprawiły, iż obecnie populizm objawia się w postaci zastraszania społeczeństwa etykietką liberała. Kolejnym faktorem są główne podziały społeczno-polityczne w Polsce. Autor zaprezentował na wykresie i omówił dwa podziały, w których funkcjonują polskie partie. W pierwszym podziale na dwóch krańcach osi znajduje się interwencjonizm państwowy i wolny rynek. Podział ten dotyczy kwestii społeczno-ekonomicznej. Drugi podział obejmuje kontrowersje skupione wokół roli Kościoła Katolickiego w polskiej polityce. Tę kwestię reprezentuje oś, na której krańcach znajduje się uniwersalność/inkluzja oraz partykularność/ekskluzja. Dyskurs polskiej polityki w XXI wieku rozwinął się pod wpływem przełomu w 2001 roku, kiedy to na scenie politycznej pojawiły się takie partie jak: Samoobrona, PiS, LPR, PO. Za sprawą Samoobrony pojawiły się hasła populizmu agrarnego, ekonomicznego, dopiero po wejściu do UE polityczny dyskurs został zdominowany przez populizm polityczny.

W następnym rozdziale autor przechodzi do szczegółowej charakterystyki języka dyskursu populistycznego. Zaczyna od operacjonalizacji pojęć: „komunikacja politycznej” i „dyskurs”. Przyjmuje, że „komunikacja polityczna” obejmuje cechy definicyjne pojęcia „komunikacja” i „polityka”. Kładzie tutaj nacisk na procesualność, treść polityczną i intencjonalność bycia członkiem interakcji komunikacyjnej oraz dwukierunkowość. W aspekcie znaczeniowym „dyskurs” znajduje się między „komunikacją” a „językiem”. Dalej autor snuje rozważania dotyczące zasadności wyodrębnienia dyskursu populistycznego w ramach dyskursu polityki/politycznego. Od dyskursu politycznego różni go częstsze wykorzystywanie pewnych figur językowych, retorycznych, demagogicznych do opisu kwestii politycznych. W dyskursie populistycznym politycy stosują wiele zabiegów językowych. Język tutaj nie pełni funkcji informacyjnej, lecz perswazyjną, emotywną i argumentującą. Autor przywołuje wiele technik manipulacyjnych oraz elementów retoryki dyskursu populistycznego wraz z dokładnym ich omówieniem i przedstawieniem przykładów zaczerpniętych ze sceny polityki polskiej, czy zagranicznej. W języku populistycznym dochodzi do wielu nadużyć. W książce został wyodrębniony zabieg przymusu, oszustwa, mistyfikacji, przesunięcia znaczeniowego. W dążeniu do zdobycia poparcia politycy wykorzystują również techniki propagandowe, wśród których zostały przedstawione: perswazja, manipulacja, sugestia. Styl językowy, jakim posługują się populiści, jest bogaty w liczne środki językowe mające wywołać u odbiorców określone emocje i działania. Działacze polityczni, używając trafnej argumentacji, próbują przebić się do podświadomości audytorium, narzucając mu swoją wolę. Za autorem można wymienić następujące: argumentum ad hominem, argumentum ad populum, argumentum ad verecundiam. Ponadto politycy chętnie używają licznych figur retorycznych, które wyrażają podobieństwo (metafory, epitety, peryfrazy, synonimy), kształtują rzeczywistość (porównania, opisy, oksymorony), polegają na powtarzaniu (anafory, epifory, apostrofy). Natomiast takie figury retoryczne jak powtarzania, gradacje, pytania retoryczne mają na celu wywołanie u odbiorców określonych reakcji. Jednakże to nie wszystko. Autor charakteryzuje również strategie wykorzystywane w dyskursie populistycznym. Najczęstszą jest oczywiście podział „my – oni”. „Oni” to znaczy obcy, gorsi, wrogowie, zaś populiści to ofiary stawiający „Im” czoło. Dychotomia ta jest nawiązaniem do innego podziału, który był popularny w czasach PRL. Mowa o podziale „swoi – obcy”. Autor jako pierwszy wskazuje na motyw wstydu jako ten element, który leży w centrum strategii populistycznej. Na fundamentach odczuwanego wstydu przez daną grupę populiści budują ich zaufanie.

Piąty rozdział, otwierający drugą część prezentowanej książki, jest opisem założeń metodologicznych badań nad polskim populizmem. Autor podkreśla, iż takie badania nie są łatwe, gdyż główny problem stanowi sposób rozumienia i konceptualizacji zjawiska populizmu. Do tej pory w analizie dyskursu populistycznego dominowało ujęcie fenomenologiczne. Paweł Przyłęcki wykorzystuje jednak w swym badaniu ujęcie dyskursywne, nakierowane głównie na rozpatrywanie sposobu użycia języka przez polityków i partie polityczne. Przedmiotem badania jest więc populizm władzy, a analizie poddano dwa rodzaje materiałów: pierwsze – programy wyborcze głównych ugrupowań politycznych, a mianowicie Platformy Obywatelskiej, Prawa i Sprawiedliwości, Sojuszu Lewicy Demokratycznej (Lewica i Demokraci), Polskiego Stronnictwa Ludowego, Ligi Polskich Rodzin i Samoobrony (z ich kampanii wyborczych w latach 2001, 2005 oraz 2007), drugie – wybrane debaty sejmowe z lat 2002–2009. Autor zastosował dwa rodzaje technik badawczych do zanalizowania materiałów. Pierwszą z nich była metoda opracowana przez zespół Manifesto Research Group. Ponadto badacz posłużył się ilościową i jakością analizą treści. Efektem wstępnej analizy było opracowanie kilkunastu opisanych w książce wskaźników populistycznych, za pomocą których autor opisowo i w postaci tabel przedstawia przeprowadzoną analizę populistycznych wypowiedzi zawartych w zebranych materiałach badawczych. Co więcej badacz w rozdziale metodologicznym szczegółowo opisuje problemy związane z analizą materiału badawczego.

Trzecia część książki, jak zostało nadmienione, stanowi opracowanie i omówienie wyników badań. Autor analizuje poszczególne partie pod względem ich genezy, zawartości programów wyborczych, populizmu językowego oraz prezentowanych wartości.

Pierwszą analizowaną partią jest Samoobrona, jako przykład ugrupowania o lewicowych korzeniach, typowej partii protestu. Jak twierdzi autor, reprezentowała ona populizm o charakterze plebejskim, aczkolwiek przybrał on: (…) dość prymitywną formę i nie miał szans na przetrwanie (Przyłęcki, 2012: 135). Samoobrona, głosząc hasła antyelitystyczne, przypominała ruch społeczny, który nie miał nic wspólnego z polityką. W swych wystąpieniach często odnosiła się do teorii spiskowych i podawała przykłady antypolskiego działania. Wypowiedzi przedstawicieli Samoobrony często były dostosowane do tego, co chciałoby usłyszeć zmęczone aktualną polityką społeczeństwo polskie. Populizm językowy ugrupowania opierał się m.in. na kreowaniu elit, jako wroga narodu, stosowaniu strategii budowania strachu przed rządzącymi elitami, czy też dyskredytacji przeciwnika politycznego.

Drugą z prezentowanych partii jest Liga Polskich Rodzin, charakteryzowana w kontekście populizmu tożsamości. LPR często odnosiła się do takich wartości, jak suwerenność narodu, solidaryzm, drogocenność polskiej ziemi, chrześcijaństwo. Jak zauważa badacz, populizm tej partii był już znacznie bardziej dojrzały, aniżeli ten prezentowany przez Samoobronę. Populizm językowy LPR opierał się na stosowaniu słownictwa związanego z kategoriami przymusu i oszustwa, częstym używaniu hiperboli, odwoływaniu się do antynomii społecznej „swój – obcy”.

Kolejną analizowaną partią jest Prawo i Sprawiedliwość. Głównym celem wykorzystywania przez jej polityków strategii populistycznych było zdobycie władzy. Analiza programów wyborczych i wystąpień sejmowych Prawa i Sprawiedliwości nie daje jednoznacznego potwierdzenia na populistyczny charakter owej partii. Jednakże autor podaje wiele przykładów zwłaszcza na poziomie języka poświadczających ową hipotezę. Ponadto populizm stosowany przez Jarosława Kaczyńskiego uległ wzmocnieniu, zradykalizowaniu po przegranej w wyborach prezydenckich w 2010 roku. W przypadku programów wyborczych najczęściej nawiązywano do potrzeby budowania IV Rzeczypospolitej, zaś w przypadku debat sejmowych – wartości tradycyjnych i chrześcijańskich. Autor szczegółowo prezentuje najważniejsze aspekty PiS-owskiego populizmu, którymi były: odniesienia do przeszłości, historii, suwerenność państwa i narodu polskiego, obrona tradycyjnych, chrześcijańskich wartości. Dlatego w dyskursie tak silne były akcenty eurosceptyczne oraz antyniemieckie/antyrosyjskie. Ponadto politycy PiS-u prowadzili także politykę pamięci, polegającą na wspominaniu w dyskursie populistycznym o przeszłości narodu polskiego z okresu II wojny światowej. W rozdziale tym został również wzięty pod lupę projekt budowy IV Rzeczypospolitej z dokładną charakterystyką przyczyn, założeń, sposobów wdrażania. Osobny podrozdział jest poświęcony podziałowi „my – oni”, mający odzwierciedlenie w „Polska solidarna – Polska liberalna”. Autor zwraca uwagę, iż najczęściej występującymi technikami populistycznymi było szukanie wroga, wzbudzanie strachu, budowanie antynomii społecznej w oparciu o „my – oni”.

Kolejne partie polityczne, które analizuje Paweł Przyłęcki w ostatnim rozdziale – Polskie Stronnictwo Ludowe, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Platforma Obywatelska –uprawiały tzw. „miękki” populizm lub „tani” populizm. Polega on na wykorzystywaniu populizmu głównie podczas kampanii wyborczych przy pomocy umiarkowanego języka. Podobnie jak w przypadku wyżej opisanych partii, tak i tutaj autor analizował tylko oficjalne wystąpienia i programy wyborcze. PSL często w swoim dyskursie poruszało problemy wsi, w którym widoczne były ślady głównie populizmu agrarnego. Koncentrowało się przede wszystkim na krytyce porządku społeczno-polityczno-gospodarczego. Populizm ekonomiczny zaś był widoczny w programie wyborczym z 2001 roku. Ludowcy używali języka stonowanego, traktując pozostałe ugrupowania nie jako wrogów, ale godnych przeciwników sceny politycznej. Podobną strategię populistyczną podejmowała partia lewicowa.

Dyskurs SLD w głównej mierze również opierał się na krytyce obecnego porządku społeczno-polityczno-gospodarczego. Program wyborczy z 2007 r. dużo miejsca poświęcił krytyce uprawiania polityki przez PiS. Za pomocą zabiegów językowych przekonywali Polaków, iż PiS chce wprowadzić rządy autorytarne. Wiele wypowiedzi z programów wyborczych było poświęconych zagadnieniom solidarności i sprawiedliwości społecznej. Populizm językowy nie różnił się dużo od środków językowych używanych przez PSL.

Platforma Obywatelska, choć też stosująca „miękki” populizm, za przedmiot dyskursu populistycznego obrała inne aspekty. Jest to, co przeczy potocznemu osądowi, najmniej populistyczna partia głównego nurtu zasiadająca w Sejmie. Autor podkreśla, iż w przypadku tej partii granica między tym co zalicza się do populizmu a co nie jest bardzo cienka. Krytyka obecnego porządku, status quo miała miejsce tylko wtedy, gdy na czele rządu stał Jarosław Kaczyński. Partia Donalda Tuska wykorzystywała populizm głównie do prezentowania siebie jako partii nowoczesnej, dążącej do standardów Europy Zachodniej, lecz dbającej o tradycję i wartości chrześcijańskie. Przechodząc do populizmu ubranego w słowo, autor stwierdza, iż PO w najmniejszym stopniu wykorzystywała hasła populistyczne. Język był mniej emocjonalny i bardziej stonowany w przeciwieństwie do języka pozostałych partii.

W Zakończeniu Paweł Przyłęcki przypomina główne pytania problemowe, na które szukał odpowiedzi, rozpoczynając swoje badania. Opisuje wpływ polskiej tradycji i dziedzictwa historycznego na ukształtowanie się obecnej formy polskiego populizmu. Przedstawia również najważniejsze wnioski z badań, zestawiając ze sobą w jednej tabeli wszystkie partie polityczne, które zostały scharakteryzowane w niniejszej pozycji literaturowej. Warto do niej zajrzeć, gdyż jest ona nie tylko interesującą i szczegółową charakterystyką zjawiska populizmu, ale również pokazuje przemiany zachodzące na polskiej scenie politycznej, które zdaniem autora są wynikiem dwóch różnych wizji uprawiania polityki: demokracji konsensusu oraz demokracji antagonistycznej. Lektura jest zajmująca ze względu na przejrzystą i klarowną trzyczęściową kompozycję oraz prosty język, skierowany nie tylko do polityków, socjologów, ale i szerszego grona odbiorców. To, co wyróżnia tę pozycję to stawianie odważnych tez i wniosków. Już od czasu jej wydania wzbudziła ona wiele kontrowersji, głównie wśród polityków PiS-u, którzy nie szczędzili pod jej adresem słów krytyki oraz wśród części społeczeństwa.

Wydaje się, że populizm jest nieodłączną częścią polskiej polityki, gdyż partia uprawiająca tylko merytoryczną retorykę nie ma żadnych szans na wygranie wyborów, dlatego strategie populistyczne są widoczne w każdym ugrupowaniu politycznym. Ponadto, autor analizował wypowiedzi polityków podczas oficjalnych debat sejmowych i te mające miejsce w oficjalnych programach wyborczych. Przypuszcza, iż poziom populizmu poszczególnych partii byłby wyższy, gdyby obszar analizy został powiększony również o nieoficjalne, nieformalne spotkania polityków.

mgr Ewelina Dzikowska – doktorantka w Katedrze Socjologii Wsi i Miasta na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego, absolwentka socjologii (specjalizacja Aktywizacja i rozwój wspólnot samorządowych). Zajmuje się tematyką socjologii obszarów wiejskich, rozwoju lokalnego jak również współpracy sektora pozarządowego z władzą lokalną.

e-mail: ewelinadzikowska7@wp.pl

mgr Ewelina Sudra – doktorantka w Katedrze Socjologii Wsi i Miasta na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Zainteresowania naukowo-badawcze obejmują zagadnienia z zakresu socjologii obszarów wiejskich i miejskich, socjologii przestrzeni, a także socjologii wizualnej.

e-mail: ewelina.m.sudra@gmail.com

Afiliacja autorek:

Katedra Socjologii Wsi i Miasta, Instytut Socjologii,
Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki,
ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź

Cytowanie

Dzikowska Ewelina, Sudra Ewelina, New Populism! Przemiany polskiego populizmu. Recenzja książki: Przyłęcki Paweł, (2012), Populizm w polskiej polityce. Analiza dyskursu polityki, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. „Władza sądzenia”, nr 2, s. 115–121 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

Władza Sądzenia

redakcja

Redaktor naczelna: Danuta Walczak-Duraj

Redaktorzy prowadzący: Konrad Kubala, Marcin Kotras

Redaktorzy tematyczni: Iza Desperak, Barbara Ober-Domagalska, Alicja Łaska-Formejster, Łukasz Kutyło

Sekretarz redakcji: Karolina Messyasz

Redaktor językowy: Barbara Fronczkowska

rada naukowa

Zbigniew Bokszański, Uniwersytet Łódzki

Janusz Mariański, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Yali Cong, Peking University, China

Kazimierz Kik, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Katarzyna Grzeszkiewicz-Radulska, Uniwersytet Łódzki

Andrew McKinnon, University of Aberdeen, UK

Tomasz Ferenc, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Konecki, Uniwersytet Łódzki

David Ost, Hobart and William Smith Colleges NY

Mikołaj Cześnik, IFiS PAN

Anna Horolets, Uniwersytet Gdański

Adam Ostolski, Uniwersytet Medyczny, Warszawa

Krzysztof Kędziora, Uniwersytet Łódzki

Stanisław Kosmynka, Uniwersytet Łódzki

Krzysztof Nawratek, University of Plymouth, UK

Guglielmo Meardi, University of Warwick, UK

Hasan Hüseyin Akkaş, Univeristy of Usak, Turkey

Lista recenzentów umieszczona jest na stronie internetowej

www.wladzasadzenia.pl

kontakt

Władza sądzenia

Katedra Socjologii Polityki i Moralności IS UŁ

ul. Rewolucji 1905 r. 39/41, 90-214 Łódź

e-mail: wladzasadzenia@gmail.com

tel.: +48 42 635 55 33

www.wladzasadzenia.pl

prawa autorskie

Artykuły zamieszczone w naszym czasopiśmie mogą zostać wykorzystane dla celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych z podaniem źródła. Pobieranie opłat za dostęp do informacji lub artykułów zawartych we „Władzy sądzenia” lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione. Wykorzystywanie ogólnodostępnych zasobów zawartych we „Władzy sądzenia” dla celów komercyjnych lub marketingowych wymaga uzyskania specjalnej zgody od wydawcy. Odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich ponosi autor nadesłanej pracy. Logotyp, szata graficzna strony znajdują się w wyłącznym posiadaniu wydawcy. Wszystkie pozostałe obiekty graficzne, znaki handlowe, nazwy czy logotypy zamieszczone na tej stronie stanowią własności ich poszczególnych posiadaczy.

skład, projekt okładki

Kooperatywa.org

podziękowania

Redakcja pragnie serdecznie podziękować Tomaszowi Ferencowi za możliwość wykorzystania zdjęć w niniejszym numerze